Joseph Wright of Derby, Η Πηνελόπη ξηλώνει το πανί. (πηγή: Wikimedia Commons)

 

ψ 89-381, η αναγνώριση του Οδυσσέα από την Πηνελόπη

 

Βασικά σημεία

 

1. Τα στάδια της αναγνώρισης

 

  • πρώτο στάδιο (στ. 89-96)

Η Ευρύκλεια έχει ήδη ανακοινώσει χαρούμενη στην Πηνελόπη την επιστροφή του Οδυσσέα και τον φόνο των μνηστήρων. Καλεί την Πηνελόπη να δει με τα μάτια της και μάλιστα δέχεται να χάσει τη ζωή της, αν αποδειχθεί ότι εξαπατά την κυρία της. Η Πηνελόπη είναι δύσπιστη και δε δείχνει τον αναμενόμενο ενθουσιασμό· παρόλα αυτά θα κατέβει να δει τον γιο της και τον φονιά των μνηστήρων. Ας σημειωθεί ότι δεν αναφέρει ακόμη το όνομα του Οδυσσέα: θέλει να βεβαιωθεί πρώτα η ίδια. Όχι άστοχα ο ποιητής της αποδίδει τα χαρακτηριστικά επίθετα λογική και φρόνιμη (στ.92).

Συνεχίστε την ανάγνωση

Ο φόνος των μνηστήρων από τον Οδυσσέα και τον Τηλέμαχο (ερυθρόμορφος κρατήρας από την Καμπανία, περ. 330 π.Χ., Λούβρο, πηγή Wikipedia)

 

χ 1-446 Μνηστηροφονία

Συνεχίστε την ανάγνωση

Ο Οδυσσέας κάθεται δίπλα στη φωτιά, ενώ ο Εύμαιος υποδέχεται τον Τηλέμαχο. Έργο του Giovanni Buonaventura Genelli (1798-1868) [πηγή: Βικιπαίδεια]

π 1-172 αναγνώριση του Οδυσσέα από τον Τηλέμαχο 

 

Σχολιασμός:

Στο απόσπασμα αυτό ο αναγνώστης ίσως θεωρήσει ότι ο ποιητής καθυστερεί αδικαιολόγητα την αποκάλυψη του Οδυσσέα. Γιατί άραγε ο πατέρας δεν αγκαλιάζει αμέσως με λαχτάρα τον μονάκριβο γιο του;

Ο Τηλέμαχος επιστρέφοντας από το ταξίδι του περνά πρώτα από το καλύβι του Εύμαιου, όπως του είπε η Αθηνά. Εκεί συναντά τον Εύμαιο και ένα γέρο ζητιάνο (πρόκειται βέβαια για τον Οδυσσέα, που τον έχει μεταμορφώσει η Αθηνά)· όλοι περιμένουν ο βασανισμένος πατέρας να σφίξει στην αγκαλιά του το παιδί του που έχει 20 ολόκληρα χρόνια να το δει. Ο ποιητής, όμως, καθυστερεί έντεχνα την αναγνώριση πατέρα και γιου, γιατί:

Συνεχίστε την ανάγνωση

Ο Οδυσσέας και οι άνδρες του τυφλώνουν τον Πολύφημο (λεπτομέρεια πρωτοαττικού αμφορέως, περ. 650 π.Χ., Μουσείο Ελευσίνας). [πηγή: Βικιπαίδεια]

 

ι 240-512

η τύφλωση του Πολύφημου

 

Βασικά σημεία:

 

1. Πώς ζει και πώς συμπεριφέρεται ο Κύκλωπας; (στ. 240-344)

Το πρώτο μέρος της ενότητας μας δίνει αρκετές πληροφορίες για τον τρόπο ζωής, τον χαρακτήρα και τη νοοτροπία του Πολύφημου. Από την αφήγηση του Οδυσσέα μπορούμε να καταλάβουμε ότι ο Κύκλωπας, που έχει για σπίτι μια σπηλιά, ασχολείται με την κτηνοτροφία και είναι καλός γνώστης των σχετικών εργασιών:

Mπαίνοντας στη σπηλιά κοιτούσαμε έκθαμβοι το καθετί:

γεμάτα από τυριά πανέρια καλαμένια· στις μάντρες να στενάζουν

ερίφια κι αρνιά, με τάξη όμως μεταξύ τους χωρισμένα·

Ύστερα γονατίζοντας πήρε να αρμέγει πρόβατα και γίδια που βελάζουν […].

[Έπηξε το μισό γάλα για να γίνει τυρί και κράτησε το άλλο μισό για να πίνει.]

Συνεχίστε την ανάγνωση

Ναυσικά (1878) του Frederic Leighton (1830-1896) [πηγή: Βικιπαίδεια]

ζ 139-259
H συνάντηση του Oδυσσέα με τη Ναυσικά

 

Βασικά σημεία:

1. Η επέμβαση της θεάς Αθηνάς
H Αθηνά επεμβαίνει στην εξέλιξη της δράσης μεθοδεύοντας τη συνάντηση Οδυσσέα και Ναυσικάς, ώστε η κοπέλα να τον βοηθήσει (στ. 142-144). Η θεά πραγματοποιεί το σχέδιο ως εξής:
(α) κάνει τη Ναυσικά να ρίξει τη μπάλα στο ποτάμι και τα κορίτσια να φωνάξουν απογοητευμένα. Ο Οδυσσέας, φυσικά, ξυπνά και σκέφτεται να τις πλησιάσει (στ. 145-148).
(β) δίνει θάρρος στη Ναυσικά να σταθεί απέναντι στον ταλαιπωρημένο αλλά αποκρουστικό στην εμφάνιση Οδυσσέα και να του μιλήσει, την ώρα που οι άλλες κοπέλες, τρομαγμένες τρέχουν εδώ κι εκεί (στ. 173-175).

Συνεχίστε την ανάγνωση

Άρνολντ Μπέκλιν, Οδυσσέας και Καλυψώ (1883). Πηγή: Βικιπαίδεια

 

ε 165-251
H ζωή του Οδυσσέα στην Ωγυγία, Διάλογος Καλυψώς-Οδυσσέα

 

Βασικά σημεία:
1. Πώς περνά ο Οδυσσέας κοντά στην Καλυψώ;

2. Η Καλυψώ ανακοινώνει στον Οδυσσέα το νόστο του. 

3. Με ποια επιχειρήματα η Καλυψώ προσπαθεί να κρατήσει τον Οδυσσέα κοντά της και γιατί εκείνος αρνείται;

 

Ανάπτυξη:
1. Ο Οδυσσέας είναι δυστυχισμένος στο νησί της Ωγυγίας, κοντά στην Καλυψώ. Ο πόθος του νόστου τον βασανίζει, όπως φαίνεται ξεκάθαρα από τους αρχικούς στίχους (167-175) της ενότητας:

Tον βρήκε εκεί να κάθεται στο περιγιάλι, ούτε στιγμή δεν στέγνωναν
τα μάτια του απ’ το κλάμα, έλιωνε η γλυκιά ζωή του
απ’ τον καημό του γυρισμού, κι οδύρονταν,
αφού καμιά χαρά δεν του έδινε τώρα η νεράιδα.
Τις νύχτες αν κοιμότανε μαζί της στο βάθος της σπηλιάς,
το ‘κανε απ’ ανάγκη· το ‘θελε εκείνη, εκείνος όχι.
Τις μέρες όμως τις περνούσε κρεμασμένος σε βράχια κι ακρωτήρια,
τα σωθικά του τρώγοντας με δάκρυα, στεναγμούς και λύπες,
με μάτια βουρκωμένα, στυλωμένα πάντα στο άκαρπο πέλαγος.
 

 

2. Η νύμφη δεν αποκαλύπτει στον Οδυσσέα ότι ο νόστος του είναι απόφαση των θεών. Δεν θέλει να φανεί κατώτερη από τους θεούς του Ολύμπου, ταπεινωμένη και υποχρεωμένη να υπακούσει στην εντολή τους. Ίσως, πάλι, να θέλει μία ακόμη ευκαιρία, για να πείσει τον Οδυσσέα να μείνει κοντά της. Αν είχε αποκαλύψει στον ήρωα τη θεϊκή εντολή, ο Οδυσσέας θα θεωρούσε το νόστο του σίγουρο και δε θα είχε νόημα η απόπειρά της να τον μεταπείσει. 

 

3. Η Καλυψώ κάνει μια ύστατη προσπάθεια να μεταπείσει τον Οδυσσέα με τα εξής επιχειρήματα: 

(α) του προλέγει ότι τον περιμένουν τρομερές δοκιμασίες στο ταξίδι για την Ιθάκη (227-229),

(β) αν μείνει κοντά της, θα του χαρίσει την αθανασία (230),

(γ) η ίδια η Καλυψώ, ως νεράιδα, είναι ανώτερη σε ομορφιά από την γυναίκα του (232-235).

Ο Οδυσσέας, όμως, δεν αλλάζει γνώμη. Θέλει να επιστρέψει στο σπίτι του και στη γυναίκα του, ακόμη κι αν αυτή δεν έχει τις χάρες μιας θεάς, ακόμη κι αν πρόκειται να συναντήσει βάσανα στο ταξίδι της επιστροφής.

 

 

Πηνελόπη (1519) από τον ιταλό ζωγράφο και γλύπτη Domenico Beccafumi (1484-1551)

 

α 362-497, στο παλάτι του Οδυσσέα· πρώτη εμφάνιση της Πηνελόπης

 

Βασικά σημεία:

1. Η στάση του Τηλέμαχου.

2. Ο χαρακτηρισμός των προσώπων του έπους (ηθογράφηση).

3. Η κατάσταση στην Ιθάκη και στο παλάτι του Οδυσσέα.

 

Ανάπτυξη:

1. Από την ανάγνωση της ενότητας προκύπτει πως η προσπάθεια της Αθηνάς να παροτρύνει τον Τηλέμαχο να αναλάβει τις ευθύνες του δεν πήγε χαμένη. Πρέπει να ξεχάσουμε το συνεσταλμένο και αναποφάσιστο Τηλέμαχο· ο νέος είναι πλέον ώριμος να πάρει την τύχη του σπιτιού του στα χέρια του. Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα από τον τρόπο που μιλά στη μητέρα του, την Πηνελόπη (στ. 401 «σ’ αυτό το σπίτι εγώ είμαι ο κυβερνήτης»), από τον τρόπο που προειδοποιεί τους μνηστήρες (στ. 418-9 «έξω από το παλάτι πια· αλλού να ψάξετε για τα έτοιμα τραπέζια») αλλά και από την αποφασιστικότητα με την οποία αντιμετωπίζει στη συνέχεια τον Αντίνοο και τον Ευρύμαχο, δύο πολύ σημαντικούς μνηστήρες.

 

2. Η προσωπικότητα των προσώπων του έπους, αλλά και οποιουδήποτε άλλου έργου, μπορεί να περιγραφεί από τα εξής:

(α) από τα λόγια, τα έργα, τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους

(β) από τα λόγια, τα έργα, τις σκέψεις και τους χαρακτηρισμούς των άλλων γι’ αυτούς.

Ας προσπαθήσουμε τώρα να ηθογραφήσουμε την Πηνελόπη:

Στίχοι Χαρακτηρισμός (ηθογράφηση)
367 …σκεφτική και φρόνιμη…       συνετή
372 …τη λαμπερή μαντίλα της τραβώντας γύρω

      στα μάγουλά της.    

 

 σεμνή

 

374 …εκείνη δακρυσμένη…

380 …σπαράζει την καρδιά μου…    

 

 βαθιά λυπημένη, συγκλονισμένη από την απουσία του συζύγου

 

382-3 …τέτοιο το πρόσωπο που εγώ ποθώ …

η μορφή του αντρός μου    

 

 πιστή

 

409-410 …όλοι τους ολοφάνερα κάνουν ευχή,

       μαζί της θέλουν να πλαγιάσουν στο κρεβάτι. 

 

 πολύ όμορφη, ελκυστική

 

3. Σύμφωνα με όσα λέγονται στους στίχους της ενότητας 408-426 η κατάσταση στην Ιθάκη έχει περίπου έτσι: μετά τα τόσα χρόνια απουσίας του Οδυσσέα από το παλάτι του μια ομάδα από αρχοντόπουλα της Ιθάκης αλλά και των γύρω νησιών (Σάμη, Δουλίχιο, Ζάκυνθος στ. 273), οι μνηστήρες, καθημερινά περνούν τις ώρες τους μέσα στο αρχοντικό του και ζητούν να παντρευτούν τη γυναίκα του Οδυσσέα, την Πηνελόπη. Παράλληλα, τρων, πίνουν και γλεντούν ξοδεύοντας την περιουσία τού απόντα βασιλιά χωρίς να μπορεί κανείς να τους διώξει από εκεί.

 

α 174-361, διάλογος Αθηνάς και Τηλέμαχου

Βασικά σημεία:

1. Ποιος ο σκοπός της συνάντησης Αθηνάς και Τηλέμαχου;

2. Οι συμβουλές της Αθηνάς.

3. Ενανθρώπιση και επιφάνεια της Αθηνάς.

 

Ανάπτυξη:

1. Θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί για ποιο λόγο η Αθηνά επισκέπτεται τον Τηλέμαχο, αφού στη συνέλευσή τους οι θεοί αποφάσισαν την επιστροφή του Οδυσσέα.

Η επιλογή του ποιητή δεν είναι άστοχη. Πρώτα πρώτα, ο Τηλέμαχος πρέπει να καταλάβει ότι ο πατέρας του δεν είναι νεκρός, όπως νομίζει (στ. 176-187), και ότι, αν θέλει να μάθει νέα γι’ αυτόν, θα πρέπει να ταξιδέψει. Άλλωστε, η περιπέτεια αυτή, η δράση, θα χαρίσει στον Τηλέμαχο την ωριμότητα που πλέον χρειάζεται, για να βοηθήσει αργότερα τον πατέρα του στο δύσκολο έργο που θα αντιμετωπίσει (στη μνηστηροφονία), όταν φτάσει πια στο σπίτι του. Ο Τηλέμαχος έχει μεγαλώσει πια, δεν μπορεί να συμπεριφέρεται σαν μικρό παιδί (στ. 329-330).

Τέλος, η συνάντηση Αθηνάς και Τηλέμαχου προκαλεί το ταξίδι του νέου και ουσιαστικά δημιουργεί την Τηλεμάχεια, την πρώτη ενότητα της Οδύσσειας. Χωρίς τη συνάντηση δε θα γινόταν το ταξίδι του Τηλέμαχου και, φυσικά, δε θα υπήρχε Τηλεμάχεια!

 

Διάλογος Αθηνάς-Τηλέμαχου
Θέμα: ζει ο Οδυσσέας;
Απαισιόδοξη θέση Αισιόδοξη θέση
Τηλέμαχος Αθηνά
στ. 179-187 πέθανε στ. 214-228 ζει, θα γυρίσει
στ. 241-245 ο πιο δυστυχισμένος στ. 246-248 η φήμη της γενιάς του θα ζει
στ. 257-279 άφαντος στ. 281-289 οι θεοί θα αποφασίσουν

στ. 309-325 η Αθηνά προτείνει το σχέδιό της

(«αν μάθεις πως ζει… αν μάθεις πως πέθανε»)

 

2. Στους στίχους 298-340 η θεά Αθηνά δίνει κάποιες συμβουλές στον Τηλέμαχο:

Ως προς τη στάση που οφείλει να κρατήσει απέναντι στους μνηστήρες, η Αθηνά συμβουλεύει τον Τηλέμαχο να συγκαλέσει συνέλευση και να τους ζητήσει να φύγουν.

Για την Πηνελόπη η Αθηνά προτείνει στον Τηλέμαχο να πει στη μητέρα του αν θέλει να ξαναπαντρευτεί, να γυρίζει στο πατρικό της και ο πατέρας της να φροντίσει για το νέο της γάμο.

Για το βασικό θέμα του Οδυσσέα η Αθηνά συμβουλεύει τον Τηλέμαχο: αν θέλει να μάθει νέα για τον πατέρα του, να ταξιδέψει στην Πύλο και στη Σπάρτη· αν μάθει ότι ζει ο Οδυσσέας να περιμένει για ένα χρόνο· αν, όμως, πέθανε, να του κάνει την πρέπουσα κηδεία και να βρει τρόπο να εξολοθρεύσει τους μνηστήρες.

 

3. Παρατηρούμε στην ενότητα ότι η θεά Αθηνά παίζει ένα μικρό παιχνίδι στον Τηλέμαχο: αρχικά εμφανίζεται μπροστά του με τη μορφή του Μέντη, παλιού φίλου του Οδυσσέα, και τον συμβουλεύει να αναζητήσει τον πατέρα του· στο τέλος, όμως, φεύγει με μαγικό τρόπο (στ. 355-6), και ο Τηλέμαχος αντιλαμβάνεται ότι ο άνθρωπος που φιλοξένησε δεν είναι ο Μέντης, αλλά κάποιος θεός που μεταμορφώθηκε σε Μέντη (στ. 360). Για ποιο λόγο, αλήθεια, ο ποιητής επιλέγει πρώτα την ενανθρώπιση και ύστερα την επιφάνεια της Αθηνάς;

Ο ποιητής επεξεργάζεται έτσι τη συνάντηση Αθηνάς – Τηλέμαχου, γιατί:

(α) δε θέλει να λυθούν αμέσως και από την αρχή οι αμφιβολίες του Τηλέμαχου για την τύχη του Οδυσσέα και

(β) θέλει να βάλει σε σκέψεις τον Τηλέμαχο, ώστε να αναλάβει δράση.

Αν αποκάλυπτε εξαρχής την ταυτότητά της η Αθηνά, τότε θα έπρεπε να του πει την αλήθεια για το νόστο του Οδυσσέα, αφού τη γνωρίζει ως θεά που είναι. Τώρα, όμως, ο Τηλέμαχος καταλαβαίνει ότι πρέπει να αναλάβει τις ευθύνες του, να ωριμάσει, να αντιμετωπίσει γενναία τους ανέμελους μνηστήρες και να μάθει πληροφορίες για την τύχη του πατέρα του. Αποτέλεσμα της συνάντησης αυτής είναι η μεταμόρφωση του Τηλέμαχου και η  σύνθεση της πρώτης μεγάλης αφηγηματικής ενότητας της Οδύσσειας, η Τηλεμάχεια.

 

 

File:Αθηνά.jpg

… η Αθηνά Παλλάδα, λάμποντας τα μάτια (πίνακας του Δ. Μπισκίνη)

 

Οδύσσεια α 109-173, η Αθηνά από τον Όλυμπο στην Ιθάκη

 

Βασικά σημεία:

 

1. Το σχέδιο της Αθηνάς

Είδαμε στην προηγούμενη ενότητα ότι η θεά Αθηνά προτείνει ένα σχέδιο με δύο σκέλη για την επιστροφή του Οδυσσέα: πρώτα να σταλεί ο Ερμής στο νησί της Ωγυγίας, για να ειδοποιήσει την Καλυψώ ότι οι θεοί επιθυμούν τον νόστο του Οδυσσέα· στη συνέχεια, η ίδια η Αθηνά να πάει στην Ιθάκη για να παρακινήσει τον Τηλέμαχο να αναζητήσει τον πατέρα του. Στην ενότητα αυτή βλέπουμε να πραγματοποιείται πρώτα το β΄ σκέλος του σχεδίου.

 

2. H κατάσταση στο παλάτι Οδυσσέα – Οι μνηστήρες και ο Τηλέμαχος

Με την άφιξη της θεάς Αθηνάς (μεταμορφωμένης σε Μέντη) στο παλάτι του Οδυσσέα ο ποιητής μας δίνει μια εικόνα της κατάστασης που επικρατεί εκεί. Οι μνηστήρες ενεργούν σαν οικοδεσπότες: ανέμελοι παίζουν παιχνίδια, τρώνε και εξαναγκάζουν το Φήμιο να τους διασκεδάζει με την κιθάρα του.

Ο Τηλέμαχος, ανίσχυρος και πικραμένος, ανήμπορος να τα βάλει με τους μνηστήρες και να ξεκαθαρίσει την κατάσταση, ονειρεύεται τη μέρα που θα επιστρέψει ο Οδυσσέας, θα διώξει τους μνηστήρες και θα πάρει την βασιλεία στα χέρια του.

 

3. Η εθιμοτυπία της φιλοξενίας

Στην πολύ παλιά εκείνη εποχή που περιγράφει το έπος δεν υπήρχαν ξενοδοχεία ή ιδρύματα για την υποδοχή των ξένων, των ταξιδιωτών, και τα ταξίδια ήταν πολύ δύσκολα, επειδή ο ταξιδιώτης έπρεπε να περπατήσει ως τον τόπο που ήθελε να πάει ή το πολύ πολύ να πάρει ένα πλοίο, αν βέβαια ο καιρός το επέτρεπε. Για όλους αυτούς τους λόγους το ταξίδι θεωρούνταν μια εξαιρετικά δύσκολη –κι επικίνδυνη- ενέργεια, οπότε η φιλοξενία οποιουδήποτε ξένου ήταν ιερή υποχρέωση κάθε σπιτονοικοκύρη. Η φιλοξενία στην ομηρική κοινωνία γινόταν σύμφωνα με κάποιους κανόνες:

  • πρώτα ο οικοδεσπότης έπρεπε να υποδεχτεί θερμά και να προσφέρει γεύμα στον ξένο,
  • μετά το γεύμα μπορούσε να ρωτήσει το όνομα του ξένου καθώς και τους λόγους που τον έφεραν στα μέρη εκείνα,
  • αν ήθελε, ο ξένος μπορούσε να κάνει λουτρό και να ξεκουραστεί,
  • τέλος, ο οικοδεσπότης όφειλε να προσφέρει κάθε βοήθεια στον ξένο για τη συνέχεια του ταξιδιού του και αντάλλασσαν δώρα ως επισφράγιση της φιλίας που ξεκίνησε χάρη στη φιλοξενία. [δες και τις σχετικές πληροφορίες στη σελίδα 28 του σχολικού βιβλίου]

Οι σκηνές της φιλοξενίας αποτελούσαν κάποιο από το έτοιμο υλικό που είχαν οι επικοί ποιητές, για να συνθέσουν τα ποιήματά τους, γιατί η σκηνή επαναλαμβανόταν από τον ποιητή σε κάθε περίπτωση φιλοξενίας με τα ίδια περίπου λόγια και με μικρές μόνο αλλαγές (στον τόπο, στα πρόσωπα κλπ.).

 

File:Tarquinia Tomb of the Leopards.jpg

Ετρουσκική σκηνή συμποσίου από τον «Τάφο των λεοπαρδάλεων» (περίπου 480-450 π.Χ.)

 

4. Διάκριση σκηνής και εικόνας 

Για τη διάκριση σκηνής, που με απλά λόγια θα λέγαμε ότι είναι μια ενότητα της αφήγησης, και της εικόνας (ένα στιγμιότυπο) αρκετά είναι όσα αναφέρει το σχολικό βιβλίο στη σελίδα 30. Εδώ δίνονται στην αριστερή στήλη οι σκηνές του αποσπάσματος και στην δεξιά οι αντίστοιχες εικόνες. 

Σκηνές-ενότητες Εικόνες-στιγμιότυπα
(α) η Αθηνά στον Όλυμπο (109-115)   – τα σανδάλια της Αθηνάς,

– το κοντάρι,

– η πτήση από τον Όλυμπο.

(β) η αυλή του ανακτόρου της Ιθάκης (116-142)   – η Αθηνά-Μέντης,

– οι μνηστήρες καθισμένοι στην αυλή διασκεδάζουν,

– οι υπηρέτες τούς φροντίζουν,

– ο Τηλέμαχος ονειροπολεί,

– υποδέχεται την Αθηνά-Μέντη.

(γ) η Αθηνά και ο Τηλέμαχος στο μεγάλο δώμα (143-161)   – ο Τηλέμαχος τακτοποιεί το δόρυ,

– φέρνει καθίσματα,

– οι υπηρέτες φροντίζουν για το γεύμα του Τηλέμαχου και της Αθηνάς.

(δ) η είσοδος των μνηστήρων στη μεγάλη αίθουσα (162-173)   – η είσοδος των μνηστήρων,

– οι υπηρέτες φροντίζουν για το γεύμα των μνηστήρων,

– η είσοδος του Φήμιου (οπτική και ακουστική εικόνα).

 

 

File:Jupiter Smyrna Louvre Ma13.jpg

Ο Δίας της Σμύρνης (βρέθηκε στη Σμύρνη το 1680)

 

Οδύσσεια α 26-108, το πρώτο συμβούλιο των θεών

 

Βασικά σημεία:

1ο μέρος: α 26-72

1. Ποια πρόσωπα παίρνουν το λόγο και για ποιους μιλούν;

(α) στον στίχο 36 ο Δίας μιλά για Αίγισθο, ο οποίος ξελόγιασε την Κλυταιμνήστρα, τη γυναίκα του Αγαμέμνονα, και μαζί της σχεδίασε την εξόντωσή του. 

Για ποιο λόγο όμως αναφέρει την ιστορία του Αίγισθου; Ποια σχέση έχει με την ιστορία του Οδυσσέα; Αν και φαινομενικά άσχετες οι δύο υποθέσεις μεταξύ τους, ωστόσο η ιστορία του Αίγισθου δίνει μια πολύ χρήσιμη πληροφορία: φανερώνει τον τρόπο με τον οποίο πρόκειται οι θεοί να αντιμετωπίσουν κάθε άδικο και ασεβή. Ο Αίγισθος αδίκησε τον Αγαμέμνονα και πλήρωσε με τη ζωή του· άρα, οι άδικοι δε θα μείνουν ατιμώρητοι από τους θεούς. Μήπως αυτό μας λέει κάτι για την τύχη των μνηστήρων που εκμεταλλεύονται την απουσία του Οδυσσέα και γλεντούν στο παλάτι του χωρίς να δίνουν λογαριασμό σε κανένα; 

 

(β) στον στίχο 53 παίρνει το λόγο η Αθηνά και μιλά για την τύχη του Οδυσσέα, που βασανίζεται πολλά χρόνια μακριά από την πατρίδα του.

 

2ο μέρος: α 73-108

2. Τι λέει στη συνέχεια ο Δίας και τι προτείνει η θεά Αθηνά; (το σχέδιο της θεάς)

(α) ο Δίας δεν ξεχνά τον Οδυσσέα, αλλά ο Ποσειδώνας δεν τον αφήνει να γυρίσει στην πατρίδα, γιατί του σκότωσε τον γιο του, τον Πολύφημο.

 

(β) η Αθηνά προτείνει ένα σχέδιο με δύο σκέλη: να στείλουν τον Ερμή στην Καλυψώ με την εντολή να αφήσει τον Οδυσσέα, και η ίδια η Αθηνά να συναντήσει τον Τηλέμαχο και να τον παρακινήσει να αναζητήσει τον πατέρα του. 

 

Ο θρίαμβος του Ποσειδώνα (μωσαϊκό, τέλη του 2ου αιώνα μ.Χ., Τύνιδα). Δείτε εδώ περισσότερες λεπτομέρειες.

 

3. Ανθρωπομορφισμός

Ο όρος αναφέρεται στην αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων ότι οι θεοί τους σκέφτονταν, μιλούσαν και δρούσαν όπως οι άνθρωποι. Δες περισσότερες πληροφορίες στην ερώτηση 5 του βιβλίου (σελ. 24).

 

4. Προοικονομία

Σε διάφορα σημεία ο ποιητής προετοιμάζει τους ακροατές για την εξέλιξη της υπόθεσης και την τύχη των ηρώων. Δες περισσότερα στοιχεία στην άσκηση 7 του βιβλίου (σελ. 24).

 

5. Τα επίθετα

Στο ομηρικό έπος τα επίθετα έχουν ουσιαστική λειτουργία: άλλοτε δίνουν μια εικόνα του ήρωα ή του τόπου (και λέγονται περιγραφικά) και άλλοτε σημειώνουν μια ιδιότητα του ήρωα (τότε είναι χαρακτηριστικά). Μερικά παραδείγματα: 

 

Περιγραφικά

στ. 44 ευρύχωρη Τροία

στ. 98-99 καλλιπλόκαμη νεράϊδα 

 

Χαρακτηριστικά

στ. 44 αργοφονιά Ερμή και στ. 97 ψυχοπομπό

στ. 69 Δία Ολύμπιε

στ. 75 θεϊκό Οδυσσέα και στ. 100 καρτερικού Οδυσσέα 

στ. 84 ισόθεο Πολύφημο

στ. 86 κοσμοσείστης Ποσειδών