Ανάγλυφο τοπογραφικό σχέδιο της Αθήνας και των τειχών της κατά τους κλασικούς χρόνους
(πηγή: ιστοσελίδα Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών)

 

Η πόλη-κράτος και η εξέλιξη του πολιτεύματος

 

Βασικά σημεία της ενότητας: 

 

1. Συστατικά στοιχεία της πόλης-κράτους: 

 – στόχος της η καλή ζωή των πολιτών (Αριστοτέλης)

– κέντρο το ἄστυ, με τα σπίτια και τα καταστήματα, που χτιζόταν γύρω από την Ακρόπολη.

– ναοί και δημόσια κτίρια χτίζονταν στην Ακρόπολη.

– κάποιες πόλεις είχαν τείχη.

– γεωργοί και κτηνοτρόφοι κατοικούσαν και εργάζονταν στο ύπαιθρο της πόλης-κράτους.

 

Τοπογραφικό διάγραμμα της Αθήνας του 5ου αι. π.Χ. Τείχη και πύλες (πηγή: ιστοσελίδα Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών)

 

2. Από τον οπλίτη στον πολίτη:

– οι πολίτες έχουν τις δραστηριότητές τους, αισθάνονται ελεύθερα μέλη μιας κοινότητας και συμμετέχουν στη διακυβέρνηση.

– όλοι οι πολίτες υπερασπίζονται την πόλη τους συγκροτώντας την οπλιτική φάλαγγα.

– η συμμετοχή αυτή έκανε τους πολίτες να σκέφτονται ότι όλοι είναι ίσοι, αφού όλοι συμμετέχουν στην προστασία της πατρίδας τους.

 

3. Σειρά εξέλιξης πολιτευμάτων: 

(α) τι ονομάζουμε πολίτευμα;

Πρόκειται για το σύστημα διακυβέρνησης, για τον τρόπο με τον οποίο κυβερνιέται ένα κράτος.

(β) συνοπτικό διάγραμμα των πολιτευμάτων και τα κύρια χαρακτηριστικά τους:

– αριστοκρατικό: εξουσιάζουν λίγοι ευγενείς (άριστοι) μεγαλογαιοκτήμονες.

– ολιγαρχικό: κυβερνούν λίγοι που πλούτισαν από το εμπόριο και έδιωξαν τους αριστοκράτες. 

– τυραννικό καθεστώς: κάποιοι φιλόδοξοι με την υποστήριξη του λαού ανατρέπουν τους ολιγαρχικούς και κυβερνούν μόνοι τους (τυραννίδα).

 

 

Αρχαίες αποικίες στη Μεσόγειο. Με κόκκινο οι ελληνικές αποικίες και με κίτρινο οι φοινικικές (πηγή: Βικιπαίδεια)

 

Αποικιακή εξάπλωση

Βασικά σημεία της ενότητας: 

1. Αίτια Β΄ Ελληνικού αποικισμού:

(α) οικονομικοί λόγοι: ήθελαν καλλιεργήσιμη γη και σιδηρομετάλλευμα.

(β) πολιτικοί λόγοι: κάποιοι ήθελαν να φύγουν από τον τόπο τους, επειδή επικρατούσαν εκεί οι πολιτικοί τους αντίπαλοι.

 

2. Ποιους παράγοντες λάμβαναν υπόψη τους πριν επιλέξουν τόπο εγκατάστασης;

– ο τόπος που επέλεγαν για να ιδρύσουν μια νέα πόλη έπρεπε να έχει κατάλληλο λιμάνι και πλούσια ενδοχώρα.

– η περιοχή έπρεπε να έχει φυσική οχύρωση, για να κάνει δυσκολότερες τις επιδρομές των ντόπιων.

Οι ελληνικές αποικίες του Εύξεινου Πόντου (πηγή: Βικιπαίδεια)

 

3. Να σημειώσεις μερικές συνέπειες αποικισμού:

– ο Εύξεινος Πόντος και οι ακτές της Μεσογείου γέμισαν με ελληνικές αποικίες. Ιδίως η Κάτω Ιταλία, λόγω των πολλών ελληνικών εγκαταστάσεων πήρε το όνομα «Μεγάλη Ελλάδα».

 – οι πνευματικοί ορίζοντες των Ελλήνων διευρύνθηκαν, αφού γνώρισαν καλύτερα πολλούς άλλους λαούς.

– δημιουργήθηκαν καινούργια επαγγέλματα, επειδή υπήρχαν μέταλλα σε επάρκεια.

– αναπτύχθηκε η αγγειοπλαστική.

– αυξήθηκαν οι αγορές και επεκτάθηκε το εμπόριο. Με το εμπόριο ασχολούνται τώρα και οι κάπηλοι, δηλαδή οι μικρέμποροι.

 

Οι αρχαίες ελληνικές διάλεκτοι ως αποτέλεσμα του Α΄ αποικισμού
[πηγή: Βικιπαίδεια]

Μεταβατικοί χρόνοι

 Ο πρώτος ελληνικός αποικισμός

Κινήθηκαν από… Εγκαταστάθηκαν … Σημαντικότερες πόλεις

στη Μ. Ασία

Θεσσαλοί Πίνδο Θεσσαλία
Αιολείς Θεσσαλία Τένεδο, Λέσβο και Β

παράλια της Μ. Ασίας

Κύμη, Φώκαια
Ίωνες Αττική, ΒΑ Πελοπόννησο και Εύβοια Κυκλάδες, Χίο, Σάμο και κεντρικά παράλια της Μ. Ασίας (Ιωνία) Έφεσος, Μίλητος
Δωριείς Πίνδο ⇒ Πελοπόννησο Νότιες Κυκλάδες, Κω, Ρόδο και νότια παράλια της Μ. Ασίας Αλικαρνασσός, Κνίδος

 

Το φοινικικό αλφάβητο (1η στήλη) και τα σχήματα των ελληνικών γραμμάτων σε μερικά αρχαία ελληνικά αλφάβητα.
[πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα]

Η πολιτισμική αναγέννηση

Βασικά σημεία

1. Η δημιουργία ελληνικού αλφαβήτου

(α) σε ποιο αλφάβητο βασίζεται το ελληνικό αλφάβητο;

Το αρχαίο ελληνικό αλφάβητο, πρώτα δείγματα του οποίου εμφανίζονται στο δεύτερο μισό του 8ου π.Χ. αιώνα (δες παρακάτω στην εικόνα την επιγραφή της οινοχόης του Διπύλου), προήλθε από το φοινικικό αλφάβητο.

 

Η οινοχόη του Διπύλου φέρει την αρχαιότερη ελληνική επιγραφή σε αλφαβητική γραφή
(περίπου 740 π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

 

(β) ποιες αλλαγές έκαναν οι Έλληνες και ποια τα αποτελέσματα των αλλαγών αυτών;

– άλλαξαν μορφή σε κάποια γράμματα.

– χρησιμοποίησαν κάποια γράμματα για να αποδώσουν φωνήεντα. Το φοινικικό αλφάβητο απέδιδε μόνο σύμφωνα.

 

Αττικός τεφροδόχος αμφορέας 860-840 π.Χ.
(Αθήνα, Αρχαιολογικό Μουσείο Κεραμεικού)

 

2. Γεωμετρική τέχνη

(α) χρονικά όρια. Πού οφείλεται το όνομά της;

– από τον 11ο ως τον 8ο π.Χ. αιώνα.

– πήρε το όνομά της από τα γεωμετρικά σχέδια (κύκλους, ημικύκλια, γραμμές, σπείρες, μαιάνδρους) με τα οποία οι καλλιτέχνες διακοσμούσαν τα αγγεία.

 

(β) ποια είναι τα αγαπημένα θέματα των καλλιτεχνών της γεωμετρικής εποχής;

Μορφές ανθρώπων και ζώων καθώς και παραστάσεις που σχετίζονται με τον θάνατο.

 

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Mycenaean_World_Greek.png/855px-Mycenaean_World_Greek.png

 

Ο Μυκηναϊκός κόσμος

Βασικά σημεία

1. Χρονικά όρια. Βασικές πληροφορίες.

(α) ποιος θεωρείται ο πρώτος μεγάλος ελληνικός πολιτισμός;

Πρώτος μεγάλος ελληνικός πολιτισμός θεωρείται ο Μυκηναϊκός, που αναπτύχθηκε κατά το 1600-1100 π.Χ. στην ηπειρωτική Ελλάδα. Είχε κέντρο τις Μυκήνες.

 

(β) τι γνωρίζετε για τους βασιλικούς τάφους;

Ήρθαν στο φως στην ακρόπολη των Μυκηνών χάρη στις ανασκαφές του Ερρίκου Σλήμαν.

Στο βίντεο θα βρείτε ένα ντοκιμαντέρ για τη ζωή και τις αρχαιολογικές δραστηριότητες του Ερρίκου Σλήμαν

 

(γ) τι ήταν τα μυκηναϊκά ανάκτορα;

Ήταν διοικητικά κέντρα που χτίστηκαν περί το 1400 π.Χ. στην κορυφή οχυρωμένων ακροπόλεων. Έχουν βρεθεί στις Μυκήνες, Τίρυνθα, Θήβα και Πύλο. Γύρω στα 1200 π.Χ. καταστράφηκαν.

 

2. Τι δανείστηκαν οι Μυκηναίοι από τους Μινωίτες;

Οι Μυκηναίοι είχαν στενές επαφές με τους Μινωίτες και πήραν από αυτούς: την γραφή (που όμως ήταν διαφορετική από την Μινωική), τεχνολογικά επιτεύγματα και κάποιες μορφές τέχνης.

 

3. Ποιες ήταν οι κύριες οικονομικές δραστηριότητες των Μυκηναίων;

Γεωργία, κτηνοτροφία, βιοτεχνία, εμπόριο και ναυτιλία. Οι Μυκηναίοι τεχνίτες διακρίνονταν στην επεξεργασία του ελεφαντόδοντου, των μετάλλων και του λίθου.

 

4. Η οργάνωση της κοινωνίας τους

  • Άναξ (ήταν ο ηγεμόνας της περιοχής και κατοικούσε στο ανάκτορο)
  • Αυλικοί
  • Ιερείς
  • Δήμος (ο λαός, που κατοικούσε σε χωριά γύρω από το ανάκτορο· ήταν γεωργοί, κτηνοτρόφοι και τεχνίτες)
  • Δούλοι
File:Linear B (Mycenaean Greek) NAMA Tablette 7671.jpg

Μυκηναϊκή επιγραφή σε Γραμμική Β΄ γραφή (Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών)

 

5. Συγκέντρωσε βασικά χαρακτηριστικά της Γραμμικής Β΄ γραφής

– είναι μάλλον εξέλιξη της Γραμμικής Α΄ των Μινωιτών.

– αποκρυπτογραφήθηκε το 1952 από τους Βέντρις και Τσάντγουικ· τα κείμενα περιέχουν πληροφορίες για οικονομικές δραστηριότητες.

– πρόκειται για συλλαβική γραφή: κάθε σύμβολο αποδίδει μια συλλαβή.

– γραφόταν σε πήλινες πινακίδες που χρονολογούνται μετά το 1400 π.Χ. Πολλές πινακίδες βρέθηκαν σε Μυκήνες, Τίρυνθα, Θήβα και Χανιά.

– λίγοι εξειδικευμένοι γραφείς γνώριζαν να τη χρησιμοποιούν.

– έπαψε να χρησιμοποιείται μετά το 1200 π.Χ. περίπου.

 

6. Η εξάπλωση και η κατάρρευση

(α) μπορείς να εντοπίσεις στο χάρτη τις περιοχές όπου ταξίδεψαν και ίδρυσαν αποικίες οι Μυκηναίοι;

– Αιγαίο και παράλια Μικρασίας.

– Κύπρος και Εγγύς Ανατολή.

– Νότια Ιταλία, Σικελία, Ισπανία.

http://edu-gate.minedu.gov.gr/images/istoria/maps/files/mapsn2/Mec.jpg

(β) ποια γεγονότα δείχνουν την κατάρρευση της μυκηναϊκής δύναμης;

– Καταστροφές ανακτόρων και οικισμών.

– Εξαφάνιση της Γραμμικής Β΄.

 

(γ) ποια τα αίτια της κατάρρευσης;

– ίσως λόγω μετακινήσεων νέων ελληνικών φύλων.

– εσωτερικές αναταραχές.

– επιθέσεις των λεγόμενων «λαών της θάλασσας».

 

Παρακολουθήστε στο παραπάνω βίντεο ένα ενδιαφέρον ντοκιμαντέρ της Εκπαιδευτικής τηλεόρασης για τον Μυκηναϊκό πολιτισμό

 

 

Μυκηναϊκή Θρησκεία και Τέχνη

 

Βασικά σημεία

1. Θεοί, ιερά και ιερατείο των Μυκηναίων

– Στις πινακίδες της Γραμμικής Β΄ αναφέρονται οι περισσότεροι θεοί του ελληνικού δωδεκάθεου: Δίας, Ήρα, Ποσειδώνας κλπ. Και η θεά Πότνια, που ήταν η βασική θεότητα.

– Είχαν μικρά ιερά και όχι μεγάλους ναούς, όπως και οι Μινωίτες.

– Το ιερατείο το αποτελούσαν άνδρες και γυναίκες.

 

2. Τέχνη

(α) τι γνωρίζετε για τα «κυκλώπεια τείχη»;

Ήταν τείχη που οχύρωναν τα ανάκτορα και χτίζονταν με τεράστιους ογκόλιθους (δες σελ.30) στις ακροπόλεις.

File:Schatzhaus des Atreus, Querschnitt.jpg

Τομή θολωτού τάφου. Ο Θησαυρός του Ατρέα ή τάφος του Αγαμέμνονα

 

(β) δώστε μια περιγραφή των «θολωτών τάφων»:

Αποτελούνταν από έναν κυκλικό θάλαμο με θολωτή οροφή, στον οποίο έφτανε κανείς από έναν μακρύ διάδρομο με πέτρινους τοίχους. Όλο το οικοδόμημα, μετά την ταφή σκεπαζόταν με χώμα και έμοιαζε με λόφο.

File:Treasury of Atreus, 13th century BC royal tholos tomb near Mycenae-interior.jpg

Εσωτερικό του Θησαυρού του Ατρέα

 

(γ) καταγράψτε μερικά σημαντικά αντικείμενα μυκηναϊκής μεταλλοτεχνίας:

– κοσμήματα (χρυσά, ασημένια), σκεύη με ανάγλυφες παραστάσεις·

– ξίφη και εγχειρίδια (σπαθάκια)·

– χρυσές προσωπίδες νεκρών ηγεμόνων.

 

File:Earring Mycenae Louvre Bj135.jpg

Χρυσό σκουλαρίκι (περίπου 1600 π.Χ.), μουσείο Λούβρου

 

Παρακολουθήστε στο παραπάνω βίντεο ένα κατατοπιστικό ντοκιμαντέρ για τον μινωικό πολιτισμό.

Ο Μινωικός πολιτισμός

Βασικά σημεία

1. Πότε και πού αναπτύχθηκε ο Μινωικός πολιτισμός; Γιατί ονομάστηκε έτσι;

Ο Μινωικός πολιτισμός αναπτύχθηκε στην Κρήτη. Οφείλει το όνομά του στον μυθικό βασιλιά της Κνωσού Μίνωα. Στο άρθρο της Βικιπαίδειας μπορείτε να διαβάσετε περισσότερες πληροφορίες για τον Μίνωα.

 

2. Ποιοι παράγοντες βοήθησαν τον πολιτισμό αυτό να αναπτυχθεί;

Οι παράγοντες που συντέλεσαν στην ανάπτυξη του Μινωικού πολιτισμού ήταν:

– η συστηματική γεωργία και κτηνοτροφία,

– το εμπόριο με τις γύρω περιοχές, όπως τις Κυκλάδες, την Κύπρος και την Αίγυπτο. Οι Μινωίτες εξήγαν λάδι, κρασί, ξυλεία, λίθινα αγγεία, ίσως υφάσματα και δέρματα,

– επίσης, η κατασκευή όπλων και εργαλείων που τα κατασκεύαζαν από τα μέταλλα που εισήγαν.

 

 

3. Κοινωνική και πολιτική οργάνωση

(α) μπορείς να εντοπίσεις στο χάρτη και να καταγράψεις 4 σημαντικές πόλεις-κέντρα του μινωικού πολιτισμού;

Κνωσός, Φαιστός, Μάλια και Ζάκρος.

 

(β) πότε εμφανίστηκαν τα πρώτα ανάκτορα και ποια ήταν η τύχη τους;

Γύρω στο 2000 π.Χ. εμφανίζονται τα πρώτα ανάκτορα, που καταστρέφονται γύρω στο 1700 π.Χ. από σεισμό, αλλά ξαναχτίζονται πιο επιβλητικά. Στους επόμενους αιώνες, την περίοδο των νέων ανακτόρων, οι Μινωίτες φτάνουν στο ύψιστο σημείο ακμής και κυριαρχούν στο Αιγαίο.

 

(γ) συγκέντρωσε μερικά βασικά χαρακτηριστικά των ανακτόρων:

– έχουν προσανατολισμό στον άξονα Βορρά-Νότου,

– έχουν μία ορθογώνια κεντρική αυλή. Γύρω της αναπτύσσονται οι πτέρυγες των δωματίων,

– ήταν πολυώροφα, είχαν μεγάλες σκάλες, φωταγωγούς, σύστημα ύδρευσης και αποχέτευσης και αρκετοί χώροι τους έφεραν τοιχογραφίες,

– δεν ήταν οχυρωμένα,

– σε αυτά κατοικούσε ο άρχοντας της περιοχής. Επίσης, στα ανάκτορα ζούσε, κυκλοφορούσε και εργαζόταν μεγάλος αριθμός αξιωματούχων, υπαλλήλων και τεχνιτών,

– εκεί συγκεντρωνόταν η παραγωγή και τα εμπορεύματα για να διατεθούν στο εσωτερικό του νησιού ή στο εξωτερικό,

– ήταν κέντρα κατασκευής πολύτιμων αντικειμένων και καλλιτεχνημάτων, καθώς και θρησκευτικά κέντρα, όπου μαζευόταν πλήθος κόσμου με την ευκαιρία διαφόρων τελετών.

 

(δ) το σύστημα γραφής των Μινωιτών:

Στη Μινωική Κρήτη συναντούμε δύο είδη γραφής:

(α) ένα που μοιάζει με τα ιερογλυφικά, όπως αποδεικνύει ο δίσκος της Φαιστού.

(β) λίγο αργότερα άρχισε να χρησιμοποιείται ένα νέο σύστημα γραφής, η Γραμμική Α. Η γραφή ήταν συλλαβική, δηλαδή κάθε σημείο αντιστοιχούσε σε μία συλλαβή. Σημεία αυτής της γραφής έχουν βρεθεί κυρίως επάνω σε αγγεία ή χαραγμένα σε πινακίδες απογραφής εμπορευμάτων. Η γραφή όμως αυτή δεν έχει διαβαστεί και δεν είναι γνωστό αν αποδίδει ελληνική γλώσσα.

 

4. Γιατί κατάφεραν οι Μυκηναίοι να κυριαρχήσουν στην Κνωσό;

Γύρω στο 1450 π.Χ. τα μινωικά ανάκτορα καταστρέφονται, πιθανόν από σεισμό, εκτός από αυτό της Κνωσού. Έτσι, οι Μινωίτες εξασθενούν και οι Μυκηναίοι αρπάζουν την ευκαιρία να καταλάβουν την Κνωσό. Στη συνέχεια η Κρήτη αποτελεί επαρχία του μυκηναϊκού κόσμου διατηρώντας όμως ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.

 

Η τοιχογραφία των δελφινιών από την Κνωσσό

 

Η θρησκεία και η τέχνη των Μινωιτών

Βασικά σημεία

1. Κύρια χαρακτηριστικά της μινωικής θρησκείας. – Οι Μινωίτες πίστευαν, βασικά, σε γυναικείες θεότητες που έχουν άμεση σχέση με τη βλάστηση και τη διαδοχή των εποχών, την άνθηση και το μαρασμό, το θάνατο και την ανάσταση. Οι πιστοί αισθάνονταν τη θεότητα σαν κάτι μυστηριακό, φευγαλέο και άπιαστο.

– Στα χρόνια της ακμής του μινωικού πολιτισμού δεν υπήρχαν στην Κρήτη μεγάλοι ναοί αλλά μόνο μικρά ανακτορικά ή οικιακά ιερά. Συχνά η λατρεία του θείου πραγματοποιείται και σε σπήλαια, όπως στο Δικταίο Άντρο, όπου οι πιστοί προσέφεραν μικρά ειδώλια που απεικόνιζαν τους ίδιους τους θεούς.

– Μεγάλη είναι η σημασία του ιερού δέντρου στη μινωική θρησκεία. Το κύριο ιερό δέντρο φαίνεται να είναι η ελιά.

– Από τα ζώα σημαντικό ρόλο παίζει στη μινωική θρησκεία ο ταύρος.

– Οι τελετές περιλάμβαναν χορούς και αγώνες, όπως τα ταυροκαθάψια.

– Το ιερατείο το αποτελούσαν κυρίως γυναίκες, αλλά υπήρχαν και άνδρες ιερείς.

2. Μινωική τέχνη (α) ποιες μορφές τέχνης καλλιέργησαν οι Μινωίτες;

Τη ζωγραφική, την αγγειοπλαστική, την κατασκευή ειδωλίων και τη μικροτεχνία (κατασκευή κοσμημάτων).

 

(β) ποιο είναι το θέμα που προτιμούν οι Μινωίτες καλλιτέχνες;

Την απεικόνιση της φύσης: απεικονίζουν ειδυλλιακά τοπία με πλούσια βλάστηση και ζώα, καθώς και θέματα από τον κόσμο της θάλασσας.

 

(γ) τι γνωρίζετε για τα καμαραϊκά αγγεία;

Πήραν το όνομά τους από το σπήλαιο των Καμαρών, όπου πρωτοβρέθηκαν. Ήταν πολύχρωμα και διακοσμούνταν συνήθως με πολύπλοκα σχέδια γεμάτα φαντασία και σπανιότερα με θέματα από το ζωικό και φυτικό κόσμο. Εξάγονταν σε όλη την ανατολική Μεσόγειο και την Αίγυπτο.

 

(δ) τι ήταν τα ρυτά;

Ήταν μεγάλα αγγεία, ορισμένα με μορφή κεφαλής ζώου, συνήθως του ιερού μινωικού ταύρου, τα οποία χρησιμοποιούνταν στις τελετουργίες.

 

Η θεά των φιδιών

 

Δείτε στο βίντεο μια πολύ ενδιαφέρουσα παρουσίαση του Κυκλαδικού πολιτισμού από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα. Ακολουθήστε αυτόν τον σύνδεσμο, για να παρακολουθήσετε το βίντεο στο YouTube.

Ο Κυκλαδικός πολιτισμός

Βασικά σημεία

1. Πότε και πού αναπτύχθηκε ο κυκλαδικός πολιτισμός; 3η και 2η π.Χ. χιλιετία (περίπου στα χρόνια 3000-1000 π.Χ.)

στα νησιά των Κυκλάδων

2. Ποιοι παράγοντες βοήθησαν τον πολιτισμό αυτόν να αναπτυχθεί; Κυρίως το ήπιο κλίμα (στις Κυκλάδες δεν υπάρχει βαρύ κρύο ούτε αφόρητη ζέστη) και η γεωγραφική θέση: ανάμεσα στην Ευρώπη και στην Ασία.
3. Πολιτική οργάνωση (α) σε ποια νησιά και σε ποια σημεία των νησιών αναπτύχθηκαν οικισμοί;

Σχεδόν σε όλα τα νησιά. Οι οικισμοί χτίζονταν είτε κοντά στη θάλασσα είτε στις πλαγιές λόφων.

(β) ποιο ήταν το διοικητικό κέντρο;

Φαίνεται ότι δεν υπήρχε.

(γ) ποιος ήταν ο σημαντικότερος οικισμός κατά τη 2η π.Χ. χιλιετία;

Το Ακρωτήρι της Θήρας.

(δ) ποιοι λαοί έλεγξαν τα νησιά των Κυκλάδων διαδοχικά κατά τη 2η π.Χ. χιλιετία;

Μετά το 1600 π.Χ. οι Κυκλάδες ελέγχονται αρχικά από τους Μινωίτες (κατοίκους της Κρήτης) και στη συνέχεια από τους Μυκηναίους, που ήρθαν από την ηπειρωτική Ελλάδα.

4. Κυκλαδική τέχνη (α) ποια είναι τα χαρακτηριστικότερα δημιουργήματα της κυκλαδικής τέχνης και τι παριστάνουν;

Είναι τα μαρμάρινα ειδώλια (= μικρά αγαλματάκια). Αποδίδουν συνήθως γυναικείες μορφές γυμνές και ανδρικές: κυνηγούς, πολεμιστές και μουσικούς.

Ειδώλιο που αναπαριστά γυναικεία μορφή (φωτό: ιστοσελίδα Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης)

 ♦

Η ανθρώπινη παρουσία

Ανθρώπινη παρουσία μαρτυρείται στις Κυκλάδες ήδη από την 7η χιλιετία π.Χ. και συνδέεται με τις πολυάριθμες ενδείξεις που έχουμε για εξόρυξη οψιανού* εξαιρετικής ποιότητας από τη Μήλο. Το σκληρό ηφαιστειογενές υλικό αποτέλεσε μια από τις πλέον περιζήτητες πρώτες ύλες για την κατασκευή εργαλείων και όπλων σε ολόκληρο το Αιγαίο κατά τη Νεολιθική εποχή και δεν σταμάτησε να χρησιμοποιείται μέχρι το τέλος της Εποχής του Χαλκού (12ος αι. π.Χ.).

Μόνιμη εγκατάσταση κατοίκων στα νησιά, ωστόσο, βεβαιώνεται μόνον κατά την Ύστερη Νεολιθική Περίοδο (περ. 5000 π.Χ.) στην Άνδρο, στη Νάξο, στην Αντίπαρο, στην Αμοργό, στη Σαντορίνη και αλλού. Οι αρχαιότεροι οικισμοί ήταν μικρές κοινότητες που βασίζονταν σχεδόν αποκλειστικά στην γεωργία, στην κτηνοτροφία και την αλιεία για την επιβίωσή τους. Από την Πρωτοκυκλαδική περίοδο (3200-2000 π.Χ.), όμως, αρχίζουν να κατοικούνται συστηματικά όλα τα νησιά των Κυκλάδων και να αναπτύσσονται οι επαφές μεταξύ τους και με τις ακτές που περιβάλλουν το Αιγαίο. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, η κατοίκηση των νησιών συνεχίζεται αδιάλειπτα μέχρι τις μέρες μας.

Πηγή: Ιστοσελίδα Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης

* οψιανός & οψιδιανός: (ορυκτ.) ονομασία ηφαιστειογενών πετρωμάτων με σκληρή υφή και σκούρο χρώμα

ΙΣΤΟΡΙΑ Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Διδακτέα ύλη

Ι. Η ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ  

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄: Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

  1. Ο Κυκλαδικός πολιτισμός
  2. Ο Μινωικός Πολιτισμός 
  3. Η θρησκεία και η τέχνη των Μινωιτών
  4. Ο Μυκηναϊκός κόσμος
  5. Η Μυκηναϊκή θρησκεία και τέχνη

ΙΙ. ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄: Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΑΠΟ ΤΟ 1100 EΩΣ ΤΟ 800 π.Χ. 

  1. Οι Μεταβατικοί Χρόνοι (συνοπτική παρουσίαση της ενότητας)
  2. Η πολιτισμική αναγέννηση 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄: ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (800-479 π.Χ.)

  1. Αποικιακή εξάπλωση
  2. Η πόλη-κράτος και η εξέλιξη του πολιτεύματος
  3. Η Σπάρτη
  4. Αθήνα: Από τη βασιλεία στην αριστοκρατία
  5. Αθήνα: πορεία προς τη Δημοκρατία
  6. Οι πανελλήνιοι δεσμοί (συνοπτική παρουσίαση της ενότητας)
  7. ΠΕΡΣΕΣ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΕΣ: Δύο κόσμοι συγκρούονται
  8. Η οριστική απομάκρυνση της περσικής επίθεσης
  9. Τα γράμματα [απλή αναφορά στα νέα είδη του λόγου (διδακτικό έπος, λυρική ποίηση) και την εμφάνιση του επιστημονικού λόγου από τους φυσικούς φιλόσοφους]
  10. Η Τέχνη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄: Η ΗΓΕΜΟΝΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (479-431 π.Χ.)

  1. Η συμμαχία της Δήλου – Η συμμαχία όργανο της αθηναϊκής ηγεμονίας
  2. Το δημοκρατικό πολίτευμα σταθεροποιείται – Ο Περικλής και το δημοκρατικό πολίτευμα
  3. Η λειτουργία του πολιτεύματος. Οι Λειτουργίες
  4. Η συγκρότηση της αθηναϊκής κοινωνίας – Η καθημερινή ζωή
  5. Η διαδικασία της μόρφωσης – Ο Αθηναίος και η εργασία – Η Αθήνα γιορτάζει

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ΄: ΗΓΕΜΟΝΙΚΟΙ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΚΑΜΨΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΟΛΕΩΝ (431-362 π.Χ.)

  1. Τα αίτια και οι αφορμές του Πελοποννησιακού πολέμου – Ο Αρχιδάμειος πόλεμος (431-421 π.Χ.)
  2. Η εκστρατεία στη Σικελία (415-413 π.Χ.) – Ο Δεκελεικός πόλεμος (413-404 π.Χ.)
  3. Η ηγεμονία της Σπάρτης: Μια κυριαρχία σε αμφισβήτηση
  4. Η κυριαρχία της Θήβας στην Ελλάδα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ΄: Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

  1. Το κράτος της Μακεδονίας
  2. Το κράτος της Μακεδονίας επεκτείνεται
  3. Αλέξανδρος. Η κατάκτηση της Ανατολής
  4. Το έργο του Αλέξανδρου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η΄: ΟΙ ΤΕΧΝΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΗΝ ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

  1. Τα Γράμματα [απλή αναφορά στα νέα είδη του λόγου (ιστορία, φιλοσοφία, ρητορική, δραματική ποίηση) και τους κυριότερους εκπροσώπους]
  2. Οι τέχνες
  3. Η αρχιτεκτονική των κλασικών χρόνων
  4. Η γλυπτική και η ζωγραφική των κλασικών χρόνων

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ΄: ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΡΩΜΑΪΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

  1. Τα Ελληνιστικά Βασίλεια
  2. Η κατάσταση στον ελλαδικό χώρο
  3. Το ρωμαϊκό κράτος αποκτά μεγάλη δύναμη
  4. Η υποταγή του ελληνικού κόσμου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι΄: ΑΠΟ ΤΗ ΡΩΜΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

  1. Η Ρωμαϊκή Ειρήνη
  2. Ο χριστιανισμός και η διδασκαλία του. Η πρώτη εκκλησία
  3. Η διάδοση του Χριστιανισμού
  4. 3ος αι.: Η ρωμαϊκή αυτοκρατορία σε κρίση

Τρόπος εξέτασης

Προεδρικό Διάταγμα 319/2000

Δίνονται στους μαθητές δύο ομάδες ερωτήσεων: Α και Β. Η Ομάδα Α περιλαμβάνει πέντε ερωτήσεις, από τις οποίες οι μαθητές επιλέγουν να απαντήσουν στις τρεις. Η Ομάδα Β περιλαμβάνει τέσσερις ερωτήσεις, από τις οποίες οι μαθητές επιλέγουν να απαντήσουν στις δύο. Οι ερωτήσεις μπορούν να αναλύονται σε δύο ισοδύναμα υποερωτήματα. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες (4 Χ 5=20).

Η Ομάδα Α περιλαμβάνει ερωτήσεις που ελέγχουν τη γνώση και την κατανόηση της ιστορικής ύλης που διδάχθηκαν οι μαθητές (εξήγηση ιστορικών όρων και εννοιών, περιγραφή ή ταξινόμηση ιστορικών γεγονότων, φαινομένων ή περιόδων, κατανόηση ή συνοπτική απόδοση του περιεχομένου μιας γραπτής ή εικαστικής ιστορικής πηγής, κατανόηση και περιγραφή των σχέσεων που υφίστανται ανάμεσα σε διαφορετικά ιστορικά γεγονότα, φαινόμενα κ.λ.π.).

Η Ομάδα Β περιλαμβάνει ερωτήσεις που ελέγχουν την ικανότητα των μαθητών να αναλύουν στοιχεία και σχέσεις, να αξιολογούν τη δράση προσώπων ή ομάδων με βάση συγκεκριμένο κριτήριο, να συνθέτουν ιστορικά δεδομένα.

Και στις δύο ομάδες ερωτήσεων μπορεί να δίνεται στους μαθητές φωτοτυπημένο ιστορικό υλικό προς επεξεργασία. Το υλικό αυτό δεν είναι υποχρεωτικό να προέρχεται αποκλειστικά από το σχολικό τους βιβλίο.