Ο Πρίαμος ικετεύει τον Αχιλλέα (πίνακας του Αλεξάντερ Ιβάνοφ, πηγή Wikimedia Commons)

 

Ω 468-677, η συνάντηση Πριάμου και Αχιλλέα

 

Βασικά σημεία:

1. Η σκηνή του Αχιλλέα.

2. Τα επιχειρήματα του Πρίαμου και η αντίδραση του Αχιλλέα.

3. Ο Αχιλλέας προσπαθεί να ηρεμήσει τον Πρίαμο.

4. Το αίτημα του Πριάμου και η απάντηση του Αχιλλέα (552-595).

5. Η ιστορία της Νιόβης (596-621).

6. Το τέλος της συνάντησης.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Ελαιογραφία του Peter Paul Rubens (περ. 1630-1635), που απεικονίζει τη θανάτωση του Έκτορα από τον Αχιλλέα
[πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα].

Χ 247-394, η μονομαχία Έκτορα και Αχιλλέα

 

Βασικά θέματα:

 

1. Το αίτημα του Έκτορα και η απάντηση του Αχιλλέα
Ο Έκτορας, αρχικά, δεν έχει κουράγιο να αντιμετωπίσει τον Αχιλλέα και προσπαθεί να του ξεφύγει. Νιώθει, όμως, ότι ήρθε η στιγμή να εκτελέσει το χρέος του, να αντιμετωπίσει τον ανίκητο γιο του Πηλέα, με έναν όρο: ζητά να μην κακοποιηθεί το σώμα του ηττημένου (256-9). Ο Αχιλλέας αμέσως απορρίπτει το αίτημα, γιατί:
(α) το μίσος του είναι μεγάλο. Το παρομοιάζει μάλιστα με την έχθρα του λιονταριού με τον άνθρωπο και του λύκου με το αρνί (261-7).
(β) επίσης, ο Αχιλλέας θέλει να εκδικηθεί τους συντρόφους που έπεσαν νεκροί από τον Έκτορα (270-2).

Συνεχίστε την ανάγνωση

Θάνατος Πάτροκλου. Αττική ερυθρόμορφη κύλικα, περίπου 530 π.Χ.
(πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα)

Π 684-867, το κύκνειο άσμα και ο θάνατος του Πατρόκλου

 

Βασικά σημεία:

1. Η αριστεία και ο θάνατος του Πατρόκλου.

2. Ύβρις.

3. Αφηγηματικές τεχνικές κι εκφραστικοί τρόποι.

Συνεχίστε την ανάγνωση

Deckler Carl Friedrich (1838-1918) Έκτορας και Ανδρομάχη (πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα)

 

Ζ 369-529, ο Έκτορας στην Τροία

Βασικά σημεία:

1. Σκηνές.

2. Γνωριμία με τον Έκτορα και την Ανδρομάχη.

3. Αφηγηματικές τεχνικές (ειρωνεία, προοοικονομία) κι εκφραστικοί τρόποι (θέμα των άστοχων ερωτημάτων, παρομοίωση).

 

Ανάπτυξη:

1. Η ενότητα μπορεί να χωριστεί σε τέσσερις υποενότητες-σκηνές:

 

α΄ σκηνή (στ. 369-389): ο Έκτορας στο παλάτι του αναζητά την Ανδρομάχη 

 

 ➤ το θέμα των άστοχων ερωτημάτων:  

«άστοχα ερωτήματα λέγονται οι άστοχες υποθέσεις-ερωτήσεις που κάνει κάποιος γι’ αυτό που θέλει να μάθει. Κατόπιν όλες αυτές οι υποθέσεις-ερωτήσεις απορρίπτονται από τον ερωτώμενο, για να δοθεί έτσι έμφαση στη σωστή εκδοχή-απάντηση που δίνεται τελευταία1».

Στους στίχους 376-380 ο Έκτορας, αναζητώντας την Ανδρομάχη, ρωτά τις υπηρέτριες αν πήγε επίσκεψη  ή βρίσκεται σε κάποιο ναό. Ποιος ο λόγος να κάνει αυτές τις υποθέσεις, ενώ θα μπορούσε να ρωτήσει ευθέως πού βρίσκεται η γυναίκα του, για να πάρει μια ξεκάθαρη απάντηση; Σκοπός του ποιητή, όταν μεταχειρίζεται τα άστοχα ερωτήματα, είναι να καθυστερήσει λίγο την ανακοίνωση της σωστής απάντησης, ώστε αυτή να αποκτήσει ξεχωριστή σημασία. Ο ακροατής αντιλαμβάνεται έτσι ότι πρόκειται για κάποιο σημαντικό γεγονός, στο οποίο πρέπει να δώσει ιδιαίτερη προσοχή. 

«Από λογική άποψη, η διεξοδική αναίρεση των άστοχων ερωτημάτων του πρώτου είναι φλυαρία περιττή. Το πιο φυσικό θα ήταν τα  άστοχα ερωτήματα να αγνοηθούν και η απάντηση να είναι χωρίς πολλά λόγια: αυτό που ρωτάς έγινε γι’ αυτόν και γι’ αυτόν τον λόγο […]. Ό,τι όμως από λογική άποψη είναι περιττό, μπορεί πολύ ωραία από ποιητική άποψη να είναι απόλυτα δικαιωμένο. Έτσι στην περίπτωση των άστοχων ερωτημάτων, η σωστή λύση του προβλήματος κρατιέται σκόπιμα στο τέλος, για ν’ ακουστεί γεμάτη βάρος και δύναμη, αφού πρώτα η φαντασία μας παρασύρθηκε σε σφαλερούς δρόμους, δύο φορές μάλιστα: μήπως είναι αυτό, μήπως είναι εκείνο; -ούτε αυτό είναι ούτε εκείνο, μόνο αυτό! Αντίθετα, με την κοφτή από την αρχή λύση –αυτό είναι το σωστό- θα αδυνάτιζε κάθε κίνηση της φαντασίας2

 

β΄ σκηνή (στ. 390-494): συνομιλία Έκτορα και Ανδρομάχης

Η συνομιλία Έκτορα και Ανδρομάχης είναι μια από τις πιο δυνατές, τις πιο συγκλονιστικές σκηνές του έπους. Παρότι ειρηνική η σκηνή, ο πόλεμος δεν ξεχνιέται ούτε μια στιγμή –όπως και ο θάνατος και η δυστυχία που απλώνουν το σκληρό τους δίχτυ πάνω από την τραγική οικογένεια.

Στην αρχή του λόγου της η Ανδρομάχη φοβάται ότι η τόλμη του Έκτορα θα τον οδηγήσει γρήγορα στο θάνατο· έτσι, υπογραμμίζει τη μοναξιά της, την αγάπη που τρέφει για το σύζυγό της και τη στοργή που δείχνει για το μικρό παιδί της (στ.406-410). Επίσης, τονίζει την αγωνία της να κρατήσει τον Έκτορα μακριά από τους φοβερούς κινδύνους: αν τον χάσει, θα χάσει τα πάντα (στ.411-412), γιατί δεν της έμεινε κανένας στον κόσμο (στ.413-430).

Ο Έκτορας, από την άλλη πλευρά, αντιλαμβάνεται πολύ καλά τους κινδύνους της μάχης, αλλά δεν μπορεί να κάνει πίσω για δύο λόγους: ντρέπεται το λαό του (στ.442-3), μα και ο ίδιος δε θέλει να κρυφτεί, αφού τέτοιος είναι ο χαρακτήρας του (στ.444-5)· έχει ευθύνες απέναντι στους Τρώες. Για την υπεύθυνη και γενναία στάση του θα τιμηθεί, θα δοξαστεί όχι μόνο ο ίδιος, αλλά και η γενιά του (στ.446)3. Είναι βασική υποχρέωση κάθε πολεμιστή να διατηρήσει και να αυξήσει τη δόξα της γενιάς του, ώστε αυτή να κληροδοτηθεί στην επόμενη γενιά.

Ακούγοντας το λόγο του, όμως, δεν βλέπουμε μόνο τον υπεύθυνο και σκληροτράχηλο πολεμιστή που διατηρεί μέσα του ισχυρή τη συναίσθηση του καθήκοντος, αλλά και τον τρυφερό πατέρα και σύζυγο (484-5): η τύχη των δικών του τον τυραννά (στ.451-3), ιδίως της γυναίκας του (στ.454-465) και του παιδιού του (στ.475-481). Η επική ειρωνεία είναι εδώ έντονη: η τόσο ευγενική αυτή μορφή, ο Έκτορας, δε θα ζήσει την ευτυχία που ονειρεύεται (στ.526-8)· στο τέλος του έπους θα θανατωθεί και θα ατιμαστεί το πτώμα του από τον μανιασμένο Αχιλλέα.

➤ προοοικονομία: σε ένα τμήμα του λόγου του που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί προφητικό, ο Έκτορας φαντάζεται την πτώση της Τροίας και τη σκληρή, ατιμωτική μοίρα της αγαπημένης του Ανδρομάχης4. Ο ποιητής εδώ προοικονομεί, προετοιμάζει τον ακροατή του για γεγονότα που γνωρίζουμε από τους μύθους ότι θα συμβούν στο μέλλον.

ειρωνεία: στους στίχους 475-481 έχουμε μια χαρακτηριστική περίπτωση ειρωνείας: ο Έκτορας εύχεται να ζήσει δοξασμένος ο μικρός του γιος, γιατί δεν μπορεί να ξέρει ότι ο Αστυάνακτας θα βρει φριχτό τέλος5.

 

γ΄ σκηνή (στ. 497-502): η Ανδρομάχη επιστρέφει στο σπίτι της

  προοοικονομία: έχουμε στους στίχους 500-502, όπου η Ανδρομάχη και οι υπόλοιπες γυναίκες κλαίνε τον Έκτορα σαν να είναι ήδη νεκρός. Ο ποιητής προετοιμάζει τον αναγνώστη για το τραγικό τέλος του ήρωα.

 

δ΄ σκηνή (στ. 503-529): συνομιλία Έκτορα και Πάρη

παρομοίωση: θεωρία για τον εκφραστικό αυτόν τρόπο δίνει το βιβλίο στη σελ. 79 (ερώτηση 9). Εδώ αναλύεται μια διεξοδική παρομοίωση (στ.506-513):

 

Τι παρομοιάζεται; Ο Πάρης (ομοίως απ’ την Πέργαμον ο Πριαμίδης Πάρης … με πόδια φτερωμένα, 512-514)
Με τι παρομοιάζεται; Με καλοθρεμμένο, όμορφο και υπερήφανο άλογο που σπάει τα δεσμά του και τρέχει ελεύθερο στα αγαπημένα του μέρη.  (και ως όταν σπάσει τον δεσμόν … γοργά τα γόνατά του, 506-511)
Ποιο το κοινό στοιχείο; Η ομορφιά, το περήφανο παράστημα, η ταχύτητα και η ορμητικότητα.
Ποια η λειτουργία της παρομοίωσης; Η παρομοίωση τονίζει τον τρόπο με τον οποίο ο Πάρης ορμά στη μάχη.

 

Η παρομοίωση είναι πολύ συχνή στην καθημερινή μας ομιλία. Με τις παρομοιώσεις εξηγούμε καλύτερα αυτό που περιγράφουμε. Για παράδειγμα, αν θέλουμε να περιγράψουμε πόσο γρήγορος είναι κάποιος, λέμε «τρέχει σαν λαγός»· ή αν κάποιος είναι πολύ δυνατός, λέμε «είναι δυνατός σαν λιοντάρι»· αν είναι πονηρός, λέμε «είναι αλεπού» κλπ. Μια σύντομη παρομοίωση έχει ο στ.514: ωσάν ήλιος

ειρωνεία: βρίσκουμε στους στίχους 526-529, όταν ο Έκτορας εύχεται να δει μαζί με τον αδελφό του μια μέρα την Τροία ευτυχισμένη. Οι αναγνώστες του έπους, όμως, ξέρουν από τον μύθο ότι η Τροία θα καταστραφεί και οι κάτοικοί της είτε θα εξοντωθούν είτε θα συρθούν στη σκλαβιά. Ο Έκτορας εδώ κάνει μια ευχή που δεν πρόκειται να πραγματοποιηθεί ποτέ -αν και ο ίδιος, βέβαια, δεν μπορεί να το γνωρίζει. Το γνωρίζει, όμως, ο αναγνώστης, που θλίβεται για τον μάταιο αγώνα του Έκτορα και των Τρώων.

 

Σημειώσεις:

[1] Ομήρου Οδύσσεια, Α΄ Γυμνασίου, ΟΕΔΒ, σελ. 275.

[2] Ε. Κακριδή, Η διδασκαλία των ομηρικών επών, σελ. 64-65.

[3] Γίνεται  λόγος εδώ για την ομηρική «αιδώ», ένα ανάμεικτο συναίσθημα ντροπής για το τι θα πουν οι άλλοι, αλλά και σεβασμού αυτής της κοινής γνώμης. Αυτός «ο φόβος της ατίμωσης» ήταν το πλέον διαδεδομένο συναίσθημα της ομηρικής κοινωνίας. (πηγή: βιβλίο του καθηγητή, σελ.81)

[4] «Ύστερα από το θάνατο του άντρα της και την καταστροφή της Τροίας, η Ανδρομάχη, λάφυρο του πολέμου, έπεσε στον κλήρο του Νεοπτόλεμου, του γιου του Αχιλλέα. Ο Νεοπτόλεμος, αφού σκότωσε τον Αστυάνακτα, σύμφωνα με ορισμένους, ή χωρίς να τον σκοτώσει, σύμφωνα με άλλους, πήρε μαζί του την Ανδρομάχη στην Ήπειρο, όπου ήταν βασιλιάς. Από την Ανδρομάχη απέκτησε τρεις γιους: τον Μολοσσό, τον Πίελο και τον Πέργαμο.» πηγή: Pierre Grimal, Λεξικό της ελληνικής και ρωμαϊκής μυθολογίας, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 1991, σελ.87

[5] βλέπε και το 2ο παράλληλο κείμενο, σελ.78.

Η Ελένη στα τείχη της Τροίας, πίνακας του βρετανού ζωγράφου Frederic Leighton, 1865
(πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα)

 

Γ 121-244, Τειχοσκοπία

 

Βασικά σημεία:

1. Έκφραση.

2. Ηθογράφηση Ελένης και Πρίαμου.

3. Γιατί η Ελένη εμφανίζεται στα τείχη; Μερικοί πρωταγωνιστές του έπους.

4. Αφηγηματικές τεχνικές: επιβράδυνση, επική ειρωνεία.

 

Ανάπτυξη:

1. Η απόδοση με το λόγο ενός έργου των εικαστικών τεχνών ονομάζεται στη φιλολογία έκφραση. Δες και το σχόλιο στους στ.125-128 (σελ.48 του βιβλίου).

2. Ηθογράφηση των προσώπων ενός λογοτεχνικού έργου είναι η περιγραφή της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς τους. Γίνεται αν ληφθούν υπόψη όσα λένε, σκέφτονται ή πράττουν τα πρόσωπα αυτά ή/και όσα λένε και σκέφτονται οι άλλοι ήρωες για τα πρόσωπα αυτά (δες και ερώτηση 5 της σελ.54 του βιβλίου). Σύμφωνα με αυτές τις οδηγίες παρακάτω θα ηθογραφήσουμε την Ελένη και τον Πρίαμο με βάση τα δοσμένα αποσπάσματα:

 

Ηθογράφηση Ελένης

 

Στίχοι Χαρακτηρισμός
Είπε η θεά και τρυφερήν της βάζει επιθυμίαν
του πρώτου ανδρός, της χώρας της και των γλυκών γονέων.
Κι ευθύς από τον θάλαμον μ’ ένα λευκό μαγνάδι
η Ελένη εχύθη και θερμά τα δάκρυα της κυλούσαν.
Και δύο της θεράπαινες, η κόρη του Πιτθέως
Αίθρα και η μεγαλόφθαλμη Κλυμένη ακολουθούσαν.
  

[μιλούν οι γέροντες αρχηγοί της Τροίας]

«Κρίμα δεν έχουν οι Αχαιοί, δεν έχουν κρίμα οι Τρώες
χάριν ομοίας γυναικός τόσον καιρόν να πάσχουν·
τωόντι
[= πράγματι] ομοιάζει ωσάν θεάς η τρομερή θωριά της
αλλά και ως είναι ασύγκριτη καλύτερα να φύγει
παρά να μείνει συμφορά σ’ εμάς και στα παιδιά μας».

 

[μιλά η Ελένη στον Πρίαμο]

«Σέβας και φόβον, ω γλυκέ, σου έχω, πεθερέ μου·
κάλλιο να είχα σκοτωθεί, παρά να φύγ’, οϊμένα,
με τον υιόν σου, αφήνοντας τον θάλαμον, τους φίλους,
τες τρυφερές ομήλικες, την μόνην θυγατέρα·
αλλ’ έζησα· να φθείρεται στα κλάυματα η ζωή μου.
Αλλά σ’ αυτό που μ’ ερωτάς εγώ θα σου απαντήσω.

Εκείνος είναι ο κραταιός Ατρείδης Αγαμέμνων,
συνάμα βασιλιάς καλός και ανδρείος πολεμάρχος
και ανδράδελφον, έναν καιρόν, εγώ τον είχα η σκύλα!»

 

⇾ σεμνή

⇾ ευαίσθητη, συναισθηματική

 

 

 

 

 

⇾ πανέμορφη

 

 

 

 

 

⇾ σέβεται, τιμά, αγαπά τον πεθερό της

⇾ μετανιώνει πικρά για τις πράξεις της και χρησιμοποιεί βαριά λόγια για τον εαυτό της.

 

 

 

Ηθογράφηση Πριάμου

 

Στίχοι Χαρακτηρισμός
«Προχώρησε, παιδί μου, εδώ κοντά μου να καθίσεις
τον πρώτον άνδρα σου να ιδείς, τους συγγενείς και φίλους·
συ δεν μου πταίεις, οι θεοί μου πταίουν, οπού εκείνοι
μ’ έριξαν στον πολύθρηνον των Αχαιών αγώνα·
κι εκείνον τον θεόρατον να μου ονομάσεις άνδρα
που ανάμεσα των Αχαιών τόσο λαμπρά φαντάζει.
Αλήθεια, στο ανάστημα τον υπερβαίνουν κι άλλοι,
αλλ’ άνδρα ως αυτόν καλόν και σεβαστόν δεν είδα
εις την ζωήν μου· φαίνεται τωόντι βασιλέας».
  

«Λόγον τωόντι αληθινόν, ω δέσποινα, μας είπες·
γιατ’ ήλθ’ εκείνος άλλοτε για σέν’ αποσταλμένος
εδώ με τον Μενέλαον και φιλικά στο σπίτι
τους δέχθηκα κι εγνώρισα την πλάση και των δύο
και την μεγάλην σύνεσιν·

 

⇾ σέβεται τη νύφη του· δεν είναι κακόβουλος

 

 

⇾ σέβεται τους αντιπάλους του

 

 

 

⇾ φιλόξενος

 

 

3. Κεντρικό πρόσωπο της ενότητας είναι, βέβαια, η Ελένη. Ο ποιητής την εμφανίζει στα τείχη, ανάμεσα στους ηλικιωμένους Τρώες, κι έτσι έχουν και οι ακροατές την ευκαιρία να γνωρίσουν καλύτερα τη γυναίκα για την οποία τόσοι άντρες παίζουν τη ζωή τους –δικαιολογημένα, λένε οι Τρώες γέροντες στους στίχους 156-8 και μας βεβαιώνουν με έμμεσο, πλάγιο τρόπο για την ασύγκριτη ομορφιά της Ελένης.

Ο Πρίαμος υποδέχεται τον Πάρη με την Ελένη. Παράσταση από ερυθρόμορφο αγγείο που βρέθηκε στη Λουκανία της Ιταλίας (390-380 π.Χ.) [πηγή: Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα]

Εκτός από την παρουσίαση της Ελένης και της μοναδικής ομορφιάς της ο ποιητής παρουσιάζει και κάποιους βασικούς ήρωες των Αχαιών: ο Αγαμέμνονας, ο Οδυσσέας, ο Αίαντας και ο Ιδομενέας δεν είναι μόνο ονόματα, αλλά προσωπικότητες, τα χαρακτηριστικά των οποίων δεν είναι πλέον άγνωστα στον ακροατή. Όμως, και ο χαρακτήρας του Πριάμου (μέσα από τη στάση του απέναντι στην Ελένη και τα σχόλια που κάνει για τους Αχαιούς) ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια τού ακροατή. 

Υπάρχει όμως και κάποιος άλλος λόγος, για τον οποίο η Ελένη πρέπει να εμφανιστεί στα τείχη της Τροίας και αφορά τον πολιτισμό της εποχής εκείνης: σε κάθε μονομαχία έπρεπε το έπαθλο να βρίσκεται στο χώρο της σύγκρουσης· για την Ελένη, άλλωστε, δε συμφώνησαν να μονομαχήσουν Μενέλαος και Πάρης;  

«Στον ελληνικό μύθο η γυναίκα βρίσκεται μπροστά και παρακολουθεί τη μονομαχία. Τι νόημα έχει η παρουσία της; Στην παλιά εποχή το βραβείο, ό,τι πράγμα και να ήταν –και η γυναίκα δεν ήταν άλλο από πράγμα- έπρεπε να είναι ορατό από τους αντίζηλους. Ανταποκρίνεται σε μια πρωτόγονη απαίτηση του ανθρώπου, αυτό που για χάρη του θα αγωνιστείς, συχνά με κίνδυνο της ζωής σου, να το δεις, να αποτιμήσεις την αξία του και έπειτα να παλέψεις να το κερδίσεις. Γι’ αυτό το λόγο ο αθλοθέτης το παρουσιάζει από την αρχή στη μέση του αγώνα […]. Για τον ίδιο λόγο, όταν ο αγώνας γίνεται για μια γυναίκα, η παρουσία της είναι αναγκαία.» [1]

 

4. Γνωρίζουμε από την περιληπτική αναδιήγηση πως έχει ήδη προετοιμαστεί ο μονομαχία Μενέλαου και Πάρη. Ο ποιητής όμως δεν προχωρά αμέσως στην αφήγηση της μονομαχίας, αλλά κρατά τους ακροατές του σε αγωνία, διακόπτοντας για λίγο τη ροή της διήγησης με την παρεμβολή της ενότητας της Τειχοσκοπίας. Η γνωστή τεχνική της επιβράδυνσης αυξάνει το ενδιαφέρον για το αποτέλεσμα της μονομαχίας και, παράλληλα, δίνει την ευκαιρία στον ποιητή να σκιαγραφήσει το χαρακτήρα (= ηθογράφηση) κάποιων βασικών προσώπων του έπους του.

Για την έννοια της επικής ειρωνείας δες την ερώτηση 6 της σελ.54.

 

Σημείωση:

[1] Ι. Θ. Κακριδής, Ξαναγυρίζοντας στον Όμηρο, σελ. 69-70.

 

 

 

 

Παρακολουθήστε ένα έξοχο ντοκιμαντέρ κινουμένων σχεδίων γαλλικής παραγωγής με τίτλο Η οργή του Αχιλλέα. Στο ντοκιμαντέρ θίγονται τα κυριότερα θέματα που συναντήσαμε στην πρώτη ραψωδία της Ιλιάδας

  • η Χρυσηίδα είναι μια υπηρέτρια του Αγαμέμνονα, που έχει αιχμαλωτιστεί σε κάποια επιδρομή των Αχαιών. Ο πατέρας της, ο ιερέας Χρύσης, προσπαθεί να την εξαγοράσει ικετεύοντας τον Αγαμέμνονα·
  • ο Αγαμέμνονας απορρίπτει το αίτημα του Χρύση και ο ιερέας προσεύχεται στον Απόλλωνα ζητώντας του να βλάψει τους Αχαιούς·
  • ο Απόλλων πραγματοποιεί το αίτημα του Χρύση, στέλνοντας θανατηφόρα αρρώστια στους Αχαιούς· οι Αχαιοί αρχηγοί συνεδριάζουν για να βρουν λύση στο πρόβλημα και ο μάντης Κάλχας αποκαλύπτει την αιτία του κακού·
  • ο Αγαμέμνονας συμφωνεί να δώσει πίσω την Χρυσηίδα, αλλά θέλει αντάλλαγμα και απειλεί να πάρει το λάφυρο του Αχιλλέα, την Βρισηίδα·
  • ο Αχιλλέας συγκρούεται με τον Αγαμέμνονα και απειλεί ότι θα αποσυρθεί από τη μάχη, αν ο αρχηγός τον ατιμάσει, αφαιρώντας του το λάφυρο·
  • η Χρυσηίδα επιστρέφεται στον πατέρα της και η Βρισηίδα οδηγείται στον Αγαμέμνονα· ο Αχιλλέας ζητά από την Θέτιδα, τη μητέρα του, να μεσολαβήσει στον Δία, ώστε να αποκατασταθεί η πληγωμένη τιμή του·
  • η Θέτιδα επισκέπτεται τον Δία και εξασφαλίζει την βοήθειά του.

Το βίντεο δεν έχει ελληνικούς υπότιτλους. Μια πρόχειρη λύση είναι η εξής: μπορείτε να επιλέξετε γαλλικούς υπότιτλους πατώντας το γρανάζι κάτω δεξιά και έπειτα, από το ίδιο σημείο, να επιλέξετε αυτόματη μετάφραση. Από την αναδυόμενη λίστα επιλέξτε τα ελληνικά. Επειδή η μετάφραση γίνεται αυτόματα από μηχανή και δεν την έχει επιμεληθεί μεταφραστής, θα δείτε μερικά λάθη. 

 

Δίας και Θέτις (1811): πίνακας του Γάλλου ζωγράφου Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ. Φιλοξενείται στο Μουσείο Γκρανέ (Musée Granet) στο Αιξ-αν-Προβάνς (Γαλλία). [πηγή: Βικιπαίδεια]

 

Α 494-612, Σκηνές από τον Όλυμπο

 

Βασικά σημεία:

1. Σκηνές και περιεχόμενο.

2. Το αποτέλεσμα της συνάντησης Θέτιδας-Δία.

3. Ανθρωπομορφισμός.

4. Γιατί η Ήρα είναι με το μέρος των Αχαιών;

 

Ανάπτυξη:

1. Σκηνή αλλάζει όταν: (α) αλλάζει η σύνθεση των προσώπων, (β) αλλάζει ο τόπος της δράσης και (γ) όταν αλλάζουν και τα δύο παραπάνω. Έτσι έχουμε:

– α΄ σκηνή (στ. 494-533): συνάντηση Θέτιδας-Δία.

– β΄ σκηνή (στ. 534-612): φιλονικία Ήρας-Δία· παρέμβαση Ηφαίστου· συμπόσιο των θεών.

Η δεύτερη σκηνή, επειδή όλα τα πρόσωπα είναι παρόντα εξαρχής και κάποια στιγμή εμπλέκονται στη δράση, μπορεί να χωριστεί σε τρία επεισόδια: (α) στ. 534-570· φιλονικία Ήρας-Δία, (β) στ. 571-599· η παρέμβαση του Ηφαίστου και (γ) στ. 600-612· συμπόσιο των θεών και αποχώρηση στα ιδιαίτερα διαμερίσματά τους.

 

2. Οι προοικονομίες μάς προετοίμασαν κατάλληλα για το αποτέλεσμα της συνάντησης Θέτιδας-Δία. Η απόφαση πάρθηκε από το Δία· οι Αχαιοί θα κινδυνέψουν, για να βάλουν όλοι καλά στο μυαλό τους –και ιδίως ο αρχιστράτηγος- ότι κανείς δεν μπορεί να παίζει με την τιμή ενός ήρωα, όπως του Αχιλλέα.

 

3. Με μια προσεκτική ματιά αναγνωρίζει κανείς έντονη την αντίληψη του ανθρωπομορφισμού στην ενότητα. Ανθρώπινα χαρακτηριστικά, πάθη, ιδέες και συναισθήματα αποδίδονται στους θεούς, σαν να είναι άνθρωποι. Αναλυτικά:

– μυστικοπάθεια, οργή (Δίας)

– αίσθημα αδικίας (Θέτιδα)

– καχυποψία, φόβος (Ήρα)

– επιδεικνύεται σεβασμός στον ανώτερο θεό (στ. 536), όπως γινόταν ανάμεσα στους ανθρώπους.

– τιμωρία, σοβαρός τραυματισμός (αν και θεός!), συμβιβαστική διάθεση (Ήφαιστος)

– επιθυμία για φαγητό, ποτό, μουσική, διασκέδαση, ύπνο.

 

4. Η Ήρα δείχνει μια σοβαρή ανησυχία μήπως ο σεβαστός της σύζυγος ενισχύσει τους Τρώες. Από πού όμως προκύπτει η αντιπάθεια αυτή για τους Τρώες; Ο μύθος ήταν πολύ γνωστός (η «κρίση του Πάρη» ή «το μήλο της Έριδος»), και ο ποιητής δεν μπαίνει στον κόπο να δώσει εξηγήσεις. Ας τον θυμηθούμε:

Όταν μαζεύτηκαν οι θεοί για τους γάμους της Θέτιδας και του Πηλέα, η Έριδα [θυμωμένη που δεν την είχαν καλέσει] έριξε ένα χρυσό μήλο ανάμεσά τους και είπε ότι έπρεπε να δοθεί στην πιο όμορφη –τῇ καλλίστῃ– από τις τρεις θεές, την Αθηνά, την Ήρα και την Αφροδίτη. Άρχισε φιλονικία· κανείς δεν ήθελε να πάρει το βάρος της επιλογής ανάμεσα στις τρεις θεές και ο Δίας ανέθεσε στον Ερμή να οδηγήσει την Αθηνά, την Ήρα και την Αφροδίτη πάνω στην Ίδη, όπου ο Πάρης θα γινόταν κριτής της διαφοράς. […] Οι τρεις θεές υπερασπίστηκαν μπροστά του η καθεμιά τον εαυτό της. Η καθεμιά του υποσχέθηκε την προστασία της και ξεχωριστά δώρα, αν η κρίση του ήταν ευνοϊκή γι’ αυτήν. Η Ήρα ανέλαβε να του εξασφαλίσει την αυτοκρατορία της Ασίας όλης, η Αθηνά του υποσχέθηκε σοφία και νίκη σε όλες τις μάχες· η Αφροδίτη αρκέστηκε να του υποσχεθεί τον έρωτα της Ελένης από τη Σπάρτη. Ο Πάρης αποφάσισε πως η Αφροδίτη ήταν η πιο όμορφη1.

 

Σημειώσεις

1 Pierre Grimal, Λεξικό της ελληνικής και ρωμαϊκής μυθολογίας, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 1991.

 

 

Μήνις Αχιλλέα από τον Johann Heinrich Tischbein (τον πρεσβύτερο)

 

Α 54-306, Συνέλευση των Αχαιών – Σύγκρουση Αχιλλέα και Αγαμέμνονα

 

Βασικά σημεία:

1. Ενότητες και επιχειρηματολογία.

2. Σύγκρουση Αχιλλέα και Αγαμέμνονα. Ποιο το αποτέλεσμα της συνέλευσης;

3. Το ζήτημα της τιμής του ήρωα.

4. Ανθρωπομορφισμός: ενανθρώπιση ή επιφάνεια;

5. Αφηγηματικές τεχνικές.

 

 

Ανάπτυξη:

 

1. Στην εκτεταμένη αυτή ενότητα θα μπορούσε κανείς να διακρίνει τρεις υποενότητες: 

(α) η αποκάλυψη της αιτίας του λοιμού από τον Κάλχαντα και η αντίδραση του Αγαμέμνονα (στ. 54-120)

Στους στίχους 75-84 παίρνει τον λόγο ο μάντης Κάλχας. Είναι ο μόνος που μπορεί να εξηγήσει για ποιον ακριβώς λόγο οι Αχαιοί υποφέρουν τόσο. Παρόλα αυτά, ενώ η κατάσταση είναι τραγική, δεν μπαίνει αμέσως στο θέμα, αλλά πρώτα ζητά από τον Αχιλλέα εγγυήσεις για την ασφάλειά του. Ο ποιητής δηλαδή βάζει τον Κάλχαντα να καθυστερεί την ανακοίνωση της αιτίας του προβλήματος, για να δημιουργήσει ανυπομονησία, να αυξήσει το ενδιαφέρον των ακροατών και να δώσει ιδιαίτερο βάρος στην αποκάλυψη του μυστικού. Η αφηγηματική τεχνική ονομάζεται επιβράδυνση

Στους στίχους 111-115 ο Αγαμέμνων εξηγεί γιατί δεν θέλησε αρχικά να δεχθεί τα λύτρα και να δώσει πίσω στον Χρύση την κόρη του:

… την πλούσια ξαγορά της θυγατρός του Χρύση
δεν δέχθηκα· ναι, θέλω εγώ καλύτερα την κόρη
σπίτι μου, αφού την προτιμώ της νυμφευτής μου ακόμα
της Κλυταιμνήστρας και ποσώς κατώτερη δεν είναι
στην κλάση, στο ανάστημα, στη γνώμη και στα έργα.

Στο τέλος του αποσπάσματος ο Αγαμέμνων αναφέρει κάποια στοιχεία που θα μπορούσαν να θεωρηθούν χαρακτηριστικά της ιδανικής γυναίκας για την ομηρική κοινωνία: η κοινωνική τάξη/η καταγωγή (κλάση), η εμφάνιση (ανάστημα), το μυαλό/οι απόψεις/η κρίση (γνώμη) και η ικανότητες στις δουλειές (έργα). 

 

(β) η σύγκρουση Αχιλλέα και Αγαμέμνονα (στ. 121-189)

Στο τμήμα αυτό έχει ενδιαφέρον να δούμε τους λόγους για τους οποίους ο Αχιλλέας νιώθει προσβεβλημένος από τη στάση του Αγαμέμνονα και τα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί: 

i. παρόλο που ο ίδιος δε έχει κανένα λόγο να πολεμά τους Τρώες και μόνο βοηθά τους Ατρείδες, ο Αγαμέμνων τον προσβάλλει ανοιχτά (στ. 153-161)· 

ii. πιστεύει ότι, αν και αυτός κρατά το μεγαλύτερο βάρος του πολέμου, ο Αγαμέμνων τελικά παίρνει τη μερίδα του λέοντος στα λάφυρα (στ. 166-8)· 

iii. η απειλή του Αγαμέμνονα θίγει την τιμή του (172). 

 

(γ) οι επεμβάσεις της Αθηνάς και του Νέστορα, που σκοπό έχουν να εκτονώσουν την κρίση (στ. 190-306)

Στον στίχο 195 κεξ. η θεά Αθηνά επεμβαίνει για να συγκρατήσει τον Αχιλλέα: στέκεται πίσω του και τον αρπάζει από τα μαλλιά. Ο Αχιλλέας ξαφνιάζεται και την αναγνωρίζει. Εδώ έχουμε μια χαρακτηριστική περίπτωση επιφάνειας της θεάς, δηλαδή εμπλοκής της θεάς στη δράση χωρίς να κρύβει την ταυτότητά της από το πρόσωπο που την ενδιαφέρει.

 

Μήνις Αχιλλέα από τον Giovanni Battista Tiepolo

 

Στους στίχους 213-5 και 241 κεξ. συναντούμε δύο προοικονομίες: ο ποιητής προετοιμάζει τους ακροατές του γι’ αυτά που θα συμβούν σε κάποιο μελλοντικό σημείο του έργου.  

έλα, την μάχην άφησε, το ξίφος σου μη σύρεις,
μόνον με λόγια τ’ όνειδος που αυτός θα πάθει ειπέ του.
Ότι να γίνει θέλ’ ιδείς αυτό που σου προλέγω·
τρίδιπλα δώρ’ ατίμητα θα λάβεις μιαν ημέρα
γι’ αυτήν την ύβριν ·τώρα συ κρατήσου και άκουσέ μας». 

θ’ αποζητήσουν οι Αχαιοί μια μέρα τον Πηλείδη
όλοι και συ περίλυπος την δύναμιν δεν θα ‘χεις
να τους βοηθείς, όταν πολλούς θα στρώσει χάμω η λόγχη
του ανθρωποφόνου Έκτορος και σε θα τρώγει ο πόνος,
που αψήφησες των Αχαιών τον πρώτον πολεμάρχον

 

Στους στίχους 234-239 εντοπίζουμε το σχήμα του αδυνάτου: ο Αχιλλέας δηλώνει ξεκάθαρα ότι η παρουσία του στο πεδίο της μάχης, μετά από όσα έχουν ειπωθεί από τον Αγαμέμνονα, είναι πια αδύνατη, όπως αδύνατο είναι να καρπίσει το ραβδί που κρατά.

αλλ’ έναν λόγον θα σου ειπώ, και ομόνω μέγαν όρκον·
ναι, μα το σκήπτρο τούτ’ οπού κλαδί δεν βγάζ’ ή φύλλα,
καθώς αφήκε τον κορμόν στα όρη εκεί που εκόπη,
και δεν θ’ αναχλωράνει, αφού τα φύλλα και το φλούδι
γύρω του ελέπισε ο χαλκός, και το φορούν στο χέρι
οι δικαιοκρίτες Αχαιοί τους νόμους να φυλάγουν,
όπως τους έδωκεν ο Ζευς, και θα ‘ναι μέγας όρκος·

 

Στον στίχο 246 κεξ. επεμβαίνει ο σοφός Νέστορας και προσπαθεί να ηρεμήσει τα πνεύματα. Τα επιχειρήματά του:

(α) η διαμάχη των αρχηγών συμφέρει τους Τρώες (στ. 256-9)· 

(β) ήρωες πολύ ανώτεροι από αυτούς που έχει μπροστά του πρόσεχαν τις συμβουλές του (στ. 260-274)· 

(γ) να πάψουν τη διαμάχη Αχ. και Αγ. και τις προσβολές, γιατί ο καθένας έχει την αξία του στο στράτευμα και στον πόλεμο (στ. 276-285).

 

2. Ας παρακολουθήσουμε με προσοχή τον τρόπο με τον οποίο χειρίζεται ο ποιητής το κεντρικό θέμα της ενότητας: τη σύγκρουση του Αχιλλέα και του Αγαμέμνονα.

Η ενότητα ξεκινά με την έναρξη της συνέλευσης των Αχαιών, όπου ο Αχιλλέας ζητά από τον Κάλχαντα να αποκαλύψει το λόγο της οργής του Απόλλωνα. Ο Κάλχας αποκαλύπτει στους Αχαιούς το βαρύ λάθος του Αγαμέμνονα. Μετά την αποκάλυψη η ένταση αρχίζει να αυξάνεται. Ο Αγαμέμνονας δίνει πικρή απάντηση στο μάντη, αλλά συμμορφώνεται με την υπόδειξη του Κάλχαντα, αφήνοντας όμως μια αόριστη –προς το παρόν- απειλή για αποζημίωσή του με άλλο λάφυρο. Η τελευταία απαίτηση του αρχηγού οδηγεί τον Αχιλλέα σε ένα ξέσπασμα θυμού: νιώθει ότι η απληστία του Αγαμέμνονα ξεπερνά τα όρια, ενώ δε θα έπρεπε, μια που όλοι πολεμούν ουσιαστικά για το συμφέρον των Ατρειδών –και περισσότερο ο ίδιος ο Αχιλλέας. Ο Αγαμέμνονας απαντά σκληρά με τη σειρά του, ταπεινώνει τον Αχιλλέα (στ. 178-9) και τον προκαλεί πλέον ανοιχτά: για να καταλάβει ποιος κάνει κουμάντο στο στράτευμα, θα πάρει το δικό του λάφυρο, τη Βρισηίδα (στ. 185-6)!

Στην κορύφωση της σκηνής η κατάσταση κινδυνεύει να βγει εκτός ελέγχου, όταν η επέμβαση της Αθηνάς αποτρέπει τον Αχιλλέα από τη σκέψη να σφάξει επιτόπου τον Αγαμέμνονα. Ο Αχιλλέας συνεχίζει να υβρίζει τον Αγαμέμνονα και ορκίζεται ότι θα αποσυρθεί από τον πόλεμο, πράγμα που θα έχει οδυνηρές συνέπειες για τους Αχαιούς. Μια δεύτερη παρέμβαση, του σεβάσμιου Νέστορα τώρα, θα εκτονώσει ακόμη περισσότερο την κατάσταση, χωρίς όμως να αλλάξει κάτι ουσιαστικό: ο Αχιλλέας δηλώνει ρητά ότι δε θα υπακούει πλέον στον Αγαμέμνονα, και ο Αγαμέμνονας φαίνεται αποφασισμένος να τιμωρήσει τον προκλητικό πολεμιστή, αφαιρώντας του τη Βρισηίδα [1].

Ανακεφαλαιώνοντας θα λέγαμε πως με την αφήγηση της συνέλευσης ο ποιητής αποκαλύπτει χαρακτηριστικά στοιχεία τη τεχνικής του. Η σύγκρουση εισάγεται ομαλά, κορυφώνεται σταδιακά με τη φιλονικία των δύο ξεχωριστών ηρώων και η ένταση καταλαγιάζει πάλι σταδιακά με δύο παρεμβάσεις (Αθηνάς και Νέστορα), χωρίς όμως να λυθεί η παρεξήγηση ανάμεσα στους δύο αρχηγούς. Το ενδιαφέρον τώρα εστιάζεται στην απειλή του Αγαμέμνονα: θα πάρει τη Βρισηίδα από τον Αχιλλέα με όποιες συνέπειες μπορεί να έχει αυτό ή θα υποχωρήσει; Ο ποιητής, βέβαια, μας έχει προετοιμάσει ήδη από το προοίμιο για τη συνέχεια.

 

Διαμάχη Αγαμέμνονα Αχιλλέα. Γάλλου καλλιτέχνη, τέλη 18ου αι. Harvard Art Museums

 

3. Πολύ σημαντική στον ηρωικό κόσμο που περιγράφει το έπος ήταν η έννοια της τιμής του ήρωα. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή η ήρωας πρέπει να τιμάται όπως αρμόζει στη θέση του, στο αξίωμα, και στην πολεμική του αξία –γι’ αυτό, άλλωστε, και ο Αχιλλέας και ο Αγαμέμνονας εξεγείρονται μπροστά στην πιθανότητα να τους αφαιρεθούν τα λάφυρά τους. Η ενέργειά αυτή θα πληγώσει την τιμή τους και πρέπει να αποζημιωθούν. Ο Αγαμέμνονας αποφάσισε με ποιον τρόπο θα ικανοποιηθεί η θιγμένη τιμή του. Ο Αχιλλέας όμως;

 

4. Οι θεοί και οι θεές επιλέγουν δύο τρόπους, για να εμπλακούν στη δράση (για την ακρίβεια η επιλογή είναι του ίδιου του ποιητή):

(α) να πάρουν τη μορφή κάποιου θνητού, οπότε έχουμε ενανθρώπιση του θεού,

(β) να αποκαλύψουν με κάποιο τρόπο τη θεϊκή τους υπόσταση, την ταυτότητά τους, οπότε μιλάμε για επιφάνεια του θεού.

                Στους στίχους 195-219 έχουμε προφανώς επιφάνεια της Αθηνάς.

 

5. Ο ποιητής αξιοποιεί διάφορες αφηγηματικές τεχνικές, για να διατηρήσει τη συνοχή της αφήγησης και να κρατήσει ζωηρό το ενδιαφέρον του ακροατή. Στο συγκεκριμένο απόσπασμα, για παράδειγμα, εντοπίζουμε την προοικονομία: στους στ. 213-5 η Αθηνά πρώτα προλέγει ότι, αν κατακτηθεί η Τροία (κάτι που γνωρίζουμε από το μύθο πως θα συμβεί), ο Αχιλλέας θα αποζημιωθεί για τη Χρυσηίδα που τώρα υποχρεώνεται να στερηθεί, και στη συνέχεια (στ. 241-5) ο ίδιος ο ήρωας, φανερά εξοργισμένος, ορκίζεται ότι θα αποσυρθεί από τη μάχη, κάτι για το οποίο οι Αχαιοί θα μετανιώσουν. Πράγματι, στη συνέχεια του έπους οι Αχαιοί θα κινδυνέψουν σοβαρά από τον Έκτορα και τους Τρώες.

Στους στ. 75-84 ο Κάλχας, ενώ φαίνεται καθαρά ότι ξέρει την αιτία του λοιμού που πλήττει το στρατόπεδο των Αχαιών, καθυστερεί να αποκαλύψει το κρίσιμο μυστικό, για να πάρει εγγυήσεις για την ασφάλειά του [2]. Ο ακροατής θα πρέπει να περιμένει λίγο να ολοκληρώσει το λόγο του ο Αχιλλέας. Η σκόπιμη αυτή καθυστέρηση ονομάζεται τεχνική της επιβράδυνσης και σκοπό έχει να κρατήσει αδιάπτωτο το ενδιαφέρον για τη συνέχεια.

 

[1] Το όνομα Βρισηίδα σημαίνει κατά λέξη «κόρη του Βρίση» και Χρυσηίδα «κόρη του Χρύση». Τα πραγματικά ονόματα των δύο κοριτσιών δεν αναφέρονται στο ομηρικό έπος, αλλά είναι γνωστά από άλλες πηγές: Ιπποδάμεια έλεγαν την κόρη του Βρίση και Αστυνόμη την κόρη του Χρύση. 

[2] Στην ουσία, βέβαια, ο Κάλχας, δε φταίει σε τίποτε· ούτε έχει λόγο να φοβάται και να ζητά εγγυήσεις, αφού δεν ευθύνεται ο ίδιος για τα παθήματα των Αχαιών, αλλά ο Αγαμέμνονας. Παρόλα αυτά ο ποιητής επιστρατεύει αυτό το τέχνασμα, για να καθυστερήσει λίγο την αποκάλυψη του μυστικού και να κρατήσει τον ακροατή σε αγωνία.

 

 

Η ικεσία του Χρύση. Ψηφιδωτό από την οικία των Νυμφών, Νεάπολη, 4ος αι. μ.Χ.

 

Α 1-53, Προοίμιο – Η ικεσία του Χρύση

 

Βασικά σημεία:

1. Η δομή του επικού προοιμίου. Το θέμα του έπους.

2. Η προϊστορία της φιλονικίας Αγαμέμνονα και Αχιλλέα: το αίτημα του Χρύση και η απάντηση του Αγαμέμνονα.

3. Η προσευχή του Χρύση· η δομή της ομηρικής προσευχής.

4. Ανθρωπομορφισμός. Ο ρόλος των θεών.

5. Προοικονομία.

6. Σχήματα λόγου.

 

Ανάπτυξη:

1. Το προοίμιο του έπους, η εισαγωγή δηλαδή του έργου, αποτελείται κανονικά από τρία μέρη:

(α) την επίκληση, όπου ο ποιητής καλεί τη Μούσα1 να τον βοηθήσει στην αφήγηση των γεγονότων (στην Ιλιάδα ο στ. 1).

Η πρόσκληση στη Μούσα ήταν απαραίτητη, γιατί ο ποιητής πίστευε πως το έργο του ήταν θεόπνευστο. Άλλωστε, η βοήθεια της Μούσας τού ήταν απαραίτητη για να αφηγηθεί πράγματα που κανονικά δε θα μπορούσε να τα γνωρίζει (όπως, για παράδειγμα, τις σκέψεις ενός θεού). Ο ποιητής κέρδιζε, παράλληλα, την προσοχή και το σεβασμό των ακροατών του, αφού από το στόμα του ακούγονταν -υποτίθεται!- λόγια θεϊκά. 

(β) την διήγηση, όπου εκτίθεται περιληπτικά το θέμα του έπους και εμφανίζονται κάποια κεντρικά πρόσωπα (στην Ιλιάδα οι στ. 1-7),

(γ) την παράκληση, όπου ο ποιητής ζητά από τη Μούσα να ξεκινήσει από κάποιο σημείο την αφήγηση.

 

2. Αξίζει να παρατηρήσουμε με πόση λεπτότητα και ευγένεια θέτει το αίτημά του ο ιερέας και με πόση αγένεια και σκληρότητα τον διώχνει ο Αγαμέμνονας –αντίθετα προς τη θέληση των Αχαιών! Ύστερα από τέτοια αντιμετώπιση φαίνεται απολύτως δικαιολογημένη η επιθυμία του Χρύση για εκδίκηση.

 

3. Όπως το προοίμιο, έτσι και ο προσευχή έχει συγκεκριμένη δομή· περιλαμβάνει:

(α) την επίκληση, όπου ο ποιητής καλεί το θεό να τον ακούσει (στ. 38),

(β) την προσφώνηση, όπου αναφέρονται οι ιδιότητες του θεού και οι τόποι όπου κυρίως λατρεύεται (στ. 39),

(γ) την υπενθύμιση των προσφορών του ικέτη (στ. 40-43)

(δ) το αίτημα ως ανταπόδοση στις προσφορές (στ. 43).

 

4. Στους στίχους 9 και 44-53 παρατηρούμε ότι ο θεός Απόλλων αντιδρά σαν άνθρωπος: θυμώνει και εκδικείται. Ο άνθρωπος της ομηρικής εποχής φανταζόταν ότι οι θεοί του είχαν ανθρώπινα χαρακτηριστικά: θύμωναν, χαίρονταν, ζήλευαν, πεινούσαν, κοιμόντουσαν κλπ. Η απόδοση ανθρώπινων χαρακτηριστικών/ιδιοτήτων στους θεούς ονομάζεται ανθρωπομορφισμός (δες και το θέμα προς συζήτηση 4 στη σελ.32 του βιβλίου). Σε πάμπολλα σημεία του έπους θα συναντήσουμε αυτήν την αντίληψη για τους θεούς.

 

Η προσευχή του Χρύση. Ελαιογραφία του Jacopo Alessandro Calvi (Ιταλός, 1740–1815). The National Trust for Places of Historic Interest or Natural Beauty

 

5. Για να συνδέσει καλύτερα τα γεγονότα και να εξασφαλίσει έτσι την ομαλή εξέλιξη της πλοκής, ο ποιητής συχνά προετοιμάζει μελλοντικά γεγονότα. Η τεχνική αυτή ονομάζεται προοικονομία (δες και το θέμα προς συζήτηση 7 στη σελ.32 του βιβλίου). Στο στίχο 9 της Ιλιάδας ο ποιητής προοικονομεί ότι ο Απόλλων θα στείλει θανατικό στο στρατό των Αχαιών, κάτι που πραγματοποιείται στους στίχους 44-53. Επίσης, στο προοίμιο προοικονομείται η φιλονικία Αχιλλέα και Αγαμέμνονα, την οποία θα μας αφηγηθεί αναλυτικά ο ποιητής παρακάτω.

«Για τον ακροατή/αναγνώστη δεν είναι βέβαιο ότι οπωσδήποτε θα συμβούν αυτά που προοικονομούνται, ούτε είναι γνωστά με λεπτομέρειες αυτά που θα συμβούν και πολύ περισσότερο πώς θα συμβούν. […] Μερικές φορές δε γίνονται αντιληπτά τα προοικονομούμενα παρά μόνο τη στιγμή που πραγματοποιούνται· στην περίπτωση αυτή η προοικονομία κατανοείται εκ των υστέρων»2

 

6. Τα βασικότερα σχήματα λόγου που συναντάμε στην ενότητα:

Μεταφορά Παρομοίωση Λειτουργία
Στ. 8 …ποιος άναψε την έχθραν…

Στ.10 …εθέριζε τα πλήθη,

Στ. 13 …την κόρη του να λύσει·

Στ. 48 … και όμοιαζε την νύκτα, ως προχωρούσε.

Γενικά, δίνουν ποικιλία, ζωντάνια και ομορφιά στο λόγο. Παράλληλα, τραβούν την προσοχή του αναγνώστη σε συγκεκριμένα πρόσωπα ή σημεία.

 

Σημειώσεις

1 Οι Μούσες, κατά την αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων, ήταν εννέα αδελφές, κόρες του Δία και της Μνημοσύνης. Θεωρούνταν προστάτιδες των τεχνών και των επιστημών. Η Καλλιόπη προστάτευε την επική ποίηση, η Κλειώ την ιστορία, η Πολύμνια την παντομίμα, η Ευτέρπη τον αυλό, η Τερψιχόρη την ελαφρά μουσική και το χορό, η Ερατώ τη χορική λυρική ποίηση, η Μελπομένη την τραγωδία, η Θάλεια την κωμωδία και η Ουρανία την αστρονομία.

2 Ομήρου Οδύσσεια, βιβλίο του καθηγητή, έκδοση ΟΕΔΒ 2004, σελ. 163.

 

 

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Β΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Αναλυτικές οδηγίες για τη διδασκαλία της Ιλιάδας περιλαμβάνονται στο ηλεκτρονικό έγγραφο (σελ. 71) του Υπουργείου Παιδείας. Παρακάτω θα διαβάσετε τα κυριότερα σημεία:

Συνεχίστε την ανάγνωση