Σόλιδος τού Ηρακλείου με τον γιο του [Ηράκλειο] Κωνσταντίνο Γ΄. Επιγραφή DDNN HERACLIUS ET HERA. CONST. PP AV.

Ο Ηράκλειος και η δυναστεία του

Α. Το Βυζάντιο σε κρίση

(α) ποια γεγονότα οδήγησαν σε κρίση το κράτος;

– λοιμοί, κακές σοδειές, εισβολές στα εδάφη της αυτοκρατορίας (Σλάβοι και Πέρσες).

(β) ποια τα αποτελέσματα της κρίσης;

– παρακμή των πόλεων, υποχώρηση του εμπορίου και αποδυνάμωση του στρατού.

 

Β. Η αντεπίθεση του Ηράκλειου

(α) στρατιωτικές επιτυχίες του Ηράκλειου:

– Το 614 η Παλαιστίνη πέφτει στα χέρια του Πέρση στρατηγού Σαρ-Μπαράζ του βασιλιά Χοσρόη Β΄, ο οποίος σφαγιάζει 90.000 χριστιανούς, και παίρνει ως λάφυρο το θρησκευτικό κειμήλιο του Τίμιου Σταυρού από τον ναό του Παναγίου Τάφου στην Ιερουσαλήμ, τον οποίο και μεταφέρει στη πρωτεύουσά του, Κτησιφώντα. Ο Ηράκλειος εκστρατεύει εναντίον των Περσών, τους συντρίβει στη Νινευί και ανακτά τις βυζαντινές επαρχίες στην Εγγύς Ανατολή (627). Ο αυτοκράτορας επιστρέφει θριαμβευτής στην Κωνσταντινούπολη και το 630 αναστηλώνει τον Τίμιο Σταυρό στην Ιερουσαλήμ.

– ενώ βρίσκεται στην εκστρατεία Άβαροι και Σλάβοι σε συνεργασία με τους Πέρσες πολιορκούν την Κωνσταντινούπολη (626), αλλά αποτυγχάνουν.

Ο Ηράκλειος επιστρέφει τον Τίμιο Σταυρό (από το εργαστήρι του Χανς Μούλτσερ, περί το 1440)

Γ. Ο θεσμός των θεμάτων

(α) τι ήταν τα θέματα;

– διοικητικές περιφέρειες με δικό τους στρατό.

(β) ποιες μεταρρυθμίσεις προκάλεσε η οργάνωση του κράτους σε θέματα;

– το κράτος παραχωρούσε κτήματα (στρατιωτόπια) στους ελεύθερους αγρότες, που επάνδρωναν το στρατό των θεμάτων, για να συντηρούνται και να φροντίζουν τον οπλισμό τους.

– ο στρατός των θεμάτων έγινε ένας αποτελεσματικός εθνικός στρατός και αντικατέστησε τα παλαιότερα μισθοφορικά στρατεύματα.

– η στρατιωτική και πολιτική εξουσία ενώθηκε στο πρόσωπο του στρατηγού, που ασκούσε την ανώτατη εξουσία στο θέμα.

 

Δ. Ο εξελληνισμός του κράτους

(α) ποιες εξελίξεις επιβεβαιώνουν τον εξελληνισμό του κράτους;

– επίσημη γλώσσα του κράτους ορίστηκε η ελληνική.

– ο Ηράκλειος υιοθέτησε τον ελληνικό τίτλο βασιλεύς (πιστὸς ἐν Χριστῷ) αντί του λατινικού imperator Romanorum.

Ο Ορφέας Περίδης υπογράφει τους στίχους και τη μουσική αυτού του όμορφου τραγουδιού με τίτλο Παραμύθι.


 Λαϊκό παραμύθι, Το πιο γλυκό ψωμί

Βασικά σημεία: 

1. Γιατί είναι σημαντικά τα παραμύθια;

(α) ήταν βασικό μέσο ψυχαγωγίας του λαού,

(β) αύξαναν τις γνώσεις και διεύρυναν τη φαντασία του κοινού,

(γ) μέσα στα παραμύθια βρίσκουμε πολλά παραδείγματα λαϊκής σοφίας και πείρας,

(δ) επίσης, μέσα από τα παραμύθια μπορούμε να μάθουμε πολλά για τον χαρακτήρα, τη νοοτροπία και τον πολιτισμό ενός λαού.

 

2. Δομή

Το παραμύθι απαρτίζεται από τα εξής μέρη/μοτίβα:

(α) πρόβλημα: ο βασιλιάς, αν και δεν έχει καμιά έγνοια, είναι ανόρεχτος και γίνεται παράξενος.

(β) συμβουλή: ένας σοφός γέρος του προτείνει ως γιατρικό το πιο γλυκό ψωμί. Οι φουρνάρηδες του βασιλείου βάζουν τα δυνατά τους για να τον ευχαριστήσουν, αλλά αυτός ικανοποιείται με τίποτα και απειλεί τον γέρο.

(γ) δοκιμασία: ο γέρος ζητά από τον βασιλιά να τον ακολουθήσει για τρεις μόνο μέρες. Πηγαίνουν σε έναν μακρινό κάμπο και κάτω από τις οδηγίες του γέρου ο βασιλιάς θερίζει, αλωνίζει, αλέθει το στάρι, ζυμώνει και ψήνει το ψωμί.

(δ) ικανοποίηση: μετά από τόσες δουλειές ο βασιλιάς κατάκοπος πεινάει σαν λύκος. Μόλις βγαίνει το ψωμί από τον φούρνο, το τρώει με ανυπομονησία και του φαίνεται νόστιμο και γλυκό! Τότε  συνειδητοποιεί το πρόβλημά του: δεν είχε δουλειά και ενδιαφέροντα· η αδράνεια τον είχε κάνει νωθρό και ιδιότροπο. Η εργασία τού δίνει στόχο και χαρά στη ζωή.

 

3. Τα πρόσωπα

Πρωταγωνιστούν δύο, ο βασιλιάς και ο γέρος. Ο γέρος δείχνει το ίδιο πρόσωπο από την αρχή: είναι ήρεμος, γνωστικός και βοηθά τον βασιλιά να φτάσει στην αυτογνωσία. Ο βασιλιάς παρουσιάζεται αλλιώς στην αρχή και αλλιώς στο τέλος της ιστορίας: αρχικά είναι δυστυχισμένος, δύστροπος και αυταρχικός, ενώ στο τέλος, αφού καταλαβαίνει το πρόβλημά του, ηρεμεί και δείχνει ευτυχισμένος.

 

4. Βασικοί αφηγηματικοί τρόποι

(α) αφήγηση: η φωνή του αφηγητή εξιστορεί τα γεγονότα. Παραδείγματα: 

Κάποτε ήταν ένας πλούσιος βασιλιάς, πολύ πλούσιος, που ό,τι επιθυμούσε η καρδιά του το ’χε. Όλα τα είχε, και τον έλεγαν ευτυχισμένο, ώσπου έπαθε μια παράξενη ανορεξιά και δεν είχε όρεξη να βάλει τίποτα στο στόμα του. Σιγά σιγά αδυνάτιζε, κι άρχισε να γίνεται γκρινιάρης και παράξενος. Πολλοί γιατροί επήγαιναν και τον έβλεπαν, μα τα γιατρικά τους τίποτα δεν μπορούσαν να του κάμουν. Η ανορεξιά του βασιλιά όλο και κρατούσε, κι εκείνος έρεβε μέρα με την ημέρα. Τίποτα δε λιμπιζόταν να φάει· ούτε «του πουλιού το γάλα», που λέει ο λόγος.

Έπεσαν με τα μούτρα στη δουλειά οι ψωμάδες σ’ όλο το βασίλειο, ποιος θα κάμει στο βασιλιά το πιο γλυκό ψωμί! Ζύμωσαν με ζάχαρη κι ανθόγαλα κάθε λογής ψωμιά και του τα ’φερναν στο παλάτι να τα δοκιμάσει. Μα κανένα απ’ όλα εκείνα τα ψωμιά δεν άνοιγε την όρεξη στο βασιλιά. Oύτε κι ήθελε να τα φάει. Το ’να του μύριζε, τ’ άλλο του βρομούσε. Ώσπου μια μέρα, έξω φρενών ο βασιλιάς, έστειλε ανθρώπους του να πάνε να βρούνε το γέροντα και να τον ξαναφέρουνε μπροστά του. Έτσι λοιπόν κι έγινε.

 

(β) διάλογος: όπου ακούμε τη φωνή των πρωταγωνιστών σε α΄ πρόσωπο. Παραδείγματα:

«Μήπως κουράζεσαι, βασιλιά μου;», τον ρώτησε. «Τι λες, γιατρέ μου», του λέει ο βασιλιάς. «Όλη μέρα ξαπλωμένος απάνου στο θρόνο μου, ούτε το μικρό μου δαχτυλάκι δεν κουνώ». «Μήπως έχεις έγνοιες και σκοτούρες για το λαό σου;» «Όχι, κάθε άλλο. Εγώ ζω ξέγνοιαστος, και καρφάκι δε μου καίεται για κανέναν!» «Μήπως επιθύμησες ποτέ σου κάτι και δεν μπόρεσες να το ’χεις;» «Oύτε κι αυτό! Βασιλιάς είμαι, κι ό,τι γυρέψω, το βλέπω μπροστά μου!…».

«Θα σε κρεμάσω, που με ξεγέλασες!», του φώναξε ο βασιλιάς μόλις τον είδε. «Γιατί, βασιλιά μου;», τον ρώτησε ο γέροντας. «Γιατί το γλυκό ψωμί, που είπες να μου φτιάξουνε να φάω, δε μου έκαμε τίποτα!» «Μπα;», έκαμε ο γέροντας. «Φαίνεται πως το ψωμί που σου ζύμωσαν, δεν ήταν τόσο γλυκό όσο έπρεπε!»

 
(γ) περιγραφή: όταν ο αφηγητής αποδίδει την εξωτερική εμφάνιση τόπων, αντικειμένων ή ανθρώπων. Παραδείγματα:

Φόρεσε κι αυτός φτωχικά ρούχα, ποδέθηκε παλιοπάπουτσα, πήρε κι ένα μπαστούνι στα χέρια του κι έφυγε κρυφά από το παλάτι, μακριά, κι επήγανε στον κάμπο, εκεί που καθόταν ο γέροντας, σε μια καλύβα, μέσα σ’ ένα χωράφι σπαρμένο.

Σε λίγο βγήκανε τα καρβέλια, αχνιστά και ροδοψημένα.

Η μορφή του Ιουστινιανού στα ψηφιδωτά του ναού του Αγίου Βιταλίου, στη Ραβέννα

Ο Ιουστινιανός και το έργο του

Α. Το πολιτικό του πρόγραμμα

Ένα κράτος, μία εκκλησία, μία νομοθεσία.

 

Β. Βασικοί άξονες της εσωτερικής πολιτικής

(α) σχετικά με τους δήμους:

–  περιόρισε την δύναμη των δήμων (σήμερα θα τους ονομάζαμε αθλητικά σωματεία που είχαν όμως και πολιτική επιρροή) και ενίσχυσε την αυτοκρατορική εξουσία.

Στάση του Νίκα (532): εξέγερση των Πράσινων και των Βένετων, δήμων του Ιπποδρόμου, και του λαού της Κωνσταντινούπολης, που κατεστάλη από τον Ιουστινιανό.

 

(β) ως προς τη γεωργία:

– με νόμους επιχείρησε να περιορίσει την δύναμη των μεγαλογαιοκτημόνων και να προστατέψει τους ελεύθερους αγρότες, γιατί χρειαζόταν τους φόρους που πλήρωναν.

 

(γ) θρησκευτική πολιτική:

– προώθησε την Ορθοδοξία, διώκοντας τους οπαδούς των αιρέσεων και της αρχαίας θρησκείας.

– ανέστειλε τη λειτουργία της Πλατωνικής Ακαδημίας στην Αθήνα (529)

– διέδωσε τον Χριστιανισμό στον Καύκασο και στην ανατολική Αφρική.

 

(δ) μεταρρυθμίσεις στο Δίκαιο:

– κωδικοποίηση του Δικαίου από επιτροπή ειδικών,

Ιουστινιάνειος Κώδικας: περιλάμβανε τα διατάγματα που εκδόθηκαν πριν από την εποχή του,

Πανδέκτης: περιλάμβανε γνώμες ρωμαίων νομικών,

Εισηγήσεις: εγχειρίδιο Νομικής για νέους σπουδαστές,

Νεαρές: συλλογή νέων διαταγμάτων (τα περισσότερα συντάχθηκαν στα ελληνικά)

Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και οι βόρειοι γείτονές της λίγο πριν από τη μετανάστευση των λαών

Γ. Εξωτερική πολιτική

 (α) ποιος ο βασικός στόχος της;

– Η κατάκτηση του δυτικού τμήματος της αυτοκρατορίας, στο οποίο είχαν αναπτυχθεί τα βαρβαρικά ή γερμανικά βασίλεια. Σε αυτήν την διαδραστική εφαρμογή θα βρείτε περισσότερες λεπτομέρειες για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Ιουστινιανού και για τους βασικούς στρατηγούς του.

Τα βαρβαρικά βασίλεια τον 5ο αιώνα. Με τη μετανάστευση των λαών καταλύθηκε, δηλαδή έπαψε να υπάρχει, το δυτικό ρωμαϊκό κράτος (476). Στη θέση του ιδρύθηκαν μια σειρά από νέα βασίλεια.

(β) ποια βασίλεια υπέταξε στη Δύση;

– των Βανδάλων στη βόρεια Αφρική,

– των Οστρογότθων στην Ιταλία,

– των Βησιγότθων στην Ισπανία: κατάφερε να κατακτήσει μόνο το νότιο τμήμα.

Οι κατακτήσεις του Ιουστινιανού

(γ) ποιοι κίνδυνοι για την αυτοκρατορία παραμόνευαν στην Ανατολή και ποιοι στο Βορρά;

– στην Α ο πέρσης βασιλιάς Χοσρόης Α΄ κατέκτησε αρκετές περιοχές, αλλά τα ζητήματα μεταξύ των δύο αυτοκρατοριών λύθηκαν με τη συνθήκη του 562.

– στο Β αν και ενίσχυσε την άμυνα στο σύνορο του Δούναβη, δεν μπόρεσε να αναχαιτίσει τις εισβολές των Σλάβων.

 

(δ) συνέπειες:

– το φιλόδοξο στρατιωτικό του πρόγραμμα έφερε πρόσκαιρα οφέλη και μακροπρόθεσμες ζημιές: δαπανήθηκαν τεράστια ποσά και έλειψαν τα στρατεύματα από τις ευρωπαϊκές επαρχίες. Τα αποτελέσματα της πολιτικής του φάνηκαν στα χρόνια των διαδόχων του.

[δείτε σε αυτόν τον σύνδεσμο έναν χάρτη με τους λαούς στην περιφέρεια του Βυζαντινού Κράτους μετά τις κατακτήσεις του Ιουστινιανού] 

 

Δ. Κτίσματα και Αγία Σοφία

 (α) οικοδομικά έργα:

– στην άμυνα: φρούρια και τείχη,

– στη θρησκεία: ναοί (συνολικά 32 στην Κωνσταντινούπολη, σώζεται μόνο η Αγία Σοφία),

– στην κοινή ωφέλεια: δρόμοι, γέφυρες, υδραγωγεία, αποθήκες.

Απεικόνιση της Αγίας Σοφίας το 1559, μόλις έναν αιώνα μετά την άλωση του 1453, από τον δανογερμανό χαράκτη Μελχιώρ Λορκ (1526-1583)

(β) βασικά στοιχεία για την Αγία Σοφία:

– ρυθμός: βασιλική μετά τρούλου

– αρχιτέκτονες: Ανθέμιος και Ισίδωρος (από τις Τράλλεις και τη Μίλητο αντίστοιχα της Μικρασίας)

– τεράστιος τρούλος που μοιάζει να κρέμεται από τον ουρανό.

Δροσίνης Γεώργιος, Θαλασσινά τραγούδια

Βασικά σημεία:

1. Στιχουργική 

Το ποίημα, χαρακτηριστικό δείγμα παραδοσιακής ποίησης, αποτελείται από 4 οκτάστιχες στροφές. Η ομοιοκαταληξία του είναι πλεκτή. Σε κάθε στροφή ομοιοκαταληκτούν οι στίχοι 1-3, 2-4, 5-7 και 6-8. 

 

2. Οι εικόνες του ποιήματος

Στο ποίημα συναντάμε καθαρά θαλασσινές εικόνες: στην 1η στροφή βλέπουμε την εικόνα του ήλιου που καθρεφτίζεται στη γαλανή θάλασσα και την εικόνα των μικρών ψαριών που παίζουν στα ασημένια κύματα· στη 2η στροφή πρωταγωνιστεί ένα δελφίνι που κολυμπά δίπλα στο καράβι και τυλίγεται με τους αφρούς των κυμάτων· στην 3η στροφή οι γλάροι πετούν γύρω από τα ξάρτια του καραβιού και βουτούν στο νερό· το ποίημα ολοκληρώνεται με την 4η στροφή, όπου βλέπουμε την εικόνα των καραβιών που αρμενίζουν στη θάλασσα.

 

3. Η ατμόσφαιρα του ποιήματος

Το ποίημα έχει χαρούμενο και ειρηνικό τόνο. Οι ζωηρές και λαμπερές εικόνες που διαλέγει ο ποιητής παρουσιάζουν την  ειδυλλιακή και μαγευτική πλευρά της θάλασσας και της θαλασσινής ζωής.

 

4. Σχήματα λόγου

(α) μεταφορές: 

Γλυκά φυσά ο μπάτης: η λέξη γλυκά δεν αναφέρεται βέβαια στη γεύση του ανέμου, αλλά στον ήρεμο τρόπο που πνέει και στην ευχάριστη αίσθηση που δημιουργεί.

ψαράκια χρυσοφτέρωτα / σε κύματα ασημένια: το επίθετο χρυσοφτέρωτα σημαίνει όχι ότι τα ψάρια έχουν φτερά φτιαγμένα από χρυσό αλλά πως τα φτερά τους είναι λαμπερά, όπως το χρυσάφι. Τη λευκή και εκτυφλωτική λάμψη των κυμάτων τονίζει και το επίθετο ασημένια στον επόμενο στίχο.

χιονοπλασμένοι γλάροι: το επίθετο δηλώνει ότι οι γλάροι είναι κατάλευκοι, λες και πλάστηκαν από χιόνι.

(β) παρομοίωση:

Και γύρω καραβάκια […] σαν άσπρα προβατάκια: η παρομοίωση κάνει μια σύγκριση. Εδώ τα καράβια συγκρίνονται με/παρομοιάζονται με πρόβατα. Όπως τα πρόβατα βόσκουν τριγυρίζοντας αμέριμνα στο λιβάδι, έτσι και τα καράβια αρμενίζουν ήσυχα στην θάλασσα.

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Όλες οι οδηγίες για τη διδασκαλία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο γυμνάσιο περιλαμβάνονται στο ηλεκτρονικό έγγραφο (σελ. 40) του Υπουργείου Παιδείας. Παρακάτω θα διαβάσετε τα κυριότερα σημεία:

 

Παρουσίαση του μαθήματος 

Το μάθημα «Νεοελληνική Λογοτεχνία» στο Γυμνάσιο διδάσκεται δύο (2) ώρες την εβδομάδα με ελεύθερη επιλογή κειμένων από τον διδάσκοντα/τη διδάσκουσα. Η ευελιξία και η δυνατότητα επιλογών λογοτεχνικών κειμένων από τον/την εκπαιδευτικό επιτρέπει τη διαχείριση του διδακτικού υλικού και του διδακτικού χρόνου ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες της σχολικής τάξης. Σε κάθε περίπτωση, η ανάγνωση, η εμβάθυνση, η παραγωγή προφορικού και γραπτού λόγου, οι ατομικές και ομαδικές δραστηριότητες πάνω σε δέκα (10) τουλάχιστον κείμενα είναι στόχος εφικτός. Για κάθε κείμενο αντιστοιχούν πέντε περίπου διδακτικές ώρες. Στον χρόνο αυτό γίνεται η προσέγγιση των κειμένων, η γραφή και η παρουσίαση ομαδικών εργασιών στη σχολική τάξη. Κατά συνέπεια, αναμένεται να διδαχθούν δέκα (10) τουλάχιστον κείμενα σε όλη τη διάρκεια του σχολικού έτους.

 

Εγχειρίδια διδασκαλίας 

Για τη διδασκαλία του μαθήματος χρησιμοποιείται για κάθε τάξη το αντίστοιχο εγχειρίδιο «Κειμένων Νεοελληνικής Λογοτεχνίας». Ωστόσο, οι εκπαιδευτικοί έχουν τη δυνατότητα να εμπλουτίζουν το υλικό των σχολικών εγχειριδίων με κείμενα και δραστηριότητες που ανταποκρίνονται στις γνωστικές ανάγκες και στα ενδιαφέροντα των μαθητών/τριών, προκειμένου να επιτύχουν καλύτερα μαθησιακά αποτελέσματα […]. Σε όλες τις τάξεις οι μαθητές/τριες ενθαρρύνονται να χρησιμοποιούν ως βιβλία αναφοράς την «Ιστορία Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» και το «Λεξικό Λογοτεχνικών Όρων». Διευκρινίζεται ότι τα βιβλία αυτά δεν προορίζονται για αυτόνομη διδασκαλία, αλλά έχουν ως στόχο να λειτουργήσουν συμβουλευτικά και συμπληρωματικά στο μάθημα της Λογοτεχνίας στο Γυμνάσιο.

 

Η ιστορική διάταξη της ύλης στη Γ΄ Γυμνασίου 

Στην Γ΄ Γυμνασίου η οργάνωση του σχολικού εγχειριδίου γίνεται με βάση την ιστορική διάταξη της ύλης. Σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, η διδασκαλία της ιστορίας της λογοτεχνίας ταυτίζεται με την παρακολούθηση μίας σειράς αποσπασμάτων ή αυτοτελών κειμένων τα οποία παρατάσσονται στο εγχειρίδιο με χρονολογική σειρά.

 

Δραστηριότητες 

Η ανάγνωση των κειμένων αποτελεί το κεντρικό σημείο της διδακτικής διαδικασίας στο μάθημα της Λογοτεχνίας. Η κατανόηση και η ανταπόκριση στο κείμενο πρέπει να βρίσκεται στο κέντρο του διδακτικού σχεδιασμού. Για τον λόγο αυτό, οι εκπαιδευτικοί σε όλες τις τάξεις προτείνεται να εστιάζουν αρχικά, κατά τον σχεδιασμό της διδασκαλίας τους, στην ανάπτυξη δεξιοτήτων κατανόησης λογοτεχνικού κειμένου με την αξιοποίηση μίας σειράς δραστηριοτήτων.

 

Προτείνονται δραστηριότητες που βοηθούν αρχικά τους μαθητές/τριες:

  • Να εντοπίζουν βασικές πληροφορίες που περιέχονται στο κείμενο (χώρος, χρόνος, πρόσωπα, σκηνικό, κοινωνικό πλαίσιο δράσης των ηρώων). 
  • Να παρακολουθούν τη δράση ενός ήρωα, την πιθανή εξέλιξη του χαρακτήρα του, την αλληλεξάρτησή του από το περιβάλλον. 
  • Να εντοπίζουν το πρόβλημα που κατευθύνει τη δράση των αφηγηματικών ηρώων.
  • Να παρακολουθούν τη δράση των ηρώων συγκριτικά.
  • Να κατανοούν την περιγραφή μίας εικόνας ή ενός προσώπου. 
  • Να συνδέουν το κείμενο με ιστορικές και κοινωνικές παραμέτρους αξιοποιώντας τα εισαγωγικά σημειώματα. 
  • Να απαντούν στην ερώτηση: Ποιος μιλά, ποιος είναι ο αφηγητής; 
  • Να κατανοούν τον τρόπο με τον οποίο συλλειτουργεί η εικόνα και ο λόγος, όπου αυτό απαιτείται.
  • Να εξοικειωθούν με βασικά στοιχεία των ποιητικών μορφών (στίχος, ρυθμός, μέτρο, ομοιοκαταληξία, ελεύθερος στίχος, κλπ).
  • Να διακρίνουν και να κατανοούν την αξιοποίηση εκφραστικών μέσων, κ.ά. 

 

Αξιολόγηση

Οι μαθητές/τριες αξιολογούνται σε όλη τη διάρκεια της χρονιάς για τη γενικότερη συμμετοχή τους στο μάθημα, για τις ατομικές ή/και ομαδικές εργασίες τους. Η αξιολόγηση του μαθήματος της λογοτεχνίας πρέπει να εκτιμά την παραγωγή προσωπικών εργασιών πάνω στο κείμενο και να απομακρύνεται σταδιακά από τη λογική της αναπαραγωγής έτοιμων απαντήσεων. Σε κάθε περίπτωση, οι απαντήσεις των μαθητών/τριών σε ερωτήματα που τίθενται και στα ωριαία διαγωνίσματα δεν πρέπει να βασίζονται σε απομνημόνευση γνώσεων, αλλά σε αξιοποίηση του κειμένου και πληροφοριών που προτάσσονται για το κείμενο, τον δημιουργό, την εποχή, το είδος του κειμένου.

Τρόπος εξέτασης

Προεδρικό Διάταγμα 126/2016

Άρθρο 16

Ανακεφαλαιωτική εξέταση στο μάθημα της «Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας»

Οι δύο κλάδοι της Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας (Γλωσσική Διδασκαλία και Νεοελληνική Λογοτεχνία) εξετάζονται την ίδια μέρα και η συνολική διάρκεια της εξέτασης είναι τρεις ώρες. Τα θέματα δίνονται και οι απαντήσεις αναπτύσσονται σε ξεχωριστό φύλλο για καθέναν από τους δύο κλάδους και αποδίδεται διακριτός βαθμός για καθέναν από αυτούς.

 

Στον κλάδο της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

Το κείμενο (ποιητικό ή πεζό) που δίνεται στους/στις μαθητές/τριες επιλέγεται μεταξύ των κειμένων που έχουν μελετηθεί στην τάξη. Στην Γ’ τάξη υπάρχει και η δυνατότητα να επιλεγεί άγνωστο κείμενο, ομοειδές ή ομόθεμο με τα κείμενα που μελετήθηκαν. Το κείμενο πρέπει να συνοδεύεται από σύντομο εισαγωγικό σημείωμα όπου δηλώνονται ο/η λογοτέχνης, ο τίτλος του βιβλίου, η χρονολογία έκδοσης και όποια άλλη πληροφορία (π.χ. ιστορικό πλαίσιο κ.ά.) κρίνεται αναγκαία από τον/την εκπαιδευτικό. Επίσης, το κείμενο είναι δυνατόν να συνοδεύεται από εικόνα.

1. Το πρώτο θέμα αναφέρεται στην κατανόηση του κειμένου και με αυτό ελέγχεται η ικανότητα των μαθητών/τριών

α) είτε να εντοπίζουν στο κείμενο (πεζό ή ποιητικό) ορισμένες πληροφορίες, όπως τα πρόσωπα, τον χώρο, τον χρόνο, το σκηνικό, το κοινωνικό πλαίσιο, το πρόβλημα που απασχολεί τα πρόσωπα, κατευθύνει τη δράση τους κ.τ.λ., τεκμηριώνοντας την άποψη τους με στοιχεία του κειμένου, 

β) είτε να αναγνωρίζουν τα βασικά θέματα ή τις ιδέες που απασχολούν τον/τη λογοτέχνη και τη στάση που υιοθετεί απέναντι σε αυτά/αυτές, τεκμηριώνοντας την άποψη τους με στοιχεία του κειμένου,

γ) είτε να αναλύουν κάποιον από τους χαρακτήρες (κίνητρα, αξίες, επιλογές κ.τ.λ.), τεκμηριώνοντας την άποψη τους με στοιχεία του κειμένου,

δ) είτε να εξετάζουν τον τρόπο με τον οποίο «συνομιλεί» το κείμενο με την εικόνα που το συνοδεύει.

Το συγκεκριμένο θέμα βαθμολογείται με έξι (06) μονάδες.

 

2. Το δεύτερο θέμα αναφέρεται σε ζητήματα δομής και γλώσσας του κειμένου και με αυτό ελέγχεται η ικανότητα των μαθητών

α) είτε να αναγνωρίζουν τη διάκριση ανάμεσα στο περιεχόμενο (τι λέει το κείμενο) και στις επιλογές ως προς τη μορφή (πώς το λέει το κείμενο), επισημαίνοντας βασικά στοιχεία οργάνωσης της αφηγηματικής πλοκής ή της ποιητικής γραφής, 

β) είτε να εντοπίζουν μέσα στο κείμενο συγκεκριμένους δείκτες (π.χ. αφηγηματικούς τρόπους, αφηγηματικές τεχνικές, σχήματα λόγου κ.ά.) και να σχολιάζουν τον λειτουργικό τους ρόλο, γ) είτε να επισημαίνουν και να αξιολογούν ως προς το αποτέλεσμα που έχουν για τον αναγνώστη μαθητή/την αναγνώστρια μαθήτρια οι γλωσσικές και υφολογικές επιλογές του/της λογοτέχνη. 

Το συγκεκριμένο θέμα βαθμολογείται με έξι (06) μονάδες.

 

3. Το τρίτο θέμα αναφέρεται στην παραγωγή γραπτού λόγου και απορρέει από το κείμενο. Προτείνονται ένα θέμα αναγνωστικής ανταπόκρισης και ένα θέμα δημιουργικής γραφής και κάθε μαθητής/τρια επιλέγει ένα από τα δυο.

 

Ι. Όσον αφορά την αναγνωστική ανταπόκριση ελέγχεται η ικανότητα των μαθητών/τριών

α) είτε να σχολιάζουν ιδέες, αξίες, στάσεις, πράξεις και συμπεριφορές που αναδεικνύονται στο κείμενο τεκμηριώνοντας την άποψη τους με στοιχεία του κειμένου και του εισαγωγικού σημειώματος,

β) είτε να συγκρίνουν ιδέες, αξίες, στάσεις, πράξεις και συμπεριφορές που αναδεικνύονται στο κείμενο με αντίστοιχες του σήμερα,

γ) είτε να συσχετίσουν ιδέες, αξίες, στάσεις, πράξεις και συμπεριφορές που αναδεικνύονται στο κείμενο με προσωπικές εμπειρίες, βιώματα, συναισθήματα κ.τ.λ.

 

II. Όσον αφορά τη δημιουργική γραφή, οι μαθητές/τριες καλούνται: α) είτε να αναδιηγηθούν τμήμα της ιστορίας από την οπτική γωνία συγκεκριμένου ήρωα (π.χ. με μορφή ημερολογίου, επιστολής κ.τ.λ.), β) είτε να αλλάξουν ή να συμπληρώσουν δημιουργικά το αρχικό κείμενο (π.χ. με τη δημιουργία νέας σκηνής ή διαλόγων, την εισαγωγή στοιχείων περιγραφής ή σχολίων ή οπτικών, ακουστικών και άλλων εικόνων κ.ά.), γ) είτε να διατυπώσουν σκέψεις και να εκφράσουν συναισθήματα που τους ενεργοποιεί η ανάγνωση του λογοτεχνικού κειμένου σε ένα νέο κείμενο το οποίο υιοθετεί τα χαρακτηριστικά κειμενικού είδους (ποιητικού ή πεζού) που ορίζεται από τον/την εκπαιδευτικό. Με το κείμενο αυτό: 

α) ως προς το περιεχόμενο ελέγχεται η ικανότητα των μαθητών/τριών να αξιοποιούν με τρόπο ευρηματικό τα δεδομένα του κειμένου.

β) ως προς τη δομή ελέγχεται ο βαθμός ανταπόκρισης του μαθητικού κειμένου στο κειμενικό είδος που ζητείται.

γ) ως προς τη μορφή ελέγχονται το ύφος (επιλογή κατάλληλου λεξιλογίου, ιδιωματισμών, σύνταξης που υπηρετούν τον σκοπό του κειμένου και ταιριάζουν στο κειμενικό είδος και το επικοινωνιακό πλαίσιο) και η χρήση της γλώσσας (ορθογραφία, σύνταξη, σαφήνεια στη διατύπωση, στίξη κ.τ.λ.). 

Η έκταση του κειμένου που καλούνται να παραγάγουν οι μαθητές/τριες μπορεί να κινείται μεταξύ εκατό (100) και διακοσίων (200) λέξεων. 

Η συγκεκριμένη ερώτηση βαθμολογείται με οκτώ (08) μονάδες.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α΄ Γυμνασίου

Διδακτέα ύλη

Από το διδακτικό βιβλίο «Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α΄ Γυμνασίου» των Ν. Μπεζαντάκου, Ε. Λουτριανάκη κ.ά, δε θα διδαχθούν οι ενότητες 14-18. Οι υπόλοιπες ενότητες θα διδαχθούν δύο (2) ώρες την εβδομάδα κατά την περίοδο “Σεπτεμβρίου-Μαΐου”. Αναλυτικές οδηγίες για τη διδασκαλία του μαθήματος περιλαμβάνονται στο ηλεκτρονικό έγγραφο (σελ. 51) του Υπουργείου Παιδείας. 

Τρόπος εξέτασης

Προεδρικό Διάταγμα 319/2000

Στην Α΄ τάξη Γυμνασίου δίνεται στους μαθητές ένα από τα διδαγμένα κείμενα, χωρίς το εισαγωγικό σημείωμα και τα γλωσσικά σχόλια του βιβλίου που το συνοδεύουν και ζητείται να απαντηθούν:

Α) Δύο (2) ασκήσεις γραμματικής που βαθμολογούνται με δυόμισι (2,5) μονάδες η καθεμία [σύνολο πέντε (5) μονάδες].

Β) Μία (1) άσκηση συντακτικού που βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες.

Γ) Δύο (2) ασκήσεις λεξιλογικές – σημασιολογικές που βαθμολογούνται με δυόμισι (2,5) μονάδες η καθεμία [σύνολο πέντε (5) μονάδες].

Δ) Δύο (2) ερωτήσεις κατανόησης περιεχομένου που βαθμολογούνται με τέσσερις (4) μονάδες η καθεμία [σύνολο οκτώ (8) μονάδες]. Οι ερωτήσεις αυτές μπορούν να αναλύονται σε δύο ισοδύναμα υποερωτήματα η κάθε μία.

Εξελίξεις ως τις αρχές του 6ου αι.

Βασικά σημεία:

1. Οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα

– οι πόλεις στα ανατολικά παίζουν ιδιαίτερο οικονομικό ρόλο.

– κύρια πηγή πλούτου η γεωργία· δύο σημαντικές εξελίξεις:

(α) πολλοί μικροκαλλιεργητές βουλιάζουν στα χρέη και πουλούν τη γη τους σε πλούσιους γαιοκτήμονες, που επιτρέπουν στους πρώην ιδιοκτήτες να παραμείνουν στη γη τους ως πάροικοι.

(β) η φορολογία πλήττει κυρίως τον αγροτικό πληθυσμό: οι αγρότες για να γλιτώσουν καταφεύγουν στις πόλεις ή στα μοναστήρια.

2. Το γερμανικό πρόβλημα

– ήδη από τον 3ο αι. οι επιθέσεις γερμανικών και άλλων φύλων αλλάζουν σταδιακά την κατάσταση στο ρωμαϊκό κράτος: 

(α) το ανατολικό τμήμα αντιμετωπίζει τις εισβολές και επιχειρεί να ενσωματώσει τους εισβολείς (Γότθους), δίνοντας στους ηγέτες τους ανώτατα αξιώματα στη διοίκηση και στον στρατό. Όμως, το γεγονός προκαλεί αντιδράσεις στην Κωνσταντινούπολη και οι Γότθοι εξοντώνονται.

(β) στο δυτικό τμήμα η ρωμαϊκή διοίκηση καταρρέει και τα γερμανικά φύλα αρχίζουν σταδιακά να παγιώνουν την παρουσία τους και να δημιουργούν βασίλεια: το Οστρογοτθικό (στην Ιταλία), το Βουργουνδικό (στη Γαλλία), το Φραγκικό (στη Γαλλία και στη Γερμανία), το Βησιγοτθικό (στην Ισπανία), το Βανδαλικό (στη Βόρεια Αφρική).

Τα βαρβαρικά βασίλεια στη δυτική Ευρώπη το 526

3. Πολιτιστικές εξελίξεις

– μετά τις αλλαγές που προκάλεσε η μετανάστευση των λαών στο δυτικό τμήμα η πνευματική κίνηση σταδιακά παρακμάζει. Στα ανατολικά όμως, όπου κυριαρχεί η ελληνική γλώσσα και πνευματική παράδοση, διατηρείται.

– ορόσημα: 

(α) ίδρυση του πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης (425) με διάταγμα του Θεοδόσιου Β΄ (408-450), με 16 ελληνόφωνες και 15 λατινόφωνες έδρες διδασκαλίας και 

(β) η δημοσίευση του Θεοδοσιανού Κώδικα: πρόκειται για μια συλλογή αυτοκρατορικών διαταγμάτων που εκδόθηκαν από το 312 και μετά.   

 

Η πάλη της Ορθοδοξίας με τις αιρέσεις και την αρχαία θρησκεία

Βασικά σημεία:

  1. Ο αγώνας κατά των αιρέσεων
Αίρεση Διδασκαλία Καταδικάστηκε από:
Αρειανισμός (4ος αι.) Ο Υιός δεν είναι Θεός, αλλά δημιούργημα του Πατρός την σύνοδο της Νίκαιας (325) και της Κωνσταντινούπολης (381) [Α΄ και Β΄ Οικουμενική]
Νεστοριανισμός Υπεροχή της ανθρώπινης φύσης του Ιησού την Γ΄ Οικουμενική σύνοδο της Εφέσου (431)
Μονοφυσιτισμός Η θεϊκή φύση του Ιησού απορρόφησε την ανθρώπινη. την Δ΄ Οικουμενική σύνοδο της Χαλκηδόνας (451)

Ο Μονοφυσιτισμός επηρέασε πολύ τους κατοίκους της Αιγύπτου, της Παλαιστίνης και της Συρίας. Το βυζαντινό κράτος τους πίεσε πολύ να απορρίψουν τον Μονοφυσιτισμό και να αποδεχθούν το ορθόδοξο δόγμα, γι’ αυτό οι κάτοικοι των περιοχών αυτών, απογοητευμένοι από την στάση της κυβέρνησης, δεν αντιστάθηκαν ιδιαίτερα στις εισβολές των Αράβων (630-650).

 

2. Χριστιανισμός και αρχαία θρησκεία

– Ο τελευταίος αυτοκράτορας που επιχείρησε, μάταια όπως αποδείχθηκε, να υπερασπιστεί την αρχαία θρησκεία και να την διαδώσει ήταν ο Ιουλιανός, ο επονομαζόμενος και Παραβάτης.

– Ο διάδοχός του Θεοδόσιος Α΄ (379-395), μετά την Β΄ Οικουμενική Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης (381), η οποία συμπλήρωσε το ορθόδοξο δόγμα, ανακήρυξε τον Χριστιανισμό μοναδική επίσημη θρησκεία της αυτοκρατορίας.

– Στις επόμενες δεκαετίες φανατισμένοι χριστιανοί κατέστρεψαν αγάλματα και ιερά της αρχαίας θρησκείας, ενώ μετέτρεψε σε χριστιανικές εκκλησίες πολλούς αρχαίους ναούς.

– Οι Πατέρες της Εκκλησίας (Μέγας Βασίλειος, Γρηγόριος Νύσσης, Γρηγόριος Ναζιανζηνός και Ιωάννης Χρυσόστομος) απέρριψαν βέβαια την αρχαία θρησκεία, αλλά υποστήριξαν την ανάγκη της επιλεκτικής αξιοποίησης των αρχαίων κειμένων.  

Ο Μέγας Κωνσταντίνος κρατά μακέτα της Κωνσταντινούπολης (μωσαϊκό από την Αγία Σοφία)

Από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη

Βασικά σημεία:

Μέτρα του Κωνσταντίνου Α΄ για την ανόρθωση του κράτους  – Οικονομικά και διοικητικά μέτρα

– Αναγνώριση της χριστιανικής θρησκείας

– Ίδρυση Κωνσταντινούπολης

Ίδρυση και φυσιογνωμία της Κωνσταντινούπολης[1]    Ο Κωνσταντίνος προχώρησε στην ίδρυση της Νέας Ρώμης ή  Κωνσταντινούπολης για τους εξής λόγους:

– Το ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας ήταν πιο ανεπτυγμένο πληθυσμιακά και οικονομικά από το δυτικό.

– Οι χριστιανοί, τους οποίους υποστήριξε, ήταν περισσότεροι στα ανατολικά, αλλά και οι θρησκευτικές συγκρούσεις πιο έντονες εκεί.

– Για την καλύτερη άμυνα του κράτους: από τη νέα πόλη μπορούσε να ελέγχει καλύτερα τις κινήσεις των Γότθων και των Περσών στον Δούναβη και στον Ευφράτη αντίστοιχα.

Η θρησκευτική πολιτική του Κωνσταντίνου 1. Υιοθετεί το Χριστόγραμμα μετά τη νίκη επί του Μαξέντιου (312).

2. Διάταγμα των Μεδιολάνων (313): εξισώνει τον Χριστιανισμό με τις άλλες θρησκείες του Ρωμαϊκού Κράτους.

3. Συγκαλεί την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο (325) στη Νίκαια.

Το ακόλουθο παράθεμα αναπτύσσει τις απόψεις που διατυπώθηκαν σχετικά με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του Κωνσταντίνου και τα επιχειρήματα με τα οποία υποστηρίχθηκε η καθεμιά:

Λίγα ζητήματα προκάλεσαν τόσο ατέρμονες και ζωηρές συζητήσεις στην ιστορική έρευνα και έλαβαν τόσο αντιφατικές απαντήσεις, όσο το πρόβλημα των σχέσεων του Κωνσταντίνου με τον χριστιανισμό. Πολλοί πιστεύουν ότι ο Κωνσταντίνος ήταν θρησκευτικά αδιάφορος και ότι υποστήριζε το χριστιανισμό από καθαρά πολιτικούς λόγους. Άλλοι πιστεύουν στην ειλικρινή μεταστροφή του και δέχονται ότι αυτή αποτέλεσε τον αποφασιστικό λόγο για την αλλαγή της θρησκευτικής πολιτικής τής αυτοκρατορίας. Έχουν προβληθεί πολλά επιχειρήματα και για τις δύο αυτές ερμηνείες. Πραγματικά είναι δυνατό να θεμελιώσει κανείς την άποψη, ότι ο Κωνσταντίνος προσχώρησε στον χριστιανισμό από πεποίθηση, ενώ άλλα επιχειρήματα επιτρέπουν την υπόθεση ότι έμεινε πιστός στις αρχαίες εθνικές παραδόσεις. Τέλος υπάρχουν ενδείξεις, που οδηγούν στον συνδυασμό των δύο αντιφατικών υποθέσεων. Οπωσδήποτε η πολιτική σκοπιμότητα έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στη στάση του Κωνσταντίνου. Είχε γίνει σε όλους φανερό, ακόμη και στον πιστό συνεργάτη του Διοκλητιανού, Γαλέριο, ότι εκείνος είχε χρεωκοπήσει με την τακτική των διωγμών και ότι η μεταφορά του κέντρου βάρους της αυτοκρατορίας προς την Ανατολή δεν μπορούσε να συμβιβαστεί με την εχθρική στάση απέναντι στον χριστιανισμό. Είναι όμως εξίσου βέβαιο ότι ο Κωνσταντίνος είχε πλούσια θρησκευτικά βιώματα στη ζωή του, πού σχετίζονται τόσο με τον χριστιανισμό όσο και με τις εθνικές θρησκείες, και επομένως δεν μπορεί να σταθεί η κατηγορία ή ο έπαινος ότι ήταν θρησκευτικά αδιάφορος. Δεν πρέπει ακόμη να λησμονηθεί ότι η θρησκευτικά ανήσυχη εποχή στην οποία έζησε ήταν εποχή θρησκευτικού συγκρητισμού, έτσι που η ταυτόχρονη προσκόλληση σε περισσότερες θρησκείες ήταν τότε κάτι εντελώς φυσιολογικό. Το αργότερο το 312 ο Κωνσταντίνος αναζήτησε την προστασία του Θεού των χριστιανών και από τότε υποστήριζε σταθερά και με διαρκώς μεγαλύτερη αποφασιστικότητα τον χριστιανισμό. Ωστόσο, τούτο δε σημαίνει ότι ήταν αποκλειστικά αφιερωμένος σ’ αυτόν, ότι είχε διαρρήξει κάθε δεσμό με τις εθνικές παραδόσεις, και ότι υπήρξε χριστιανός στο βαθμό που ήταν αργότερα οι βυζαντινοί διάδοχοι του. Είναι επίσης γνωστό ότι δεν αρνήθηκε να υποστηρίξει εθνικά θρησκευτικά έθιμα, και ότι ακόμη και ο ίδιος τηρούσε μερικά απ’ αυτά, όπως μαρτυρεί η έντονη προσκόλλησή του στη λατρεία του θεού Ήλιου. Η θεώρηση του χριστιανισμού ως της μόνης και αποκλειστικής θρησκείας ήταν εντελώς ξένη και αδιανόητη στον αιώνα του θρησκευτικού συγκρητισμού, και φυσικά και στον «πρώτο χριστιανό αυτοκράτορα». Πέρασε πολύς χρόνος ώσπου να επικρατήσει το πνεύμα της αποκλειστικότητας στο θρησκευτικό χώρο και ο ρωμαϊκός κόσμος να αποδεχθεί τον χριστιανισμό ως τη μόνη θρησκεία, πού κατέχει την απόλυτη αλήθεια και αποκλείει κάθε άλλη διδασκαλία ως αίρεση. Φυσική βέβαια συνέπεια της νέας πολιτικής που χάραξε ο Κωνσταντίνος ήταν να καταλάβει η χριστιανική πίστη μονοπωλιακή θέση στη ρωμαιο-βυζαντινή αυτοκρατορία. Αυτό όμως έγινε αρκετά αργότερα […]. Πάντως όχι μόνο ο Κωνσταντίνος αλλά και οι διάδοχοί του ως το 379 διατήρησαν τον τίτλο του Pontifex Maximus[2].

Georg Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, τόμ. 1, σσ. 105-6.

[1] Το παλαιορωσικό Χρονικό για την Πολιορκία και την Άλωση της Πόλης είναι έργο του 15ου αιώνα. Γραμμένο από τον Νέστορα Ισκέντερη, χριστιανό που πολέμησε στις τάξεις του τουρκικού στρατού, συνιστά μια αποκαλυπτική μαρτυρία για την πολιορκημένη και μετέπειτα λεηλατημένη Κωνσταντινούπολη. [http://www.kedros.gr/product_info.php?products_id=1282]

[2] Ο Pontifex Maximus ή Ύπατος Ποντίφηκας είναι τίτλος που δήλωνε τον αρχιερέα του αρχαίου ρωμαϊκού Συλλόγου των Ποντιφήκων (Collegium Pontificum). Ήταν ο πιο σημαντικός θρησκευτικός τίτλος της αρχαίας Ρωμαϊκής θρησκείας, σταδιακά όμως περιέλαβε περισσότερες πολιτικές και διοικητικές αρμοδιότητες. «Ύπατος Ποντίφηξ», ή απλά «Ποντίφηκας», ονομάζεται σήμερα ο προκαθήμενος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, γνωστός και ως «Πάπας».

ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Β΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Διδακτέα ύλη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΑΙΩΝΕΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ (330-717)

I. Η ΜΕΤΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

1. Από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη

II. ΕΞΩΤΕΡΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΝΑΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

1. Ο Ιουστινιανός και το έργο του

2. Ο Ηράκλειος και η δυναστεία του (610-717): Εσωτερική μεταρρύθμιση και αγώνας επιβίωσης

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: ΛΑΟΙ ΣΤΟΝ ΠΕΡΙΓΥΡΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

I. Ο ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΜΕΣΑΙΩΝΑ

1. Οι Σλάβοι και οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο

2. Οι Βούλγαροι και οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο

ΙΙ. Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ

1. Η εξάπλωση των Αράβων

2. Το εμπόριο και ο πολιτισμός του Ισλάμ

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ: ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΑΚΜΗΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ (717-1025)

I. ΠΑΓΙΩΣΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ ΚΑΙ ΤΗ Μ. ΑΣΙΑ

1. Η διαμόρφωση της μεσαιωνικής ελληνικής βυζαντινής αυτοκρατορίας

2. Η μεταβατική εποχή: Οι έριδες για τη λατρεία των εικόνων

3. Η βασιλεία του Μιχαήλ Γ΄ και η αυγή της Νέας Εποχής

4. Η διάδοση του Χριστιανισμού στους Μοραβούς και τους Βουλγάρους

5. Η Βυζαντινή Εποποιία. Επικοί αγώνες και επέκταση της Αυτοκρατορίας

6. Η ίδρυση, η εξέλιξη και ο εκχριστιανισμός του Ρωσικού Κράτους

7. Σχέσεις Βυζαντίου-Δύσης. Αγώνες για τη διατήρηση των ιταλικών κτήσεων (συνοπτική διδασκαλία)

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ: ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ (1025-1453)

I. Η ΕΞΑΣΘΕΝΗΣΗ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΜΕ ΤΗ ΔΥΣΗ

1. Η κρίση και οι απώλειες της αυτοκρατορίας κατά τον 11ο αιώνα (1025-1081)

2. Οι Κομνηνοί και η μερική αναδιοργάνωση της αυτοκρατορίας

3. Η ενετική οικονομική διείσδυση και το σχίσμα των Εκκλησιών

II. OI ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ OI ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

1. Οι σταυροφορίες και η πρώτη άλωση της Πόλης

2. Η περίοδος της Λατινοκρατίας και τα ελληνικά κράτη

III. ΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ ΚΑΙ ΥΠΟΤΑΓΗ ΣΤΟΥΣ ΟΘΩΜΑΝΟΥΣ

1. Εξάπλωση των Τούρκων και τελευταίες προσπάθειες για ανάσχεσή τους

2. Η Άλωση της Πόλης

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ: Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ

1. Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο

4. Εικαστικές τέχνες και Μουσική

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ: Η ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ

I. Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΜΕΤΑ ΤΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΤΩΝ ΛΑΩΝ (5ος -10ος αι.)

2. Ο Καρλομάγνος και η εποχή του

3. Η φεουδαρχία στη Δυτική Ευρώπη

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ: Η ΕΥΡΩΠΗ ΣΤΟΥΣ ΝΕΟΤΕΡΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ (15ος -18ος αι.)

I. ΟΙ ΑΝΑΚΑΤΑΤΑΞΕΙΣ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

1. Οι ανακαλύψεις

2. Αναγέννηση και Ανθρωπισμός

3. Η θρησκευτική Μεταρρύθμιση

4. Πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις από τον 15ο ως τον 18ο αι.

ΙΙ. Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΥΠΟ ΒΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ

Τρόπος εξέτασης

Προεδρικό Διάταγμα 319/2000

Δίνονται στους μαθητές δύο ομάδες ερωτήσεων: Α και Β. Η Ομάδα Α περιλαμβάνει πέντε ερωτήσεις, από τις οποίες οι μαθητές επιλέγουν να απαντήσουν στις τρεις. Η Ομάδα Β περιλαμβάνει τέσσερις ερωτήσεις, από τις οποίες οι μαθητές επιλέγουν να απαντήσουν στις δύο. Οι ερωτήσεις μπορούν να αναλύονται σε δύο ισοδύναμα υποερωτήματα. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες (4 Χ 5=20).


Η Ομάδα Α περιλαμβάνει ερωτήσεις που ελέγχουν τη γνώση και την κατανόηση της ιστορικής ύλης που διδάχθηκαν οι μαθητές (εξήγηση ιστορικών όρων και εννοιών, περιγραφή ή ταξινόμηση ιστορικών γεγονότων, φαινομένων ή περιόδων, κατανόηση ή συνοπτική απόδοση του περιεχομένου μιας γραπτής ή εικαστικής ιστορικής πηγής, κατανόηση και περιγραφή των σχέσεων που υφίστανται ανάμεσα σε διαφορετικά ιστορικά γεγονότα, φαινόμενα κ.λ.π.).


Η Ομάδα Β περιλαμβάνει ερωτήσεις που ελέγχουν την ικανότητα των μαθητών να αναλύουν στοιχεία και σχέσεις, να αξιολογούν τη δράση προσώπων ή ομάδων με βάση συγκεκριμένο κριτήριο, να συνθέτουν ιστορικά δεδομένα.


Και στις δύο ομάδες ερωτήσεων μπορεί να δίνεται στους μαθητές φωτοτυπημένο ιστορικό υλικό προς επεξεργασία. Το υλικό αυτό δεν είναι υποχρεωτικό να προέρχεται αποκλειστικά από το σχολικό τους βιβλίο.

Παρακολουθήστε στο παραπάνω βίντεο ένα κατατοπιστικό ντοκιμαντέρ για τον μινωικό πολιτισμό.

Ο Μινωικός πολιτισμός

Βασικά σημεία

1. Πότε και πού αναπτύχθηκε ο Μινωικός πολιτισμός; Γιατί ονομάστηκε έτσι;

Ο Μινωικός πολιτισμός αναπτύχθηκε στην Κρήτη. Οφείλει το όνομά του στον μυθικό βασιλιά της Κνωσού Μίνωα. Στο άρθρο της Βικιπαίδειας μπορείτε να διαβάσετε περισσότερες πληροφορίες για τον Μίνωα.

 

2. Ποιοι παράγοντες βοήθησαν τον πολιτισμό αυτό να αναπτυχθεί;

Οι παράγοντες που συντέλεσαν στην ανάπτυξη του Μινωικού πολιτισμού ήταν:

– η συστηματική γεωργία και κτηνοτροφία,

– το εμπόριο με τις γύρω περιοχές, όπως τις Κυκλάδες, την Κύπρος και την Αίγυπτο. Οι Μινωίτες εξήγαν λάδι, κρασί, ξυλεία, λίθινα αγγεία, ίσως υφάσματα και δέρματα,

– επίσης, η κατασκευή όπλων και εργαλείων που τα κατασκεύαζαν από τα μέταλλα που εισήγαν.

 

 

3. Κοινωνική και πολιτική οργάνωση

(α) μπορείς να εντοπίσεις στο χάρτη και να καταγράψεις 4 σημαντικές πόλεις-κέντρα του μινωικού πολιτισμού;

Κνωσός, Φαιστός, Μάλια και Ζάκρος.

 

(β) πότε εμφανίστηκαν τα πρώτα ανάκτορα και ποια ήταν η τύχη τους;

Γύρω στο 2000 π.Χ. εμφανίζονται τα πρώτα ανάκτορα, που καταστρέφονται γύρω στο 1700 π.Χ. από σεισμό, αλλά ξαναχτίζονται πιο επιβλητικά. Στους επόμενους αιώνες, την περίοδο των νέων ανακτόρων, οι Μινωίτες φτάνουν στο ύψιστο σημείο ακμής και κυριαρχούν στο Αιγαίο.

 

(γ) συγκέντρωσε μερικά βασικά χαρακτηριστικά των ανακτόρων:

– έχουν προσανατολισμό στον άξονα Βορρά-Νότου,

– έχουν μία ορθογώνια κεντρική αυλή. Γύρω της αναπτύσσονται οι πτέρυγες των δωματίων,

– ήταν πολυώροφα, είχαν μεγάλες σκάλες, φωταγωγούς, σύστημα ύδρευσης και αποχέτευσης και αρκετοί χώροι τους έφεραν τοιχογραφίες,

– δεν ήταν οχυρωμένα,

– σε αυτά κατοικούσε ο άρχοντας της περιοχής. Επίσης, στα ανάκτορα ζούσε, κυκλοφορούσε και εργαζόταν μεγάλος αριθμός αξιωματούχων, υπαλλήλων και τεχνιτών,

– εκεί συγκεντρωνόταν η παραγωγή και τα εμπορεύματα για να διατεθούν στο εσωτερικό του νησιού ή στο εξωτερικό,

– ήταν κέντρα κατασκευής πολύτιμων αντικειμένων και καλλιτεχνημάτων, καθώς και θρησκευτικά κέντρα, όπου μαζευόταν πλήθος κόσμου με την ευκαιρία διαφόρων τελετών.

 

(δ) το σύστημα γραφής των Μινωιτών:

Στη Μινωική Κρήτη συναντούμε δύο είδη γραφής:

(α) ένα που μοιάζει με τα ιερογλυφικά, όπως αποδεικνύει ο δίσκος της Φαιστού.

(β) λίγο αργότερα άρχισε να χρησιμοποιείται ένα νέο σύστημα γραφής, η Γραμμική Α. Η γραφή ήταν συλλαβική, δηλαδή κάθε σημείο αντιστοιχούσε σε μία συλλαβή. Σημεία αυτής της γραφής έχουν βρεθεί κυρίως επάνω σε αγγεία ή χαραγμένα σε πινακίδες απογραφής εμπορευμάτων. Η γραφή όμως αυτή δεν έχει διαβαστεί και δεν είναι γνωστό αν αποδίδει ελληνική γλώσσα.

 

4. Γιατί κατάφεραν οι Μυκηναίοι να κυριαρχήσουν στην Κνωσό;

Γύρω στο 1450 π.Χ. τα μινωικά ανάκτορα καταστρέφονται, πιθανόν από σεισμό, εκτός από αυτό της Κνωσού. Έτσι, οι Μινωίτες εξασθενούν και οι Μυκηναίοι αρπάζουν την ευκαιρία να καταλάβουν την Κνωσό. Στη συνέχεια η Κρήτη αποτελεί επαρχία του μυκηναϊκού κόσμου διατηρώντας όμως ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.

 

Η τοιχογραφία των δελφινιών από την Κνωσσό

 

Η θρησκεία και η τέχνη των Μινωιτών

Βασικά σημεία

1. Κύρια χαρακτηριστικά της μινωικής θρησκείας. – Οι Μινωίτες πίστευαν, βασικά, σε γυναικείες θεότητες που έχουν άμεση σχέση με τη βλάστηση και τη διαδοχή των εποχών, την άνθηση και το μαρασμό, το θάνατο και την ανάσταση. Οι πιστοί αισθάνονταν τη θεότητα σαν κάτι μυστηριακό, φευγαλέο και άπιαστο.

– Στα χρόνια της ακμής του μινωικού πολιτισμού δεν υπήρχαν στην Κρήτη μεγάλοι ναοί αλλά μόνο μικρά ανακτορικά ή οικιακά ιερά. Συχνά η λατρεία του θείου πραγματοποιείται και σε σπήλαια, όπως στο Δικταίο Άντρο, όπου οι πιστοί προσέφεραν μικρά ειδώλια που απεικόνιζαν τους ίδιους τους θεούς.

– Μεγάλη είναι η σημασία του ιερού δέντρου στη μινωική θρησκεία. Το κύριο ιερό δέντρο φαίνεται να είναι η ελιά.

– Από τα ζώα σημαντικό ρόλο παίζει στη μινωική θρησκεία ο ταύρος.

– Οι τελετές περιλάμβαναν χορούς και αγώνες, όπως τα ταυροκαθάψια.

– Το ιερατείο το αποτελούσαν κυρίως γυναίκες, αλλά υπήρχαν και άνδρες ιερείς.

2. Μινωική τέχνη (α) ποιες μορφές τέχνης καλλιέργησαν οι Μινωίτες;

Τη ζωγραφική, την αγγειοπλαστική, την κατασκευή ειδωλίων και τη μικροτεχνία (κατασκευή κοσμημάτων).

 

(β) ποιο είναι το θέμα που προτιμούν οι Μινωίτες καλλιτέχνες;

Την απεικόνιση της φύσης: απεικονίζουν ειδυλλιακά τοπία με πλούσια βλάστηση και ζώα, καθώς και θέματα από τον κόσμο της θάλασσας.

 

(γ) τι γνωρίζετε για τα καμαραϊκά αγγεία;

Πήραν το όνομά τους από το σπήλαιο των Καμαρών, όπου πρωτοβρέθηκαν. Ήταν πολύχρωμα και διακοσμούνταν συνήθως με πολύπλοκα σχέδια γεμάτα φαντασία και σπανιότερα με θέματα από το ζωικό και φυτικό κόσμο. Εξάγονταν σε όλη την ανατολική Μεσόγειο και την Αίγυπτο.

 

(δ) τι ήταν τα ρυτά;

Ήταν μεγάλα αγγεία, ορισμένα με μορφή κεφαλής ζώου, συνήθως του ιερού μινωικού ταύρου, τα οποία χρησιμοποιούνταν στις τελετουργίες.

 

Η θεά των φιδιών