Το ογκώδες ναυτικό του Ξέρξη, μετά τη νικηφόρο μάχη των Θερμοπυλών, διέσχισε με τα καράβια του τη θάλασσα του Ευρίπου και σε τρεις ημέρες προσορμίστηκε στο Φάληρο, σύμφωνα με όσα γλαφυρά μας αφηγήθηκε ο ιστορικός Ηρόδοτος από την Αλικαρνασσό της Μικρασίας. Εκεί, στο Φάληρο αποβιβάστηκε και ο Ξέρξης, και θέλοντας να πληροφορηθεί τις σκέψεις των ναυάρχων του, έστειλε τον αρχιστράτηγο Μαρδόνιο να τους ρωτήσει αν είναι σκόπιμο να δώσει ναυμαχία με τους Ελληνες ή όχι; Ομόφωνα εκείνοι πρότειναν να δώσει ναυμαχία, εκτός από της Καρίας τη βασίλισσα και καπετάνισσα Αρτεμισία, μητέρα του τυράννου Λύγδαμη της Αλικαρνασσού, η οποία διαφώνησε μαζί τους και μήνυσε στον Πέρση βασιλιά τα παρακάτω:

«Φύλαγε τα καράβια σου, άρχοντά μου, μην κάνεις ναυμαχία με τους Ελληνες, γιατί οι αντίπαλοί σου είναι πολύ ανώτεροι στη θάλασσα απ’ τους άντρες σου, όσο οι άντρες από τις γυναίκες. Εξουσιάζεις την Αθήνα, που στάθηκε το κίνητρο της εκστρατείας σου, εξουσιάζεις και την άλλη Ελλάδα, και όσοι σου εναντιώθηκαν έφαγαν το κεφάλι τους. Εχεις, αλίμονο, δούλους κακούς μαζί σου που λογαριάζονται για σύμμαχοι, όπως οι Αιγύπτιοι, οι Κύπριοι, οι Κίλικες και οι Πάμφυλοι, δηλοί και ολότελα άχρηστοι στη μάχη».

Ο Ξέρξης αρχικά ενθουσιάστηκε ακούγοντας τη συμβουλή της μοναδικής γυναίκας καπετάνισσας στο ναυτικό του, της τολμηρής Αρτεμισίας, έδωσε ωστόσο εντολή να γίνει σεβαστή η γνώμη της πλειοψηφίας, πιστεύοντας πως ήταν πανέτοιμος να παρακολουθήσει ψηλά από το Αιγάλεω ένα θέαμα λαμπρό μιας νικηφόρου ναυμαχίας του δικού του στόλου.

Ο κύριος όγκος της αρμάδας των Περσών στη Σαλαμίνα συντριβόταν τελικά, καθώς άλλα καράβια τους τα βύθιζαν οι Αθηναίοι και άλλα οι Αιγινήτες, γιατί οι Ελληνες με πειθαρχία ναυμαχούσαν και τάξη, ενώ οι βάρβαροι ασύνταχτα οδηγούσαν τα πλεούμενά τους. Δεν είναι βέβαιο πώς αγωνίστηκε καθένας από τους ναυάρχους των Περσών, για την Αρτεμισία όμως ένα συμβάν ανέβασε ψηλά την εκτίμηση του βασιλιά στο πρόσωπό της. Καθώς καταδιωκόταν το καράβι της από την αθηναϊκή τριήρη του Αμεινία από την Παλλήνη, και αδυνατούσε έτσι να ξεφύγει, κινήθηκε ορμητικά και κάρφωσε το έμβολό της σε πλοίο συμμαχικό των Καλυνδίων, βυθίζοντάς το αύτανδρο. Ο τριήραρχος του αθηναϊκού πλοίου πίστεψε έτσι πως το καράβι της Αρτεμισίας ήταν ελληνικό ή είχε αυτομολήσει απ’ τους βαρβάρους και αγωνιζόταν με τους Ελληνες, οπότε άλλαξε πορεία προς άλλα καράβια περσικά. Γλίτωσε έτσι η βασίλισσα από τον καταποντισμό και ανέβηκε παράλληλα πολύ στου Ξέρξη την εκτίμηση, γιατί κάποιος από τη συνοδεία του του είχε πει:

«Βλέπεις, άρχοντά μου, πόσο λαμπρά αγωνίζεται η Αρτεμισία, καταβύθισε καράβι εχθρικό!».

Και ο Ξέρξης του απάντησε: «Να που οι άντρες έγιναν γυναίκες και οι γυναίκες άντρες». Στη σύγκρουση σκοτώθηκε ο ναύαρχος Αριαβίγνης, γιος του Δαρείου και αδελφός του Ξέρξη, και άλλοι πολλοί Πέρσες και Μήδοι ονομαστοί, τους περισσότερους κατάπιε η θάλασσα, γιατί δεν ήξεραν κολύμπι. Από τους Ελληνες χάθηκαν ολίγοι. Κάποιοι από τους Φοίνικες που τα καράβια τους βυθίστηκαν, πήγαν στον βασιλιά και συκοφάντησαν τους Ιωνες συμμάχους, πως τάχα αυτοί τους πρόδωσαν και χάθηκε ο στόλος. Κείνη την ώρα, ένα καράβι από τη Σαμοθράκη, που ναυμαχούσε στο πλευρό των Μήδων, κάρφωσε το έμβολό του σε αθηναϊκό βυθίζοντάς το. Τότε, ένα αιγινήτικο ρίχτηκε με ορμή και βύθισε το πλοίο της Σαμοθράκης, οι Σαμοθράκες όμως, δεινοί ακοντιστές που ήταν, κατάφεραν να ρίξουν στη θάλασσα το πλήρωμα της Αίγινας και ανέβηκαν αυτοί στο πλοίο. Μόλις τους είδε ο Ξέρξης να τελούν ένα λαμπρό ανδραγάθημα, τα ’βαλε με τους Φοίνικες και, χολωμένος όπως ήταν, διάταξε να τους κόψουν τα κεφάλια.

Καθισμένος ο Πέρσης βασιλιάς στις υπώρειες του Αιγάλεω απέναντι από τη Σαλαμίνα, ρωτούσε συνεχώς να μάθει ποιος δικός τους έκανε ανδραγάθημα, και οι γραμματικοί του σημείωναν αμέσως τριήραρχο, πατρώνυμο και πόλη για να τους ανταμείψει αργότερα ο άναξ. Στην τιμωρία των Φοινίκων και στων Ιώνων τη δικαίωση συνέβαλε και ο Πέρσης Αριαράμνης, παρακαθήμενος του βασιλιά, φίλος όμως των Ελλήνων της Ιωνίας, στενός.

Ενώ οι βάρβαροι τρέπονταν σε φυγή, υποχωρώντας με τα πλοία προς το Φάληρο, οι Αιγινήτες έπιασαν θέση στο στενό το πέρασμα και βύθιζαν όσα έβγαιναν από της ναυμαχίας τον χώρο. Οποιο καράβι γλίτωνε από τους Αθηναίους, ερχόταν κι έπεφτε με ορμή πάνω στους Αιγινήτες. Τότε συναντήθηκαν τυχαία οι τριήρεις του Θεμιστοκλή και του Πολύκριτου του Αιγινήτη, γιου του Κριού, που κάρφωσε το έμβολό του σε ένα πλοίο της Σιδώνας. Το πλοίο αυτό είχε επιβάτη τον Πυθέα, γιο του Ισχένοου, που οι Πέρσες τον είχαν μαζί τους ως αιχμάλωτο από το Αρτεμίσιο της Εύβοιας και τον καμάρωναν για την ανδρεία του, με το κορμί του αγνώριστο από τα τραύματα. Ετσι ο Πυθέας γύρισε ζωντανός στην Αίγινα χάρη στο ανδραγάθημα του πατριώτη του Πολύκριτου, που μόλις αντίκρισε τη ναυαρχίδα του Θεμιστοκλή του μίλησε σαρκαστικά για τη μομφή που είχε νωρίτερα εκτοξεύσει ο ναύαρχος ενάντια στους Αιγινήτες, πως είχαν τάχατες μηδίσει.

Στη ναυμαχία την πιο μεγάλη δόξα κέρδισαν οι Αιγινήτες, μετά αυτούς οι Αθηναίοι, ενώ σαν άτομα ο Πολύκριτος ο Αιγινήτης και οι Αθηναίοι Ευμένης από τον δήμο του Αναγυρούντα και Αμεινίας από την Παλλήνη, που καταδίωξε το πλοίο της Αρτεμισίας χωρίς να αντιληφθεί πως πάνω του η ίδια ναυμαχούσε.

Είχε δοθεί διαταγή στους τριήραρχους των Αθηναίων και αθλοθετηθεί αμοιβή δραχμών χιλίων για όποιον την πιάσει ζωντανή, γιατί τους έθιγε τον ανδρισμό και το φιλότιμο βαθιά, να εκστρατεύσει γυναίκα ενάντια στο άστυ της Αθήνας και να ναυμαχήσει μάλιστα με πλοίο! Ομως δεν τα κατάφεραν να την αιχμαλωτίσουν και γύρισε η γενναία αυτή και συνετή γυναίκα ζωντανή στη μικρασιατική πατρίδα της, την Αλικαρνασσό, πατρίδα και του ιστορικού Ηροδότου.

* Ο κ. Πέτρος Θέμελης είναι αρχαιολόγος.

Ενα από τα κορυφαία κείμενα της Αγίας Γραφής, οι «Ψαλμοί» της Παλαιάς Διαθήκης αναμένονται αυτές τις ημέρες να κυκλοφορήσουν σε νέα μετάφραση της Ανθής Λεούδη από τις εκδόσεις Αρτος Ζωής. Ποιητικός λόγος σπαρακτικός, στοχαστικός και υψηλής θερμοκρασίας, οι «Ψαλμοί» κατέχουν κομβική θέση μεταξύ των ιερών κειμένων της ιουδαιοχριστιανικής παράδοσης, από όποια σκοπιά κι αν τους προσεγγίσει κάποιος: λατρευτική, φιλολογική, αναγνωστικής τέρψης εντέλει. Η σημαντική αυτή έκδοση πλαισιώνεται από το κατατοπιστικό επίμετρο του Νίκου Αναστασόπουλου, από το οποίο προδημοσιεύουμε χαρακτηριστικά αποσπάσματα, καθώς και ένα ενδεικτικό κείμενο από το σώμα των «Ψαλμών».

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ

«Τὸ βιβλίο τῶν “Ψαλμῶν” ἀποτελεῖ συλλογὴ 150 θρησκευτικῶν ποιημάτων τοῦ Ἰσραήλ, ἡ ὁποία συγκροτήθηκε μὲ τὴ συνένωση μικρότερων συλλογῶν κατὰ τὴ διάρκεια μιᾶς μακροχρόνιας ἐξέλιξης, ποὺ ὁλοκληρώθηκε πιθανῶς τὸν 3ο αἰώνα π.Χ. Στὴ μετάφραση τῶν Ο΄ περιλαμβάνεται ἕνας ἀκόμα, τελευταῖος ψαλμός, ποὺ δὲν συγκαταλέγεται στὴν ἑβραϊκὴ Βίβλο. Ὁ ἑλληνικὸς τίτλος τοῦ βιβλίου (“Βίβλος Ψαλμῶν, Ψαλμοὶ ἢ Ψαλτήριον”) ὀφείλεται στὸ γεγονὸς ὅτι τὰ περισσότερα ποιήματα τῆς συλλογῆς εἶναι ψαλμοί, ὅρος ποὺ δηλώνει ὅτι ἡ ἐκτέλεσή τους γινόταν μὲ τὴ συνοδεία ἑνὸς ἔγχορδου μουσικοῦ ὀργάνου, τοῦ ψαλτηρίου. (…) Σὲ πολλὲς ἐπιγραφὲς (116 ἀπὸ τὶς 148) γίνεται μνεία ἑνὸς προσώπου ποὺ θεωροῦνταν δημιουργὸς τοῦ ψαλμοῦ. Στὴν πλειονότητα τῶν περιπτώσεων ἀναφέρεται τὸ ὄνομα τοῦ βασιλιᾶ Δαβίδ, στὸν ὁποῖο ἡ βιβλικὴ καὶ ἡ ἐκκλησιαστικὴ παράδοση ἀπέδιδε τὴν πατρότητα ὁλόκληρου ἢ μέρους τοῦ βιβλίου τῶν Ψαλμῶν. Στὸν Δαβὶδ ἀποδίδεται καὶ ὁ πρόσθετος ψαλμὸς (151), ποὺ ἔχει ὡς θέμα τὴ νίκη του ἐπὶ τοῦ Γολιάθ. Σὲ ἄλλες ἐπιγραφὲς γίνεται ἀναφορὰ στὸν Ἀσάφ, τὸν Αἰμὰν καὶ τὸν Αἰθὰν (πρόσωπα γνωστὰ καὶ ἀπὸ ἄλλα βιβλία τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης), στοὺς ἀπογόνους τοῦ Κορὲ (οἰκογένεια ψαλτῶν τοῦ Ναοῦ τῆς Ἱερουσαλήμ), στὸν Μωυσῆ, τὸν Σολομώντα, καθὼς καὶ τοὺς προφῆτες Ἀγγαῖο καὶ Ζαχαρία. Κατὰ τὴ σύγχρονη ἔρευνα ἡ πατρότητα τῶν ψαλμῶν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποδοθεῖ ἀποκλειστικὰ σὲ ἕναν ποιητὴ καὶ ἡ ἀναφορὰ στὰ συγκεκριμένα πρόσωπα θὰ πρέπει νὰ ἑρμηνευτεῖ σὲ συνάρτηση μὲ τὴν ἱστορία τῆς συγκρότησης τοῦ βιβλίου ἀπὸ ἐπιμέρους συλλογές. Οἱ ψαλμοὶ ἀποτελοῦν ἔκφραση τῶν ποικίλων συναισθημάτων ποὺ βιώνει ὁ πιστός, ὡς ἄτομο ἢ ὡς μέλος τῆς θρησκευτικῆς κοινότητας, σὲ διάφορες περιστάσεις τοῦ βίου· τοῦ προσφέρουν ἀκόμα διδασκαλία καὶ καθοδήγηση, ἐμπεριέχουν ὅμως καὶ μεγάλο πλοῦτο θεολογικοῦ στοχασμοῦ. Ἡ ταξινόμησή τους σὲ κατηγορίες, οἱ κυριότερες ἀπὸ τὶς ὁποῖες ἀναφέρονται παρακάτω, εἶναι ἀναπόφευκτα σχηματική, καθὼς συχνὰ στὸν ἴδιο ψαλμὸ συνδυάζονται χαρακτηριστικὰ στοιχεῖα διαφορετικῶν κατηγοριῶν. (…) Ἔργο μὲ μεγάλη ποιητικὴ δύναμη καὶ ἐξαιρετικὴ εὐρύτητα περιεχομένου, οἱ “Ψαλμοὶ” ὑπῆρξαν ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ ἀγαπητὰ καὶ διαδεδομένα κείμενα τῆς βιβλικῆς γραμματείας τόσο γιὰ τοὺς Ἑβραίους ὅσο καὶ γιὰ τοὺς χριστιανούς. Εἶναι χαρακτηριστικὸ ὅτι σώζονται πολλὰ περισσότερα ἑλληνικὰ χειρόγραφα τῶν “Ψαλμῶν” ἀπ’ ὅ,τι ὁποιουδήποτε ἄλλου βιβλίου τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Στὴν Καινὴ Διαθήκη ἀπαντᾶ πλῆθος ψαλμικῶν χωρίων· στίχους ἀπὸ τοὺς ψαλμοὺς χρησιμοποιεῖ καὶ ὁ ἴδιος ὁ Ἰησοῦς Χριστός, καθὼς καὶ ἡ Θεοτόκος καὶ οἱ Ἀπόστολοι. Οἱ “Ψαλμοὶ” ἐντάχθηκαν στὴ χριστιανικὴ λατρεία ἤδη ἀπὸ τὴν πρωτοχριστιανικὴ περίοδο καὶ ἀποτέλεσαν τὴ βάση τοῦ ὑμνολογίου τῆς Ἐκκλησίας. Στὴν ἐκκλησιαστικὴ λατρευτικὴ χρήση του, τὸ Ψαλτήρι διαιρεῖται σὲ εἴκοσι μέρη, ποὺ ὀνομάζονται “καθίσματα”. Σὲ ὅλες τὶς ἀκολουθίες τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας προβλέπεται πάντοτε ἀνάγνωση ψαλμῶν.

ΜΑ΄ (ΜΒ΄) 41
Τοῦ πρωτοψάλτη· διδακτικὸς ψαλμὸς τῶν γιῶν τοῦ Κορέ.

Ὅπως ποθεῖ τὸ ἐλάφι τὶς πηγὲς τῶν νερῶν,
ἔτσι σὲ ποθεῖ ἡ ψυχή μου, Θεέ.
Δίψασε ἡ ψυχή μου τὸν ζωντανὸ Θεό·
πότε θὰ ἔρθω καὶ ἀπὸ τὸ πρόσωπο τοῦ Θεοῦ θὰ ἰδωθῶ;
Τὰ δάκρυά μου ἔγιναν μέρα καὶ νύχτα τὸ ψωμί μου,
καὶ κάθε μέρα μὲ ρωτοῦν: “Ποῦ εἶναι ὁ Θεός σου;”.
Αὐτὰ θυμᾶμαι, καὶ ξεχύνεται μέσα μου ἡ ψυχή μου,
ὅτι θὰ διαβῶ ἀπὸ τὴ θαυμαστὴ σκηνὴ ποὺ κατοικεῖ ὁ Θεός,
μέσα σὲ φωνὲς χαρᾶς καὶ δόξα σοι καὶ ἤχους γιορτινούς.
Γιατί εἶσαι περίλυπη, ψυχή μου, καὶ γιατί μὲ ἀναστατώνεις;
Ἔλπισε στὸν Θεό, γιατὶ θὰ τὸν δοξολογήσω·
εἶναι ἡ σωτηρία τοῦ προσώπου μου ὁ Θεός μου.
Ταράχτηκε μέσα μου ἡ ψυχή μου·
γι’ αὐτὸ θὰ σὲ ἀναθυμηθῶ ἀπὸ τὴ γῆ τοῦ Ἰορδάνη καὶ τοῦ Ἑρμών, ἀπὸ τὸ μικρὸ βουνό.
Ἡ ἄβυσσος τὴν ἄβυσσο καλεῖ μέσα στὸν κρότο τῶν καταρρακτῶν σου,
πέρασαν ἀπὸ πάνω μου ὅλοι οἱ κλύδωνές σου καὶ τὰ κύματά σου.
Τὴ μέρα θὰ προστάξει ὁ Κύριος τὸ ἔλεός του,
καὶ τὴ νύχτα θὰ ἔχω τραγούδι,
προσευχὴ στὸν Θεὸ τῆς ζωῆς μου.
Θὰ πῶ στὸν Θεό: “Προστάτης μου εἶσαι· γιατί μὲ ξέχασες;
Καὶ γιατί πορεύομαι σκυθρωπὸς ποὺ μὲ στενοχωρεῖ ὁ ἐχθρός μου;”.
Ὅταν συντρίφτηκαν τὰ ὀστά μου, μὲ περιγέλασαν οἱ τύραννοί μου
καὶ κάθε μέρα μὲ ρωτοῦν: “Ποῦ εἶναι ὁ Θεός σου;”.
Γιατί εἶσαι περίλυπη, ψυχή μου, καὶ γιατί μὲ ἀναστατώνεις;
Ἔλπισε στὸν Θεό, γιατὶ θὰ τὸν δοξολογήσω·
εἶναι ἡ σωτηρία τοῦ προσώπου μου ὁ Θεός μου.»

Τα γλυπτά του Παρθενώνα ήρθαν πάλι στο προσκήνιο με αφορμή την αρνητική στάση του Βρετανού πρωθυπουργού στον επαναπατρισμό τους. Η άρνηση του κ. Τζόνσον είναι μικρής σημασίας, δεδομένου ότι αρμοδιότητα για τα γλυπτά δεν έχει η βρετανική κυβέρνηση αλλά το διοικητικό συμβούλιο του Βρετανικού Μουσείου· η δική του στάση μετράει. Τριάντα οκτώ χρόνια μετά την έναρξη συστηματικών προσπαθειών για τον επαναπατρισμό των γλυπτών, η αντίθεση του Βρετανικού Μουσείου στην επανένωση του μνημείου δεν έχει ουσιαστικά, ηθικά ή επιστημονικά ερείσματα. Από το 2009 το Μουσείο Ακρόπολης είναι ο ιδανικός χώρος για την έκθεσή τους. Το μόνο επιχείρημα του Δ.Σ. του Βρετανικού Μουσείου, όπως διαβάζει κανείς στην ιστοσελίδα του, είναι ότι «πιστεύει πως συνιστά μεγάλο δημόσιο όφελος το να βλέπει κανείς τα γλυπτά μέσα στα συμφραζόμενα της παγκόσμιας συλλογής του Βρετανικού Μουσείου, για να εμβαθύνει στην κατανόηση της σημασίας τους στο πλαίσιο της παγκόσμιας ιστορίας του πολιτισμού». Με άλλα λόγια, η θέαση των γλυπτών του Φειδία μαζί με τα γλυπτά της Νήσου του Πάσχα ή της αρχαίας Αιγύπτου έχει προτεραιότητα απέναντι στην ακεραιότητα ενός έργου τέχνης. Σκεφθείτε να είχε βρεθεί η παρτιτούρα μιας χαμένης συμφωνίας του Τσαϊκόφσκι και τα φύλλα της να βρίσκονταν διασκορπισμένα σε ιδιωτικές συλλογές ανά τον κόσμο· και αναλογιστείτε ο κάτοχος του 60% των φύλλων να προτιμά οι νότες που είναι γραμμένες εκεί να εκτελούνται μαζί με μουσική από τις Ανδεις και την Κίνα, αντί να επιτρέπει την εκτέλεση του συνολικού έργου. Αντίστοιχη βαρύτητα έχει το επιχείρημα του Βρετανικού Μουσείου.

Γιατί λοιπόν το Βρετανικό Μουσείο εμμένει στη στάση του; Ο λόγος, ομολογούμενος ή μη, είναι απλός: Αν το Βρετανικό Μουσείο παραχωρούσε τα γλυπτά του Παρθενώνα με τρόπο που θα δημιουργούσε την οποιαδήποτε υπόνοια ότι τα κατέχει παράνομα, θα δημιουργούσε προηγούμενο που θα έθετε σε αμφισβήτηση τη νομιμότητα των συλλογών που απέκτησε πριν από τη διαμόρφωση διεθνών κανόνων για το δίκαιο των αρχαιοτήτων. Το Βρετανικό Μουσείο δηλώνει διατεθειμένο να δανείσει τα γλυπτά του Παρθενώνα υπό τον όρο ότι θα του αναγνωριστεί η κυριότητά τους. Δεν είναι ιδιοτροπία· είναι θέμα επιβίωσης.

Μπορεί η Ελλάδα να διεκδικήσει μέσω της νομικής οδού την επιστροφή των γλυπτών; Σύμφωνα με Τούρκους ιστορικούς, ο Ελγιν αφαίρεσε τα γλυπτά βάσει διοικητικού εγγράφου (επιστολής του καϊμακάμη στις Αρχές της Αθήνας), ενώ για τέτοια πράξη κανονικά θα απαιτείτο φιρμάνι από τον σουλτάνο. Ο Ελγιν ισχυρίστηκε ότι φιρμάνι του δόθηκε, αλλά τέτοιο έγγραφο δεν σώζεται. Ωστόσο, όταν το 1816 το Βρετανικό Μουσείο απέκτησε τα γλυπτά του Παρθενώνα, εκτελώντας απόφαση του βρετανικού Κοινοβουλίου, δεν υπήρχαν διεθνές δίκαιο για την προστασία πολιτιστικών αγαθών, συντεταγμένη ελληνική πολιτεία και ελληνικοί νόμοι για την προστασία των αρχαιοτήτων. Στα νομικά μονοπάτια ελλοχεύουν απρόβλεπτοι κίνδυνοι.

Αντίθετα, από ηθικής και επιστημονικής απόψεως τα πράγματα είναι ξεκάθαρα. Ο Ελγιν προχώρησε, αδηφάγος και αδίστακτος, σε πραγματική λεηλασία. Οποιος διαβάζει τις αναφορές των πρακτόρων του για τον βάναυσο τρόπο με τον οποίο αφαιρέθηκαν τα γλυπτά, αισθάνεται και σήμερα τον ίδιο αποτροπιασμό και την οργή που εξέφρασε τότε ο Λόρδος Βύρων στο ποίημά του «Η κατάρα της Αθηνάς». Οποιο έγγραφο και να είχε ο Ελγιν το 1801, σήμερα προτεραιότητα έχει η αποκατάσταση ενός έργου τέχνης με εμβληματική σημασία για τον παγκόσμιο πολιτισμό. Με αυτό ακριβώς το πνεύμα, το σύνθημα των διεθνών επιτροπών για τα γλυπτά του Παρθενώνα είναι Marbles United, όχι Marbles Returned: επανένωση, όχι επιστροφή.

Δεδομένου ότι διαχρονικά έχει προβληθεί το νομικό ζήτημα της κυριότητας, χωρίς ουσιαστική πρόοδο, ίσως ήρθε η στιγμή να δοκιμασθεί μια άλλη προσέγγιση. Η πρόταση είναι απλή: η επιτροπή πολιτιστικών υποθέσεων της Βουλής να ορίσει επιτροπή από Ελληνες και ξένους εμπειρογνώμονες και προσωπικότητες, οι οποίοι θα προσεγγίσουν το Βρετανικό Μουσείο για λογαριασμό του Μουσείου Ακρόπολης, για να εξετάσουν τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες θα μπορούσε να γίνει δυνατή η επανένωση των γλυπτών. Δεδομένου ότι κάθε κυβέρνηση θα ήθελε να θριαμβολογήσει για μια επιτυχία και κάθε αντιπολίτευση θα αναζητούσε λόγους για να στηλιτεύσει την κυβέρνηση, ο ορισμός της επιτροπής θα πρέπει να γίνει με αυξημένη πλειοψηφία, για να είναι δεδομένη η υπερκομματική στήριξη. Σε μια περίοδο αυξανόμενης πόλωσης θα ήταν πραγματικό δώρο στους Ελληνες πολίτες να υπάρξει ευρύτερο κλίμα συνεννόησης σε αυτό το θέμα, ιδίως σε ένα επετειακό έτος.

Λύσεις υπάρχουν. Αναφέρω ως παράδειγμα ένα μικρό θραύσμα από τη ζωφόρο του Παρθενώνα που βρισκόταν στην κατοχή του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης. Το 2006 δεν «επιστράφηκε», αλλά «δωρήθηκε» στο Μουσείο της Ακρόπολης· η πράξη της δωρεάς, της μεταβίβασης κυριότητας, απήλλαξε το Πανεπιστήμιο από κάθε υποψία παρανομίας και το θραύσμα βρήκε τη θέση του στη ζωφόρο. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο αίτημα μιας κυβέρνησης να της επιστραφούν κλοπιμαία, και στο αίτημα μιας επιτροπής για λογαριασμό της ανθρωπότητας να αποκατασταθεί ένα μνημείο οικουμενικής σημασίας. Με τη μετάθεση του ζητήματος μπορεί να δημιουργηθεί μια νέα δυναμική. Αλλιώς είναι μεγάλος ο κίνδυνος η Ελλάδα να συνεχίσει να έχει το δίκιο με το μέρος της και το Βρετανικό Μουσείο τα γλυπτά στις αίθουσές του.

* Ο κ. Αγγελος Χανιώτης είναι καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας στο Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών του Πρίνστον.

ΕΛΕΝΗ ΦΑΣΣΑ
Η γένεση μιας λατρείας: ο Σάραπις και οι Πτολεμαίοι στην Αλεξάνδρεια του 3ου αιώνα π.Χ.
εκδ. Εστία, 2021, σελ. 224

Στις «Historiae» του Ρωμαίου ιστοριογράφου Τάκιτου, όπως και στο θρησκειολογικό δοκίμιο του Πλούταρχου «Περί Ισιδος και Οσίριδος» (χρονολογούνται μετά τον 1ο αιώνα μ.Χ.), αναφέρεται ότι την εποχή κατά την οποία ο βασιλιάς Πτολεμαίος Α΄ σχεδίαζε τα τείχη, τους ναούς και τις λατρευτικές τελετουργίες της Αλεξάνδρειας, ένας άγνωστος θεός εμφανίστηκε στον ύπνο του, προστάζοντάς τον να μεταφέρει το λατρευτικό άγαλμά του από τη Σινώπη, ελληνική αποικία του Εύξεινου Πόντου, στην πτολεμαϊκή πρωτεύουσα. Το άγαλμα έφερε τη μορφή του Πλούτωνα συνοδευόμενου από τον Κέρβερο και από ένα φίδι. Με την έλευσή του στην Αλεξάνδρεια θα ονομαστεί Σάραπις.
Σε ένα κράμα θρύλου και ιστορίας δημοφιλές στην υστερορωμαϊκή περίοδο, τον «Βίο Αλεξάνδρου» του Ψευδο-Καλλισθένη, ο Σάραπις εμφανίζεται και πάλι σε όνειρο, αυτή τη φορά του Μεγάλου Αλεξάνδρου, προφητεύοντας ότι η πόλη του Αλεξάνδρεια θα γίνει σπουδαία, εκεί θα έχει τον τάφο του ο στρατηλάτης, όπου μετά θάνατον θα συνεχίσουν να τον προσκυνούν ως βασιλιά.

Ο χριστιανός θεολόγος Κλήμης Αλεξανδρείας (2ος-3ος αιώνας μ.Χ.) παραθέτει στον «Προτρεπτικό προς Ελληνας» τη διήγηση του στωικού φιλόσοφου Αθηνόδωρου, ο οποίος έδρασε στην αυλή του Ρωμαίου αυτοκράτορα Αυγούστου: ο φαραώ Σέσωστρις διέταξε τον γλύπτη Βρύαξι να κατασκευάσει το άγαλμα του προπάτορά του Οσίριδος. Ο τεχνίτης ανέμειξε κονιορτοποιημένα μέταλλα, μαζί με όλους τους αιγυπτιακούς πολύτιμους λίθους. Προέκυψε μια κυανή μάζα την οποία στη συνέχεια ανακάτεψε με στάχτη που προερχόταν από τις νεκρικές τελετουργίες για τον Οσιρι και τον Απι. Το άγαλμα που έπλασε πήρε το όνομα Σάραπις από το «Οσέραπις», τη σύνθετη μορφή του Οσίριδος και του Απιδος.

Τα κοινά μοτίβα που διατρέχουν τις ετερόκλητες παραδόσεις της αρχαίας γραμματείας για την προέλευση του Σαράπιδος αντανακλούν την ιστορική πραγματικότητα της Αλεξάνδρειας των πρώιμων ελληνιστικών χρόνων (3ος αιώνας π.Χ.) Εκεί, ο Πτολεμαίος Α΄ ιδρύει ταυτόχρονα δύο δημόσιες λατρείες: μία του Σαράπιδος και μία του Αλέξανδρου, οι οποίες θεμελίωσαν τη λατρεία της δυναστείας των Πτολεμαίων. Επιφανείς ονειροκρίτες στην αυλή του ηγεμόνα διαμορφώνουν το θεολογικό υπόβαθρο της λατρείας του Σαράπιδος. Ο Αιγύπτιος ιερέας Μανέθων, καταγράφει στην «Ιερά Βίβλο», το σύγγραμμά του για τη φαραωνική θρησκεία, τις τελετουργικές πράξεις, όπου ο Σάραπις συνδέεται με τις παραδοσιακές αιγυπτιακές θεότητες. Ο Αθηναίος Τιμόθεος, με καταγωγή από την ιερατική οικογένεια των Ευμολπιδών ως εξηγητής του απόκρυφου λόγου των Ελευσινίων Μυστηρίων, συνενώνει τη λατρεία του Πλούτωνα με τον χθόνιο αιγυπτιακό θεό Οσιρι-Απι, δηλαδή τον νέο, αλεξανδρινό θεό Σάραπι. Ετσι, δημιουργείται ένας θρησκευτικός δίαυλος μεταξύ των δύο λατρευτικών κέντρων Αλεξάνδρειας-Μέμφιδας.

Ο Πτολεμαίος Α΄ ιδρύει τη Βιβλιοθήκη και το Μουσείο στην Αλεξάνδρεια επιδιώκοντας να φιλοξενήσει τους εξέχοντες λόγιους σε όλα τα επιστημονικά πεδία. Στη Μέμφιδα, μετατρέπει τον νεκρικό ναό του Οσίριδος-Απιδος σε Σαραπείο. Σε μια εξέδρα ημικυκλικού σχήματος τοποθετούνται γλυπτά των σημαντικότερων Ελλήνων ποιητών και φιλοσόφων. Ο ανθρωπόμορφος Σάραπις εισάγεται στη νεκρόπολη, ενώ συνάμα διατηρούνται τα προηγούμενα τελετουργικά έθιμα (τα ταριχευμένα ιερά ζώα συνεχίζουν να εκτίθενται στις υπόγειες προθήκες του ναού καθ’ όλη τη διάρκεια της πτολεμαϊκής περιόδου).

Ο φιλόσοφος εξ Αθηνών Δημήτριος Φαληρέας, μαθητής του Θεόφραστου της Περιπατητικής Σχολής του Αριστοτέλη, κατά την παραμονή του στην Αλεξάνδρεια, αναλαμβάνει την εδραίωση του λατρευτικού τυπικού ενός θεού με τη διπλή ταυτότητα Ελληνα και Αιγύπτιου. Αφού ο Φαληρέας ξαναβρεί τη χαμένη του όραση κατόπιν ευεργετικής επέμβασης του Σαράπιδος μέσα από ονειρική επιφάνεια, γίνεται ο ίδιος ένθερμος θιασώτης του θεού. Του προσδίδει ιαματικές ιδιότητες, συνθέτοντας ύμνους προς τιμήν του και καταγράφοντας σε πέντε βιβλία τις θεραπείες που υπέδειξε ο Σάραπις μέσα σε όνειρα. Η μεταφυσική εμπειρία μεταλαμπαδεύεται ως ομολογία πίστης και ο Σάραπις αποκτά τα χαρακτηριστικά του θεού-σωτήρα, ταυτόσημα με του Ασκληπιού, του Διονύσου και της Ισιδος στον ελληνιστικό κόσμο. Οι περισσότεροι ναοί του Σαράπιδος λειτουργούν ως «εγκοιμητήρια». Οι λάτρεις κοιμούνται σε ειδικούς χώρους του τεμένους και την επομένη οι ιερείς ερμηνεύουν τα όνειρά τους, προσφέροντας θαυματουργή θεραπεία. Ο θεός παρέχει επίσης προστασία στις στρατιωτικές αποστολές, τις εμπορικές αναζητήσεις και στα ταξίδια των λατρευτών του.

Η λατρεία του Σαράπιδος στην Αλεξάνδρεια δηλώνει μια ιδιόμορφη θρησκευτικότητα. Γεφυρώνει το αρχέγονο, άχρονο παρελθόν της φαραωνικής ιστορίας της Αιγύπτου με το ελληνιστικό στοιχείο του πτολεμαϊκού πολιτισμού.