Μαρ 06 2021

Τα πρόσωπα της παρακμής

Λεύτερης Κουσούλης

Εφημερίδα, ΤΟ ΒΗΜΑ, 28/02/2021

http://www.lefteriskousoulis.gr/index.php/2014-11-06-14-16-38/826-ta-prosopa-tis-parakmis

Όπως και να περιγράψεις την παρακμή, αυτή θα σου ξεφεύγει. Έχει καταλάβει κάθε τόπο, κάθε σημείο. Δεν είναι κάπου, είναι παντού. Δεν αρκεί να γνωρίσεις το μέρος της, πρέπει να καταλάβεις το όλον της. Μέσα στα πολλά πρόσωπα, χάνεται το πρόσωπό της. Και όμως, δεν είναι μυστήριο, είναι μπροστά μας. Παρελαύνει στις τηλεοπτικές οθόνες.

Πρώτα διέγραψε τις σημασίες. Επίμονα, εργατικά, ευφάνταστα, άδειασε τις λέξεις από τα νοήματα. Όπου δεν υπάρχει διάκριση, δεν νοείται διαφορετικότητα. Όλα είναι ίδια. Αν οι λέξεις ορίζουν τα πράγματα, άρα τα οριοθετούν και τα διαχωρίζουν, αδύναμες και ισχνές πλέον οι λέξεις συντελούν στην εγκαθίδρυση μιας σύγχυσης ισοπεδωτικής. Στον αποξηραμένο κάμπο δεν διακρίνονται τα λουλούδια από τα ζιζάνια.

Έχασε έτσι προοδευτικά η γλώσσα τον κύριο ρόλο της. Την επικοινωνία των ανθρώπων σε μια συνθήκη αλήθειας. Η γλώσσα γίνεται κατ’ εξοχήν μέσο επιβολής και κυριαρχίας, αντί να είναι μέσο φωτισμού των πραγμάτων, διαλόγου, ερμηνείας και επεξήγησης της εποχής και του κόσμου.

Ακολούθησε ο Νόμος. Ως εργαλείο συμβίωσης ο Νόμος αντιστέκεται εκ του πυρήνα του στην παρακμή, την αντιμάχεται και την εμποδίζει. Η παρακμή αδιαφορεί για την συμβίωση και αντιτάσσει την επιβίωση, ως όπλο της σε μια κοινωνία, που έχει ήδη ακολουθήσει το δρόμο της ισοπέδωσης και έχει υιοθετήσει τα ωφελήματά του. Ο ατομικός μικρόκοσμος γίνεται το βασίλειο της παρακμής και ο «υλικός» κόσμος του ατομικού συμφέροντος βρίσκει στον κόσμο της την ακμή του. Η ατομική ικανοποίηση και αυτάρκεια γίνεται το μέτρο. Ο κλειστός και στενός ορίζοντας, ο κόσμος όλος. Ο Νόμος διαβάζεται υπό τα κριτήρια της ιδιωτικής ζώνης. Γίνεται δεκτός ή απορρίπτεται. Σεβαστός ή όχι. Ο Νόμος είναι πια μια χλιαρή ζελατίνα.

Απέναντι στην ορμητική αυτή ροή, οι πολιτικοί εκφραστές υποχωρούν. Υιοθετούν τις συμπεριφορές που στο χρόνο κερδίζουν τους πολλούς, συμφιλιώνονται. Προσχωρούν στα αιτήματα. Γίνονται συνομιλητές της κατάστασης και προοδευτικά, μέσα στο χωνευτήρι του χρόνου, μέρος της.

Και έρχεται ο τελευταίος κύκλος της δίνης. Έρχεται η ατιμωρησία. Ως φυσική κατάληξη διαγραφής κάθε κριτηρίου ιεράρχησης. Αφού όλα είναι ίδια, όλα είναι αδιάφορα. Ούτε κανόνας, ούτε κύρωση. Εκεί που τίποτα δεν είναι ιερό, το πρώτο που χάνεται είναι η ιερότητα του προσώπου. Σε αυτό τον χορό του θανάτου, ο άλλος, ο κάθε άλλος είναι μια αδιάφορη περίπτωση. Ο βαθμός εξουσίας και όχι μια συνθήκη δικαίου θα ορίσει την μεγάλη κίνηση.

Μπροστά μας η παρακμή, «φορτωμένη δόξες», δεν έχει πλέον προσχήματα. Αν δεν κάνουμε κάτι, μέσα σε αυτές τις ζοφερές ώρες των ημερών, θα περάσουν και αυτές  άκαρπες.

Μαρ 06 2021

«Ημην δυστυχής ενδομύχως…»

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

«Ημην δυστυχής ενδομύχως…»

To άγαλμα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη στην πόλη του Βόλου. Φωτ. SHUTTERSTOCK

08.02.2021 • 17:17  Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Εχουμε εισέλθει στον νέο, ανά δεκαετία οριζόμενο, παπαδιαμαντικό ενιαυτό και, εξοφλώντας χρεωστικό υπόλοιπο που έχω από πέρυσι (βλ. σε αυτήν εδώ τη στήλη, 2.11.2020), θα γράψω λίγα λόγια για το διήγημα «Νεκράνθεμα» (α΄ δημοσίευση: «Ελεύθερον Βήμα», 6.6.1925). Ο Τριανταφυλλόπουλος στην επετειακή έκδοση του «Βήματος» (2011) υιοθετεί τον τίτλο της έκδοσης Βαλέτα («Νεκράνθεμα εις την μνήμην των»), τον οποίο είχε ορθώς απορρίψει στην έκδοση του Δόμου. Το «εις την μνήμην των», που εμπεριέχεται εξάλλου στη λ. «Νεκράνθεμα», αποτελεί προσθήκη της εφ. «Κυριακή του Ελευθέρου Βήματος», κατά τη β΄ δημοσίευση του διηγήματος (23.1.1927).

Είναι Σάββατο, 8 Μαΐου, μνήμη του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, και ο αφηγητής έχει εκκλησιαστεί λίαν πρωί στον πανηγυρίζοντα ναΐσκο, στον Πύργο, μαζί με ένα ζηλεμένο νιόπαντρο ζευγάρι, τη Φουλιώ και τον Κωστάκη, μακρινούς συγγενείς του. Η μικρά Φουλιώ, δεκάξι χρονών, έγκυος στον τέταρτο μήνα, θα του πει μια στιγμή «με κρυσταλλίνην φωνήν», εκφράζουσα «διαυγές αίσθημα»: «Σ’ αγαπούμε να μ’ αγαπάς, μπάρμπ’ Αλέξανδρε». Το διήγημα δεν κρύβει καθόλου τα αυτοβιογραφικά στοιχεία του. «Τους ηγάπων κ’ εγώ πολύ» είναι η απάντηση. Εχουν προσυμφωνήσει μετά τον εκκλησιασμό να περάσουν τη μέρα στον κήπο του φιλόπονου και φιλάλληλου Γιώργη Σαρρή, στο Ξάνεμο. Δεν λείπει τίποτε από την πληρότητα της χαράς: πρωινός εκκλησιασμός, φυσικό κάλλος, καλοσύνη και αγνότητα. Ο αφηγητής μετέχει ψυχικά σε αυτή την χαρά, τη βλέπει και την απολαμβάνει: «απόλαυσις ήτο να βλέπη τις τον Γεώργιον να […]. Απόλαυσις ήτο να βλέπη την μικράν Φουλιώ ν’ […] απόλαυσις να βλέπη την απλοϊκήν Μαρίαν να […] και όλ’ αυτά να τα θεωρή τις καθήμενος δροσερά, υπό το φύλλωμα της μεγάλης συκής, επάνω εις ακατέργαστον μέγα κούτσουρον […] εις το χείλος του φρέατος, σιμά εις τον λευκόν τοίχον της στέρνας». Ο αφηγητής θα δεχθεί πρόταση του Κωστάκη και θα τον ακολουθήσει βαρυνόμενος σε ανηφορική οδοιπορία για να αγναντέψουν το πέλαγος, όπου «είχαμεν […] μεγαλύτερον θέαμα ν’ απολαύσωμεν»: χρυσίζοντα στάχυα, κοίλη πεδιάς, ακτή συνεχής, άμμος κιτρινωπή, χαράδραι χειμάρων κατωφερείς, θάμνοι σχοίνων, κομάρων, πρίνων και ερεικών, η άπειρος αγκάλη του αχανούς πελάγους, τεμνομένου «από μεγάλας νήσους, αλλεπαλλήλους, ελλοχευούσας, υψούσας τον τράχηλον, την μίαν όπισθεν της άλλης», ο Αθως αντικρύ, αριστερά η βορειότερη ακτή του νησιού, με τις αγέλες των εριφίων, μαυράδια κινούμενα εδώ κι εκεί, ο αιγιαλός με τους σκοπέλους του τους σπαρτούς!

Τα μάτια του αφηγητή έχουν τη χάρη να τη βλέπουν όλη αυτή την ομορφιά, ο ίδιος όμως είναι δυστυχισμένος: «ήμην δυστυχής ενδομύχως, από θλιβεράς αφορμάς αφορώσας εμέ και τους οικείους μου, τας οποίας πολύ επροσπάθουν να λησμονώ». Τούτη τη μέρα ειδικά, ωστόσο, είναι πολύ δύσκολο να τις λησμονήσει, γιατί έχει κανονίσει να πάει να βρει τους δικούς του στην Παναγία την Κουνίστρα. Η οικογένεια έχει τάξιμο να λειτουργηθεί εκεί την επαύριο, των Αγίων Πατέρων της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, Κυριακή προ της Πεντηκοστής. Βρίσκονται ήδη στο μοναστήρι από το πρωί του Σαββάτου δύο αδελφές του και ο αδελφός του ο Γιώργης, με τη γυναίκα και τα μικρά παιδιά του.

Ο Γ. Παπαδιαμάντης στα τέλη Μαρτίου 1892 έχει εμπλακεί σε υπόθεση λαθρεμπορίας πετρελαίου στη Σκιάθο, δικάζεται τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς και καταδικάζεται σε φυλάκιση δύο ετών και δυόμισι μηνών. Εκτίει την ποινή του στις φυλακές του Βόλου. Τον Οκτώβριο 1893 του απονέμεται χάρις (για αυτή την ιστορία της λαθρεμπορίας, βλ. Λαμπρινή Τριανταφυλλοπούλου, «Σχόλια στην παπαδιαμαντική αλληλογραφία των ετών 1892-1893», περ. «μικροφιλολογικά», τχ. 47, άνοιξη 2020, σ. 31-39). Το 1904 «έπαθε τας φρένας» (βλ. επιστολή του Παπαδιαμάντη προς τον Γιάννη Βλαχογιάννη, 13.2.1904) και έχασε τη δουλειά του. Εχει πέντε παιδιά. Ο Παπαδιαμάντης σε νέα επιστολή του από τη Σκιάθο προς τον Βλαχογιάννη (10.3.1904) γράφει ότι περιμένουν τον αδελφό του «να έλθη φαμιλικώς». Πήγε. Δεν είναι δύσκολο να μαντέψουμε το τάξιμο στην Παναγία την Κουνίστρα: να γίνει καλά ο άρρωστος αδελφός. Τον τρώει τον Παπαδιαμάντη αυτή η αρρώστια, δεν μπορεί να τη βγάλει από τον νου του, και είναι ενδομύχως δυστυχής. Η καλοσύνη των άλλων είναι παρηγορητική, μαλακώνει τον πόνο, καλοσυνεύει τη λαβωματιά, γίνεται πηγή «μικράς αναψυχής», στον «τόπον […] της δοκιμασίας». Ο πόνος ωστόσο μένει πάντα εκεί, αμετάθετος ορίζοντας. Συχνά στο έργο του Παπαδιαμάντη, με κορυφαίο παράδειγμα το «Μυρολόγι της φώκιας», μέσα στο κάλλος της φύσης και στην καλοσύνη των ανθρώπων, υφαίνεται η τραγωδία, που καιροφυλακτεί ανά πάσα στιγμή, μεταξύ χειλέων και κύλικος, όπως θα πει ο αφηγητής, όταν ο Κωστάκης τού διηγείται πώς σώθηκε πριν από εννιά χρόνια, ενώ πνίγηκε ο σύντροφός του, τότε που βούλιαξε η βάρκα τους (βλ. το διήγημα «Σταγόνα νερού…»).

Με βάση τα επιστολικά στοιχεία και τις εορτολογικές πληροφορίες μπορούμε πολύ εύκολα να υπολογίσουμε ότι η δράση του διηγήματος τοποθετείται το 1904. Τη χρονιά εκείνη το Πάσχα είχε πέσει στις 28 Μαρτίου (π.η.), και άρα του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, στις 8 Μαΐου, ήταν πράγματι ημέρα Σάββατο. Στις 28 Οκτωβρίου 1904 ο Παπαδιαμάντης θα επιστρέψει στην Αθήνα, όπως γράφει ο ίδιος στο αυτοβιογραφικά ακριβές τούτο διήγημα. Την 1η Νοεμβρίου «η μικρά Φουλιώ […] απέθνηκεν εις την γένναν της, εξ επιλοχίου πυρετού». Την επόμενη χρονιά, 1905, το Πάσχα πέφτει στις 17 Απριλίου. Στις 18 Απριλίου, «την Δευτέραν του Πάσχα, λευκήν και μυροβολούσαν με το “Χριστός ανέστη”, εσβήνετο, αφήσας τόσην ορφάνιαν ξοπίσω του, ο ταλαίπωρος αδελφός μου».

«Τις μοι δώσει ύδωρ, και δάκρυα;»

Μαρ 06 2021

Τα social media και η δημοκρατία

ΚΟΣΜΟΣ

Αποτελούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απειλή για τους δημοκρατικούς θεσμούς; – Τέσσερις ειδικοί παίρνουν θέση στην «Κ»

18.01.2021 • 10:12  Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Μια τοστιέρα, για να μπει στην αγορά, απαιτεί περισσότερες δοκιμές ασφαλείας από όσες το Facebook, λέει στην «Καθημερινή» ο Κρίστοφερ Γουάιλι, ο Καναδός που αποκάλυψε το σκάνδαλο της Cambridge Analytica, που «επηρέασε» υπέρ του Ντόναλντ Τραμπ τις εκλογές του 2016 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στον πολιτικό διάλογο –που φαίνεται να υποδαυλίζει ή να οξύνει συμβάντα όπως η έφοδος του όχλου στο Καπιτώλιο– γίνεται και πάλι ένα εξαιρετικά σοβαρό πολιτικό ζήτημα διεθνώς.

Ο Γουάιλι επισημαίνει ότι το Facebook συνδέεται με περιστατικά βίας όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και στη Σρι Λάνκα, στη Βραζιλία και στην Ινδία, ενώ κατηγορεί τις πλατφόρμες ότι μεγεθύνουν την παραπληροφόρηση.

Αρκετά πιο επιφυλακτικός, ο καθηγητής Ψηφιακής Διακυβέρνησης στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Μονάχου Γιάννης Θεοχάρης επισημαίνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν προκαλούν τις ίδιες αντιδράσεις σε όλους τους ανθρώπους και σε όλες τις κοινωνίες, και «δεν είναι εκ φύσεως καλά ή κακά για τη δημοκρατία». Προσθέτει ότι, κατά την προεκλογική περίοδο του 2016 στις Ηνωμένες Πολιτείες, το 0,1% των χρηστών παρήγαγε το 80% των ψευδών ειδήσεων (fake news).

Η Μαριέτζε Σάακε, πρώην ευρωβουλευτής και νυν επικεφαλής του Stanford Cyber Policy Center, θέτει το αμφιλεγόμενο ζήτημα του αποκλεισμού του Ντόναλντ Τραμπ από το Facebook και το Twitter, αλλά υπογραμμίζει ότι «οι δημοκρατίες πρέπει να ανακτήσουν τον έλεγχο των ορίων του δημοσίου διαλόγου από τους κολοσσούς της κοινωνικής δικτύωσης».

Ο δημοσιογράφος και Senior Editor της διαΝΕΟσις Ηλίας Νικολαΐδης φωτίζει την ελληνική εμπειρία. Από το 2009 έως το 2021 μειώθηκαν στο μισό εκείνοι που εμπιστεύονταν τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και έως το 2016 ένας στους τέσσερις δήλωνε ότι η κύρια πηγή ενημέρωσής του ήταν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

 

Μαρ 06 2021

Οι θάνατοι Καββαδία και Εμπειρίκου

ΒΙΒΛΙΟ

Η απώλεια των δύο σημαντικών εκπροσώπων της γενιάς του ’30 σημαδεύει την εξέλιξη της ελληνικής λογοτεχνίας

Οι θάνατοι Καββαδία και Εμπειρίκου

Αριστερά: Ο Νίκος Καββαδίας εργάστηκε ως ασυρματιστής σε ποντοπόρα πλοία. Η θάλασσα επηρέασε καθοριστικά το έργο του. Δεξιά: Ο Ανδρέας Εμπειρίκος στο Παρίσι το 1952.
ΜΑΡΙΑ ΡΩΤΑ*

19.01.2021 • 13:33  Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Στο ελπιδοφόρο ξεκίνημα της Μεταπολίτευσης, η φιλολογική κοινότητα κλήθηκε να αποχαιρετίσει δύο «ιδιότροπους» εκπροσώπους της λογοτεχνικής γενιάς του 1930: τον Νίκο Καββαδία στις 10 Φεβρουαρίου του 1975 και τον Ανδρέα Εμπειρίκο στις 3 του Αυγούστου της ίδιας χρονιάς. Δύο εκπροσώπους του μείζονος ελληνισμού και ως εκ τούτου «ανθρώπους του κόσμου», δύο δημιουργούς που συνειδητοποίησαν από πολύ νωρίς και κατόρθωσαν να δείξουν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, πως είμαστε «όλοι μας ναυτικοί εκ ναυτικών και όλοι μας θαλασσινοί εξ απαλών ονύχων» (Ανδρέας Εμπειρίκος, «Οκτάνα»), ποιώντας το έργο τους «όπως εκείνοι που εμπιστεύονται περισσότερο την πορεία τους στ’ αστέρια παρά στα σύνεργα της πλοιαρχίας». Με τα λόγια του Οδυσσέα Ελύτη: «Οι αστέρες ανταποκρίνονται κατά προσέγγιση. Ο ποιητής προτιμά το καίριο. Ξέροντας πως κι αν αστοχήσει στο επί μέρους, το όλον δεν παύει να υπάρχει… Τον παρακολουθείς ν’ ανεβαίνει στο κατάστρωμα ενός πλοίου, με το ναυτικό του κασκέτο χωμένο έως τ’ αυτιά… Τα κιάλια που ίσα-ίσα χρησιμοποιεί αυτή τη στιγμή ανεβασμένος στην επάνω γέφυρα, παρακολουθούν σε μεγέθυνση 7×10 τα πουλιά που ξέφυγαν από τα ποιήματά του. Για την ακρίβεια δεν είναι πουλιά. Είναι σήματα… Είναι Παρασκευή βράδυ απόψε αγαπημένε μου Ανδρέα και όμως δεν πρόκειται, όπως συνήθως, να συναντηθούμε. Το λέω λιγότερο με λύπη και περισσότερο με αμηχανία, πίστεψέ με» (Οδυσσέας Ελύτης, «Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρίκο», 1979).

Λίγο νωρίτερα (Μάιος 1975), η ποιήτρια Δήμητρα Χριστοδούλου είχε «αναφερθεί» στον Νίκο Καββαδία αποχαιρετίζοντάς τον όχι ως φίλη, αλλά ως μια νέα ομότεχνη που είχε τη δυνατότητα να διακρίνει βιώσιμα στοιχεία στην ποίησή του: «“Ιδεν άστεα και νόον έγνω”, πραγμάτωσε και καρπώθηκε την ουσιαστική αποδημία ο Νίκος Καββαδίας. Αν ο ποιητής είναι πάντα ένα δίβουλο πρόσωπο, άτεγκτα προορισμένο να θρυμματιστεί από το χρόνο, ίσως είναι κλήρος λυτρωτικός ο κλήρος της πραγματοποιημένης αναχώρησης και ποθεινό πρόσχημα βίου το πρόσχημα της συνεχούς φυγής, που αξιώθηκε ο άνθρωπος Καββαδίας… Ο ποιητής μάς εκόμισε τη μοναδική, ίσως, λυρική έκφραση της ναυτικής μας παράδοσης ή, τουλάχιστον, της ψυχογραφίας του ναυτικού “από τα μέσα”, με βεβαιωμένη αυθεντικότητα και ειλικρίνεια. Και για όσους θα φοβούνταν ότι η ψυχογραφία αυτή κινδυνεύει εδώ κι εκεί να είναι περισσότερο χρώμα παρά αίμα, το “πούσι” προλαβαίνει να υποβάλει τόνους βαθιά βιωμένης πικρίας και ένα, φορές, τραγικό ανατρίχιασμα φθοράς και θανάτου. Ο Καββαδίας αγαπήθηκε. Και θα αγαπιέται για πολύ ακόμη, ίσως, όσο, μέσα στα μίζερα χρόνια μας, θα επιζεί αυτό που μάθαμε να λέμε “φιλοπερίεργον του έλληνος”, ο προαιώνιος πόθος για τους πλόες, ο μέσα μας ταλαίπωρος Οδυσσέας» (Δήμητρα Χριστοδούλου, περιοδικό «Αντί», τεύχος 18, 1975). Ενας εσώτερος Οδυσσέας που επιμένει ακόμη (το 2020) να συνομιλεί τόσο με τον Καββαδία: «Μια βάρκα θέλω, ποταμέ, να ρίξω από χαρτόνι,/ όπως αυτές που παίζουνε στις όχθες μαθητές./ Σκοτώνει, πες μου, ο χωρισμός; – Ματώνει, δε σκοτώνει./ Ποιος είπε φούντο; Ψέματα. Δε φτάσαμε ποτές» («Τραβέρσο»), όσο και με τον Εμπειρίκο: «Η θάλασσα κρυφομιλά και πλέχει/ Καμιά φορά σηκώνεται κι ουρλιάζει/ Μα πάντοτε τα ύδατά της παραμένουν/ Θάλασσα της θαλάσσης» («Ενδοχώρα»).

Εργα της θάλασσας και της αγάπης

oi-thanatoi-kavvadia-kai-empeirikoy0
Από αριστερά: Ο Γιώργος Σεφέρης, ο Ανδρέας Εμπειρίκος και ο Οδυσσέας Ελύτης στο σπίτι του Γιώργου Θεοτοκά το 1963. (Φωτ. ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ «ΧΑΡΤΗΣ», ΤΕΥΧΟΣ 17-18)

Και ο Καββαδίας και ο Εμπειρίκος έγραψαν έργα της θάλασσας: «Με το καράβι του Θησέα σ’ αφήσαμε στη Νάξο./ Γυμνή, μ’ ένα στα πόδια σου θαλασσινό σκουτί. /Σε ποιες σπηλιές εκρύφτηκες και πώς να σε φωνάξω;/ Κοστάρω κι όλο με τραβάει μακριά το καραντί» (Νίκος Καββαδίας, «Τραβέρσο»). Οπως και έργα της αγάπης: «Σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια… Σκοπός της ζωής μας είναι η αγάπη… Σκοπός της ζωής μας είναι η λυσιτελής παραδοχή της ζωής μας και της κάθε μας ευχής εν παντί τόπω, εις πάσαν στιγμήν εις κάθε ένθερμον αναμόχλευσιν των υπαρχόντων» (Ανδρέας Εμπειρίκος, «Υψικάμινος»). Και οι δυο τους υπήρξαν ακρίτες, με την ιδιαίτερη εκείνη ταυτότητα που έχει προσδιορίσει ο Κ. Θ. Δημαράς: «Τα πιο σπουδαία προϊόντα της λογοτεχνίας μας γεννιούνται κοντά στα ιδεατά ή πραγματικά σύνορα του ελληνισμού, εκεί δηλαδή όπου οι ανταλλαγές είναι πιο πυκνές. Ακριτική κατεξοχήν φαίνεται η λογοτεχνία μας: η τριβή με τον ξένο αναπτύσσει την ηθική συνείδηση, ενώ ταυτόχρονα διευκολύνει τις ξένες επιδράσεις» («Το Βήμα», 28.5.1948).

Ο Νίκος Καββαδίας, με ρίζες κεφαλονίτικες από μάνα και πατέρα, είχε γεννηθεί το 1910 στο Νικόλσκι-Ουσουρίσκι, μια μικρή κινεζική πόλη κοντά στο Χαρμπίν της Μαντζουρίας, όπου ο πατέρας του διατηρούσε γραφείο γενικού εμπορίου (εισαγωγές-εξαγωγές-μεταφορές). Ο Ανδρέας Εμπειρίκος, γεννημένος στη Βραΐλα το 1901, είχε ρίζες και καταβολές στην Ανδρο από τη μεριά του διαπρεπούς στον ναυτιλιακό και εμπορικό κόσμο πατέρα του και στη Ρωσία από τη μεριά της μητέρας του. Ενα χρόνο μετά η οικογένειά του εγκαθίσταται στην Ελλάδα (στη Σύρο το 1902 και από το 1908 στην Αθήνα). Με την έκρηξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου έρχεται και ο Νίκος Καββαδίας στην Ελλάδα, πρώτα στο Αργοστόλι και μετά (1921) στον Πειραιά. «Στο σημείο αυτό χρειάζεται να επιμείνει κανείς κάπως περισσότερο», γράφει ο Οδυσσέας Ελύτης («Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρίκο»): «Η συρρίκνωση του Ελληνισμού μετά την επικράτηση των εθνικισμών –δεν το συνειδητοποιήσαμε ποτέ όσο έπρεπε– μας αποστέρησε από τον τρόπο να βλέπουμε τα πράγματα με την ανοιχτοσύνη εκείνη και την ισχύ που διέθετε το ίδιο μας το γλωσσικό όργανο σε μια μεγάλη έκταση του πολιτισμένου τότε κόσμου». Στην «ανοιχτοσύνη» αυτή έχει αναφερθεί και ο Γιώργος Σεφέρης: «Συλλογίζομαι ξανά πως στον καιρό μου οι περισσότεροι άνθρωποι των γραμμάτων είχανε βγει από την περιφέρεια του Εθνους. Είχανε γεννηθεί στα χρόνια που υπήρχε μεγαλύτερη ευρυχωρία στην Ελλάδα, πριν αρχίσει αυτή η πόλωση των ελληνικών πληθυσμών μέσα στα σύνορα του ελλαδικού κράτους… είχανε γεννηθεί σε χρόνια που άκμαζαν πολυάνθρωπες κοσμοπολιτικές πολιτείες» (Γιώργος Σεφέρης, Πρόλογος στο βιβλίο του Ι. Α. Σαρεγιάννη «Σχόλια στον Καβάφη», 1964). Παιδιά της Ελλάδας και υιοθετημένα παιδιά όλων των πολιτισμών.

Δύο σκανδαλωδώς επίμονοι δημιουργοί

 

 

 

Συνέχεια ανάγνωσης

Μαρ 06 2021

Διδασκόμαστε από την Ιστορία, τιμούμε τους αγωνιστές

Η Μεγάλη Ελληνική Επανάσταση του 1821 ήταν μια Επανάσταση με εθνικό και θρησκευτικό χαρακτήρα.

Μητροπολίτης Ιγνάτιος

09.01.2021, 07:00  ΤΟ ΒΗΜΑ

Διδασκόμαστε από την Ιστορία, τιμούμε τους αγωνιστές | tovima.gr

Η Μεγάλη Ελληνική Επανάσταση του 1821 ήταν μια Επανάσταση με εθνικό και θρησκευτικό χαρακτήρα. Οπως έγραψε και ο σαμιώτης ποιητής και αγωνιστής του 1821 Γεώργιος Κλεάνθης, οι πρόγονοί μας αγωνίστηκαν «για του Χριστού την Πίστη την Αγία / Και της Πατρίδος την Ελευθερία».

Από τον Οκτώβριο του 1820 η Φιλική Εταιρεία είχε ορίσει την εξέγερση στην Πελοπόννησο για την 25η Μαρτίου, ημέρα του Ευαγγελισμού. Το μαρτυρούν ο Θ. Κολοκοτρώνης και άλλοι πρωταγωνιστές των γεγονότων. Ηθελαν να συνδέσουν την Ορθοδοξία με την ελευθερία. Είναι επίσης χαρακτηριστικό των ελληνορθόδοξων ιδανικών τoυ 1821 ότι σε όλα τα Συντάγματα των Εθνικών Συνελεύσεων δηλώνεται ότι νόμοι του ελληνικού κράτους θα είναι οι νόμοι «των χριστιανών ημών αυτοκρατόρων», δηλαδή των Βυζαντινών. Οι Ελληνες του 1821 αισθάνονταν συνεχιστές της αρχαίας Ελλάδας και του Βυζαντίου. Σε εφημερίδα της Τεργέστης δημοσιεύτηκε το 1821 η προκήρυξη του Σαλώνων Ησαΐα και του Αθανασίου Διάκου, οι οποίοι έκαναν σαφές ότι αγωνίζονται «για τον Χριστό και για τον Λεωνίδα».

Είναι λανθασμένη η άποψη ορισμένων ότι στην Επανάσταση μετείχαν μόνο ιερείς, διάκονοι και μοναχοί και ότι οι επίσκοποι ήταν αντίθετοι. Τα γεγονότα είναι αψευδείς μάρτυρες. Το 1821 βάφεται με το αίμα του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε’ και του Πατριάρχη Κυρίλλου ΣΤ’, του από Αδριανουπόλεως και άλλων επισκόποων που θανατώθηκαν μαρτυρικά στην Κωνσταντινούπολη και αλλού. Εκτός από τον επίσκοπο της Πάτρας (Παλαιών Πατρών) Γερμανό, που ευλόγησε το λάβαρο στην Αγία Λαύρα και στην Πάτρα, ο επίσκοπος Σαλώνων Ησαΐας κηρύσσει την Επανάσταση στη Φωκίδα και θυσιάζεται στην Αλαμάνα. Στην Πάτμο έρχεται γι’ αυτόν τον σκοπό ο πάτμιος Πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόφιλος Παγκώστας και υψώνει και αυτός το λάβαρο της ελευθερίας.

Πολλοί επίσκοποι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στον Αγώνα όπως ο Ελους Ανθιμος με τα φλογερά κηρύγματά του, ο Βρεσθένης Θεοδώρητος, ο Ανδρούσης Ιωσήφ, ο Ταλαντίου Νεόφυτος. Και στην Εξοδο του Μεσολογγίου, που συγκλόνισε την ανθρωπότητα, ο επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ, βοηθός του μητροπολίτη Αρτης Πορφυρίου, θυσιάζεται ανατινάζοντας τον Ανεμόμυλο, αφού επί ένα έτος ενθάρρυνε τους πολιορκημένους μεταταδίδοντας τη Θεία Κοινωνία.

Ελληνες, φιλέλληνες αλλά και οθωμανοί ιστορικοί το παραδέχονται: Επίσκοποι, ιερείς, απλοί μοναχοί, όλοι, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, ήταν παρόντες. Την ελευθερία μας την οφείλουμε σε μεγάλο βαθμό στα «ματωμένα ράσα». Δανείζομαι τον όρο από το ομώνυμο βιβλίο του ακαδημαϊκού Σπύρου Μελά.

Θέλω να επισημάνω ότι δεν είναι αληθές ότι οι πρόγονοί μας περίμεναν τη Γαλλική Επανάσταση για να μάθουν τι σημαίνει ξεσηκωμός. Δεκάδες κινήματα Ελλήνων κατά των οθωμανών δυναστών καταγράφει ο Κωνσταντίνος Σάθας, τα οποία αγνοούνται από τα σχολικά βιβλία. Δεν ήταν μόνο η εξέγερση του επισκόπου Τρίκκης Διονυσίου Φιλοσόφου (Σκυλοσόφου) το 1601-1611 και τα Ορλοφικά το 1769-1770, όπως αναφέρουν ορισμένα σχολικά βιβλία. Οι Ελληνες άρχισαν τις εξεγέρσεις τους για την ελευθερία αμέσως μετά την Αλωση της Πόλης. Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 άκουσε με ενδιαφέρον τα φιλελεύθερα μηνύματα της Δυτικής Ευρώπης, αλλά πρωτίστως είναι πνευματικό τέκνο του Ρήγα Βελεστινλή, του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού, των Νεομαρτύρων και των συνεχών εξεγέρσεων κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Τετρακόσια χρόνια εξεγέρσεων στη Νότια Ελλάδα, 500 χρόνια στη Βόρεια Ελλάδα!

Εχω την τιμή να προεδρεύω επί είκοσι ολόκληρα χρόνια στην Ειδική Συνοδική Επιτροπή Πολιτιστικής Ταυτότητος της Εκκλησίας της Ελλάδος. Πρόκειται για μία από τις πολλές πρωτοβουλίες τις οποίες ανέλαβε ο μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χριστόδουλος.

 

 

Συνέχεια ανάγνωσης

Φεβ 14 2021

Δέσμιοι της ηθικής του φρονήματος

ΒΙΒΛΙΟ

Ο δοκιμιογράφος Χρήστος Μαρσέλλος μιλάει για την ελληνική κοινωνία και τον δρόμο του Ιωάννη, τον οποίο αυτή ακολουθεί

Δέσμιοι της ηθικής του φρονήματος

«Στον Ευαγγελιστή Ιωάννη, το αποφασιστικό ήταν η αδελφότητα των πιστών. Ψάχνουμε μια ομάδα μέσα στην οποία να αισθανόμαστε καλά. Ενώ ο Κίρκεγκωρ ανήκει στην παράδοση που βγαίνει από τον Απόστολο Παύλο και περνάει μέσα από τον Αυγουστίνο και τον Λούθηρο. Είναι περισσότερο εξατομικευτική», λέει ο Χρήστος Μαρσέλλος.

12.01.2021 • 21:43

Ο Χρήστος Μαρσέλλος έχει ολοκληρώσει σπουδές φιλοσοφίας στην Ελλάδα και στη Γαλλία. Eχει στο ενεργητικό του μεταφράσεις έργων, μελέτες και άρθρα φιλοσοφίας. Δύο οι πιο πρόσφατες αυτοτελείς δημοσιεύσεις: «Δι’ εσόπτρου εν αινίγματι» (εκδ. Περισπωμένη, 2019) και «Η έβδομη σφραγίδα. Ινα τι;» (Περισπωμένη, 2020). Στη συζήτησή μας, αναφέρεται στην ιδιοσυγκρασία του μεταφραστή και στοχαστή και αναπτύσσει, σε αδρές γραμμές, τους δύο διαφορετικούς δρόμους που πήρε η χριστιανική πίστη και πώς οι κατευθύνσεις αυτές –από τη μια μεριά Παύλος, Αυγουστίνος, Λούθηρος και από την άλλη Ιωάννης– συγκλίνουν ή αποκλίνουν στον σύγχρονο κόσμο μας, επηρεάζοντας καθοριστικά τις ζωές μας, δηλαδή τις αποφάσεις μας.

desmioi-tis-ithikis-toy-fronimatos0– Η μητρική σου γλώσσα είναι η ελληνική, μεταφράζεις από τρεις διαφορετικές γλώσσες. Ποια σε συγκινεί περισσότερο;

– Μόνο με τα ελληνικά έχω βαθιά σχέση. Αν και γαλλικά μπορώ να γράψω πολύ καλά και κάθε φορά που προσπαθείς να πετύχεις ύφος αποκτάς μια πιο εσωτερική σχέση με τη γλώσσα.

– Το ύφος είναι το σημαντικό; Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο ύφος και στο περιεχόμενο;

– Στο ανώτερο επίπεδο σκέψης δεν ξεχωρίζουν. Η πραγματική σκέψη είναι ενσαρκωμένη. Δεν είναι θέμα καλλιέπειας· μέσα από την προσπάθεια για το ύφος βρίσκει κανείς τη δική του φωνή.

– Η φωνή του καθενός επηρεάζεται από την κουλτούρα του;

– Το θέμα της γλώσσας είναι μικρογραφία –ή ανακεφαλαίωση– του θέματος της παράδοσης. Είναι αυτό που έλεγε ο Κίρκεγκωρ «επανάληψη», και ο Χάιντεγγερ το μετέφερε από την ατομική ψυχολογία στη σχέση με την Ιστορία. Η επανάληψη είναι ανάληψη (του εαυτού) εκ νέου, όχι επανάληψη του ίδιου πράγματος. Μπορεί κανείς να αλλάξει τον εαυτό του, αλλά δεν μπορεί να αλλάξει εαυτό. Αλλάζει λοιπόν αναλαμβάνοντας το παρελθόν του, ατομικό και ιστορικό, αναδημιουργώντας το. Αυτό ακριβώς συμβαίνει με τη γλώσσα.

– Αν όμως η ατομική φωνή πνίγεται στην ομαδική συνείδηση; Στα κείμενά σου –μελέτες, άρθρα ή επίμετρα των μεταφράσεων τις οποίες εκπονείς– αγγίζεις ακροθιγώς το παραπάνω θέμα που θα μπορούσε κάποιος να ονομάσει «ελληνικό πρόβλημα».

– Ο καλός είναι καλός χωρίς να σκέφτεται τι να κάνει για να γίνει καλός, και μάλιστα επειδή δεν το σκέφτεται. Ομοίως Ελληνας δεν είναι όποιος σκέφτεται τι να κάνει που να ’ναι ελληνικό. Εχει κανείς απλώς να σκεφτεί· και το να σκεφτεί πραγματικά προϋποθέτει ανάληψη και όχι απώθηση του ποιος είναι. Στη μίμηση του άλλου το πρόβλημα είναι η μίμηση, όχι ο άλλος. Η επανάληψη, η ανάληψη αυτού που είμαστε, και σε ατομικό και σε ιστορικό επίπεδο, είναι η μόνη αυθεντικότητα που μπορούμε να έχουμε. Εχω προσπαθήσει όμως να δείξω τις διαφορετικές τιμές που παίρνει η επανάληψη σε σχέση με τα, κατά Κίρκεγκωρ, τρία στάδια της ζωής. Στο αισθητικό στάδιο δεν υπάρχει επανάληψη. Στην καλύτερη περίπτωση περιέχει εμπειρίες που τις λέμε ανεπανάληπτες, στη χειρότερη είναι μια κατάσταση ασυνειδησίας. Στο ηθικό υπάρχει μια επανάληψη που είναι αντοχή στη φθορά του χρόνου. Του αντιστοιχεί η παράδοση ως συντήρηση. Οι κίνδυνοί του είναι οι δύο μορφές απελπισίας που διακρίνει ο Κίρκεγκωρ: να θέλεις να είσαι ή να μη θέλεις να είσαι ο εαυτός σου. Αλλά τότε τι; Δεν είμαστε μπροστά στην αρχή του αποκλειομένου τρίτου; Οχι, γιατί υπάρχει το τρίτο στάδιο, το πνευματικό, όπως το ονομάζει, όπου θυσιάζεις τα πάντα για να τα ξανακερδίσεις. Εδώ τελειώνει η συντήρηση και αρχίζει η δημιουργία. Εμείς, ως ελληνική κοινωνία, καθηλωθήκαμε επί πολύ στο δεύτερο στάδιο, επειδή οι καταβολές μας είναι ιωαννικές. Στον Ευαγγελιστή Ιωάννη το αποφασιστικό ήταν η αδελφότητα των πιστών. Ψάχνουμε μια ομάδα μέσα στην οποία να αισθανόμαστε καλά. Ενώ ο Κίρκεγκωρ ανήκει στην παράδοση που βγαίνει από τον Απόστολο Παύλο και περνάει μέσα από τον Αυγουστίνο και τον Λούθηρο. Είναι περισσότερο εξατομικευτική.

– Σε αυτές τις δύο μεγάλες κατευθύνσεις που αποκλίνουν, μπορεί να υπάρξει διάλογος;

– Βεβαίως. Αλλά στα άκρα τους. Γενικά στα θρησκευτικά φαινόμενα υπάρχουν δύο πλευρές. Η πνευματική και η κοινωνιολογική. Η κοινωνιολογική πλευρά είναι στατιστική. Είναι το τι συμβαίνει σε μεγάλους αριθμούς ανθρώπων, όπου δεν υπάρχουν οι πνευματικές παραδόσεις καθαρές, αλλά ανακατεμένες με αλλότρια στοιχεία, παραμορφωμένες και προσαρμοσμένες στον μέσο όρο. Εκεί ο διάλογος είναι δύσκολος.

– Στο πνευματικό επίπεδο υπάρχει διάλογος;

– Δεν υπάρχει τίποτα που να χωρίζει απολύτως πνευματικούς ανθρώπους διαφορετικών παραδόσεων.

desmioi-tis-ithikis-toy-fronimatos1
«Η βάπτιση του Αγίου Αυγουστίνου», έργο (λεπτομέρεια) του 18ου αι. από τον Τζοβάνι Μπατίστα Σπεράντσα. Φωτ. SHUTTERSTOCK

 – Αυτό που μας ενδιαφέρει όμως είναι τα ατομικά και κοινωνικά αποτελέσματα της πνευματικότητας. Στην κρίσιμη στιγμή τι θα γίνει; Τότε που οι άνθρωποι επιλέγουν με κριτήριο τις εδραιωμένες, εσωτερικά, αξίες τους; 

 

Συνέχεια ανάγνωσης

Φεβ 14 2021

Aνθρωπινότητα, το αντίδοτο απέναντι στη ματαιότητα

ΒΙΒΛΙΟ

Ο Νίκος Ερηνάκης μιλάει στην «Κ»

«Η μόνη θεμιτή συμμόρφωση που δεν περιορίζει τη δημιουργικότητα και την αυθεντικότητά μας, αλλά αντιθέτως τις αυξάνει, είναι αυτή που προκύπτει από τη μέριμνα προς τον Αλλον», επισημαίνει ο Νίκος Ερηνάκης. Φωτ. SHUTTERSTOCK

11.01.2021 • 12:37    Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Ο Νίκος Ερηνάκης ανήκει στη νέα γενιά δημιουργών με βαρύ βιογραφικό, παρά τη νεαρή του ηλικία. Γεννημένος το 1988 στην Αθήνα με διδακτορικό στη Φιλοσοφία, έχοντας θητεύσει σε μεγάλα πανεπιστήμια (Λονδίνο, Οξφόρδη, LSE κ.λπ.), διδάσκων Φιλοσοφίας (ΑΣΚΤ, ΕΚΠΑ, ΕΑΠ), εμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα με δύο συλλογές ποίησης, με τίτλο «Σύντομα όλα θα καίγονται και θα φωτίζουν τα μάτια σου» (εκδ. Ροές) και «Ανάμεσα σε όσα πέφτει η σκιά» (εκδ. Γαβριηλίδης).

Πριν από λίγους μήνες κυκλοφόρησε από τον νεότευκτο εκδοτικό οίκο Κείμενα η φιλοσοφική του πραγματεία με τίτλο «Αυθεντικότητα και Αυτονομία. Από τη δημιουργικότητα στην ελευθερία». Το κεντρικό του επιχείρημα και η τεκμηρίωσή του στοχεύουν στο να αναδείξουν ότι η αυθεντικότητα είναι μια έννοια ξέχωρη από την αυτονομία και το ότι το ένα δεν συνεπάγεται το άλλο. Μέσα σε αυτό περιηγείται στα σύγχρονα και παλιότερα φιλοσοφικά ρεύματα, με έναν λόγο εμπεριστατωμένο, στοχαστικό και ποιητικό ταυτόχρονα.

Ο Ερηνάκης ανήκει στη νέα γενιά των Ελλήνων δημιουργών που η επιστημονική του σκευή όχι μόνον δεν εμποδίζει την ποίηση και τη γραφή αλλά μάλλον την απογειώνει θέτοντας τις στέρεες βάσεις ενός υποκειμένου που διαθέτει ταυτόχρονα επιστημονικές ρίζες και δημιουργικά φτερά. Στο ξεκίνημα της νέας χρονιάς δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο φέρελπις διανοούμενος/ποιητής να μας κάνει ποδαρικό.

– Μόλις κυκλοφόρησε η μελέτη σας «Αυθεντικότητα και Αυτονομία: Από τη δημιουργικότητα στην ελευθερία». Μπορείτε με δυο λόγια να περιγράψετε φιλοσοφικά τι σημαίνει για εσάς αυθεντικότητα και τι αυτονομία;

– Οι κυρίαρχες μέχρι και σήμερα θεωρήσεις της αυθεντικότητας και της αυτονομίας είτε ταυτίζουν την αυθεντικότητα με την αυτονομία είτε αντιλαμβάνονται τη μία ως μείζονα προϋπόθεση για την πραγμάτωση της άλλης. Κατά την άποψή μου, η αυτονομία όχι μόνο δεν πρέπει να θεωρείται ταυτόσημη της αυθεντικότητας, αλλά, επίσης, η δεύτερη δεν πρέπει να θεωρείται αναγκαία συνθήκη της πρώτης, καθώς σε πολλές περιπτώσεις μπορεί και να βρίσκονται σε άμεση σύγκρουση. Θεωρώ την αυτονομία μέρος της αρχής του ορθού, του ηθικά δέοντος, η οποία πρέπει να γίνεται σεβαστή, και την αυθεντικότητα μέρος της θεωρίας του ηθικά καλού, η οποία πρέπει να προάγεται. Επίσης, όλες οι θεωρήσεις της αυθεντικότητας απαιτούν την ύπαρξη ενός «αληθινού» εαυτού, ή τουλάχιστον κάποιας μορφής εαυτού, από την οποία έχει αποδειχθεί ότι προκύπτουν αδιέξοδες δυσκολίες. Οι προτροπές τού «να είσαι ο εαυτός σου» ή «να είσαι αληθινός ως προς αυτό που είσαι» είναι παραπλανητικές. Ευελπιστώ πως η αυθεντικότητα-ως-δημιουργικότητα που προτείνω, έναντι μιας αυθεντικότητας-ως-(ε)αυτοέκφρασης, δύναται να αποτελέσει έναν ταυτοτικό πυρήνα προς την επίτευξη του διαχρονικού προτάγματος της ελευθερίας τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.

– Διαβάζοντας τη μελέτη βρήκα πολλά κοινά στοιχεία με την ψυχαναλυτική σκέψη. Η δημιουργικότητα για παράδειγμα είναι κάτι που απασχόλησε πάρα πολύ τον Γουίνικοτ. Κάθε άνθρωπος όταν γεννιέται είναι δημιουργικός. Οπως και ο Φρόιντ είπε ότι κάθε παιδί είναι ποιητής. Τι συμβαίνει και σταματά στην πορεία κάποιος να είναι δημιουργικός;

– Η ζωή – αυτή η μεγάλη ετερότητα. Αν και το μεγάλο στοίχημα είναι όχι μόνο να διατηρήσει κανείς τη δημιουργικότητά του αλλά και να την αναπτύξει, μέσα από τον συγκερασμό της με την όποια ετερότητα. Αυτό που προσπαθώ να υποστηρίξω είναι πως η αυθεντικότητα πρέπει να απομακρυνθεί από μια υπερεστίαση σε έναν αυτοαναφορικό εγωτισμό και να μετασχηματισθεί προς την πληρέστερη μορφή της, με πτυχές της που επιχειρώ να εισάγω όπως η συν-αυθεντικότητα (κοινή, διυποκειμενική επίτευξη αυθεντικότητας) και η ισο-αυθεντικότητα (σεβασμός και διασφάλιση της δυνατότητας επίτευξης της αυθεντικότητας του κάθε προσώπου). Υπό μία έννοια, η ελευθερία δεν μπορεί παρά να περνάει μέσα από την ηθικότητα και η αυθεντικότητα μέσα από την ετερότητα.

– Ζούμε σε εποχές κατά τις οποίες ο ψευδής εαυτός, όπως τον ορίζει η ψυχανάλυση, επιβάλλεται σε έναν βαθμό στην κοινωνία. Το συναντάτε στις σχέσεις σας; Το αναγνωρίζετε;

 

Συνέχεια ανάγνωσης

Φεβ 14 2021

Στο Αιγαίο του 15ου π.Χ. αιώνα ο κόσμος μιλούσε ελληνικά

ΒΙΒΛΙΟ  Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Η σκυταλοδρομία –Αρθουρ Εβανς, Αλις Κόμπερ, Μάικλ Βέντρις– προς την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β

Στο Αιγαίο του 15ου π.Χ. αιώνα ο κόσμος μιλούσε ελληνικά
ΕΥΗ ΜΑΛΛΙΑΡΟΥ

04.01.2021 • 22:42

MARGALIT FOX
Στον λαβύρινθο της Γραμμικής Β – 
Ξεκλειδώνοντας το αίνιγμα 
ενός αρχαίου κώδικα
μετάφραση – επίμετρο: 
Χ. Ε. Μαραβέλιας
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

Από το 1900 και μέσα στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, ο Αρθουρ Εβανς, επιμελητής αρχαιοτήτων του Ασμόλειου Μουσείου της Οξφόρδης, θα ανακαλύψει κατά τις ανασκαφές του στην Κνωσό κάπου 2.000 πήλινες πινακίδες. Η φωτιά είχε καταστρέψει το μινωικό ανάκτορο γύρω στα 1.400 π.Χ., επιτρέποντας έτσι να διασωθούν εγχάρακτες πάνω στον ψημένο πηλό των πινακίδων δύο διαφορετικές γραφές. Ο Εβανς τις ονόμασε Γραμμική Α και Β. Η Γραμμική Β (μεταγενέστερο εκλεπτυσμένο παρακλάδι της Α), επί πενήντα χρόνια παρέμεινε ένας γρίφος για τους ακαδημαϊκούς κύκλους της αρχαιολογικής και φιλολογικής επιστήμης.

Η Αμερικανίδα συγγραφέας Μαργκαλίτ Φοξ, βασική συντάκτρια του τμήματος Νεκρολογιών των New York Times με πτυχίο γλωσσολογίας και μεταπτυχιακά στη Σχολή Δημοσιογραφίας του Πανεπιστημίου Κολούμπια αφηγείται το χρονικό της αποκρυπτογράφησης των αρχαιότερων γραπτών της Ευρώπης. Εξιστορεί αρχικά την προσπάθεια του Αρθουρ Εβανς να προσεγγίσει τη μυστηριώδη γραφή του Αιγαίου της Εποχής του Χαλκού. Ο Εβανς είχε συμπεράνει ότι επρόκειτο για μια γλώσσα ανάγνωσης-ανάκτησης πληροφοριών. Τα εικονογράμματα των πινακίδων Γραμμικής Β αφορούσαν καταγραφές σιτηρών, ζώων, όπλων και συναφών καταλόγων που μαρτυρούσαν τις καθημερινές συναλλαγές του ανακτόρου της Κνωσού. Μπερδεμένος από τα παραστατικά εικονίδια της άγνωστης γραφής, ο Εβανς δεν μπόρεσε να αναγνωρίσει την αλληλουχία συλλαβών και λέξεων. Στην πραγματικότητα είχε φτάσει σε τέλμα λόγω της εμμονής του ότι η Γραμμική Β ήταν γραφή της χαμένης μινωικής γλώσσας.

Το 1941 ο 90χρονος Εβανς πεθαίνει στην Αγγλία. Τη σκυτάλη της έρευνας παίρνει η Νεοϋορκέζα Αλις Κόμπερ (1906-1950), επίκουρη καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών του Κολεγίου Μπρούκλιν, λαμπρή απόφοιτος ΦΒΚ του Πανεπιστημίου Κολούμπια. Μέσα από αδημοσίευτο αρχειακό υλικό του Πανεπιστημίου του Τέξας, η Φοξ υμνεί με μια ιδιότυπη νεκρολογία τον σημαντικότατο ρόλο της Κόμπερ σε αυτή τη διανοητική περιπέτεια.

Με ένα επιβαρυμένο πρόγραμμα μαθημάτων και στενά χρονικά περιθώρια η Κόμπερ δουλεύει μοναχικά και στοχοπροσηλωμένα στο σπίτι της μέχρι αργά. Εχει στη διάθεσή της μόνον 200 δημοσιευμένες επιγραφές για να αποδομήσει ένα σύστημα γραφής, ώστε να βρει το πώς συνδέονται μεταξύ τους οι λέξεις της υποκρυπτόμενης γλώσσας. Μαθαίνει γλώσσες με διαφορετική παράταξη των γραφών, όπως τα ιερογλυφικά (κινεζικά), συλλαβικά (ακκαδικά) και το αλφάβητο (περσικά). Λόγω της μεταπολεμικής έλλειψης χαρτιού σε Αμερική και Ευρώπη, αναγκάζεται να φτιάξει ένα αυτοσχέδιο σύστημα ταξινόμησης των χαρακτήρων της Γραμμικής Β πάνω σε «κάρτες αρχείου» από κουτιά τσιγάρων (κάπνιζε αρειμανίως). Κατορθώνει με αξιοθαύμαστο τρόπο να διασαφηνίσει ότι οι Μινωίτες μιλούσαν μια γλώσσα με κλιτά μέρη του λόγου. Δημοσιεύοντας στο «American Journal of Archaeology», το εγκυρότερο αρχαιολογικό περιοδικό παγκοσμίως, η Κόμπερ χαίρει εκτίμησης από την τότε ανδροκρατούμενη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Η υποτροφία του Ιδρύματος Γκουγκενχάιμ της δίνει την ευκαιρία να ταξιδέψει από τη Νέα Υόρκη στην Αγγλία όπου βρίσκονταν οι περισσότερες αδημοσίευτες επιγραφές και να συνεχίσει την πρωτοπόρο έρευνά της.

Οι κρυμμένες πινακίδες

sto-aigaio-toy-15oy-p-ch-aiona-o-kosmos-miloyse-ellinika0

Η συγγραφέας του βιβλίου είναι βασική συντάκτρια του τμήματος Νεκρολογιών των New York Times με πτυχίο γλωσσολογίας και μεταπτυχιακά στη Σχολή Δημοσιογραφίας του Πανεπιστημίου Κολούμπια.

Ως πρώτος ανασκαφέας των πινακίδων ο Εβανς δικαιωματικά δεν επιθυμούσε τις δημοσιεύσεις άλλων μελετητών πριν ολοκληρωθούν τα «Scripta Minoa» (τα μινωικά γραπτά) που βρίσκονταν υπό έκδοση στην Clarendon Press του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Εν τω μεταξύ, οι πινακίδες ήταν κρυμμένες με ασφάλεια στο Μουσείο του Ηρακλείου, ώστε να μην πέσουν στα χέρια των ναζί. Ετσι, επί πολλά έτη, οι προϋποθέσεις επιστημονικής έρευνας καθίσταντο δύσκολες και σχεδόν αδιέξοδες, χωρίς πρόσβαση στο αυτούσιο αρχαιολογικό υλικό.

Η Κόμπερ θα είχε φτάσει στη λύση του αινίγματος της Γραμμικής Β, αν δεν πέθαινε πρόωρα. Η ψυχολογική και η σωματική της κόπωση κορυφώνονται όταν αναλαμβάνει να κάνει όλες τις διορθώσεις για την έκδοση των «Scripta Minoa», παρακάμπτοντας το δικό της αξιόλογο έργο. Ο αρχαιολόγος Τζον Μάιρς και διάδοχος του Εβανς στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης την είχε υποχρεώσει έμμεσα να σηκώσει το βάρος αυτής της εξαιρετικά απαιτητικής εργασίας.

Ο Βρετανός αρχιτέκτονας Μάικλ Βέντρις, με σπάνιο χάρισμα στην άμεση εκμάθηση αρχαίων γλωσσών, αξιοποιεί την κρυπταναλυτική μέθοδο της Κόμπερ. Μελετά παθιασμένα τους συνδυασμούς συμβόλων και ήχων μέσα στη Γραμμική Β, αναζητώντας τη χαμένη ετρουσκική. Τελικά, το συλλαβάριο της άγνωστης γλώσσας του αποκαλύπτεται. Το 1952 ο Βέντρις θα ανακοινώσει στο ραδιόφωνο του BBC το ύψιστης πολιτισμικής αξίας εύρημά του: στο Αιγαίο του 15ου π.Χ. αιώνα ο κόσμος μιλούσε ελληνικά.

Φεβ 13 2021

ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΚΑΤΗΧΗΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

 

Π. Γεωργίου Χριστοδούλου 

https://www.academia.edu/

Οι περισσότεροι γονείς στο άκουσμα περί κατηχητικών σχολείων δείχνουν μια αποστροφή αδικαιολόγητη. Ταυτόχρονα οι ίδιοι έχουν ήδη από την τάξη του νηπιαγωγείου σχηματίσει την καλύτερη γνώμη για τα παιδιά τους. Το παιδί μου είναι έξυπνο, καλό, κοινωνικό, έχει κάτι το ιδιαίτερο. Φράσεις που ακούμε συχνά σε συναναστροφές με άλλους γονείς. Πολλές φορές όμως ζούμε  σε μια ψευδαίσθηση, σε μια ουτοπία. Φανταζόμαστε το παιδί μας ως μελλοντικό δικηγόρο, ως γιατρό ακόμη και ως πρωθυπουργό με οικονομική πάντοτε ευχέρεια. Δυσκολευόμαστε όμως να δούμε το παιδί μας απλά ευτυχισμένο, σε ένα ασφαλές οικογενειακό περιβάλλον, περιστοιχισμένο από καλοπροαίρετους  ανθρώπους και με έναν καλό σύντροφο στο πλάι του. Στη διάρκεια όμως της σχολικής ζωής του δημοτικού σχολείου έρχονται και τα πρώτα σύννεφα προβληματισμού για τη συμπεριφορά του παιδιού μας. Η δασκάλα θα μας καλέσει και τότε θα ακούσουμε για πρώτη φορά ότι το παιδί μας έχει ενδείξεις παραβατικής συμπεριφοράς(που δεν έχουν να κάνουν με θέματα που αφορούν την επίδραση ψυχολογικών και ψυχο-κοινωνικών προβλημάτων της οικογένειας στην εμφάνιση παραβατικής συμπεριφοράς από τα παιδιά, όπως για παράδειγμα γονείς σε διάσταση ή γονείς χωρισμένοι, γονέας/ γονείς που κακοποιούν τα παιδιά κ.λπ). Η αγωγή που δίδεται από το σπίτι στα παιδιά στις περισσότερες περιπτώσεις είναι η αγωγή της κοσμικής ζωής και της ευμάρειας με χαλαρούς ελέγχους και έλλειψη επικοινωνίας. Θέλουμε πάντα να δίδουμε στα παιδιά μας τα καλύτερα χωρίς στερήσεις ενώ αυτό στην πραγματικότητα δημιουργεί ανεξέλεγκτες καταστάσεις στην ψυχοσύνθεση του παιδιού και έχει ως συνέπεια να νομίζει  ότι μπορεί να κάνει και να αποκτά ό, τι θέλει εύκολα και γρήγορα.

Πολλά από τα παιδιά που βίωσαν την αληθινή χαρά σε κάποιο κατηχητικό σχολείο της ενορίας τους, άλλαξαν με τον καιρό νοοτροπία και άρχισαν να βλέπουν τη ζωή κυριολεκτικά με άλλα ¨μάτια¨. Τα παιχνίδια τους π.χ. από βίαια και μοναχικά έγιναν πιο ομαδικά με περισσότερο ενδιαφέρον.

Τα μαθήματα γίνονται συνήθως σε χώρο του ναού με την επιτήρηση του υπευθύνου ιερέως νεότητας και από εξαίρετους κατηχητές/ριες διορισμένους από την εκάστοτε Μητρόπολη ή Αρχιεπισκοπή. Πολλοί γονείς όμως ακόμη και σήμερα θεωρούν ότι τα κατηχητικά είναι ξεπερασμένα. Στην εποχή μας τα κατηχητικά σχολεία δραστηριοποιούνται δυναμικά μέσα στο πολιτισμικό κεφάλαιο ως έκφραση της κοινωνικοποίησης των παιδιών μέσω διαφόρων προγραμμάτων(κατασκήνωση στην πόλη, αθλητικές-εικαστικές δραστηριότητες, εκπαιδευτικές και ψυχαγωγικές εκδρομές κ.α) ενώ άπειρο κατηχητικό υλικό βρίσκεται διαθέσιμο στο διαδίκτυο.

Η ευρύτερη προσφορά του Κατηχητικού σχολείου στους νέους σήμερα, θα μπορούσε να συμπεριληφθεί στα εξής ακόλουθα: 1) καλλιεργεί την αγάπη για τον Θεό και το συνάνθρωπο 2) βοηθάει στη διάκριση των ποικίλων κινδύνων και παγίδων της ζωής 3)προσφέρει τα απαραίτητα πνευματικά εφόδια για την αντιμετώπιση των δυσκολιών και αδιεξόδων που παρουσιάζονται στο διάβα της ζωής 4) καθοδηγεί στο δρόμο του ορθοδόξου χριστιανικού ήθους 5) διδάσκει το σεβασμό των αξιών της κοινωνίας μας 6) βοηθάει στην αποφόρτιση από την πίεση, το βάρος και την κούραση της καθημερινότητας 7)συντελεί στην κοινωνικοποίηση μέσα από το ομαδικό πνεύμα των συνάξεων και της ψυχαγωγίας και 8)συμπληρώνει το έργο των γονέων και των δασκάλων, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση μιας υγιούς και ολοκληρωμένης προσωπικότητας.

Σε μια εποχή λοιπόν που τα ναρκωτικά κάνουν θραύση, η παραβατικότητα ανθεί και τα παιδιά μας απειλούνται ανά πάσα στιγμή και ώρα από ποικίλους κινδύνους είναι καιρός να σκεφθούμε να στείλουμε τα παιδιά μας στη θαλπωρή της Εκκλησίας, εκεί που υπάρχει αγάπη και ασφάλεια, εκεί που το παιδί μας θα αναπτύξει ισχυρό χαρακτήρα και θα μάθει να σέβεται τον εαυτό του και τους άλλους, να αγαπάει και να εκφράζει ελεύθερα τη σκέψη  και τα συναισθήματά του. Το παιδί στο κατηχητικό σχολείο δεν έχει να χάσει τίποτα, ελάχιστες ίσως  ώρες, οι οποίες όμως  θα αποδειχθούν στο μέλλον βάλσαμο τόσο για το ίδιο και την οικογένειά του, όσο και για το σύνολο της κοινωνίας.

 

Η εικόνα βρίσκεται στο Νεανικό Κέντρο του Ι.Ν. Αγίας Σοφίας στο Ψυχικό

 

 

Φεβ 13 2021

Από τους ανωνύμους στον Κορνάρο

ΒΙΒΛΙΟ

Τα ιστορικο-πολιτισμικά δεδομένα της μακρόχρονης βενετοκρητικής λογοτεχνικής ξεφάντωσης από τον 14ο έως τον 17ο αιώνα

Από τους ανωνύμους στον Κορνάρο

Βενετικό φρούριο στην Ιεράπετρα της Κρήτης. Χτίστηκε το 1579 για προστασία των βενετικών πλοίων απέναντι σε τουρκικές ενοχλήσεις. (Φωτ. SHUTTERSTOCK)

01.02.2021 • 23:32

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΚΑΚΛΑΜΑΝΗΣ
Η Κρητική ποίηση στα χρόνια της Αναγέννησης – Εισαγωγή και Ανθολογία 
τόμοι Α-Γ, εκδ. ΜΙΕΤ, 2019-2020 

Για τις περισσότερες αναγνώστριες και τους αναγνώστες, η κρητική λογοτεχνία της Αναγέννησης είναι ένας από τους συστατικούς μύθους της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Ολες και όλοι μπορούμε να μνημονεύσουμε στίχους του «Ερωτόκριτου», γνωρίζουμε την «Ερωφίλη» και τη «Θυσία του Αβραάμ». Από εκεί και ύστερα, οι περισσότερο υποψιασμένοι έχουν παρακολουθήσει το νήμα από τον Κορνάρο στον Σολωμό και από εκεί στον ελληνικό 20ό αιώνα και τον Σεφέρη, στο σήμερα δηλαδή. Γνωρίζουμε ένα γενικό σχήμα σύμφωνα με το οποίο η κρητική λογοτεχνία στην ακμή της προκύπτει ως αποτέλεσμα της επιρροής της ευρωπαϊκής Αναγέννησης στο (κρητικό, βενετοκρατούμενο) Βυζάντιο. Εχοντας πιο καθαρή στο μυαλό μας την εικόνα του Σολωμού, φανταζόμαστε ίσως κάπως έτσι και τον Κορνάρο, για τον οποίο άλλωστε είναι γνωστά λίγα και μάλλον ασαφή: θα είχε κάνει και αυτός ιταλικές σπουδές, θα μιλούσε ιταλικά με τους φίλους του και, με τρόπο που αγγίζει τα όρια του θαυμαστού, θα είχε συνθέσει ένα εντελές, ένα μεγάλο λογοτεχνικό έργο, στο κρητικό ιδίωμα. Αυτό το θαυμαστό έχει άλλωστε προσλάβει θεωρητική υπόσταση ως «αφομοιωτική δύναμη του ελληνισμού» (Κ.Θ. Δημαράς). Ο ίδιος (ο Δημαράς) γράφει λίγες γραμμές πιο κάτω, στην «Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας», συγκρίνοντας τον «Ερωτόκριτο» με τον «Διγενή Ακρίτα» ότι το ελληνικό πνεύμα «όχι μόνο αφομοίωσε σε κάθε στιγμή τα ξένα, αλλά σε κάθε στιγμή τα αφομοίωσε σε ανταπόκριση με τις πολιτισμικές του ανάγκες και εκδηλώσεις». Εχει προηγηθεί η σύγκριση των ελληνικών τόπων και των πολιτισμών: «από την αγριάδα του ορεινού πολιτισμού στην απαλοσύνη του νησιώτικου».

Οι τρεις τώρα υπό συζήτηση τόμοι, που η έκτασή τους ξεπερνάει κατά πολύ τις 1.500 σελίδες, θα χρειαστούν για να αποκομίσουμε μια γερή, επιστημονικά τεκμηριωμένη αντίληψη αυτής της «απαλοσύνης του νησιώτικου» που, ο Δημαράς πάντοτε, συνδυάζει επίσης με τη «μετατόπιση από τις ανατολικές επιδράσεις στις δυτικές» και «από το ηρωικό επίκεντρο στο ερωτικό». Ο γενικός τίτλος τους («Η Κρητική ποίηση στα χρόνια της Αναγέννησης, 14ος-17ος αιώνας») δεν προετοιμάζει απαραίτητα για το εύρος της εργασίας του Στέφανου Κακλαμάνη. Ο εισαγωγικός τόμος που, όπως αναφέρει και ο συγγραφέας, λειτουργεί (και) αυτόνομα, μας γνωρίζει σε βάθος τη μισή σχεδόν χιλιετία του ευρύτερου πολιτισμού και της βενετοκρατούμενης Κρήτης, και όχι μονάχα τη λογοτεχνία της. Ακολουθούν δύο τόμοι με ανθολογημένη λογοτεχνία, ποίηση αλλά και πεζό, χωρισμένη σε δύο περιόδους: από τον 14ο αιώνα μέχρι (περίπου) το 1580 και από το 1580 μέχρι τον 17ο αιώνα. Τα επιμέρους εισαγωγικά σημειώματα στους συγγραφείς και τα έργα είναι επίσης εκτενή. Είναι χορταστικά. Ο Κακλαμάνης, πέραν του ότι συστήνει, ανθολογώντας τους, γνωστούς αλλά και αρκετά άγνωστους συγγραφείς και έργα, πέραν του ότι μας φέρνει σε επαφή με τον πολιτισμό που τα γέννησε, δεν λυπάται τον κόπο της λεπτομερούς γραμματολογικής αλλά και ιστορικής πλαισίωσης του κάθε έργου, του κάθε συγγραφέα. Βάζοντας τους τρεις αυτούς ογκώδεις τόμους στη βιβλιοθήκη μας έχουμε, έτσι, ένα είδος εγκυκλοπαίδειας του βενετο-κρητικού πολιτισμού με άξονα την ποίηση.

Ριζική αναθεώρηση

 

 

Συνέχεια ανάγνωσης

Όροι χρήσης blogs.sch.gr | Δήλωση προσβασιμότητας
Αλλαγή μεγέθους γραμματοσειράς
Αντίθεση
Accessibility by WAH