Κοινόχρηστες οι λέξεις τραγωδία και τα παράγωγά της έχουν χάσει το βάρος της σημασίας τους. Τραγωδία στην καθημερινότητά μας χαρακτηρίζεται οποιοδήποτε δυσμενές γεγονός. Τραγωδία το αυτοκινητικό δυστύχημα, τραγικοί ήρωες τα θύματα, «τραγικές» φιγούρες οι συγγενείς τους. Τραγωδία η αρρώστια, τραγωδία και ο θάνατος. Και όσο κι αν οι νεκροί δεδικαίωνται δεν είναι όλοι τους τραγικοί ήρωες. Κι όταν πάμε να δούμε «τραγωδία» στην Επίδαυρο στο μυαλό μας έρχεται μια υπόθεση γεμάτη με όλη τη δυστυχία της ανθρώπινης ύπαρξης. Κάτι χειρότερο και από το ίδιο το κακό. Ανθρωποι που τσακώνονται μεταξύ τους, φωνάζουν, βγάζουν τα μάτια τους, δολοφονούν και γενικά ασχημονούν κατά της ηρεμίας μας.

Η αλήθεια είναι ότι το φαινόμενο δεν αφορά μόνον τη χρήση της λέξης στα ελληνικά. Στις τρεις ευρωπαϊκές γλώσσες που γνωρίζω ισχύει το ίδιο. Γι’ αυτό δεν το αποδίδω στη δική μας γλωσσική αμέλεια και στην έμφυτη τάση μας να υπερβάλλουμε. Οφείλεται περισσότερο στην κυρίαρχη νοοτροπία της σύγχρονης εποχής είτε αυτή εκφράζεται μέσα από τις μεγάλες ιδεολογικές κατασκευές του εικοστού αιώνα, είτε από τη μετανεωτερικότητα. Οι ιδεολογικές κατασκευές υποσχέθηκαν την επεξεργασία της ανθρώπινης φύσης με στόχο την απάλειψη των εγγενών της αντιθέσεων, κοινώς τη βελτίωσή της. Απέτυχαν παταγωδώς, όμως τις διαδέχθηκε η μετανεωτερικότητα η οποία υποσχέθηκε την κατάργηση των ορίων της ανθρώπινης φύσης. Ο άνθρωπος θα ζήσει καλύτερα αν καταργήσει τα όρια που δεσμεύουν την ύπαρξή του, φυλετικά, θρησκευτικά, ακόμη και σωματικά όπως υπόσχεται η θεωρία περί «κοινωνικού φύλου».

Ωσπου έρχεται η φύση για να υπενθυμίσει στον άνθρωπο τα όριά του. Η πανδημία του κορωνοϊού μας υπενθυμίζει πως η επιστήμη είναι δυνατή όχι επειδή η δύναμή της δεν έχει όρια, αλλά επειδή έχει τη δύναμη να ξεπερνάει τα όρια που της θέτει η φύση. Μην ξεχνάμε ότι μια επιδημία αναγκάζει τον Οιδίποδα να αρχίσει την έρευνα που θα τον οδηγήσει στην ανακάλυψη των ορίων της ζωής του. Οι ανεξέλεγκτες πυρκαγιές, τα παλιρροϊκά κύματα, οι μεγάλοι σεισμοί επαναφέρουν τις ανθρώπινες κοινωνίες στην τάξη των ορίων τους. Τον Ιππόλυτο του Ευριπίδη τον κατασπαράζει ένα τέρας που ξεπήδησε μέσ’ από τα κύματα του Ποσειδώνα. Τσουνάμι θα λέγαμε σήμερα.

Παραφράζοντας τον Μαλρώ που έγραψε ότι ο 21ος αιώνας ή θα είναι πνευματικός ή δεν θα υπάρξει, θα έλεγα ότι ο αιώνας μας ή θα είναι τραγικός ή δεν θα υπάρξει. Η ελληνική τραγωδία, μαζί με το κληροδότημα των λογοτεχνικών αριστουργημάτων κατέθεσε και μια συγκροτημένη αντίληψη για την ανθρώπινη ύπαρξη. Επειδή δεν είναι διατυπωμένη σε φιλοσοφικό σύστημα, αλλά με τη γλώσσα της ποίησης που οργανώνει τη σκέψη της μαζί με το αίσθημά της, θα μπορούσαμε να την αποκαλέσουμε το «αίσθημα του τραγικού». Το μετατρέψαμε σε κοινοτοπία επειδή πιστεύαμε πως η δύναμή μας δεν έχει όρια, κοινώς ότι μπορούμε να τιθασεύσουμε τη φύση, και μέσα στη φύση και τη δική μας. Πόσο όμως σύγχρονη ακούγεται η αποστροφή του Θουκυδίδη «έως η ανθρωπείη φύσις η αυτή είη»; Οσα μέσα κι αν διαθέτουμε, όση τεχνολογία κι αν ενεργοποιήσουμε ο φόβος που αισθανόμαστε απέναντι στη φωτιά δεν διαφέρει από τον φόβο του αρχαίου ανθρώπου που πίστευε πως τους κεραυνούς τους ρίχνει ο Δίας.
Για δεκαετίες ερμηνεύαμε τις πυρκαγιές με ιδεολογικά και πολιτικά κριτήρια. Καταπατητές, η βουλιμική δόμηση, οι βοσκοί, πράκτορες σκοτεινών δυνάμεων. Σίγουρα έπαιξαν τον ρόλο τους στην καταστροφή. Οπως και η αδιαφορία της αμέλειας, οι χωματερές, τα κενά της άμυνας. Τα γνωστά οικεία δεινά. Ηταν η θεωρία που πρόβαλε ο ΣΥΡΙΖΑ για τα αυθαίρετα στο Μάτι. Είναι η θεωρία του Ερντογάν που αποδίδει τις πυρκαγιές στα μικρασιατικά παράλια σε εμπρηστικές ενέργειες των Κούρδων. Ο ΣΥΡΙΖΑ αντιμετώπιζε τα μεσαία στρώματα όπως ο Ερντογάν τους Κούρδους. Ομως όταν βλέπεις τον χάρτη της NASA με τις πυρκαγιές σε όλον τον πλανήτη, κι όταν ακούς ότι μέσα σε μια μέρα υπάρχουν ενενήντα μέτωπα σε όλη την Ελλάδα αναρωτιέσαι μήπως κάπου αλλού είναι το πρόβλημα. Είναι καθησυχαστικό να αποδίδεις σε ανθρώπινη ενέργεια τις καταστροφές. Βρίσκεις τον ένοχο και ξεμπερδεύεις με το φαινόμενο. Είναι ακριβώς το πρόβλημα που θέτει η τραγική σκέψη.

Δεν έχω καμία διάθεση να παραβλέψω τις ευθύνες της κυβέρνησης και του κρατικού μηχανισμού. Ελλείψεις, παραλείψεις, λάθος χειρισμοί. Ομως δεν μπορώ να μη δω αυτό που βλέπουν τα μάτια μου. Η πανδημία, οι πυρκαγιές είναι εδώ για να μας υπενθυμίζουν τα όρια της ανθρώπινης παντοδυναμίας. Να μας υποδεικνύουν την επικαιρότητα του τραγικού αισθήματος. Ναι, όταν καίγεται ολόκληρη η Μεσόγειος μπορείς να μιλήσεις για τραγωδία. Κι ας έχει χάσει η λέξη τη σημασία της.

«Πήραμε Χάξλεϊ». Από το 2004, οπότε και έστησε ένα από τα πρώτα ελληνικά blogs, η οπτική του Μανώλη Ανδριωτάκη πάνω στο τοπίο των νέων μέσων σταδιακά σκοτεινιάζει. Ανήσυχος, ανεξάρτητος και πολυπράγμων, μελετά συστηματικά τις εξελίξεις στον χώρο του Διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπως και τις επιπτώσεις τους στην ανθρώπινη εξέλιξη. Παράλληλα διατυπώνει τις σκέψεις του σε βιβλία, άρθρα (είναι τακτικός συνεργάτης της «Καθημερινής»), ντοκιμαντέρ και σεμινάρια.

Ο Ανδριωτάκης μίλησε στην «Κ» μέσω Skype με αφορμή το τελευταίο του βιβλίο, «Homo Automaton: Η τεχνητή νοημοσύνη κι εμείς» (εκδ. GarageBooks). Είναι η πιο ολοκληρωμένη αλλά και πιο ζοφερή ματιά του πάνω στο φαινόμενο. Ο 47χρονος συγγραφέας παρουσιάζει τη λεπτή χειραγώγησή μας από τους αλγορίθμους μηχανικής μάθησης (machine learning algorithms). Παρακολουθώντας την παραμικρή κίνησή μας στο Διαδίκτυο, τα προγράμματα αυτά φιλτράρουν και εξατομικεύουν το περιεχόμενο που προβάλλεται στις οθόνες μας με σκοπό να μας κάνουν πιο δεκτικούς στο εμπορικό μήνυμα.

Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με το βιβλίο, είναι ακραιφνώς δυστοπικό: μια κοινωνία εποπτείας που επιδιώκει να προβλέψει –ενώ ταυτόχρονα διαμορφώνει– πεποιθήσεις, προτιμήσεις και συμπεριφορές. Πολίτες με περιορισμένη νοητική αυτονομία και ελευθερία βούλησης. Το λεγόμενο «μαύρο κουτί» παραμερίζει τον αναλογικό άνθρωπο εξυφαίνοντας έναν θαυμαστό καινούργιο ανθρωπολογικό τύπο: τον Homo Automaton.

«Τα social media δεν είναι εργαλεία διαλόγου», λέει ο Ανδριωτάκης, ο οποίος έκλεισε τον λογαριασμό του στο Instagram, αποσύρθηκε από το Twitter και περιόρισε δραστικά τη χρήση του Facebook. «Αν υποθέσουμε ότι η δημοκρατία, οι θεσμοί της, οι καταστατικοί κανόνες της ευνοούνται από τον διάλογο και τη δημοκρατική διαβούλευση», λέει, «τότε τα μέσα αυτά δεν ευνοούν τον διάλογο. Είναι εργαλεία πειθούς».

– Μελετάς τον χώρο των νέων μέσων από την εμφάνισή τους. Παρατηρώ μια μετατόπιση στον τρόπο που αντιλαμβάνεσαι τα πράγματα. Στο τελευταίο σου βιβλίο αναδύεται μια πιο απαισιόδοξη προοπτική.
– Υπάρχει όντως μια μετατόπιση. Νομίζω δεν είμαι μόνος σε αυτό. Φόβοι και ανησυχίες προϋπήρχαν, ωστόσο η εκλογή Τραμπ, το Brexit αλλά και οι εκλογές εδώ το 2015 έφεραν στην επιφάνεια όχι μόνο την τοξικότητα των μέσων, αλλά και τα δομικά τους προβλήματα. Μιλάμε για συγκεκριμένες πλατφόρμες, συγκεκριμένα επιχειρηματικά μοντέλα. Υπάρχει ένα νήμα σκέψης που ξεκινά από το βιβλίο μου «Η πέμπτη εξουσία» (εκδ. Νεφέλη, 2005), το οποίο ανέλυε πώς ο τύπος που βασίζεται στη διαφήμιση βλέπει να του υπαγορεύεται το περιεχόμενο. Αυτό συμβαίνει και τώρα: επιχειρήσεις, που είναι σε μεγάλο βαθμό και εκδοτικές επιχειρήσεις, βασίζονται στο ίδιο αυτό επιχειρηματικό μοντέλο της διαφήμισης. Ζούμε ένα είδος απομάγευσης των ψηφιακών μέσων.

– Οι κίνδυνοι και οι επιβλαβείς συνέπειες από τη χρήση των μέσων δικτύωσης είναι πλέον λεπτομερώς τεκμηριωμένα και επιβεβαιώνονται ακόμη και από ανθρώπους μέσα από το ίδιο το tech industry. Γιατί λοιπόν εξακολουθούν να είναι τόσο δημοφιλή;
– Γιατί απαντούν σε μια ανθρώπινη ανάγκη: την ανάγκη για επικοινωνία. Και προσφέρουν ένα πλαίσιο που είναι πολύ ελκυστικό και πολύ δουλεμένο. Εχει μεγάλη ακρίβεια η στόχευσή τους γιατί έχει μεγάλη ακρίβεια η ανάλυσή τους. Είναι –τύποις– δωρεάν. Και είναι όλοι εκεί. Αυτό καταδεικνύει τη διεισδυτικότητα και τη δομική τους σχέση με την πραγματικότητα. Τα θέλεις αυτά τα εργαλεία γιατί αυτός είναι σήμερα ο κόσμος.

– Θεωρείς πως οι αλγόριθμοι που διέπουν τη λειτουργία των social media υπονομεύουν τους θεσμούς από τους οποίους εξαρτάται η εύρυθμη λειτουργία της δημοκρατίας;
– Σε ένα βαθμό την υπονομεύουν. Τα social media δεν είναι εργαλεία διαλόγου. Αν υποθέσουμε ότι η δημοκρατία, οι θεσμοί της, οι καταστατικοί κανόνες της ευνοούνται από τον διάλογο και τη δημοκρατική διαβούλευση, τότε τα μέσα αυτά δεν ευνοούν τον διάλογο. Είναι εργαλεία πειθούς. Διατείνονται ότι προτάσσουν τον διάλογο, τη διάδραση, την επικοινωνία, τη διασύνδεση. Ομως αυτά είναι προσχηματικά, γιατί ο στόχος της μηχανής του ΑΙ και του machine learning είναι η διαφήμιση, ο εμπορικός σκοπός. Από τη στιγμή που μπορεί να τα χρησιμοποιήσει μια εταιρεία για να πουλήσει παπούτσια, θα τα χρησιμοποιήσει και ένας πολιτικός, ένας ακτιβιστής ή ένας θρησκευτικός ηγέτης για να προωθήσουν τα δικά τους μηνύματα. Τα μέσα αυτά δεν υπακούν στους κανόνες που διέπουν τα παραδοσιακά μέσα. Οι αλγόριθμοι χρησιμοποιούν το machine learning για να προβλέψουν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Λειτουργούν λοιπόν υπονομευτικά για τη δημοκρατία γιατί δεν ευνοούν τον διάλογο, αλλά τη συναισθηματική χειραγώγηση και αντίδραση, και με αυτόν τον τρόπο απομακρύνουν τον πολίτη από την κριτική σκέψη. Τον μετατρέπουν σε ένα «αυτόματο».

– Αν όμως μετατράπηκαν συνειδητά σε ένα εργαλείο ελέγχου, τότε μιλάμε για ένα πολιτικό πρόβλημα.
– Είναι όντως πολιτικό. Αφήνεις μια βιομηχανία να ελέγξει τα πάντα. Και δεν είναι μια τυχαία βιομηχανία, αλλά μια βιομηχανία γνώσης. Μια ελεύθερη κοινωνία δεν βασίζει τη φιλοσοφία της στη χειραγώγηση των ανθρώπων. Αν θέλεις αυτόνομους και ανεξάρτητους πολίτες, δεν ψάχνεις τρόπους να τους ελέγξεις, αλλά κοιτάς πώς θα τους δώσεις εργαλεία ώστε αυτοί οι ίδιοι να πάρουν τις καλύτερες αποφάσεις για τον εαυτό τους. Αν θέλεις να διασφαλίσεις ότι θα έχεις ελεύθερους και καλά ενημερωμένους πολίτες, θα πατήσεις πάνω σε αυτές τις δομές γνώσης, ενημέρωσης, πληροφόρησης και επικοινωνίας. Είναι τόσο δομικά τα χαρακτηριστικά που δεν μπορείς να τα αφήσεις ανεξέλεγκτα. Συνεπώς έχει νόημα να έχεις καλή δημοσιογραφία και καλό εκπαιδευτικό σύστημα. Ειδάλλως καταλήγεις με ένα καρότο και ένα μαστίγιο, όχι μια ώριμη κοινωνία.

Νομίζω πως το ζήτημα είναι και φιλοσοφικό. Αν δεχτούμε ότι, έστω σε ένα βαθμό, υπάρχει ελευθερία βούλησης, με τα μέσα αυτά γίνεται τεχνικά και σε μαζική κλίμακα εφικτό να τη βγάλεις έξω από την εξίσωση, να είναι όλα υπαγορευμένα, από τις πιο μικρές στις πιο μεγάλες επιλογές.

– Ποιος έβλεπε πιο καθαρά το μέλλον τελικά; Ο Οργουελ ή ο Χάξλεϊ;
– Πιστεύω πήραμε Χάξλεϊ.

– Υπάρχει περιθώριο χειραφέτησης;
– Πιστεύω στη δύναμη της εκπαίδευσης και της παιδείας. Oσο δεν αποδεχόμαστε την τελική γνώση και όσο πιέζουμε πολιτικά, είμαι αισιόδοξος πως δεν θα καταλήξουμε ούτε στο σενάριο του Οργουελ ούτε στο σενάριο του Χάξλεϊ. Διακρίνω στοιχεία που με προβληματίζουν και με ενεργοποιούν. Ομως δεν θέλω αυτό το βιβλίο να αντιμετωπιστεί ως ένα «call to arms», αλλά ως συμβολή σε έναν απαραίτητο διάλογο, που δεν γίνεται. Γιατί στο Facebook ο διάλογος αυτός δεν μπορεί να γίνει. Μπορεί;

– Πιστεύεις πως μπορούν να υπάρξουν social media χωρίς μηχανή χειραγώγησης από πίσω;
– Είμαι βέβαιος ότι θα μπορούσαν να υπάρχουν μη εμπορικά κίνητρα πίσω από τα δίκτυα και ενδεχομένως στο μέλλον τα πράγματα να μην είναι όπως σήμερα. Μοιάζει σχεδόν αδύνατο. Βέβαια, πολλά άλλα πράγματα έμοιαζαν σχεδόν αδύνατα πριν γίνουν. Θα υπάρξει κάποια διόρθωση. Καινούργιες τεχνολογίες πιθανώς και να αλλάξουν ολοσχερώς το τοπίο.

Οι κυβερνήσεις θα έπρεπε να ελέγχουν αυτές τις εταιρείες

– Οι Αρχές μοιάζουν καταδικασμένες να παίζουν ένα catch-up game με το tech industry. Μπορούμε να περιμένουμε από τη Σίλικον Βάλεϊ να αυτορρυθμιστεί ή είναι σαν να περιμένουμε από τον λύκο να φυλάει τα πρόβατα;
– Εκ των πραγμάτων οι εταιρείες είναι πιο μπροστά. Αλλά δεν κάνουν κάτι στα κρυφά, δεν υπάρχει κάποια συνωμοσία. Είναι υποχρεωμένες από τον νόμο να υποβάλουν τις πατέντες τους στα ρυθμιστικά όργανα. Είναι θέμα power game σε τι βαθμό ασκούν δύναμη πάνω στις ρυθμιστικές αρχές, στις πολιτικές δυνάμεις, ώστε να εξασφαλίσουν ένα είδος ασυλίας. Υπάρχουν και κανόνες τους οποίους το tech industry προσπέρασε γιατί είναι προφανώς μια βιομηχανία με τρομερές υποσχέσεις κερδών, τρομερές επενδύσεις. Yπάρχει και μια διάσταση τεχνο-ουτοπιστική που τις ευνοεί, υπάρχει δηλαδή μεγάλη επένδυση ελπίδας πάνω στον ψηφιακό κόσμο.

– Ανησυχείς πως οι μηχανισμοί παρακολούθησης που αναπτύχθηκαν και εφαρμόστηκαν για να περιορίσουν την εξάπλωση της COVID-19 θα διατηρηθούν και μετά το πέρας της πανδημίας;
– Τα contact tracing apps που αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια της πανδημίας δεν νομίζω πως έχουν λόγο να παραμείνουν. Η διελκυστίνδα παίζεται στα λογισμικά αναγνώρισης προσώπων, στο predictive policing, στα βιομετρικά δεδομένα. Νομίζω πως αν η πανδημία έκανε κάτι καλό είναι ότι ευαισθητοποίησε λίγους ανθρώπους παραπάνω σε σχέση με τις θετικές διαστάσεις των σχετικών τεχνολογιών. Χωρίς αυτά τα αδιανόητα εργαλεία, τις βάσεις δεδομένων, τις επεξεργαστικές δυνατότητες, την ταχύτητα, νομίζω πως ούτε η ανάπτυξη του εμβολίου ούτε η διαχείριση της πανδημίας θα είχαν επιτευχθεί στον βαθμό που επιτεύχθηκαν.

– Ομως, ενώ οι ιδιωτικές εταιρείες –στη Δύση τουλάχιστον– γνωρίζουν πλέον πιο πολλά για εμάς από ό,τι οι ίδιες οι κυβερνήσεις, οι υπέρμαχοι των προσωπικών ελευθεριών εξακολουθούν να διαδηλώνουν κατά των κυβερνήσεων. Γιατί συμβαίνει αυτό;
– Επειδή είναι οι κυβερνήσεις που θα έπρεπε να ελέγχουν αυτές τις εταιρείες. Θα έπρεπε με κάποιο τρόπο να τους βάζουν όρια, αλλά δυσκολεύονται. Ομως έτσι λειτουργεί η δημοκρατία, είναι διαγκωνισμός εξουσιών.

Ο ένας ήρθε από την ερειπωμένη Συρία και ο άλλος είχε καταφθάσει από τις ζούγκλες της Αφρικής. Και οι δύο ταξίδεψαν από σημεία του πλανήτη όπου οι χριστιανικοί πληθυσμοί δοκιμάζονται σκληρά. Από το βήμα της Διακοινοβουλευτικής Συνέλευσης Ορθοδοξίας, στα Χανιά, ο μητροπολίτης Αρκαδίας του Πατριαρχείου Αντιοχείας, Βασίλειος, μετέφερε την αγωνία των ξεχασμένων(;) χριστιανών της Συρίας, οι οποίοι, παρότι σίγησαν τα όπλα, δίνουν τώρα αγώνα επιβίωσης με αντίπαλο τούτη τη φορά όχι το Ισλαμικό Κράτος, αλλά τη φτώχεια και την πείνα. Και ο ορθόδοξος χριστιανός βουλευτής στην Ουγκάντα, Θεόδωρος Σεκικούμπο, αποτύπωσε την εικόνα της εξάπλωσης του ισλαμικού εξτρεμισμού στη Μαύρη Ηπειρο και την απειλή που συνιστά η εγκληματική του δράση για τους χριστιανούς.

Μίλησαν και οι δύο στην «Κ», με τον μητροπολίτη Βασίλειο να μας αποκαλύπτει συγκινημένος, για πρώτη φορά, ότι είχε εκπονήσει σχέδιο αγοράς εκτάσεων στην Ελλάδα για να φτιάξει εκεί μια «Κιβωτό Σωτηρίας» χριστιανών της Συρίας! «Ηταν το 2015 και οι τρομοκράτες του Ισλαμικού Κράτους (ISIS) είχαν φτάσει στην είσοδο της Κοιλάδας των Χριστιανών, στα σύνορα με τον Λίβανο, όπου είχαν καταφύγει για να γλιτώσουν χριστιανοί από όλη τη Συρία», αφηγήθηκε. «Αυτοί του ISIS είχαν καταλάβει ένα μουσουλμανικό χωριό, το μοναδικό στην κοιλάδα, και το είχαν μετατρέψει σε ορμητήριο για τις επιθέσεις εναντίον των χριστιανών. Προκλήθηκε μεγάλη ανησυχία, πανικός, καθώς μαθαίναμε για τις αγριότητες των τρομοκρατών εναντίον των χριστιανών αλλά και των μουσουλμάνων που δεν ήταν μαζί τους. Κάποιοι που είχαν συγγενείς στο εξωτερικό έφευγαν για να φιλοξενηθούν από τους δικούς τους στην Ευρώπη ή στην Αμερική. Μερικοί όμως δεν είχαν πού να πάνε, ούτε την οικονομική δυνατότητα να ταξιδέψουν. Τότε, λοιπόν, από κοινού με τους δύο βοηθούς μου αρχιμανδρίτες, Ηλία και Δημήτριο, σχεδιάσαμε αθόρυβα να αγοράσουμε στην Εύβοια στην αρχή, αλλά καταλήξαμε τελικά στην Πελοπόννησο, μια έκταση και είπαμε ότι αν δεν αναγκαστούμε να φύγουμε, θα ήταν μια λύση να τη νοικιάζαμε και να εισπράττουμε χρήματα από τις ελιές για να βοηθήσουμε τον κόσμο. Αλλά χρειαζόταν να φύγει ο κόσμος στο τέλος, διότι οι τρομοκράτες είχαν φτάσει μέχρι την πόρτα της Κοιλάδας των Χριστιανών. Αυτούς που δεν είχαν συγγενείς έξω θα τους λέγαμε, ελάτε να εγκατασταθείτε εδώ μέχρι να περάσει η φουρτούνα. Να τους σώσουμε δηλαδή. Δόξα τω Θεώ όμως οι τρομοκράτες δεν μπόρεσαν να καταλάβουν την κοιλάδα, και έτσι έμειναν οι χριστιανοί και αποφασίσαμε να ξοδέψουμε εκεί τα χρήματα για να τους βοηθήσουμε».

Με το που σίγησαν στη Συρία και στο Ιράκ τα κανόνια και το ISIS ηττήθηκε επί του πεδίου, οι προβολείς του παγκόσμιου ενδιαφέροντος για την τύχη του χριστιανικού στοιχείου στο περίφημο Λεβάντε (Συρία, Ιράκ, Λίβανος) μονομιάς έσβησαν, ωσάν να μην εκδιώχθηκαν, ξεσπιτώθηκαν, δολοφονήθηκαν χιλιάδες εξ αυτών. Ζήτησα, λοιπόν, από τον γεννημένο στη Συρία, με ελληνική αλλά και λιβανέζικη υπηκοότητα, ιεράρχη να μου περιγράψει την κατάσταση, μεταπολεμικά, των χριστιανών στις περιοχές της Βίβλου.

«Το θέμα δεν είναι πώς είναι η κατάσταση των χριστιανών στη Συρία και στο Ιράκ, αλλά πώς είναι η κατάσταση στη Συρία και στο Ιράκ, διότι είμαστε πολίτες αυτών των χωρών, όπως και οι αδελφοί μας μουσουλμάνοι. Ναι μεν είναι πλειονότητα οι μουσουλμάνοι και εμείς μειονότητα, αλλά είμαστε όλοι πολίτες της ίδιας χώρας, έχουμε θρησκευτικά τα ίδια δικαιώματα, ανοίγουμε εκκλησίες, μοναστήρια, διδάσκουμε τα θρησκευτικά μας, γινόμαστε υπάλληλοι, βουλευτές, υπουργοί σε αυτές. Μετά τον πόλεμο ήρθε η φτώχεια και η πείνα, διότι με το εμπάργκο της Δύσης δεν υπάρχει οικονομία. Υπάρχει πείνα, η οικονομία στη Συρία είναι αναιμική. Και όσοι έχουν χρήματα δεν βρίσκουν προϊόντα να αγοράσουν. Δεν επιτρέπουν την εισαγωγή προϊόντων οι δυτικοί αλλά και οι Αραβες. Ενα άλλο μεγάλο πρόβλημα είναι ότι πολλοί χριστιανοί με τον πόλεμο μετέφεραν τα λεφτά τους σε τράπεζες στον Λίβανο. Ομως τώρα οι τράπεζες αυτές έχουν σχεδόν φαλιρίσει και έχασαν τις οικονομίες τους. Πεινάει ο κόσμος…».

Ο μητροπολίτης Αρκαδίας τονίζει επ’ αυτού τη βοήθεια που η Εκκλησία παρέχει στους δοκιμαζόμενους χριστιανούς: «Η Εκκλησία έπαιξε και εξακολουθεί να παίζει σημαντικό ρόλο, βοηθάει πολύ σε όλη την επικράτεια της Συρίας. Διανέμουμε τρόφιμα στα σπίτια, βοηθάμε στην περίθαλψη, στις επισκευές των σπιτιών, αγοράζουμε βιβλία και υλικό για τους μαθητές. Υστερα, και κάποιοι που έχουν φύγει στο εξωτερικό και επιστρέφουν, δίνουν χρήματα σε συγγενείς τους και σε όσους έχουν περισσότερο ανάγκη. Βοηθάμε ο ένας τον άλλο, για να επιβιώσουμε. Οι αδελφοί μας στη Δύση δεν δείχνουν να έχουν αντιληφθεί πλήρως την κατάστασή μας…».

Ο κ. Βασίλειος μιλάει για την τύχη των εκκλησιών και των μοναστηριών που καταστράφηκαν στον πόλεμο, αλλά και για τους χριστιανούς που εγκατέλειψαν τη Συρία. «Σε εμάς του ορθοδόξους καταστράφηκε ένα μοναστήρι, της Αγίας Θέκλας, στη Μααλούλα. Οι μοναχές επέστρεψαν, με τη βοήθεια της Ελλάδας και της Ρωσίας, επισκευάστηκε το μοναστήρι, και νομίζω ότι μερικές εκκλησίες στα προάστια της Δαμασκού επισκευάστηκαν ήδη. Μερικές πάντως, ενώ δεν έπαθαν ζημιές, δεν έχουν πλέον πιστούς, γιατί έφυγαν προς περιοχές που δεν είχαν καταληφθεί από τους τρομοκράτες, όπως η Ταρτούς, η Λαοδίκεια κ.ά., ή προς το εξωτερικό. Σιγά σιγά, επισκευάζονται όσες υπέστησαν ζημιές. Παράλληλα, φτιάχνουμε και άλλες εκκλησίες…».

«Εχετε εικόνα για το πόσοι χριστιανοί μπορεί να έφυγαν από τη Συρία;», τον ρώτησα. «Τουλάχιστον 400.000 από το 1.700.000 ορθοδόξων και καθολικών. Αρκετοί πολέμησαν για να σώσουν τα σπίτια, τις οικογένειές τους, τα ιερά τους. Στην Κοιλάδα των Χριστιανών πρόσφεραν τουλάχιστον 120 μάρτυρες. Εγιναν στις αρχές σκληρές μάχες εκεί, αλλά δεν μπόρεσαν να την καταλάβουν διότι δεν είχαν προσβάσεις στο εσωτερικό της κοιλάδας». Οσο για την εικόνα από το Ιράκ, που ανήκει στη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αντιοχείας, λέει: «Πρώτα πρώτα, ορθόδοξοι στο Ιράκ δεν υπάρχουν, ζήτημα αν μετριούνται περισσότερες από εκατό οικογένειες. Αλλά οι Ιακωβίτες, οι Σύροι και οι άλλοι οι Συροχαλδαίοι και οι παλιοί Ασσύριοι, αυτοί έμειναν τουλάχιστον 250.000 από δύο τρία εκατομμύρια που ήταν. Είχαν μεγάλες απώλειες».

«Τι έκανε ένας ορθόδοξος χριστιανός μητροπολίτης στον πόλεμο;» ήταν μια άλλη ερώτησή μου. «Στην περιοχή της Αρκαδίας, ο πόλεμος δεν ήταν τόσο σκληρός αλλά οπωσδήποτε ήταν επικίνδυνα. Εγώ μετακινούμουν για να βοηθάω και να εμψυχώνω χριστιανούς στα χωριά. Καθώς η μητρόπολή μου είναι ακριβώς στα σύνορα με τον Λίβανο, μπαινόβγαινα τις μέρες του πολέμου στην κοιλάδα. Δεν ήταν εύκολο, αλλά αισθανόμουν ότι ήταν χρέος μου. Πολλοί με παρότρυναν “μην το κάνεις, δεν ακούς τις βόμβες που πέφτουν;”. Ο ηγέτης όμως πρέπει να είναι κοντά στους πιστούς που δοκιμάζονται. Ο μητροπολίτης δεν πρέπει να φοβάται, αλλά και αν φοβάται δεν πρέπει να το δείχνει, διότι θα φοβηθεί και ο κόσμος».

Αγνοούμενοι μητροπολίτες

Μοιραία, η συζήτησή μας έφτασε κάποια στιγμή στην εξαφάνιση των δύο ορθόδοξων μητροπολιτών, Παύλου και Ιωάννη, στον δρόμο από την Τουρκία προς το Χαλέπι, στις 22 Απριλίου 2013, και τον ρώτησα εάν για την Εκκλησία έχει κλείσει η σκοτεινή και ανεξιχνίαστη αυτή υπόθεση, που έγινε πρωτοσέλιδο παγκοσμίως. «Οχι, όχι, για εμάς παραμένει ανοιχτή. Περιμένουμε από τις ορθόδοξες και τις άλλες χριστιανικές χώρες να εργαστούν πιο ενεργά και αποφασιστικά για την εξιχνίασή της και αν αποδειχθεί ότι έχουν δολοφονηθεί, θα ομολογήσουμε ότι έγιναν μάρτυρες της Εκκλησίας μαζί με όλους τους άλλους που σφαγιάστηκαν γιατί αρνήθηκαν να αλλαξοπιστήσουν. Γι’ αυτό μέχρι τώρα δεν εκλέξαμε αντικαταστάτες τους στη μητρόπολη Χαλεπίου».

«Ελπίζετε σ’ ένα θαύμα;» ρωτώ. «Χωρίς ελπίδα δεν μπορούμε να ζήσουμε και να προχωρήσουμε στο μέλλον. Αυτό που απορώ είναι ότι ο Πατριάρχης Ιωάννης μίλησε με Ελληνες, Τούρκους, Αμερικανούς, Ρώσους, Ρουμάνους, όπου πήγαινε το κύριο θέμα που έθετε ήταν αυτό. Κανείς, μα κανείς δεν του είπε ότι ξέρει κάτι. Μια φορά ο πατριάρχης είπε στην πρέσβειρα των ΗΠΑ στον Λίβανο: “Καλά εσείς μπορείτε να δείτε από τους δορυφόρους μια φιάλη αερίου επτά ορόφους κάτω από τη γη, δεν είδατε τίποτα το τι έγινε μέρα μεσημέρι κάτω από τον ήλιο σε μια καυτή περιοχή, στον εθνικό δρόμο με την πομπή των δύο μητροπολιτών;”. Του απάντησε ότι ήταν κάτι ξαφνικό, δυστυχώς δεν γνωρίζουν κάτι». Του ζήτησα να σχολιάσει τις πληροφορίες που μεταδίδονται διεθνώς για επιστροφή του ISIS, με πολεμικές επιχειρήσεις και τρομοκρατικές ενέργειες στη Συρία και αν ανησυχεί το χριστιανικό στοιχείο. «Αληθεύει ότι επανεμφανίστηκαν οι τρομοκράτες, αλλά όχι στην κεντρική Συρία, εκεί στα σύνορα με το Ιράκ, όπως και στη Σαουδική Αραβία και σε άλλα κράτη. Η προσπάθειά τους να μας διώξουν απέτυχε, τώρα δεν μπορούν πια να το κάνουν…».

Η κατάσταση στην Αφρική

Με την ήττα του Ισλαμικού Κράτους (ISIS), χιλιάδες ένοπλοι ισλαμιστές πέρασαν από τη Συρία και το Ιράκ στην Αφρική για να συνεχίσουν την εξτρεμιστική δράση τους. Μερικοί στο βόρειο τμήμα της (Λιβύη, Αίγυπτος, Αλγερία κ.α.) και άλλοι ενισχύοντας τη διαβόητη Μπόκο Χαράμ στις κάτω του Νίγηρα περιοχές. Ο Θεόδωρος Σεκικούμπο, χριστιανός ορθόδοξος βουλευτής στο Κοινοβούλιο της Ουγκάντας, μας είπε για την ισλαμική απειλή στην Αφρική: «Είναι μια ομάδα φονταμενταλιστών που αγωνίζεται να επιβάλει το καθαρό, το σκληρό Ισλάμ. Θέλουν όλος ο κόσμος να είναι υπό την ηγεμονία τους. Είναι μια ομάδα που έχει ως βάση της το Κονγκό, αλλά συνεργάζεται με τις υπόλοιπες γειτονικές χώρες, Μάλι, Μοζαμβίκη, έχουμε και στην Ουγκάντα τέτοιους. Η βάση τους είναι το Κονγκό, μια μεγάλη χώρα, και συνεργάζονται με φανατικούς και στις γύρω περιοχές. Στόχος τους στην Ουγκάντα είναι να ανατρέψουν βίαια την κυβέρνηση, αλλά δεν βλέπω να έχουν καμία τέτοια δυνατότητα. Δεν παύουν όμως να είναι εξτρεμιστές που θέλουν να επιβάλουν διά της βίας τη θρησκευτική τους πίστη». Ο Θεόδωρος Σεκικούμπο εκλέγεται βουλευτής σε μια χώρα με πληθυσμό γύρω στα 60.000.000, όπου δεν υπάρχει επίσημη θρησκεία και οι χριστιανοί αποτελούν το 7% του πληθυσμού, με τους ορθοδόξους να αριθμούν γύρω στις 25.000 ψυχές. «Εχουμε ένα μοναστήρι και πενήντα εκκλησίες. Με τους μουσουλμάνους, που είναι φιλήσυχοι άνθρωποι, έχουμε άριστες σχέσεις και γενικά ασκούμε ελεύθερα και ανεμπόδιστα τα θρησκευτικά μας καθήκοντα. Οχι, δεν είναι δύσκολο να είναι κανείς χριστιανός στην Ουγκάντα».

Ο κ. Περάλτα είναι καθηγητής κλασικών σπουδών στο Πρίνστον. Μας ήταν άγνωστος ώς την ημέρα που μάθαμε πως ηγείται, τρόπον τινά, κίνησης που στοχεύει στην απαλλαγή των φοιτητών κλασικών σπουδών από την υποχρέωση να μαθαίνουν αρχαία ελληνικά και λατινικά. Την περασμένη Κυριακή (11/7) στην «Κ» δημοσιεύθηκε συνέντευξη που έδωσε στον Σάκη Ιωαννίδη. Αν δεν τη διαβάσατε αξίζει να την αναζητήσετε. Είναι η επιτομή της νοοτροπίας που επιδιώκει, στο όνομα της πολιτισμικής υπέρβασης, την υποβάθμιση των κλασικών σπουδών στην εκπαίδευση. Η νοοτροπία αυτή έχει όνομα και φιλοδοξεί να καλύψει το ψυχολογικό κενό που άφησαν μετά την κατάρρευσή τους οι μεγάλες ιδεολογικές κατασκευές του εικοστού αιώνα. Λέγεται «πολιτική ορθότητα».

Ξεκινώ από τα πρακτικά, αυτά που προσφέρονται φυσικώ τω τρόπω. Οταν βρέχει και βγεις από το σπίτι σου θα βραχείς. Ή αποφασίζεις να μη βγεις ή παίρνεις ομπρέλα. Η εκμάθηση αυτών των γλωσσών, λέει, δυσκολεύει τους φοιτητές, με αποτέλεσμα να λειτουργεί ως αντικίνητρο. Είναι σαν να λες ότι θέλω να γίνω χειρουργός, αλλά δεν αντέχω να βλέπω αίμα. Βλέπω μπροστά μου το μειλίχιο πρόσωπο της Ζακλίν ντε Ρομιγί, έτσι όπως την είδα τελευταία φορά σε μια τελετή στη Γαλλική Ακαδημία. Μια μικρόσωμη γιαγιούλα που σήκωνε στις κυρτές πλάτες της την Ελλάδα ολόκληρη. Εβραία, που έγραψε ότι ο Λυσίας τη βοήθησε να αντέξει τη ναζιστική κατοχή. Τι θα απαντούσε σε κάποιον που θα τη ρωτούσε αν μπορεί να γίνει ελληνιστής χωρίς να διαβάζει αρχαία, χωρίς να μπορεί να έρθει σε επαφή με την πρώτη ύλη της τέχνης του; Αυτή που είπε ότι οι Ελληνες ανέπτυξαν θεωρητική σκέψη χάρη στο απαρέμφατο, όταν η πράξη έγινε πράττειν. Θα θύμωνε; Θα γελούσε; Μάλλον θα έλεγε: «Επόμενη ερώτηση». Η επαφή με το πρωτότυπο κείμενο είναι σαν τη γνώση του περιοδικού πίνακα στη χημεία.

Ο Περάλτα, όμως, εξηγεί. Οσο λιγότεροι φοιτητές τόσο λιγότερες πιστώσεις. Για σκεφθείτε τη διευκόλυνση στην Ιατρική, για παράδειγμα, με στόχο τις πιστώσεις. Ο Περάλτα, όμως, επιμένει. Είναι μια μεγάλη ομάδα φοιτητών οι οποίοι δυσκολεύονται να κατακτήσουν κάτι που αισθάνονται ότι δεν τους ανήκει. Εννοεί τους μαύρους Αφροαμερικανούς. Οσο και αν ψάξουν στην κλασική γραμματεία, από τον Ομηρο έως τον Μάρκο Αυρήλιο, δεν μπορούν να βρουν κάτι που να αφορά τη δική τους ταυτότητα. Οι κλασικοί μας, αν και είχαν δούλους, δεν λένε τίποτε για το δουλεμπόριο. Δεν είναι φρόνιμο να δυσκολεύεις κάποιον μαύρο να μάθει ελληνικά ή λατινικά για να έρθει σε επαφή με μια σκέψη που προβάλλει την ανωτερότητα της λευκής φυλής. Στο σημείο αυτό στη φαντασία μου εμφανίζεται το πρόσωπο του Ζαν-Πιερ Βερνάν. Πολέμησε στην Αντίσταση κατά των Γερμανών που ήθελαν να επιβάλουν την ανωτερότητα της αρίας φυλής. Και μετά αφιέρωσε τη ζωή του στη μελέτη της αρχαίας Ελλάδας. Από τη σημασία μιας λέξης ήταν ικανός να δημιουργήσει ολόκληρη θεωρία για τη λειτουργία του μύθου. Σε αντίθεση με τους ελληνιστές του κ. Περάλτα, είχε κάνει τον κόπο να μάθει αρχαία.

Ο κ. Περάλτα επικαλείται την κριτική σκέψη. Θέλει να αντιμετωπίσει «κριτικά» τις κλασικές σπουδές. «Ας μελετήσουμε και τον αφρικανικό ανθρωπισμό», μας παροτρύνει. Ζητώ συγγνώμη για την άγνοιά μου στον τομέα, φαντάζομαι κάτι θα ξέρει για να το λέει ο καθηγητής του Πρίνστον. Ολα είναι σχετικά στον χαρούμενο κόσμο μας. Ομως, υποθέτω ότι ο κ. Περάλτα θα ξέρει ότι τους όρους της «κριτικής» σκέψης που επικαλείται τους έθεσε ο Πλάτων και τον «ανθρωπισμό» οι επίγονοί του, οι οποίοι τον διάβαζαν στο πρωτότυπο.

Χρειάζεται επιείκεια και ανοχή, λένε οι μεν. «Μπόρα είναι θα περάσει», λένε οι δε. Καμία αντίρρηση. Και επιείκεια και ανοχή και υπομονή. Πλην όμως, ο κόσμος μας έχει μικρύνει απελπιστικά. Για καλό και για κακό, οι ιδέες κυκλοφορούν γρήγορα. Για σκεφθείτε την πολυπολιτισμική Ελλάδα. Οπου οι μουσουλμάνοι συμπολίτες μας θα διαμαρτύρονται επειδή είναι υποχρεωμένοι να μαθαίνουν αρχαία ελληνικά και επειδή τους υποχρεώνουμε να μαθαίνουν αξίες που προϋπήρξαν της απόλυτης αλήθειας που έφερε ο Μωάμεθ τον έβδομο αιώνα. Προσωπικά, δεν θέλω να το σκέφτομαι.

Παρά τα γλωσσικά γονίδιά μας, δεν φαίνεται πιθανό ότι την ώρα που παρακολουθούμε ένα αθλητικό παιχνίδι θυμόμαστε πως η «αγωνία» μας είχε κάποτε τη σημασία του «αγώνα», της άμιλλας για τη νίκη. Κι αν πλέον δηλώνει τη στενοχώρια και το άγχος, θα ευθύνονται ίσως τα αισθήματα που μας κυριεύουν όταν βλέπουμε άλλους να αθλούνται ανθ’ ημών και υπέρ ημών. Τα αισθήματα αυτά σπανίως είναι αμιγούς αθλητικού χαρακτήρα. Πολύ συχνά προσλαμβάνουν εθνικά γνωρίσματα, ιδίως σε διοργανώσεις όπως οι Ολυμπιακοί, το Γιούρο, το Μουντομπάσκετ κ.ο.κ. Το «πόλις εναντίον πόλεως» των αρχαίων έγινε έθνος εναντίον έθνους ή, σπανιότερα, τάξη κατά τάξης και ιδεολογία κατά ιδεολογίας.

Ανάμεσα στην ποίηση και στην αθλητικογραφία ο δανεισμός μοτίβων και λέξεων είναι αμφίπλευρος. Η «γλώσσα του ποδοσφαίρου», όπως συμβατικά αποκαλείται, αντλεί και προσοικειώνεται στοιχεία από τις γλώσσες ή τα ιδιόλεκτα διαφόρων τεχνών. Η εξήγηση φαίνεται απλή. Οσο εκτυλίσσονται οι φάσεις πάνω στο χορτάρι, όσο δηλαδή πόδια και νους συνεργάζονται για να αναδείξουν τη δική τους, ιδιαίτερη τέχνη, αναδεικνύονται και πτυχές των καθιερωμένων τεχνών. Μιλάμε λοιπόν για «γκολ-ποίημα», για τον μπαλαδόρο που «ζωγραφίζει» ή «κεντάει», για φάσεις «κινηματογραφικής ταχύτητας», για τους «μαέστρους», τους «δεξιοτέχνες», τα «πρώτα βιολιά» και τους «ενορχηστρωτές», για τους μάγους που «χορεύουν τους αντιπάλους», για το «θέατρο» του παίκτη που τάχα τον κλαδεύουν κι ας μην τον ακουμπούν, για τον σκόρερ που «γράφει το 1-0», για τον τερματοφύλακα που «διαβάζει γρήγορα τη φάση». Και μιλούσαμε, χρόνια πριν, για τον «Χατζηπαναγή-Νουρέγιεφ», τον αρτίστα του Ηρακλή που δεν αξιωθήκαμε να τον δούμε στην Εθνική, να τον δει και ο κόσμος όλος και να χαζέψει με την καλλιτεχνική του ιδιοφυΐα. Το παζλ συμπληρώνεται με τη γραπτή κριτική αποτίμηση της απόδοσης κάθε παίκτη, που δεν έχει να ζηλέψει πολλά (καλά ή κακά) από την οικεία μας τεχνοκριτική.

Πεζογραφία και ποίηση υποδέχονται και αξιοποιούν διαφορετικά το θέμα-ποδόσφαιρο. Διηγηματογράφοι και πεζογράφοι, στην πλειονότητά τους, προκρίνουν την οπτική του ρεαλισμού και, κατά τις γνώσεις του ο καθένας, συνθέτουν ένα ανάλογο του αθλητικού ρεπορτάζ, με την επιπλέον μέριμνα να εντάξουν κοινωνικά τους ήρωές τους και να τους ψυχογραφήσουν βαθύτερα. Οι ποιητές συνήθως αλληγορούν. Χρησιμοποιούν το γήπεδο και το θεατρικό έργο δύο πράξεων (τριών ή τεσσάρων, επί παρατάσεως και πέναλτι) που ξεδιπλώνεται στην επιφάνειά του σαν ευανάγνωστη μεταφορά. Σαν ευκαιρία αναπαράστασης άλλου είδους αγώνων – κοινωνικών, υπαρξιακών, πολιτικών, εθνικών.

Οσο χαλαρότερη ή εξωτερικότερη είναι η σχέση των ποιητών με τα της μπάλας τόσο συμβατικότερη ή προσχηματικότερη μοιάζει η αναπαράσταση που επιχειρούν, όπως δείχνουν πιστεύω οι στίχοι που ακολουθούν. Και πρώτα ένα απόσπασμα από τις «Γειτονιές του κόσμου» του Γιάννη Ρίτσου (1957): «Ομορφα που ’παιζε ο Παυλής – ονειρευόμασταν δικοί και ξένοι / όταν τον βλέπαμε το απόγευμα να παίζει στο γήπεδο της γειτονιάς με τις αγριομολόχες / ονειρευόμασταν μεθαύριο που θα γίνει ο αρχηγός του κόκκινου ποδόσφαιρου της Λαϊκής Δημοκρατίας μας. […] Γιατί ο Παυλής αν και ξυπόλυτος έπαιζε, Τζον, σ’ όλες τις θέσεις / και κυνηγός και μπακ και σέντερ-χαφ (στη γλώσσα σου τα λέμε Τζον) – / ακόμα και τερματοφύλακας – τον καμάρωνε η μάνα του / και μεις τον καμαρώναμε […] – τον καμαρώναμε, Τζον, κι ονειρευόμασταν – / κάτι γερές κλωτσιές, απ’ το ’να τέρμα στ’ άλλο, / φώναζε κι η μαρίδα της γειτονιάς – τόσο γερές κλωτσιές – / τόσο που παραξενευτήκαμε, Τζον, που δεν κατάφερε / στο τελευταίο του παιχνίδι να δώσει μια κλωτσιά από κείνες τις γνωστές του / και να τινάξει, Τζον, το τανκ σου ώς το Λονδίνο / ώσμε την κούτρα, Τζον, του κ. Τσώρτσιλ σας. / Μα ήταν, βλέπεις, ξυπόλυτος. Τι να σου κάνει; / Σου μιλάω για τον Παυλή που ’χε πουλήσει τα παπούτσια του – δεν αξιώθηκε από τότε, Τζον, να ξαναβάλει παπούτσι στα ποδάρια του / κι έτσι ξυπόλυτος σκοτώθηκε ο Παυλής το Δεκέμβρη / κι έτσι ξυπόλυτα μείναν τα ποδάρια του. Δεν τα ’λιωσε το τανκ σου, Τζον, τα πόδια του / κι έτσι ξυπόλυτος, Τζον, έτσι ξυπόλυτος / ο Παυλής τώρα σεργιανάει στην αθανασία».

Απόσπασμα τώρα από το ποίημα του Νίκου Καρούζου «Αγχώδης εμπειρία» («Πενθήματα», 1969): «Τ’ απόγευμα της Κυριακής / ανοίγω το ραδιόφωνο / σηκώνω το καπάκι της σιωπής. / Ποδόσφαιρο. Χρωματιστές φανέλες. / “Εχουμε φτάσει στο ένατο λεπτό / του πρώτου ημιχρόνου…” / Κατεβάζω το καπάκι. / Πόσο μπορούμε, αλήθεια, να κοιτάζουμε, / στην ψυχή μας μέσα ολομόναχοι; / Απολαμβάνω για λίγο / συντριπτική γαλήνη και ξανανοίγω. / “Την τελευταία στιγμή τρέχει ο Κλάφτης / και κατορθώνει να βοηθήσει την κατάσταση / προσπαθεί να προωθήσει το παιχνίδι / μαρκάρεται όμως από τον Πονεμένο…” – / κλείνω».

Τέλος, οι διάσημοι καταληκτικοί στίχοι του ποιήματος του Εγγονόπουλου «Στα γκωλ-ποστ» («Η κοιλάδα με τους ροδώνες», 1978): «ένα σας λέω: / όλοι να τρέξουμε αμέσως / στα γκωλ-ποστ / παιδιά! / στα γκωλ-ποστ! / στα γκωλ-ποστ! / άγρυπνοι / –ακοίμητοι φρουροί / πανέτοιμοι / το μάτι εδώ / το μάτι εκεί / να γρηγορούμε // μην αρχινίσουνε να πέφτουνε / τα τέρματα / βροχή / και ηττηθούμε».

Και άλλοι ποιητές χρησιμοποίησαν σαν θέμα τους το ποδόσφαιρο, λ.χ. ο Εκτορας Κακναβάτος, ο Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου, ο Τάκης Καρβέλης, ο Ανέστης Ευαγγέλου και βέβαια ο Αρης Δικταίος, ο οποίος αφιέρωσε το ποίημα «Επίνικος Μήτσω Υφαντίδη, Πειραιεί, ποδοσφαίρα» στον Ηλία Υφαντή του Ολυμπιακού («Πολιτεία», 1959). Η γενιά του ’70 έχει προσφέρει τους περισσότερους ποδοσφαιρόθεμους στίχους. Πολλά μέλη της, εξοικειωμένα με το ποδόσφαιρο, ενισχύουν το κείμενό τους (συστηματικά ή σποραδικά) με εικόνες των γηπέδων ή με σχήματα και θραύσματα της γλώσσας που δεσπόζει εκεί. Σχεδόν όλοι οι άρρενες εταίροι της (και πάντως καμία από τις ποιήτριες της συγκεκριμένης γενιάς, όσο μπορώ να γνωρίζω) δανείστηκαν λίγο ή πολύ από την ποδοσφαιρική τράπεζα: Γιάννης Βαρβέρης, Νάσος Βαγενάς, Γιάννης Πατίλης, Χριστόφορος Λιοντάκης, Λευτέρης Πούλιος, Μιχάλης Γκανάς, Μίμης Σουλιώτης, Δημήτρης Καλοκύρης, Κώστας Παπαγεωργίου, Διονύσης Σαββόπουλος, Κώστας Σοφιανός, Γιώργος Χρονάς.

Ο συχνότερος ποιητικός επισκέπτης των γηπέδων, όχι μόνο της γενιάς του ’70 αλλά και γενικότερα, πρέπει να ήταν ο Βασίλης Στεριάδης (1947-2003). Σημαδιακοί οι τίτλοι των τελευταίων συλλογών του: «Ο προπονητής παίκτης» (1992) και «Χριστούγεννα της ισοπαλίας» (2002). Στα γνωστότερα ποιήματα της γενιάς αυτής συγκαταλέγεται η «Ωδή στον παίκτη της ΑΕΚ και της Εθνικής Χρήστο Αρδίζογλου» του Γιώργου Μαρκόπουλου, που αφορμάται ρητά από τον «Επίνικο» του Δικταίου για τον Υφαντή.

Πλην της επώνυμης ποδοσφαιρόθεμης λογοτεχνίας υπάρχει και η ανώνυμη, δεκαπεντασύλλαβη συνήθως και ομοιοκατάληκτη. Αρκετά γηπεδικά συνθήματα και τραγούδια, και πρωτίστως όσα δεν συντάσσονται από τον νταηλίδικο σεξισμό, έχουν τη χάρη τους. Αλλά γι’ αυτά ίσως μια άλλη φορά.