↑ Επιστροφή σε Ψηφιακό περιβάλλον

ΕΠΙΣΤΗΜΗ – ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ – ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΠΕΡΙ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΖΩΗΣ (συνέντευξη του Μητροπολίτη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής κ.κ. Νικολάου)

Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ

KASHMIR HILL, AARON KROLIK / THE NEW YORK TIMES
21/10/2019

Οι περισσότεροι Αμερικανοί δεν χρειάστηκε να δώσουν την έγκρισή τους για να περιληφθούν οι φωτογραφίες τους στη βάση δεδομένων. Ωστόσο, η οικογένεια Παπά ήταν αναγκαίο να ερωτηθεί. Ως κάτοικοι του Ιλινόι προστατεύονται από έναν από τους αυστηρότερους νόμους για την προστασία του ιδιωτικού βίου: Τη νομοθεσία Περί Προστασίας Βιομετρικών Πληροφοριών, που ψηφίστηκε το 2008 και επιβάλει βαριά χρηματικά πρόστιμα σε όποιον χρησιμοποιεί δακτυλικά αποτυπώματα ή φωτογραφίες χωρίς την έγκριση του ιδιοκτήτη τους. Οι εταιρείες που χρησιμοποίησαν τη βάση δεδομένων MegaFace, όπως οι: Amazon, Mitsubishi Electric, Τencent και SenseTime, αλλά και δεκάδες άλλες, επικαλούνται άγνοια του νόμου αλλά πιθανότατα θα αντιμετωπίσουν βαρύτατα οικονομικά πρόστιμα.

Πώς, όμως, η οικογένεια Παπά και χιλιάδες άλλοι Αμερικανοί κατέληξαν στο MegaFace; Τον Ιούνιο του 2014 η Yahoo αποκάλυψε τη μεγαλύτερη βάση δεδομένων, η οποία περιελάμβανε περισσότερες από ένα εκατομμύριο φωτογραφίες και βίντεο, τις οποίες είχε συλλέξει από τη θυγατρική της εταιρεία, το Flickr.

Το 2015, δύο καθηγητές πληροφορικής του πανεπιστημίου της Ουάσιγκτον, η Ιμα Κεμελμάχερ-Σλίζερμαν και ο Στιβ Σέιτζ και οι μεταπτυχιακοί φοιτητές τους χρησιμοποίησαν τα δεδομένα του Flickr προκειμένου να δημιουργήσουν το MegaFace, το οποίο περιλαμβάνει περισσότερες από 4 εκατομμύρια φωτογραφίες 672.000 χρηστών.

Αυτό που ήταν σημαντικό για τους επιστήμονες ήταν ότι το MegaFace περιείχε και φωτογραφίες παιδιών, όπως η Χλόη και ο Τζάσπερ Παπάς. Τα συστήματα αναγνώρισης προσώπου δεν έχουν καλές επιδόσεις στα παιδικά πρόσωπα, κάτι που μπορούσε να επιλύσει η πληθώρα παιδικών προσώπων στο Flickr, αφού οι περήφανοι γονείς δεν χάνουν ευκαιρία να αναρτούν τις φωτογραφίες των παιδιών τους στο Διαδίκτυο.

Σύμφωνα με ανακοίνωση του πανεπιστημίου της Ουάσιγκτον, του 2016, «περισσότερες από 300 ερευνητικές ομάδες χρησιμοποίησαν το MegaFace».

Τα αποτελέσματα αυτής της εκμετάλλευσης της τεράστιας βάσης δεδομένων συχνά είναι εξαιρετικά δυσμενή. Η τεχνολογία, παραδείγματος χάρη, που αναπτύχθηκε από τη SenseTime χρησιμοποιήθηκε για την αδιάκοπη παρακολούθηση των Ουιγούρων της Κίνας, ενώ αυτή της ΝtechLab χρησιμοποιήθηκε για την αναγνώριση ηθοποιών πορνοταινιών αλλά και αγνώστων στο ρωσικό μετρό.

Ακόμα και σήμερα, οποιοσδήποτε ενδιαφέρεται μπορεί να κατεβάσει το ΜegaFace. Βέβαια, η βάση δεδομένων δεν περιλαμβάνει τα ονόματα των ανθρώπων που απαθανατίζονται στις φωτογραφίες, αλλά επ’ ουδενί τα στοιχεία δεν είναι ανώνυμα. Κάθε φωτογραφία περιέχει μία αριθμητική ταυτότητα που τη συνδέει με τον λογαριασμό του αρχικού φωτογράφου στο Flickr.

Η νομοθεσία

Το 2008, η πολιτεία του Ιλινόι ψήφισε νομοθεσία με την οποία προστάτευε τα βιομετρικά στοιχεία των κατοίκων της. Δύο ακόμα αμερικανικές πολιτείες, Ουάσιγκτον και Τέξας, θέσπισαν ανάλογες νομοθεσίες, οι οποίες ωστόσο, δεν είναι εξίσου αυστηρές με αυτή του Ιλινόι που απαγορεύει ολοκληρωτικά την εκμετάλλευση των βιομετρικών στοιχείων, χωρίς τη ρητή έγκριση του ιδιοκτήτη τους. Οι κάτοικοι του Ιλινόι, όπως η οικογένεια Παπά, των οποίων οι αποτυπώσεις προσώπου χρησιμοποιήθηκαν χωρίς την έγκρισή τους, έχουν  δικαίωμα να μηνύσουν τις εταιρείες και να κερδίσουν σημαντική οικονομική αποζημίωση (περίπου χίλια δολάρια ανά φωτογραφία).

Από το 2015 μέχρι σήμερα έχουν κατατεθεί περισσότερες από 200 ομαδικές αγωγές πολιτών του Ιλινόι για την κακή χρήση βιομετρικών στοιχείων. Ανάμεσά τους και μία αγωγή 35 δισεκατομμυρίων δολαρίων εναντίον του Facebook, για τη χρήση τεχνολογίας αναγνώρισης προσώπου προκειμένου να διευκολυνθεί η σήμανση των χρηστών (tag) σε φωτογραφίες.

Βέβαια, ο Βίκτορ Μπάλτα, εκπρόσωπος Τύπου του πανεπιστημίου της Ουάσιγκτον ισχυρίζεται ότι «κάθε χρήση φωτογραφίας της βάσης δεδομένων από τους ερευνητές ήταν σύννομη. Το πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον είναι ένα δημόσιο ερευνητικό ίδρυμα, και όχι ιδιωτικός φορέας και ο νόμος του Ιλινόι στοχεύει τους ιδιωτικούς φορείς».

Αφύπνιση

Οργή νιώθουν πολλοί χρήστες  του Διαδικτύου, οι οποίοι, αναρτώντας τις φωτογραφίες τους στο Flickr, κατέληξαν να «εκπαιδεύουν» συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Ωστόσο, την ίδια στιγμή  πολύ περισσότεροι από τους κατοίκους του Ιλινόι, που οι φωτογραφίες τους βρέθηκαν στο MegaFace, αδιαφορούν πλήρως για τις επιπτώσεις παρότι θα μπορούσαν να απαιτήσουν οικονομική αποζημίωση γι’ αυτή την παραβίαση. Ο «μηδενισμός της προσωπικής σφαίρας» έχει γίνει ένας εξαιρετικά διαδεδομένος όρος, που στην ουσία σημαίνει την απόλυτη παραίτηση από την προσπάθεια ελέγχου των δεδομένων που μας αφορούν, στην ψηφιακή εποχή. Αυτό, παραδείγματος χάρη, που συνέβη στη Χλόη Παπά θα μπορούσε, αναλόγως της οπτικής, να αποτελεί επιχείρημα για εξαιρετική επαγρύπνηση ή για ολοκληρωτική παραίτηση. Ποιος, άραγε, θα μπορούσε να προβλέψει ότι η φωτογραφία ενός νηπίου, το 2005, θα μπορούσε, δεκαπέντε χρόνια αργότερα, να συμβάλει στην ανάπτυξη πρωτοποριακής τεχνολογίας παρακολούθησης; «Εχουμε συνηθίσει να ανταλλάσσουμε τον προσωπικό μας βίο για την άνεσή μας και αυτό μας αποκοίμισε σχετικά με το τι συμβαίνει σε όλα τα στοιχεία που συγκεντρώνονται σχετικά με το πρόσωπό μας», επισημαίνει η καθηγήτρια Νομικής στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόι, Φέι Τζόουνς.

«Ομως, σιγά σιγά ο κόσμος άρχισε να αφυπνίζεται».

ΧΡΗΣΤΟΣ ΤΣΙΓΚΑΝΟΣ*, ΔΙΟΜΗΔΗΣ Δ. ΣΠΙΝΕΛΛΗΣ**

Ψηφιακός ανθρωπισμός

ΠΟΛΙΤΙΚΗ 25.08.2019

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Η ελληνική μυθολογία με τον μύθο του Προμηθέα και της Πανδώρας μάς διδάσκει ότι η τεχνολογία δεν είναι ποτέ απαλλαγμένη από δυσμενείς συνέπειες. Μέχρι και σήμερα η φωτιά στοιχίζει τακτικά ανθρώπινες ζωές. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι βρισκόμαστε στο μέσον μιας βαθιάς κοινωνικής μεταμόρφωσης, με την επιστήμη των υπολογιστών να αποτελεί τον βασικό παράγοντα αλλαγής. Η ικανότητα αυτοματοποίησης των ανθρώπινων γνωστικών δραστηριοτήτων είναι μια επαναστατική πτυχή της πληροφορικής. Για πολλές εργασίες, οι μηχανές ξεπερνούν ήδη αυτό που οι άνθρωποι μπορούν να επιτύχουν: σε ταχύτητα, σε ακρίβεια, αλλά ακόμα και σε αφαιρετική ανάλυση.

Ενώ η ψηφιοποίηση των πάντων ανοίγει άνευ προηγουμένου ευκαιρίες, δημιουργεί επίσης σοβαρές ανησυχίες. Χαρακτηριστικά, ο εφευρέτης του Παγκόσμιου Ιστού Tim Berners-Lee το εξέφρασε με τη θλιβερή δήλωσή του: «Το Σύστημα αποτυγχάνει». Οι απειλές της ιδιωτικότητας και της ελευθερίας του λόγου, η άνοδος ακραίων απόψεων και ψευδών ειδήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η απώλεια της ιδιωτικής ζωής και η εξάπλωση της ψηφιακής επιτήρησης είναι μερικά μόνο ενδεικτικά παραδείγματα. Η συν-εξέλιξη τεχνολογίας και ανθρωπότητας, μέσα σε έναν καταιγισμό δεδομένων, αλγορίθμων και υπολογιστικής ισχύος, διαταράσσει τον ίδιο τον ιστό της κοινωνίας επηρεάζοντας ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις, κοινωνικούς θεσμούς, οικονομίες και πολιτικές δομές.

Ας δούμε ένα απλό παράδειγμα από τον χώρο της μηχανικής μετάφρασης. Αν ζητήσουμε από το Google Translate να μας μεταφράσει την αγγλική πρόταση «The doctor asked the nurse to take a blood sample» στα ελληνικά, θα πάρουμε: «Ο γιατρός ζήτησε από τη νοσοκόμα να πάρει δείγμα αίματος». Παρατηρήστε μια σημαντική λεπτομέρεια: ο αλγόριθμος υπέθεσε ότι η φράση αναφέρεται σε άνδρα γιατρό και γυναίκα νοσηλεύτρια. Αυτό οφείλεται στη διαρκή εκπαίδευση του αλγορίθμου με ζευγάρια κειμένων (ελληνικά – αγγλικά), όπου οι γιατροί είναι άνδρες και οι νοσοκόμες γυναίκες. Το πρόβλημα φαινομενικά μπορεί να μοιάζει αθώο. Ομως, αν οι προκαταλήψεις επικρατούν σε συστήματα αυτοματοποιημένης μετάφρασης, δημιουργείται η εύλογη ανησυχία ότι ανάλογες μπορεί να υπάρχουν σε αυτόνομα οχήματα, αυτοματοποιημένα μοντέλα που χρησιμοποιούνται στην απονομή δικαιοσύνης και άλλες κρίσιμες εφαρμογές.

Το παράδειγμα της μετάφρασης αναδεικνύει το εξής: Οπως όλες οι τεχνολογίες, οι ψηφιακές τεχνολογίες δεν είναι παρθενογενείς. Διαμορφώνονται από έμμεσες και άμεσες επιλογές, και συνεπώς ενσωματώνουν ένα σύνολο αξιών, κανόνων, οικονομικών συμφερόντων και υποθέσεων σχετικά με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Σήμερα, πολλές από αυτές τις επιλογές παραμένουν κρυμμένες σε λογισμικό που υλοποιεί αόρατους αλγορίθμους, χωρίς έλεγχο τρίτων και λογοδοσία.

Αυτές οι πρακτικές δεν πρέπει να επικρατήσουν. Οφείλουμε να διαμορφώσουμε την τεχνολογία σύμφωνα με ανθρώπινες αξίες και ανάγκες, αντί να επιτρέπουμε στις τεχνολογίες να διαμορφώνουν τον άνθρωπο. Για τον σκοπό αυτό πρέπει να επιστρατεύσουμε κριτική σκέψη και διεπιστημονικότητα. Το καθήκον μας δεν είναι μόνο να περιορίσουμε μειονεκτήματα των τεχνολογιών, αλλά και να ενθαρρύνουμε καινοτομία που επικεντρώνεται στον άνθρωπο.

Τι μπορούμε, όμως, να κάνουμε; Αποτελεσματικοί κανονισμοί, κανόνες δεοντολογίας και νόμοι που εξασφαλίζουν δικαιοσύνη, ισότητα, λογοδοσία και διαφάνεια για συστήματα λογισμικού είναι σίγουρα ένα πρώτο βήμα. Αποφάσεις που έχουν τη δυνατότητα να επηρεάσουν ατομικά ή συλλογικά ανθρώπινα δικαιώματα πρέπει να συνεχίσουν να λαμβάνονται από ανθρώπους.

Απαιτείται ένα όραμα για νέα προγράμματα σπουδών στα πανεπιστήμιά μας που να συγκεράζουν στην πληροφορική γνώσεις και αξίες από ανθρωπιστικές και κοινωνικές σπουδές. Η Φινλανδία και η Κίνα ήδη ενσωματώνουν σπουδές τεχνητής νοημοσύνης στο σχολείο. Η Ελλάδα, με το εξαιρετικό επιστημονικό προσωπικό και την πλούσια γραμματεία που διαθέτει, θα μπορούσε να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στις εξελίξεις.

Το διεθνές συμπόσιο για τον ψηφιακό ανθρωπισμό που πρόσφατα διοργανώθηκε στην Αυστρία από το Πολυτεχνείο της Βιέννης ανέδειξε το «Μανιφέστο της Βιέννης» (informatik.tuwien.ac.at/dighum/wp-content/uploads/2019/08/Vienna\_Manifesto\_on\_Digital\_Humanism\_GR.pdf) ως μια πρόσκληση για να προβληματιστούμε και να ενεργήσουμε σχετικά με τη μορφή της τρέχουσας και της μελλοντικής τεχνολογικής ανάπτυξης.

* Ο κ. Χρήστος Τσίγκανος είναι ερευνητής στο Πολυτεχνείο της Βιέννης και ένας από τους συγγραφείς του Μανιφέστου.
** Ο κ. Διομήδης Δ. Σπινέλλης είναι πρόεδρος του Τμήματος Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Σύγχρονος ναρκισσισμός

Καλωσήρθατε στη μετα-Photoshop εποχή

Τα πρότυπα που μας προβάλλονται από την τηλεόραση, τον κινηματογράφο, τη διαφήμιση ή τη μόδα μάς καθιστούν καθημερινά ανασφαλείς. Αυτό που βλέπουμε στον καθρέφτη έχει μικρή σχέση με τους ηθοποιούς ή τα μοντέλα που κατακλύζουν τον κόσμο της επικοινωνίας

Τον Ιούλιο του 2019 τα κοινωνικά μέσα γέμισαν με φωτογραφίες των χρηστών τους, εξαιρετικά γερασμένων, με ρυτίδες και άσπρες τρίχες. Οσοι είναι εξοικειωμένοι με αυτά τα μέσα γνωρίζουν ότι είναι ναοί ενός ναρκισσισμού, στηριγμένου σε μεγάλο βαθμό όχι μόνο στις κοσμητικές επιστήμες, στα γυμναστήρια, στις παραλίες, στη βιομηχανία της μόδας, στα κομμωτήρια, στην πλαστική χειρουργική, αλλά και στην εξελιγμένη ψηφιακή τεχνολογία της εικόνας. Το (άγνωστό μας) πρόσωπο που μας κάνει αίτημα φιλίας στο facebook, το πιθανότερο είναι να έχει μικρή σχέση με τη φωτογραφία που μας κοιτάζει στη σελίδα του. Ολοι μας(;) το έχουμε συνηθίσει και αποδεχθεί ως αναπόσπαστο μέρος της σύγχρονης επικοινωνιακής σύμβασης. Τα πρότυπα που μας προβάλλονται από την τηλεόραση, τον κινηματογράφο, τη διαφήμιση ή τη μόδα μάς καθιστούν καθημερινά ανασφαλείς. Αυτό που βλέπουμε στον καθρέφτη έχει μικρή σχέση με τους ηθοποιούς ή τα μοντέλα που κατακλύζουν τον κόσμο της επικοινωνίας.

Το ίδιο το φαινόμενο των selfies (αυτοφωτογραφιών με το κινητό τηλέφωνο) είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική κοινωνικοτεχνολογική εξέλιξη της δεκαετίας μας. Εκατομμύρια άνθρωποι σε όλον τον κόσμο βγάζουν σε κάθε ευκαιρία τον εαυτό τους φωτογραφία με το κινητό τους, σε κάθε ευκαιρία, όπου κι αν βρίσκονται, από μια παραλία έως το κάθισμα του αεροπλάνου, άλλοτε τεντώνοντας το δεξί τους χέρι όσο πιο μακριά μπορούν (οι περαστικοί συχνά συγχέουν τους πρεσβύωπες με νάρκισσους), ενίοτε χρησιμοποιώντας ένα ειδικό μπαστούνι (selfie stick). Η ιδέα του αυτοπορτρέτου δεν είναι, ασφαλώς, καινούργια και διαπερνάει την ιστορία της εικόνας, αιώνες πριν την εφεύρεση της φωτογραφίας.

Συχνά οι ζωγράφοι χρησιμοποίησαν το μέσο της αυτοπροσωπογραφίας όχι μόνο για να καλλιεργήσουν την ωραιοπάθεια της νεότητάς τους αλλά για να φιλοσοφήσουν πάνω στα σημάδια του χρόνου στο πρόσωπο και στο σώμα τους. Οι αυτοπροσωπογραφίες του Ρέμπραντ σε προχωρημένη ηλικία είναι ίσως τα καλύτερα (και τα γνωστότερα) παραδείγματα αυτής της διάθεσης. Οταν η αμερικανική εταιρεία Eastman Kodak έκανε για πρώτη φορά τη φωτογραφική μηχανή διαθέσιμη σε ερασιτέχνες αυτό λάνσαρε ένα τεράστιο κοινωνικό φαινόμενο αυτοφωτογράφισης. Ομως, όπως ξέρουμε όλοι, είχε μια σειρά τεχνικά προβλήματα. Επρεπε να εφευρεθεί η ψηφιακή φωτογραφία τη δεκαετία ’70, πάλι από την Eastman Kodak (όμως η αδιαφορία της να επενδύσει στο μέσο σήμαινε, ειρωνικά, το τέλος της εταιρείας) για να πολλαπλασιαστεί το φαινόμενο. Μόλις όμως η νέα γενιά των smartphones στη δεκαετία μας πρόσφερε επιτέλους μια απειρία δυνατοτήτων αυτοφωτογράφισης οι selfies απογειώθηκαν.

Δύο ακόμη τεχνικές/κοινωνικές εξελίξεις εκτίναξαν το φαινόμενο. Το πρόγραμμα επεξεργασίας εικόνας Photoshop, ήδη από τη δεκαετία του ’80, έφερε ένα τέλος στην αξιοπιστία της φωτογραφίας. Για πρώτη φορά από την εφεύρεσή της, σε τέτοιο πειστικό βαθμό, δεν ήμασταν πλέον σίγουροι για το αν αυτό που βλέπαμε σε μια φωτογραφία ήταν αληθινό. Η έλευση της φωτογραφίας τη δεκαετία του 1830, μεταξύ πολλών άλλων καλλιτεχνικών αλλαγών που θα επέφερε τα επόμενα χρόνια, έθεσε ένα τέλος στο επάγγελμα του ζωγράφου πορτρετίστα ταυτότητας. Αυτά τα μικρά, οβάλ συνήθως, πορτρετάκια χρησιμοποιούνταν στα συνοικέσια στην Ευρώπη. Ο γαμπρός έστελνε το μικρό οβάλ πορτρέτο του στη νύφη κι αυτή, αν ενέκρινε αυτό που είχε δει, έστελνε το δικό της. Η αναξιοπιστία μιας τέτοιας εικονογραφίας είναι προφανής. Τουλάχιστον σήμερα, διότι τότε υπήρχε ακόμη ένας μεγάλος σεβασμός και πίστη στην εικόνα. Ομως όλοι μπορούμε να φανταστούμε πως αυτός ο επαγγελματίας ζωγράφος δούλευε για το μεροκάματο και δεν ήταν ορκωτός λογιστής. Ετσι ήταν απολύτως κατανοητό ότι συχνά αφαιρούσε κιλά ή ρυτίδες ή πρόσθετε μαλλιά στο πορτρέτο του πελάτη του. Ή ακόμη κι αν ο ζωγράφος ήταν απολύτως ευσυνείδητος επαγγελματίας, τίποτε δεν διαβεβαίωνε τη νύφη ότι το πορτρέτο δεν έγινε πριν τριάντα χρόνια ή και περισσότερο…

Μετά απ’ όλα αυτά είναι απολύτως κατανοητό γιατί η εφεύρεση του νέου μέσου της φωτογραφίας εξαφάνισε το επάγγελμα του ζωγράφου πορτρέτων ταυτότητας εν μιά νυκτί. Σιγά-σιγά όμως  η ανθρωπότητα κατάλαβε ότι κι αυτό το μέσο δεν ήταν πάντα ειλικρινές. Το ρετούς άρχισε να αφαιρεί τα ανεπιθύμητα σημάδια του χρόνου. Αυτό πήρε διαστάσεις κρατικής προπαγάνδας στα μεγάλα πορτρέτα των γερασμένων πια ηγετών όπως ο Στάλιν ή ο Μάο. Ομως παρέμενε ακόμη μια αθωότητα. Η αθωότητα του πινέλου. Το Photoshop ανέτρεψε τελείως την αντίληψή μας της πραγματικότητας. Οι λίγο μεγαλύτεροι δεν θα ξεχάσουν ποτέ όσο ζουν την προεκλογική εκστρατεία της δεκαετίας του ’90 όπου οι (πολυάριθμες) ελιές στο πρόσωπο του Κώστα Σημίτη εξαφανίστηκαν ως διά μαγείας.

Η άλλη καθοριστική κοινωνικοτεχνολογική εξέλιξη ήταν βεβαίως η διάδοση των social media. Εκεί ο ναρκισσισμός του καθενός μας μπορούσε να ‘χει τα 15 λεπτά διασημότητας στον κυβερνοχώρο. Και το πρόγραμμα Photoshop μας πρόσφερε το οπλοστάσιο να φτιάξουμε την ιδανική εικόνα του εαυτού μας, αν τα γυμναστήρια, οι παραλίες, η κοσμητική και η πλαστική χειρουργική δεν είχαν πετύχει το ιδανικό αποτέλεσμα. Εδώ φτάνουμε σ’ αυτό που λέγαμε στην αρχή αυτού του άρθρου: Το πρόσωπο που μας κάνει αίτημα φιλίας στο facebook, το πιθανότερο είναι να έχει μικρή σχέση με τη φωτογραφία που μας κοιτάζει στη σελίδα του. Ολοι μας το έχουμε συνηθίσει και αποδεχθεί ως αναπόσπαστο μέρος της σύγχρονης επικοινωνιακής σύμβασης. Και έχουμε σχεδόν πιστέψει ότι ο κόσμος που μας περιβάλλει, οι «φίλοι» μας στα κοινωνικά μέσα, είναι ηθοποιοί και μοντέλα.

Κι εκεί που απολαμβάναμε αυτή την ψηφιακή Σάνγκρι Λα, όπου όλοι είναι νέοι και ωραίοι, τον Ιούλιο του 2019 όλα άλλαξαν δραστικά. Η ψηφιακή εφαρμογή FaceApp επιτρέπει (με απίστευτα πειστικό τρόπο, είναι η αλήθεια) τη μετατροπή μας σε έντονα γερασμένα πρόσωπα. Ακόμη και νεότατοι άνθρωποι, φοιτητές και φοιτήτριες, ποστάρουν περήφανα φωτογραφίες τους ως ογδοντάχρονοι.

Μα γιατί να συμβαίνουν όλα αυτά άραγε; Μετά από περίπου πενήντα ή εξήντα χρόνια που ο δυτικός κόσμος μετέτρεψε τη νεότητα σε υπέρτατο προσόν (με την έκρηξη της ποπ κουλτούρας) και τη νεολαία ως καινούργια κοινωνική τάξη, τώρα όλα ανατρέπονται;

Είναι η ωριμότητα και η σοφία που (συνήθως) συνοδεύει τις ρυτίδες και τα άσπρα μαλλιά που τα κάνουν γοητευτικά; Μήπως η φάση με τους νέους πολιτικούς (τους νεότερους πρωθυπουργούς στην Ευρώπη) που περάσαμε έφτασε κι αυτή σε ένα τέλος και θα αναζητήσουμε ξανά πατριαρχικά ηλικιωμένα πρότυπα; Είναι άραγε αυτό το νέο πρότυπο για την επόμενη δεκαετία; Μάλλον είναι νωρίς ακόμη για να αποφανθούμε. Στο μεταξύ μπορούμε να αναρωτηθούμε γιατί εκατομμύρια (πραγματικά) νέοι και ωραίοι άνθρωποι επιλέγουν αυτή τη νέα ταυτότητα. Και να αφήσουμε το γεγονός των εξαιρετικά σοβαρών προσωπικών δεδομένων που παραδίδουν στην εταιρεία αυτή για να πετύχουν τον σκοπό τους για μια άλλη συζήτηση…

Ο κ. Θανάσης Μουτσόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης και της Θεωρίας του Πολιτισμού στο Πολυτεχνείο Κρήτης.

«Στη Σίλικον Βάλεϊ όλοι πιστεύουν ότι θα κάνουν τον κόσμο καλύτερο, αλλά τίποτα από αυτά που πιστεύουν δεν συνέβη. Το Facebook είναι το καλύτερο παράδειγμα. Ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ θέλει να μας διασυνδέσει όλους, αλλά τελικά μας έχει απομονώσει σε δωμάτια ομοφωνίας. Μας έχει κάνει λιγότερο έξυπνους κι ανεκτικούς απέναντι στον κόσμο. Eχει φτιάξει το καλύτερο όχημα για ανθρώπους σαν τον Πούτιν που θέλουν να κλονίσουν τη δημοκρατία. Eχει συμβάλει στη μοναξιά και στην απομόνωσή μας. Υπάρχει ισχυρός συσχετισμός για την άνοδο της κατάθλιψης στους νέους ανθρώπους με τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και ειδικότερα του Facebook».

Τα παραπάνω λόγια δεν περιμένεις να τα ακούσεις από έναν θιασώτη της τεχνολογίας που έχει ιδρύσει μία σειρά, επιτυχημένων και μη, νεοφυών τεχνολογικών επιχειρήσεων στη Σίλικον Βάλεϊ. Κι όμως, ανήκουν στoν Aντριου Κιν, έναν επιχειρηματία με πλήθος νεοφυών επιχειρήσεων στο ενεργητικό του, και γνωστού Αμερικανοβρετανού συγγραφέα. Στο παρελθόν ο Κιν δημοσίευσε τρία βιβλία, στα οποία άσκησε δριμεία κριτική στις τεχνολογικές εταιρείες και ειδικότερα στους ψηφιακούς γίγαντες, όπως η Google και η Facebook, κατηγορώντας τες ότι οδηγούν τις κοινωνίες μας σε επικίνδυνους δρόμους.

Ο «Λουδίτης»

Τα βιβλία αυτά στην κοινότητα των τεχνόφιλων του απένειμαν τον τίτλο του «Αντίχριστου της Σίλικον Βάλει» και του «Λουδίτη». Τώρα όμως που ακόμα και οι πιο θερμοί οπαδοί της τεχνοφιλίας δείχνουν να συμμερίζονται την επιχειρηματολογία του, μιλώντας για «καπιταλισμό της παρακολούθησης», για «μονοπώλια των μεγάλων δεδομένων», για «αντι-κοινωνικά μέσα δικτύωσης», για «ψηφιακούς εθισμούς» και για «υπαρξιακούς κινδύνους από έξυπνους αλγόριθμους», ο Κιν συνεχίζει την αντισυμβατική του πορεία κι επανέρχεται με ένα νέο βιβλίο, ταξιδιωτικής δημοσιογραφίας αυτή τη φορά, στο οποίο αναζητεί λύσεις για όλα αυτά που είχε προβλέψει κι αναλύσει την προηγούμενη δεκαετία.

Στο «Πώς θα επισκευάσουμε το μέλλον, μένοντας ανθρώπινοι στην ψηφιακή εποχή («How to fix the future, staying human in the digital age», εκδ. Atlantic Books, 2018), ο Κιν ταξιδεύει από την Ινδία στην Εσθονία, και από τη Γερμανία στην Σιγκαπούρη, ψάχνοντας την ατομική και συλλογική φόρμουλα που θα αντιμετωπίσει την επέλαση της τεχνολογίας στις ζωές και στις κοινωνίες μας, και θα εξασφαλίσει ένα καλύτερο μέλλον για όλους. Μιας πρόκλησης που είναι περίπλοκη κι επείγουσα, όσο ποτέ άλλοτε.
«Η τεχνολογία τρέχει γρηγορότερα από τους ανθρώπους και τις κυβερνήσεις» λέει ο Κιν «και πρέπει να την επιβραδύνουμε. Πρέπει να σκεφθούμε ρυθμίσεις, επιχειρηματικούς, ή ακόμα και εμπορικούς μηχανισμούς για να την προλάβουμε. Χρειάζεται να ρυθμίσουμε ξανά τη σχέση μας με την τεχνολογία». Μολονότι δεν υφίσταται μαγική συνταγή, ούτε ψηφιακή εφαρμογή για την επίλυση των προβλημάτων που δημιουργεί η τεχνολογία, ο Κιν θεωρεί ότι μια συνδυαστική στρατηγική πέντε τακτικών, που θα εφαρμοστεί από έξυπνους ανθρώπους κι όχι από έξυπνες μηχανές, θα μπορέσει να ανακόψει την αρνητική πορεία της σύγχρονης τεχνολογίας.

Η πρώτη τακτική είναι η νομική ρύθμιση. «Σε αυτό τον τομέα επιτυγχάνονται ήδη πολλές νίκες, και αυτό είναι πολύ σημαντικό» λέει ο Κιν. «Εχει ξεκινήσει από την Ευρώπη και επεκτείνεται τώρα στις ΗΠΑ και παίρνει τη μορφή του εξαναγκασμού των τεχνολογικών εταιρειών να πληρώσουν φόρους, να λογοδοτούν περισσότερο και να είναι διαφανείς. Ακόμα και οι ΗΠΑ που είναι γενικά κατά των ρυθμίσεων έχουν αρχίσει να αναγνωρίζουν ότι υπάρχει η ανάγκη για νόμους γύρω από τα δεδομένα, όπως το GDPR (Γενικός Κανόνας Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων), ότι υπάρχει ακόμα κι ανάγκη για σπάσιμο μερικών εξ αυτών των τεράστιων τεχνολογικών επιχειρήσεων. Εχει αρχίσει το όλο θέμα να γίνεται ένα πολιτικό ζήτημα, όπως ακριβώς θα έπρεπε. Είναι πιθανό να δούμε τη ρύθμιση του τεχνολογικού πεδίου να είναι ένα από τα μείζονα θέματα της προεδρικής εκλογής του 2020 στις ΗΠΑ».

Η δεύτερη τακτική που μπορεί να συμβάλει στην επιδιόρθωση του μέλλοντος, σύμφωνα με τον Κιν, αφορά την καινοτομία, κι είναι αυτή που ανησυχεί περισσότερο τον συγγραφέα. «Πολλοί επιχειρηματίες αρχίζουν να καταλαβαίνουν ότι το κυρίαρχο επιχειρηματικό μοντέλο των μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών, το “μοντέλο του δωρεάν”, δεν λειτουργεί γιατί εκμεταλλεύεται βαθύτατα τις ανθρώπινες αδυναμίες». Εδώ η πρόκληση είναι να επανεφεύρουμε τα οικονομικά του Διαδικτύου, να ξανασκεφθούμε το όλο οικοσύστημα. «Χρειαζόμαστε επειγόντως νέα επιχειρηματκά μοντέλα», λέει.

Η τρίτη τακτική εμπλέκει τη συμπεριφορά των ίδιων των καταναλωτών. Ο συγγραφέας αναφέρει χαρακτηριστικά τη δράση όψιμων κινημάτων ενάντια στο Facebook. «Οι καταναλωτές ξυπνούν σταδιακά και βλέπουν ότι χρησιμοποιούνται τα δεδομένα τους χωρίς τη συνειδητή τους συγκατάθεση, ότι παραβιάζεται η ιδιωτικότητά τους, ότι αλλοιώνεται η αίσθηση του εαυτού τους και ότι είναι βαριά εθισμένοι σε ψηφιακές υπηρεσίες. Οι καταναλωτές αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι η λεγόμενη “οικονομία του μοιράσματος” μπορεί να τους εκμεταλλευθεί άγρια, και διαλέγουν να μη χρησιμοποιούν για παράδειγμα πλατφόρμες όπως η UBER. Αλλά ακόμα και τοπικές Αρχές αρχίζουν να αναγνωρίζουν το ίδιο πράγμα, για πλατφόρμες όπως η AirBnB που ανεβάζει τις τιμές των ακινήτων».

Η τέταρτη τακτική αφορά την εμπλοκή της κοινωνίας των πολιτών και είναι σύμφωνα με τον Κιν πολύ ενθαρρυντική. Συνδικάτα, φιλανθρωπικές οργανώσεις, μη κυβερνητικές οργανώσεις και άτομα που ενδιαφέρονται, κινητοποιούνται προκειμένου να πιέσουν τις τεχνολογικές εταιρείες να αναλάβουν τις κοινωνικές τους ευθύνες. «Δικηγόροι αρχίζουν να εργάζονται για λογαριασμό εταιρειών με κοινωνικό προσανατολισμό, επιχειρηματίες, επενδυτές ακόμα και δισεκατομμυριούχοι όπως ο Μαρκ Μπένιοφ, στρέφονται στον σκοπό υπέρ ενός κοινωνικά υπεύθυνου τεχνολογικού οικοσυστήματος».

Τέλος, η πέμπτη τακτική αφορά μια πιο μακροπρόθεσμη πρόκληση, που είναι ίσως και η πιο σημαντική: στην εκπαίδευση. Ο Κιν κάνει ειδική αναφορά στα σχολεία Ουόλντορφ και Μοντεσόρι, τα οποία προκρίνουν μια πιο ανθρωποκεντρική εκπαίδευση, μειώνοντας δραστικά τον ρόλο της τεχνολογίας και αποθαρρύνοντας τη χρήση των οθονών από τα παιδιά. «Δεν πιστεύω ότι πρέπει να απαγορεύσουμε στα παιδιά να χρησιμοποιούν τις οθόνες και τις τεχνολογίες, αλλά πρέπει να γυμνάζουν τον «μυ της αυτενέργειας. Να σκέφτονται, να αμφισβητούν, να γίνονται δημιουργικοί. Να κάνουν πράγματα που δεν μπορεί να κάνει η τεχνολογία, η τεχνολογία δεν μπορεί να έχει αυτενέργεια. Η τεχνολογία δεν μπορεί να σκεφθεί τον εαυτό της. Ως γονείς πρέπει να εμψυχώσουμε τους νέους ανθρώπους, να τους δώσουμε αυτενέργεια. Δε χρειάζεται να τα περικυκλώνουμε με βιβλία, πρέπει να τα καθοδηγήσουμε να κάνουν αυτά που δεν μπορούν να κάνουν οι υπολογιστές, να σκέφτονται ανεξάρτητα και να έχουν ενσυναίσθηση. Το ξέρω ότι είναι εύκολο να το λες και δύσκολο να το πετυχαίνεις. Αλλά αυτή είναι η πρόκληση σήμερα».

«Τα μεγάλα δεδομένα εισβάλλουν βάναυσα στην ιδιωτικότητά μας»

Το ερώτημα που προκύπτει είναι εύλογο. Υπάρχει ένα υπόδειγμα χώρας που έχει υιοθετήσει τις περισσότερες ή έστω κάποιες από αυτές τις τακτικές επιτυχημένα; «Επειδή δεν υπάρχουν και πολλά πράγματα να θαυμάζεις στον κόσμο μας, μου αρέσει το παράδειγμα της Εσθονίας», απαντά ο Κιν. «Εκεί κάνουν κάτι ενδιαφέρον, γιατί ενώ επιλέγουν να μην απορρίπτουν την τεχνολογία, εξακολουθούν να είναι μια πολύ καλά ενημερωμένη και μορφωμένη κοινωνία, μια κοινωνία που είναι σχετικά εξισωτική. Αυτό που μου αρέσει είναι ότι συνειδητοποιούν ότι η αντίληψη που έχουμε για την ελευθερία και την ιδιωτικότητα, έρχεται από τον 19ο αιώνα και δεν μπορεί να έχει εφαρμογή στον 21ο αιώνα των μεγάλων δεδομένων. Γι’ αυτό χρειαζόμαστε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο.


Το βιβλίο του Αντριου Κιν «Πώς θα επισκευάσουμε το μέλλον» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Atlantic Books.

Μου αρέσει επίσης που οι Εσθονοί έχουν υψηλό επίπεδο εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση. Μοιάζει πολύ με τη Σιγκαπούρη, αλλά είμαι πιο αισιόδοξος για την Εσθονία, εξαιτίας του ότι είναι πιο δημοκρατική χώρα. Πιστεύω ότι έτσι θα είναι το μέλλον. Αυτό που θέλω να αποφύγω είναι το μοντέλο της Κίνας, τον τεχνοκρατικό ολοκληρωτισμό της παρακολούθησης. Το εσθονικό μοντέλο μας παρέχει ένα είδος εναλλακτικής. Το κράτος ψηφιοποιεί τα πάντα, αλλά ταυτόχρονα υπογράφεται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ κυβέρνησης και πολιτών σχετικά με το πώς και πότε η κυβέρνηση μπορεί να βλέπει τα δεδομένα των πολιτών».

Ο Κιν είναι συγκρατημένα αισιόδοξος για το μέλλον της σχέσης μας με την τεχνολογία. «Δεν θα είναι ένας εύκολος αγώνας» σημειώνει, «εξάλλου έχουμε βρεθεί ξανά στο ίδιο σημείο. Με έναν τρόπο είμαστε ξανά στα μέσα του 19ου αιώνα, στις απαρχές της Βιομηχανικής Επανάστασης. Στην αρχή εκείνης της Επανάστασης η εκμετάλλευση των ανθρώπων ήταν ακραία. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και τώρα με τα μεγάλα δεδομένα, τα οποία είναι κατά πολλούς το “νέο πετρέλαιο”. Τα μεγάλα δεδομένα απογυμνώνουν τις ταυτότητές μας και εισβάλλουν βάναυσα στην ιδιωτικότητά μας. Πιστεύω ότι οι μελλοντικές γενιές θα κοιτούν την εποχή μας και θα λένε “πώς επέτρεπαν να γίνονται όλα αυτά;”, με τον ίδιο τρόπο που κοιτάμε κι εμείς το παρελθόν κι αναρωτιόμαστε “πώς επέτρεπαν σε 11χρονα παιδιά να δουλεύουν σε εργοστάσια;”».

Ο «μεταφραστής» των γονιδίων μας

Τα κομμάτια ενός γενετικού παζλ που μέχρι πρόσφατα πιστευόταν ότι είναι αδύνατον να συντεθεί έχουν ήδη αρχίσει να βάζουν στη θέση τους οι επιστήμονες, καθιστώντας τα θεωρούμενα… αδύνατα δυνατά.

www.tovima.gr/2015/05/09/science/o-metafrastis-twn-gonidiwn-mas/

9 Μαΐου 2015, 09:05 Ενημερώθηκε: 10 Μαΐου 2015, 05:45

Ενας «διερμηνέας» της βιολογίας των γονιδίων μας και συγκεκριμένα των γενετικών ποικιλομορφιών που προδιαθέτουν σε νόσους γεννήθηκε για πρώτη φορά μέσα από μια διεθνή συνεργασία με έντονο το ελληνικό στοιχείο. Το νέο «εργαλείο», ένα… Google Translator σχετικά με το πώς επηρεάζουν βιολογικά τον οργανισμό μας όλες αυτές οι γενετικές ποικιλομορφίες που κατά καιρούς ακούμε ότι αυξάνουν τον κίνδυνο για διαφορετικές ασθένειες, είναι τόσο υποσχόμενο ώστε παρουσιάστηκε μέσα από σειρά δημοσιεύσεων στο τεύχος της έγκριτης επιθεώρησης «Science» που κυκλοφόρησε προχθές, Παρασκευή.


O καθηγητής Γενετικής του Πανεπιστημίου της Γενεύης Μανώλης Δερμιτζάκης είναι από τους πρωτεργάτες του πρωτοποριακού προγράμματος GTExΕκ των πρωτεργατών και συντονιστών του καινοτόμου προγράμματος που ονομάζεται GTEx (Genotype-Tissue Expression) και το οποίο οδήγησε στη δημιουργία του γενετικού-βιολογικού «μεταφραστή» είναι ο καθηγητής Γενετικής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Γενεύης και συνεργαζόμενος ερευνητής στο Ιδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών (ΙΙΒΕΑΑ) κ. Μανώλης Δερμιτζάκης. Ο έλληνας καθηγητήςμιλάει στο «Βήμα» για τη νέα εποχή που ανοίγεται σε ό,τι αφορά την κατανόηση της γενετικής προδιάθεσης των ανθρώπων για εμφάνιση σοβαρών νόσων όπως ο καρκίνος, οι καρδιοπάθειες και ο διαβήτης. Οπως λέει, αυτή η σε βάθος κατανόηση – την οποία δεν είχαμε πριν στις «αποσκευές» μας – είναι εκείνη που θα οδηγήσει, όπως ελπίζουν οι ειδικοί, σε αποτελεσματικότερες θεραπείες οι οποίες θα βασίζονται στο πώς ακριβώς οι γενετικές ποικιλομορφίες (οι κληρονομούμενες αλλαγές στην… ορθογραφία στον κώδικα του DNA) ελέγχουν το πώς, το πότε και το πόσο τα γονίδια «ανάβουν» και «σβήνουν» σε διάφορους ιστούς δημιουργώντας την προδιάθεση για το… άναμμα προβλημάτων στον οργανισμό. Ισως λοιπόν στα χρόνια που έρχονται το GTEx βοηθήσει σημαντικά στο να… σβήνουν οι φωτιές που τα γονίδιά μας «ανάβουν» μέσα μας.
Ο κ. Δερμιτζάκης εξηγεί ότι σήμερα οι περισσότερες γενετικές μελέτες σχετικά με τον κίνδυνο εμφάνισης νόσων μάς πληροφορούν συχνά-πυκνά για το ότι «η τάδε γενετική ποικιλομορφία φάνηκε να προδιαθέτει π.χ. για διαβήτη και η δείνα για καρδιοπάθειες. Μάλιστα πολλές φορές αναφέρεται ότι «βρέθηκε το γονίδιο του διαβήτη» ή μιας άλλης νόσου, γεγονός που είναι λάθος, αφού στην πραγματικότητα συνήθως δεν ξέρουμε το γονίδιο, αλλά και όταν το ξέρουμε, απλώς μιλούμε για μια γενετική παραλλαγή ενός γονιδίου, μια αλλαγή στον «συλλαβισμό» στο γονίδιο σε σύγκριση με το φυσιολογικό». Σε κάθε περίπτωση, σύμφωνα με τον καθηγητή, όλες αυτές οι μελέτες δεν δείχνουν τίποτα παραπάνω από μια στατιστική συσχέτιση. «Δεν μας λένε τι ακριβώς συμβαίνει στο κύτταρο εξαιτίας της γενετικής αυτής παραλλαγής. Αυτό όμως είναι το ζητούμενο αν θέλουμε να μετατρέψουμε τη θεωρία σε πράξη, αν θέλουμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει βιολογικά στον οργανισμό εξαιτίας μιας γονιδιακής προδιάθεσης οδηγώντας τελικώς σε μια νόσο».
 
Πώς έγιναν δυνατά τα αδύνατα
Το ζητούμενο όμως αυτό είχε αποδειχθεί επί μακρόν… mission impossible. Ιδού το γιατί: «Με δεδομένο ότι οι ίδιες γενετικές ποικιλομορφίες έχουν διαφορετικές λειτουργίες σε διαφορετικά κύτταρα – καθώς δεν χρησιμοποιούνται όλες οι περιοχές ενός γονιδίου από όλα τα κύτταρα – εννοεί κάποιος ότι για να συλλέξουμε στοιχεία σχετικά με τις βιολογικές συνέπειες της κάθε γενετικής ποικιλομορφίας που σχετίζεται με μια νόσο θα έπρεπε να διερευνήσουμε την επίδρασή της σε κάθε ιστό του οργανισμού, κάτι που ήταν αδύνατο να συμβεί λαμβάνοντας δεκάδες ιστούς από ζώντες ανθρώπους»σημειώνει ο έλληνας ερευνητής.
Πριν από μερικά χρόνια ωστόσο και συγκεκριμένα το 2007 ξεκίνησε η συζήτηση για να γίνει το… impossible possible. Μια μεγάλη ομάδα ειδικών διαφορετικών κέντρων με συντονιστές το Ινστιτούτο Broad του ΜΙΤ και του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, καθώς και το Πανεπιστήμιο της Γενεύης, έβαλαν μπρος την ιδέα, η οποία άρχισε να υλοποιείται περίπου τρία χρόνια αργότερα με κεντρική χρηματοδότηση των Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ [National Institutes of Health, NIH – και επισημαίνουμε το «κεντρική χρηματοδότηση» καθώς αυτή προέκυψε από τον κεντρικό προϋπολογισμό των ΝΙΗ (common fund) εξαιτίας της τεράστιας επίδρασης που το πρόγραμμα φαίνεται ότι μπορεί να έχει ενάντια σε μια ευρεία γκάμα νόσων].
Ο καθηγητής διευκρινίζει ότι η συλλογή των πολύτιμων ιστών που ήταν απαραίτητοι για ανάλυση έγινε (και συνεχίζει να γίνεται αφού δείγματα θα συλλέγονται ως το τέλος του έτους ώστε να εμπλουτιστεί στον μέγιστο δυνατό βαθμό αυτή η «τράπεζα» γνώσης για τους επιστήμονες και τελικώς ζωής για όλους μας) από άτομα κλινικώς νεκρά. «Η συλλογή γίνεται αποκλειστικώς σε κέντρα των ΗΠΑ από άτομα υγιή που έχουν κριθεί κλινικώς νεκρά κυρίως εξαιτίας σοβαρών τραυματισμών. Εννοείται ότι στο πλαίσιο της διαδικασίας τηρούνται όλοι οι ηθικοί κανόνες, γίνεται συζήτηση με τους συγγενείς των θυμάτων και λαμβάνεται η έγκρισή τους για τη λήψη των ιστών. Οι ιστοί που συλλέγονται έχει διασφαλιστεί προηγουμένως ότι δεν θα φανούν χρήσιμοι για δωρεά σε άλλους ανθρώπους που τους έχουν ανάγκη».
Μετά τη συλλογή των ιστών – απώτερος στόχος είναι να συγκεντρωθούν ιστοί από συνολικά 900 άτομα, με δείγμα 30-40 ιστών κατ’ άτομο – γίνεται ανάλυση τόσο του RNA του κάθε δείγματος όσο και του DNA του ατόμου. «Πρόκειται για μια δύσκολη και λεπτομερή διαδικασία η οποία χάρη στις νέες τεχνολογίες που επιτρέπουν πολλαπλές αναλύσεις ταυτοχρόνως διαρκεί περί τις τρεις ως τέσσερις ημέρες για να λάβουμε το «προφίλ» όλων των ιστών του κάθε ατόμου» περιγράφει ο κ. Δερμιτζάκης, ο οποίος με την ομάδα του έχει ενεργό ρόλο στη στατιστική ανάλυση των ευρημάτων.
Οι πρώτοι καρποί
Αυτή η δύσκολη δουλειά έδωσε όμως τώρα τους πρώτους «ζουμερούς» καρπούς της, σύμφωνα με τις νέες δημοσιεύσεις. Στο κύριο άρθρο στο «Science» παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της ανάλυσης περισσότερων από 1.600 δειγμάτων που αφορούσαν 43 τύπους ιστών και ανήκαν σε 175 άτομα. Οι ερευνητές επικέντρωσαν την ανάλυσή τους, η οποία βρίσκεται μέχρι στιγμής σε πιλοτική φάση, σε δείγματα που προέρχονταν από εννέα είδη των πιο εύκολα διαθέσιμων ιστών και συγκεκριμένα λιπώδους ιστού, ιστού από την κνημιαία αρτηρία και το κνημιαίο νεύρο, καρδιακού ιστού, ιστού των πνευμόνων, ιστού των σκελετικών μυών, δερματικού ιστού, ιστού του θυρεοειδούς και αιμοποιητικού ιστού – ο καθηγητής υπογραμμίζει πάντως ότι μελλοντικά αναμένεται η ανάλυση να περιλαμβάνει 45 τύπους ιστών ή και παραπάνω, ο καθένας εκ των οποίων θα προέρχεται από 300 ως 900 άτομα.
Να εξηγήσουμε προτού προχωρήσουμε ότι το γενετικό «αποτύπωμα» κάθε κυττάρου είναι το ίδιο – αυτό σημαίνει ότι σε γενικό πλαίσιο όλα τα κύτταρα, όπως διευκρινίζει ο έλληνας ερευνητής, έχουν το ίδιο DNA. Ωστόσο, δεν χρησιμοποιούνται όλες οι περιοχές του κάθε γονιδίου από όλους τους τύπους κυττάρων. «Για παράδειγμα, αυτό που κάνει ένα νεφρικό κύτταρο διαφορετικό από ένα ηπατικό κύτταρο είναι το ποια γονίδια ενεργοποιούνται ή απενεργοποιούνται σε αυτό και πόσο ενεργά είναι».
Προκειμένου να «αιχμαλωτιστούν» και να καταγραφούν λοιπόν για πρώτη φορά οι διαφορές στη βιολογία των γονιδιακών παραλλαγών και τελικώς στη λειτουργία των διαφορετικών ιστών, οι ερευνητές του προγράμματος GTEx χρησιμοποίησαν μια μεθοδολογία η οποία ονομάζεται ανάλυση eQTL (expression quantitive trait locus) ώστε να εκτιμήσουν το πώς οι γενετικές παραλλαγές επιδρούν στη δραστηριότητα των γονιδίων. Στο πλαίσιο της ανάλυσης eQTL μελετάται η σχέση μεταξύ μιας γενετικής παραλλαγής σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία στο γονιδίωμα και του επιπέδου δραστηριότητας ενός γονιδίου σε έναν συγκεκριμένο ιστό. Ενας από τους στόχους του μεγάλου προγράμματος GTEx είναι να εντοπιστούν eQTLs για όλα τα γονίδια και να εκτιμηθεί αν αυτά έχουν επίδραση σε πολλαπλούς τύπους ιστών.
Εχουν ήδη ανιχνευθεί από την πιλοτική ανάλυση που έδωσε τα πρώτα αποτελέσματά της γενετικές παραλλαγές που εμφανίζουν κοινή δραστηριότητα σε διαφορετικούς τύπους ιστών. Μάλιστα, σύμφωνα με τα ευρήματα των ερευνητών, σχεδόν τα μισά eQTLs που αφορούσαν γονίδια τα οποία κωδικοποιούν για πρωτεΐνες ήταν ενεργά και στους εννέα τύπους ιστών που μελετήθηκαν. Οπως ανέφερε σχολιάζοντας τα νέα στοιχεία η κυρία Κριστίν Αρντλι, εκ των κύριων συγγραφέων της μελέτης μαζί με τον κ. Δερμιτζάκη, διευθύντρια του Κέντρου Ανάλυσης και Συντονισμού στο Εργαστήριο GTEx του Ινστιτούτου Broad, «η ανάλυσή μας έδειξε έναν αρκετά μεγάλο αριθμό γενετικών ποικιλομορφιών οι οποίες ήταν κοινές σε διαφορετικούς ιστούς ενώ την ίδια στιγμή υπήρχαν υπο-ομάδες γενετικών ποικιλομορφιών που φάνηκε να αφορούν μόνο συγκεκριμένους ιστούς».
 
Ιδια παραλλαγή, διαφορετική επίδραση
Ωστόσο οι επιστήμονες πίσω από τη μελέτη σημειώνουν ότι ακόμη και αν η ίδια γονιδιακή παραλλαγή είναι ενεργή σε πολλούς ιστούς μπορεί να έχει διαφορετική επίδραση στον καθέναν από αυτούς. Από τη μελέτη προέκυψε, για παράδειγμα, ότι μια γονιδιακή παραλλαγή που επιδρά στη δραστηριότητα δύο γονιδίων τα οποία σχετίζονται με την αρτηριακή πίεση είχε ισχυρότερη επίδραση στη γονιδιακή έκφραση στην κνημιαία αρτηρία, παρότι η γονιδιακή έκφραση από μόνη της ήταν εντονότερη σε άλλους ιστούς.
Συνολικά οι ερευνητές εντόπισαν περί τα 10.300 eQTL στα γονίδια των ιστών που εξέτασαν. Εκτιμούν ότι η σύγκριση των eQTL που αφορούσαν συγκεκριμένους ιστούς και τη σύνδεσή τους με γενετικές νόσους μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με το ποιοι ιστοί σχετίζονται περισσότερο και με ποιες ασθένειες.
Ο κ. Δερμιτζάκης λέει ότι, τουλάχιστον σε αυτή τη φάση του πιλοτικού προγράμματος, «ξεδιπλώνεται» η ανάπτυξη όλων των αναλυτικών μεθόδων που θα δείχνουν στο μέλλον πότε μπορούμε να πούμε ότι μια γενετική ποικιλομορφία έχει επίδραση σε έναν ιστό και όχι σε έναν άλλον. «Τώρα χτίζουμε μέσα από τις μελέτες που παρουσιάζουμε το στατιστικό μοντέλο. Προσπαθούμε να ανακαλύψουμε ποια γενετική ποικιλομορφία επηρεάζει την έκφραση ποιου γονιδίου, ποιοι και πόσοι ιστοί επηρεάζονται, αλλά και να καταλάβουμε σε ποιον ή ποιους ιστούς δρουν οι γενετικές ποικιλομορφίες που έχει ήδη βρεθεί από προηγούμενες μελέτες ότι σχετίζονται με ασθένειες. Θέλουμε να καταλάβουμε ποιοι ιστοί επηρεάζονται από κάθε γενετική ποικιλομορφία αλλά και το ποσοστό συμμετοχής του κάθε ιστού σε ό,τι αφορά τον γενετικό κίνδυνο για εμφάνιση νόσων. Η ερμηνεία της βιολογικής δράσης των γενετικών ποικιλομορφιών θα μας δώσει τελικά τη δυνατότητα να ερμηνεύσουμε τις γενετικές αιτίες πολλών νόσων». Για να καταλάβουμε όλοι καλύτερα τι εννοεί ο καθηγητής, ιδού ένα παράδειγμα που εκείνος δίνει. Σε ένα έμφραγμα «συμμετέχουν» ιστοί που ο καθένας σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό αποτελεί έναν αναπάντεχο (τουλάχιστον για τους πολλούς) εκλυτικό παράγοντα του επεισοδίου. «Το έμφραγμα συμβαίνει στην καρδιά. Ωστόσο οι αιτίες που οδηγούν σε αυτό το αποτέλεσμα πηγάζουν κυρίως από τη συμμετοχή άλλων ιστών, π.χ. του ηπατικού που παράγει χοληστερόλη, τα υψηλά επίπεδα της οποίας αποφράσσουν τις αρτηρίες ή του λιπώδους που όταν αυξάνεται πολύ σε περιπτώσεις παχυσαρκίας αποτελεί επίσης παράγοντα κινδύνου για καρδιακό επεισόδιο. Ετσι είναι πολύ σημαντικό να ανακαλύψουμε ποιοι ιστοί συντελούν βιολογικά στην εμφάνιση ενός προβλήματος και σε τι βαθμό ο καθένας». Και αυτό δεν ισχύει μόνο για το έμφραγμα αλλά για πλήθος νόσων. Σε δηλώσεις του σχετικά με τη μελέτη ο διευθυντής του προγράμματος από το Εθνικό Ερευνητικό Ινστιτούτο για το Ανθρώπινο Γονιδίωμα (NHGRI) των ΗΠΑ Τζεφ Στρουγουίνγκ τόνισε ότι οι επιστήμονες που μελετούν το άσθμα ή τον καρκίνο του νεφρού θα ενδιαφέρονταν σημαντικά να κατανοήσουν πώς οι διαφορετικές γενετικές ποικιλομορφίες επιδρούν στους πνεύμονες, στους νεφρούς ή σε άλλα όργανα.
Προς εξατομικευμένες θεραπείες
Ολο αυτό το βαθύ «σκάψιμο», η ανάλυση των γενετικών ποικιλομορφιών και των επιδράσεών τους στους ιστούς, δεν γίνεται μόνο σε θεωρητικό επίπεδο για την… ικανοποίηση της βασικής έρευνας. Αντιθέτως, αναμένεται να έχει απτές εφαρμογές. «Μελλοντικά με βάση τη νέα γνώση θα μπορούσαμε να παρέμβουμε φαρμακολογικά σε γονίδια που αποδεικνύεται ότι προδιαθέτουν σε νόσους και να μειώσουμε τον κίνδυνο για εμφάνιση ενός σοβαρού προβλήματος όπως το έμφραγμα που προαναφέραμε. Ουσιαστικώς, ανάλογα με τις ανάγκες, θα είμαστε σε θέση να παρεμβαίνουμε στις πρωτεΐνες για τις οποίες κωδικοποιούν τα επίμαχα γονίδια και να αυξάνουμε ή να μειώνουμε τα επίπεδά τους ώστε να ελαχιστοποιούμε την πιθανότητα εμφάνισης της εκάστοτε νόσου. Αυτή η πληροφορία είναι τεράστιας σημασίας για την ανάπτυξη νέων εξατομικευμένων μεθόδων θεραπείας αλλά και φαρμάκων».
Σύμφωνα με τον κ. Δερμιτζάκη, το πολλά υποσχόμενο πρόγραμμα GTEx αποτελεί ένα πρώτο «μεταφραστικό εργαλείο» των γενετικών ποικιλομορφιών στη λειτουργία του οργανισμού. «Εχουμε μια κοινή έννοια, το γονιδίωμα, το οποίο εκφράζεται μέσα από διαφορετικές γλώσσες, τους ιστούς. Κάθε ιστός ερμηνεύει με τη δική του διάλεκτο το γονιδίωμα και εμείς προσπαθούμε να μάθουμε τώρα αυτές τις διαλέκτους για να μιλήσουμε όσο πιο… άπταιστα μπορούμε τη γλώσσα της βιολογίας του σώματός μας που ενίοτε το καθιστά ευάλωτο σε διαφορετικές νόσους» λέει γλαφυρά.
Ο έλληνας ερευνητής μάς πληροφορεί ότι θα ακολουθήσουν άλλα δύο κύματα δημοσιεύσεων σχετικά με το τεράστιο αυτό πρόγραμμα – το πρώτο πιθανότατα ως το τέλος του έτους και το δεύτερο σε ενάμισι-δύο χρόνια από σήμερα. Ηδη πάντως το «πιλοτικό» κύμα που σας παρουσιάσαμε σήμερα δείχνει ότι ένα νέο… αεράκι φυσά πλέον στην αχανή «θάλασσα» της γενετικής ανάλυσης σχετικά με την προδιάθεση του πληθυσμού σε ασθένειες και τη βιολογία των ιστών η οποία παίζει καθοριστικό ρόλο στην εκδήλωση αυτών των ασθενειών. Ελπίζουμε στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον η νέα αυτή πολύτιμη γνώση να μετατραπεί σε ένα ευεργετικό «τσουνάμι» που θα φέρει στην ακτή (στην περίπτωσή μας δεν είναι άλλη από τα κέντρα που ασχολούνται με την κλινική πράξη βοηθώντας ασθενείς) αποτελεσματικότερες θεραπείες για πλήθος νόσων.

Η ελληνίδα «Robo Woman» μιλά για το μέλλον της ρομποτικής

Συνέντευξη με την Διαλεχτή Αθηνά (Διάνα) Βουτυράκου

https://www.huffingtonpost.gr/entry/e-ellenida-robo-woman-mila-yia-to-mellon-tes-rompotikes_gr_5cfe2bfbe4b06f0379704550
ΤΟ BLOG

16/06/2019 

ΔΙΑΛΕΚΤΗ ΑΘΗΝΑ ΒΟΥΤΥΡΑΚΟΥ

Η προσωπική επιτυχία του καθενός, είναι απόρροια συνεχής προσπάθειας για εξέλιξη.Αυτή η εξέλιξη, μπορεί να είναι αποτέλεσμα ακόμα και αποτυχίας που σε ωρίμασε, σε μεγάλωσε σε έκανε να παρατηρήσεις τα λάθη σου και να γίνεις καλύτερος. Καλύτερος, μπορεί να γίνει κάποιος μόνο αν αφοσιωθεί σε κάτι, μοχθήσει για να καινοτομήσει σε διαδικασίες και βρει αυτό το κάτι που συνήθως λείπει από αυτό το puzzle επιτυχίας που μπορεί να είσαι ο νικητής. Έτσι λοιπόν, παρακάτω παρουσιάζεται η συνέντευξη που πραγματοποιήθηκε μεταξύ εμού και της Ερευνήτριας-Δασκάλας Ρομποτικής κυρίας Διαλεκτή Αθηνά (Διάνα) Βουτυράκου, μιας επιτυχημένης Ελληνίδας η οποία ασχολείται με την Ρομποτική σε Επίπεδο Βιοϊατρικής προσπαθώντας να δώσει το στίγμα της στον παγκόσμιο χάρτη χειρουργικής ιατρικής. Μερικές από τις Διακρίσεις της κ. Βουτυράκου παρουσιάζονται παρακάτω και είναι με χρονολογική ταξινόμηση οι:

· Πρώτη θέση στο WRO HELLAS 2009 (Regular Category)

· Πρώτη Θέση στο WRO HELLAS 2011

· Δεύτερη θέση στο Robomac 2014

· Δεύτερη θέση στο WS: Follow the Line

· Πρώτη Θέση WRO HELLAS 2016

· Τιμητικό Distinction by Corallia and the Hellenic Student Association of Stanford, Berkeley, MIT, UCSD and Georgia Tech

· Social Growth Award For Leading Social Enterprises

· Πρώτη Θέση στο WRO HELLAS 2017

· Olympic Distinction at World Robot Olympiad

· Greek International Women Award : Category Young Star 18-23

· Young Greek Woman of the Year

· Πρώτη θέση στο 7ο International Youth Science and Technology Expo

· Education Leaders Award 2019

Οι παραπάνω διακρίσεις, είναι αποτέλεσμα της ενασχόλησης της κ. Βουτυράκου με τον κλάδο της Ρομποτικής και συνεχούς εξέλιξης του αντικειμένου σε παγκόσμιο επίπεδο. Επιπλέον, η κ. Βουτυράκου έγινε το Νεαρότερο Μέλος Κριτικής Επιτροπής στην Παγκόσμια Ολυμπιάδα της Σαγκάη. Η κ. Βουτυράκου, πέρα από την Ερευνητική και Διδακτική συνεισφορά της, έχει ιδρύσει από τον Νοέμβριο του 2016 την Unique Minds, προσδίδοντας της ένα χαρακτηριστικό επιχειρηματικότητας, απολαμβάνοντας την χαρά να δει εν ζωή ένα πνευματικό της παιδί που υλοποιήθηκε ως ΜΚΟ και να βοηθάει χιλιάδες μαθητές να γνωρίσουν τις σχολές και τα πανεπιστήμια της Ελλάδας.

Ύστερα από την εισαγωγή-παρουσίαση του προφίλ της κ. Βουτυράκου, ας περάσουμε στα περί της συνέντευξης έτσι όπως αυτά διαδραματίστηκαν και σχολιάστηκαν. Η συνέντευξη διαδραματίζεται παρακάτω

Πείτε μας για την πρώτη σας εμπειρία με τον όρο Ρομποτική, πότε έγινε και με ποιόν τρόπο;

Η πρώτη μου επαφή με την Ρομποτική, έγινε στα 13 μου και καθώς ήμουν μαθήτρια γυμνασίου, μέσα από τον καθηγητή της Τεχνολογίας που μας παρουσίασε την πρώτη διεξαγωγή του Πανελλήνιου Πρωταθλήματος WRO και ζήτησε την συμμετοχή μας. Το γυμνάσιο που πήγαινα, όντας Πειραματικό είχε μια κλίση να συμμετέχει σε πρωτοπόρα προγράμματα και δεν άργησε πολύ η επιθυμία μου να γίνω μέρος της ομάδας που θα συμμετέχει στον διαγωνισμό αυτό. Μέσα από μια διαδικασία εξέτασης επιλέχτηκαν 3 μαθητές για να λάβουν μέρος εκ των οποίων μία ήμουν και εγώ. Στον πανελλήνιο Διαγωνισμό, κερδίσαμε την πρώτη θέση για το WRO 2009 στην Regular Category που είχε την μορφή Τριάθλου για το Ρομπότ και μας έδωσε το εισιτήριο για την Παγκόσμια Ολυμπιάδα. Στην Κορέα, πραγματικά ενθουσιάστηκα τόσο που δεν μπορώ να περιγράψω ακριβώς την σημασία που είχε η συμμετοχή μου αυτή για την ολοκλήρωση της ταυτότητας μου. Μπορώ να δώσω ένα παράδειγμα, αυτό της Εύας, ένα ανθρωπόμορφο ρομπότ που μοιάζει με γυναίκα μπορεί να επικοινωνήσει με τον άνθρωπο και αυτό το έβλεπα μέσα από τα μάτια ενός 13 κοριτσιού. Έτσι κατάλαβα ότι «Αυτό θέλω να κάνω», βάζοντας την Ρομποτική πιο εντατικά στην ζωή μου και στόχο να τη σπουδάσω.

Εκτός από την πρώτη σας εμπειρία με τον όρο της «Ρομποτικής», ας περάσουμε στο τι περιμένεις εσύ μέσα από την Ρομποτική ως επιστήμη;

Η Ρομποτική, είναι για μένα ένα εργαλείο το οποίο μας βοηθάει να δίνουμε λύσεις σε καθημερινά προβλήματα ή ακόμα και πιο ειδικά προβλήματα που αντιμετωπίζουμε ως άνθρωποι. Με μια απλή φράση αυτό που περιμένω είναι να βελτιωθεί η ζωή του ανθρώπου μέσα από την Ρομποτική.

Με αφορμή την βελτίωση της ζωής του ανθρώπου, ας περάσουμε στην Ερευνητική Δραστηριότητα που ασκείτε στο TUDarmstadt(Technical University of Darmstadt) στην Γερμανία και τα οφέλη αυτής της πολυδιάστατης έρευνας που μπορεί να έχει στον παγκόσμιο Ιατρικό Χάρτη.

Στο Πολυτεχνείο εδω, μελετάμε τον τρόπο με τον οποίο η επαυξημένη πραγματικότητα θα μπορέσει να συμβάλει στον περιορισμό των σφαλμάτων στις λαπαροσκοπικες επεμβάσεις που πραγματοποιούνται μεσω της σύνδεσης ουσιαστικά του κλάδου της ρομποτικής στον κλάδο της Ιατρικής. Σκοπός είναι να αξιοποιηθεί σωστά η τεχνολογία της επαυξημένης πραγματικότητας στα χειρουργεία και τα ζητήματα της ακριβείας και της μειώσης σφαλμάτων είναι οι κύριοι περιορισμοί ως τώρα στον τομέα.

Γενικά μέσω της Βιοϊατρικής , προσπαθούμε να προσεγγίσουμε τον άνθρωπο/ασθενή ως ένα διαφορετικό ον που χρειάζεται εξατομικευμενη ιατρική μεταχείριση. Επομένως, έχουμε εξατομικευμένες θεραπείες μέσα από την συλλογή των δεδομένων από ιατρικά ιστορικά ενός ασθενή και δημιουργείται έτσι μια πλατφόρμα με δεδομένα όπου AI συστήματα θα μπορέσουν να αναλύσουν και να ”προτείνουν” μια θεραπεία προσαρμοσμενη όμως στο συγκεκριμένο ασθενή κάθε φορά. Επιπλέον, θέλουμε αυτά τα ρομπότ να είναι με τέτοιον τρόπο δομημένα που να είναι User Friendly για τους Ιατρούς δηλαδή να μπορούν να τα χειριστούν με άνεση. Προϋπόθεση, για την καινοτόμα διαδικασία είναι η αποδοχή της από τον Ιατρικό κόσμο, όπως και με κάθε τεχνολογία που έρχεται για να αλλάξει παραδοσιακές προσεγγίσεις μηχανισμών.

Πολύ ενδιαφέρον αντικείμενο! Τι επιπτώσεις πιστεύετε ότι θα προκαλέσει η υλοποίηση της μελέτης σε κοινωνική διάσταση τα επόμενα χρόνια;

Αρχικά, όπως σας είπα θα αντιμετωπίζεται ο κάθε άνθρωπος ξεχωριστά και προσωποποιημένα όπως είμαστε διαφορετικοί και ως προσωπικότητες, επομένως ο κάθε άνθρωπος ξεχωριστά θα πρέπει να αποβάλει τον φόβο και να γίνει αποδεκτή η προσαρμογή του στα τεχνολογικά μέσα. Επιπλέον, κοινωνικά προφανώς η εγκατάσταση μηχανημάτων στα χειρουργικά τραπέζια, θα μειώσει το ανθρώπινο δυναμικό που βρίσκεται εκείνη την στιγμή μέσα. Δεν χρειάζεται να φοβηθούμε όμως για αύξηση της ανεργίας,καθώς μπορεί να μειώνεται η ανάγκη του χειρούργου γιατρού μέσα στην αίθουσα όμως θα αυξάνεται η ανάγκη για μηχανικό, για προγραμματιστή που θα βρίσκεται δίπλα στον Χειρούργο Ιατρό Χειριστή του μηχανήματος, οπότε θα έλεγα πως απλά αλλάζει η δομή της εργασίαςκαι η ανάγκη για συγκεκριμένου τύπου επαγγελματίες. Θα σας παρουσιάσω ένα παράδειγμα για να καταλάβετε «Φανταστείτε μια αίθουσα χειρουργείου, όπου στο τραπέζι με τον ασθενή υπάρχει το ρομπότ που θα κάνει την τομή. Πίσω, από το ρομπότ αυτό θα υπάρχει ο Προγραμματιστής, ο Μηχανικός και ο Χειριστής. Ο μηχανικός, όντας μηχανικός θα σχεδιάσει το βραχίονα ή τη λαβή που θα κάνει την τομή, όμως ο Χειριστής όντας Ιατρός θα γνωρίζει το μέγεθος της τομής και την ακριβή θέση της. Με αυτόν τον τρόπο, καταλαβαίνουμε ότι ο Ιατρός πάντα θα χρειάζεται για να εκφράσει την γνώμη του που μπορεί να είναι καθοριστική σαν ένας άλλος από μηχανής θεός».

Έχουμε την κοινωνική διάσταση, αλλά ας δούμε και την οικονομική διάσταση της καινοτόμας διαδικασίας-τεχνολογίας.

Οικονομικά, τα πράγματα είναι πιο απλά καθώς όταν μειώνεις το κόστος για την πραγματοποίηση ενός χειρουργείου, μειώνεται παράλληλα και το κόστος της επέμβασης για τον ασθενή. Το όφελος είναι διπλό, για τον άνθρωπο αλλά και για το εκάστοτε νοσοκομείο.

Εχετε ασχοληθεί ενεργά και με την διδασκαλία της Ρομποτικής σε πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Μέσα από την διδασκαλία και την επαφή με τα παιδιά, τι αποκομίζετε;

Η εκπαιδευτική Ρομποτική, είναι μια σημαντική δραστηριότητα που μαθαίνει στα παιδιά να βλέπουν τον κόσμο και να δοκιμάζουν καινούργια πράγματα που δεν είχαν την δυνατότητα προηγουμένως αλλά και εγώ σαν δασκάλα μέσα από την επαφή με τα παιδιά άλλαξα ως άνθρωπος. Αρχικά, είδα πως η φαντασία των παιδιών μπορεί να μεγαλουργήσει όταν αφήνεις τα παιδιά ελεύθερα να δημιουργήσουν ότι θέλουν. Για παράδειγμα τους έλεγα «Θέλω να μου δημιουργήσετε μια ρομποτική λύση ώστε να μεταφέρουμε τα βιβλία και τα παιδιά κατάφεραν να δημιουργήσουν μια τροχαλία, χωρίς να έχουν καν τις γνώσεις φυσικής που απαιτούνται» . Επιπρόσθετα, κάτι άλλο που αποκομίζω από τα παιδιά είναι η ειλικρίνεια που τα διακρίνει. Μπορεί, να έχω μιλήσει με πολλούς ανθρώπους όμως την ειλικρίνεια που είδα μέσα από τα μάτια ενός παιδιού δεν την συνάντησα πουθενά. Η ειλικρίνεια αυτή σε μεγαλώνει, σε ωριμάζει μακάρι να συναντάμε αυτήν την ειλικρίνεια και σε πιο μεγάλες ηλικίες.

Η ειλικρίνεια σπανίζει στις μέρες μας και θα συμφωνήσω μαζί σας. Ας συλλογιστούμε λίγο το προσεχές μέλλον και να ρωτήσω για τις προοπτικές που βλέπετε στην Εκπαιδευτική Ρομποτική;

Η Εκπαιδευτική Ρομποτική έχει ένα κατανοητό σκοπό, αυτόν της δημιουργίας και της τεχνολογικής έκφρασης. Πιστεύω, πως ο κόσμος ήδη συνειδητοποιεί την αναγκαιότητα της εκπαιδευτικής ρομποτικής στα κλιμάκια των σχολείων, όμως είναι σημαντικό να μπουν τα σωστά θεμέλια. Να κατανοήσουν ακριβώς, τι είναι η Ρομποτική και μαθαίνοντας την μπορεί να το εξελίξει σε κάθε εκπαιδευτική βαθμίδα. Επομένως, η προοπτική της εκπαιδευτικής ρομποτικής είναι η δημιουργία των επιστημών του αύριο με στόχο την προσφορά μιας καλύτερης ζωής.

Καταλαβαίνω απόλυτα. Για να κλείσουμε, θέλω να μου εκφράσετε μια ανησυχία σας και πως μπορούμε να την αντιμετωπίσουμε;

Ως ανησυχία, θα μπορούσα να εκφράσω την τεχνολογική αμάθεια των ανθρώπων. Η τεχνολογία, δεν περιμένει και εξελίσσεται με ραγδαίους ρυθμούς, επομένως δεν μπορούμε να μείνουμε τεχνολογικά αναλφάβητοι αντί αυτού να δούμε πως θα εντάξουμε την τεχνολογία στην ζωή μας, πως θα συμφιλιωθούμε με την ιδέα της διαφορετικότητας μέσω της καινοτομίας και να ζήσουμε αρμονικά με τα τεχνολογικά μέσα που εμφανίζονται. Συνεπώς, χρειάζεται μια ολική αποδοχή της τεχνολογίας από όλους μας και προσπάθεια να μάθουμε τι είναι αυτό το καινούργιο τεχνολογικό μέσο και πως μας βοηθάει. Και κυρίως απαιτείται εκπαίδευση και επιμόρφωση από τον κάθε ένα μας, ώστε να συμπορευόμαστε με τις τεχνολογικές εξελίξεις. Δεν χρειάζεται να είσαι μηχανικός, προγραμματιστης κτλ. για να ξέρεις τι είναι ρομπότ και ρομποτική. Η αμάθεια ή ακόμα χειρότερα η ημιμάθεια γεννάει φόβους και ανασφάλειες. Αντί να αναρωτιόμαστε λοιπόν αν η τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική αποτελούν ευκαιρία ή απειλή, με σωστή παιδεία και επιμόρφωση μπορούμε να δουλεύουμε μόνο προς την κατεύθυνση που θα αποτελούν ευκαιρία για μια καλύτερη ανθρώπινη καθημερινότητα.

Σας ευχαριστώ πολύ για αυτήν την εποικοδομητική συζήτηση, εύχομαι ότι καλύτερο μόνο επιτυχίες σε όλες τις δραστηριότητες σας

Να είστε καλά και εγώ ευχαριστώ!

―-

Μέσα από την εποικοδομητική συζήτηση που υπήρξε μεταξύ μας, κατάφερα να διαπιστώσω πως η προσπάθεια και αγάπη για το αντικείμενο που σε ενδιαφέρει μπορεί να αποδώσει καρπούς και να γίνεις αποδεκτός στον επιστημονικό κλάδο. Η κ. Βουτυράκου, κατάφερε να γίνει πρότυπο για μικρούς και μεγάλους και να προσφέρει ένα μάθημα ζωής για όσους την παρακολουθούν. Προσπαθώντας, να γίνει καλύτερος άνθρωπος και πιο αποτελεσματικός παράγει διαδικασίες που θα αλλάξουν την αντιμετώπιση των ανθρώπων στις μεθόδους Ιατρικής Ρομποτικής αλλά και των γονέων στην αντιμετώπιση της Ρομποτικής ως εκπαιδευτικό μάθημα και εργαλείο.

Υ.Γ «Το ποιος/ποια είσαι από το ποιος/ποια μπορείς να γίνεις απέχει μόλις ένα ρίσκο μακριά», κάτι που επικαλέστηκα ακόμα πιο έντονα μέσα από την συνομιλία μου με την κ. Βουτυράκου

 

 

 

 

 

 

Επιστημονική ναι, φαντασία όχι

ΤΑΣΟΥΛΑ ΚΑΡΑΙΣΚΑΚΗ

Τι εμπνέει την καινοτομία; Τι προκαλεί την έκρηξη των επιστημονικών και τεχνολογικών ανακαλύψεων; Σίγουρα, πέρα από τη φλόγα της εξερεύνησης, τη λατρεία της εφεύρεσης, την τάση φυγής από την ανία του εξηγημένου, όλο το κουβάρι των δραματικών σύγχρονων προβλημάτων και των πιεστικών ανθρώπινων αναγκών.

Οι πόλεις εξελίσσονται σε διαρκή πηγή δεινών, η γη υποβαθμίζεται γοργά, το περιβάλλον δέχεται ισχυρότατες πιέσεις και επιταχύνεται η κλιματική αλλαγή, ο πληθυσμός γερνά… Μεγαλώνουν οι ανάγκες για καλύτερη υγεία, κατοικία, επικοινωνία. Είναι αστείρευτες οι ανθρώπινες ικανότητες για έργα ασύλληπτα, όπως αποκαλύπτει η έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τις «100 πλέον ριζοσπαστικές καινοτομίες του μέλλοντος», οι οποίες τροποποιούν σταδιακά τον τρόπο σκέψης και ζωής μας, τις κοινωνίες μας.

Στόχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής βέβαια δεν ήταν μόνο να διακτινίσει τον νου στο εξωπραγματικό άμεσο μέλλον μας, μόνο να αποτυπώσει τα 100 πλέον θαυμαστά επιτεύγματα που θα έχουν τεράστιο αντίκτυπο στην παγκόσμια οικονομία και κοινωνία. Αλλά και να κινητοποιήσει όλα τα εμπλεκόμενα όργανα και κέντρα λήψης αποφάσεων, σε όλα τα κράτη-μέλη, για πανευρωπαϊκή συνεργασία, ώστε η Γηραιά Ηπειρος να παγιώσει τη θέση της στους τομείς όπου πρωτοπορεί και να κάνει ταχύτερα βήματα εκεί όπου χωλαίνει. Στόχος της Επιτροπής ήταν να κεντρίσει την περιέργεια, να διαφωτίσει σχετικά με τις δυναμικές των ανακαλύψεων και να διευρύνει κατά το δυνατόν τις βάσεις πάνω στις οποίες χαράσσονται εθνικές και περιφερειακές πολιτικές τόσο στην Ελλάδα (Γενική Γραμματεία Ερευνας και Τεχνολογίας, συναρμόδια υπουργεία, Περιφέρειες, ΣΕΒ και άλλοι φορείς), όσο και στα υπόλοιπα κράτη-μέλη. Να ενισχύσει τις αλληλεπιδράσεις και τις συνέργειες μεταξύ φορέων και κρατών για την ανάπτυξη της έρευνας και της καινοτομίας (προς αυτήν την κατεύθυνση κινούνται προγράμματα όπως το Horizon 2020 και Horizon Europe), να επιτύχει τον συντονισμό των στρατηγικών σε ευρωπαϊκό και περιφερειακό επίπεδο, να γίνει ανταγωνιστική στο πλαίσιο της αειφόρου ανάπτυξης.

Οι στόχοι

Οπως αναφέρει στον πρόλογο της έκθεσης ο Ζαν -Ερίκ Πακέ, γενικός διευθυντής Ερευνας και Καινοτομίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, «ο προβληματισμός μας για το μέλλον πρέπει να εμπνέεται από τους στόχους της βιωσιμότητας, προκειμένου να επεκταθούν τα όρια του εφικτού σε συνάρτηση με αυτό που είναι επιθυμητό για τους ανθρώπους». Ομάδες εμπειρογνωμόνων συγκέντρωσαν τα αποτελέσματα των ερευνών, αξιολόγησαν την ωριμότητά τους, εξέτασαν τον αντίκτυπό τους, όπως και τις επιδόσεις της Ε.Ε. σε διαφορετικά επιστημονικά και τεχνολογικά πεδία.

– Οι τρισδιάστατοι εκτυπωτές κάνουν θαύματα. Εκτυπώνουν τρόφιμα π.χ. για ειδικές ανάγκες (πολύ μαλακά, με υψηλή περιεκτικότητα σιδήρου, ασβεστίου), ζωντανούς ιστούς, γυάλινα πολύπλοκα μικροεξαρτήματα, μεγάλα αντικείμενα (κτίρια, τουρμπίνες αεροσκαφών, ανεμογεννήτριες, αυτοκίνητα, μηχανές, οδοστρώματα, γέφυρες κ.ά.). Ομως περισσότερο επαναστατική είναι η 4D εκτύπωση, η οποία εισάγει το στοιχείο του χρόνου ή της κίνησης στη 3D εκτύπωση. Τα αντικείμενα που έχουν παραχθεί από εκτυπωτή τεσσάρων διαστάσεων μπορούν να αλλάξουν σχήμα ή να αυτοσυναρμολογηθούν όταν εκτεθούν σε ένα ερέθισμα, θερμότητα, φως, νερό, μαγνητικό πεδίο. Μικρο-ρομπότ αυτοσυναρμολογούνται και συσκευασίες φαρμάκων αποσυναρμολογούνται όταν προσεγγίζουν συγκεκριμένο σημείο του σώματος, γέφυρες και άλλες υποδομές αυτοεπισκευάζονται.

– Τεχνητά νευρωνικά δίκτυα βελτιώνουν τις δυνατότητες των μηχανών για μη εποπτευόμενη βαθιά μάθηση, χειρισμό νέων καταστάσεων, αυτόματη οδήγηση, αναγνώριση αντικειμένων και προσώπων. Δημιουργούν τεχνητές συνάψεις, ένα είδος τεχνητού εγκεφάλου που επεξεργάζεται τις πληροφορίες όπως το ανθρώπινο μυαλό, επικοινωνεί με τον άνθρωπο και διασυνδέεται με τα ζωντανά κύτταρά του. Χτίζουν υπερυπολογιστές με αδιανόητη έως σήμερα υπολογιστική ισχύ.

– Γυαλιά, φακοί επαφής, εμφυτεύματα επαυξάνουν την πραγματικότητα με εικονικές προβολές πληροφοριών, προσώπων, χώρων, βοηθώντας ανθρώπους να αναπληρώσουν χαμένες αισθήσεις ή να δουν μια δική τους εκδοχή του κόσμου: αυτόματη μετάφραση πινακίδων και κειμένων, εξατομικευμένες οδηγίες προσέγγισης του επιθυμητού σημείου, αλλαγή του χρώματος του ουρανού ανάλογα με τη διάθεσή τους, εικονικά κατοικίδια που τους ακολουθούν παντού. Ηλεκτρόδια στην επιδερμίδα (έξυπνα τατουάζ) ανιχνεύουν περιβαλλοντικά ερεθίσματα, συναισθήματα, αλλά και δεδομένα υγείας. Εμπλαστρα βοηθούν το σώμα να κινηθεί σε εικονικά περιβάλλοντα.

Συστήματα υπερηχητικής ανίχνευσης αναγνωρίζουν χειρονομίες από απόσταση.


Μαλακά μικρο-ρομπότ μπορούν να εισαχθούν στο σώμα, να χειρουργήσουν ή να εγχύσουν φάρμακα και στη συνέχεια να βιο-αποδομηθούν. 

– Νέα μικροεργαλεία εισάγονται στον εγκέφαλο και επαναφέρουν λειτουργίες του. Εξωτερικές συσκευές ανακαλούν πληροφορίες από τραυματισμένες περιοχές του εγκεφάλου και βοηθούν τον χρήστη με σοβαρά κινητικά προβλήματα να στέλνει μηνύματα. Ιατρικά εμφυτεύματα διασπώνται στο σώμα μετά το τέλος της αποστολής τους. Νανο-εργαλεία ανακαλύπτουν τον ακριβή ρόλο κάθε γονιδίου, ανιχνεύουν τη γενετική βάση των νόσων, εντοπίζουν την προδιάθεση του εμβρύου για ασθένειες και επεμβαίνουν στα κύτταρα, ούτως ώστε ο μελλοντικός οργανισμός να είναι υγιής. Προγνωστικοί βιοδείκτες εντοπίζουν τις επιγενετικές αλλοιώσεις (μεταξύ αυτών και τον καρκίνο) και νέα γονιδιωματικά εμβόλια και τεχνολογίες θα τις προλαμβάνουν και θα τις θεραπεύουν. Ιατρικές συσκευές από νανοϋλικά αναγνωρίζουν παθήσεις. Κύτταρα – legos, που συναρμολογούνται με τη βοήθεια μαγνητικών νανοσωματιδίων, επιδιορθώνουν ιστούς και όργανα. Αναπρογραμματιζόμενα ανθρώπινα κύτταρα καταστρέφουν καρκινικά κύτταρα. Βιοϋλικά παντρεύονται με μικροσκοπικά ηλεκτρονικά εξαρτήματα που εμπνέονται από βιολογικά συστήματα, για την κατασκευή μηχανημάτων επεξεργασίας και αποθήκευσης πληροφοριών.

– Μηχανές αντικαθιστούν ή ενισχύουν χαμένα ή τραυματισμένα μέλη του σώματος. Εξωσκελετοί, δηλαδή εξωτερικοί φορητοί ρομποτικοί μηχανισμοί ενισχύουν τις φυσικές ικανότητες. Βοηθούν παράλυτους ή ηλικιωμένους με προβλήματα ισορροπίας να περπατήσουν, μετατρέπουν σε Ιronmen στρατιώτες και αστυνομικούς, βοηθούν εργάτες, π.χ. στην αυτοκινητοβιομηχανία, να σηκώσουν τεράστια βάρη και να εκτελέσουν πολύ βαριές εργασίες.

– Υδρογέλες (υλικά που συγκρατούν μεγάλες ποσότητες νερού) χρησιμοποιούνται στην αναγέννηση ιστών, αλλά και στην κατασκευή μαλακών μικρο-ρομπότ που χειρουργούν σε υπο-μικροσκοπικά επίπεδα, οθονών κινητού που εντοπίζουν βακτηρίδια και ρύπους, μεταϋλικών που κάνουν τα αντικείμενα αόρατα.

– Εύκαμπες ηλεκτρονικές συσκευές (οθόνες, αισθητήρες, μπαταρίες, ηλεκτρονικά δίκτυα) απλώνονται πάνω σε ύφασμα, χαρτί, πλαστικό, ανθρώπινο δέρμα. Κάμερες τυλιγμένες γύρω από ένα αντικείμενο πραγματοποιούν λήψεις από αδιανόητες πριν γωνίες. Ρομποτικά χέρια αισθάνονται τις αλλαγές στο περιβάλλον. Στιλό «γράφουν» ηλεκτρονικά δίκτυα πάνω σε επιφάνειες. Ηλιακές κυψέλες τυλίγονται για να εκτοξευθούν και στη συνέχεια ξεδιπλώνονται για να εξερευνήσουν το Διάστημα.

– Ιπτάμενα αυτοκίνητα θα απελευθερώσουν χώρο στις πόλεις. Αυτοκατευθυνόμενοι μικροί πύραυλοι θα μεταφέρουν εκλεκτούς πελάτες σε μία ώρα οπουδήποτε στη γη. Ηδη, λειτουργούν Hyperloop, υπερταχείες που κινούνται μέσα σε αγωγούς, σε κενό αέρος.

– Ανθρωποειδή με σάρκα παρόμοια με τη βιολογική, εξυπηρετούν πελάτες και αναλαμβάνουν δύσκολες αποστολές. Drones πολέμου εντοπίζουν μεμονωμένους ανθρώπους, αναλύουν ουσίες από απόσταση, ανιχνεύουν εκρηκτικά, επιτηρούν πλοία, χαρτογραφούν περιοχές, δρουν σε σμήνη αόρατα στα ραντάρ.

Σε ποιους τομείς η Ευρώπη είναι πρωτοπόρος και σε ποιους υστερεί

Η τεχνητή νοημοσύνη εμπλέκει μια δέσμη καινοτομιών με τεράστιο αντίκτυπο σε όλες της εκφάνσεις της ζωής. Σε μερικές από αυτές η Ε.Ε. εμφανίζεται να πρωτοπορεί, όπως στα chatbots, σε άλλες παρουσιάζει σημαντική υστέρηση, όπως η υπολογιστική μνήμη.


Ρομποτικοί εξωσκελετοί βοηθούν εργάτες να σηκώσουν τεράστια βάρη.

Ηγετική θέση στον κόσμο η Ε.Ε. κατέχει στους εξής τομείς: Chatbots (μηχανές, συγκεκριμένα, προγράμματα υπολογιστών που συνομιλούν σε πραγματικό χρόνο με ανθρώπους και αυτοεκπαιδεύονται). Συλλογή υδριτών μεθανίου (ένα είδος εύφλεκτου πάγου που ανακτάται από τον βυθό των ωκεανών για την παραγωγή φυσικού αερίου). Υποβρύχιες ανθρώπινες κοινότητες. Βιοπλαστικά (από καλαμπόκι, ρύζι, πατάτες, ταπιόκα, ίνες σιταριού, κυτταρίνη ξύλου). Τρισδιάστατη εκτύπωση τροφίμων. Εργαστήριο σε ένα τσιπ (μικροσυσκευή που πραγματοποιεί με μεγάλη ταχύτητα εργαστηριακές εξετάσεις). Κβαντική κρυπτογραφία. Τεχνολογίες θαλάσσιας και παλιρροιακής ενέργειας.

Πολύ ισχυρή, αλλά όχι σε παγκόσμιο επίπεδο, είναι η Ευρώπη στα εξής πεδία: Αναγνώριση ομιλίας. Νευρομορφικά τσιπ (μιμούνται τον ανθρώπινο εγκέφαλο και χρησιμοποιούνται στην αναγνώριση αντικειμένων, φωνής, χειρονομίας, ανάλυση συναισθημάτων, υγείας, στην κίνηση των ρομπότ, στη μέτρηση της κατανάλωσης ενέργειας). Εύκαμπτες ηλεκτρονικές συσκευές. Επεξεργασία γονιδίων. Εξωσκελετός. Ευφυΐα σμήνους (πληροφορικά συστήματα που μιμούνται τη συμπεριφορά σμήνους εντόμων ή πουλιών για εφαρμογές σε αυτοκίνητα χωρίς οδηγό, ρομπότ διάσωσης, drones, συστήματα μάχης). Blockchain (τεχνολογία που επιτρέπει σε άγνωστα μεταξύ τους άτομα να οργανώνουν ένα δίκτυο και να διατηρούν αξιόπιστα αρχεία, ενώ αποτελεί τον πυρήνα της χρήσης κρυπτονομισμάτων, όπως το bitcoin). Bιοαποικοδομήσιμοι αισθητήρες (χρησιμοποιούνται ως ιατρικά εμφυτεύματα για τη γρήγορη ανίχνευση δυσλειτουργιών στο σώμα, την απελευθέρωση φαρμάκων, την αναδόμηση ιστών). Υπερφασματική απεικόνιση (χρησιμοποιείται στις τηλεανιχνεύσεις).

Σε άλλους τομείς οι επιδόσεις της Ευρώπης είναι χαμηλές. Μνήμη υπολογιστών. 4D εκτύπωση. Βιο-φωτεινότητα. Αυτοματοποιημένη εσωτερική γεωργία. Διάσπαση του νερού (σε οξυγόνο και υδρογόνο με νέες τεχνικές). Αντιδραστήρες τετηγμένου άλατος (οι ασφαλείς πυρηνικοί αντιδραστήρες του μέλλοντος). Τρανζίστορ από γραφένιο (αντικαθιστούν εκείνα από πυρίτιο, μειώνοντας δραστικά το μέγεθος των συσκευών και αυξάνοντας τρομακτικά την ταχύτητα των μικροεπεξεργαστών). Συλλογή ενέργειας από φυσικές πηγές. Hyperloop. Εξόρυξη αστεροειδών. Θερμοηλεκτρική βαφή. Τεχνητές συνάψεις εγκεφάλου. Ιπτάμενα αυτοκίνητα.

Ορισμένες από τις ανακαλύψεις καινοτομίας είναι αρκετά ώριμες και παρουσιάζουν μεγάλη αναπτυξιακή δυναμική: Νανοτεχνολογία (νανο-LED, νανοσωλήνες, νανοσωλήνες άνθρακα), υδρογέλες, απτά, εκτυπωμένα και ακουστικά ολογράμματα, γεωργία ακριβείας, επεξεργασία γονιδίων, βιοδιασπώμενοι αισθητήρες.

Το περιβάλλον

Πλήθος οι καινοτομίες για την προστασία του περιβάλλοντος. Την τεράστια αιολική ενέργεια που υπάρχει σε μεγάλα ύψη μπορούν να εκμεταλλευθούν αερομεταφερόμενες ανεμογεννήτριες, ενώ με την τεχνητή φωτοσύνθεση επιτυγχάνεται, πέρα από την παραγωγή ηλεκτρισμού, μείωση του διοξειδίου του άνθρακα, παρασκευή φαρμάκων και καυσίμων σε απομακρυσμένες περιοχές. Κι έπειτα, εξόρυξη πρώτων υλών από αστεροειδείς. Υποβρύχιες ανθρώπινες αποικίες, σε περίπτωση υπερπληθυσμού ή καταστροφής της γήινης ξηράς λόγω κλιματικής αλλαγής. Γεωργία σε εσωτερικούς χώρους για άγονα μέρη ή περιοχές που έχουν μολυνθεί με ραδιενέργεια.

Ρομπότ στα χωράφια. Φυτά ως αισθητήρες περιβαλλοντικών απειλών (τα φυτά επικοινωνούν μεταξύ τους, δημιουργούν κοινωνικές σχέσεις, ψυχαγωγούνται). Βακτήρια, σκουλήκια και κάμπιες που καταβροχθίζουν πλαστικά. Γεωμηχανική για την αλλαγή τοπίων και την αφαίρεση αερίων του θερμοκηπίου. Συλλογή ενέργειας από δονήσεις, παραμορφώσεις, μεταβολές θερμοκρασίας, βιοχημικές αντιδράσεις, ραδιοκύματα, ακτινοβολίες. Σύντομα, ρούχα θα παράγουν ενέργεια από την κίνηση του σώματος, δάπεδα από το περπάτημα πάνω τους και οθόνες κινητού από το άγγιγμα του δακτύλου. Θερμοηλεκτρικές βαφές μετατρέπουν κτίρια και οχήματα σε γεννήτριες ηλεκτρικής ενέργειας

 

 

 

 

 

Οι κλασικές σπουδές εργαλείo στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης

ΤΟ ΒΗΜΑ

| 20.06.2019 – 07:15

Η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται πλέον συστηματικά σε θέματα ευρύτερης επιρροής αλλά και καθημερινότητας, άλλοτε με τρόπο που γίνεται αντιληπτός και άλλοτε καλυμμένη πίσω από φαινομενικά άσχετες παραμέτρους. Αναφέρεται σε μηχανιστικές οντότητες, που μπορούν να μαθαίνουν, να αξιολογούν και να προτείνουν τρόπους δράσης σε όλα σχεδόν τα πεδία της ανθρώπινης δραστηριότητας. Η συντριπτική πλειονότητα των εφαρμογών σχετίζεται με τη μηχανική μάθηση, που χρησιμοποιεί στατιστικούς αλγορίθμους για να εντοπίσει ισχύουσες δομές, με τις οποίες είναι δυνατή η πρόβλεψη της συμπεριφοράς στις καθημερινές ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις.

Οι εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης αναπτύσσονται ταχύτατα με ιδιαίτερη ποιότητα και πολυπλοκότητα προσφέροντας τρομακτικές δυνατότητες για την ανάπτυξη ενός καλύτερου κόσμου. Παράλληλα όμως αποτελούν το έναυσμα για σημαντικούς και πολύπλοκους προβληματισμούς σχετικά με τους ηθικούς κώδικες και γενικότερα τη διακυβέρνηση της ιδιαίτερα μεγάλης δύναμης που η τεχνολογία αυτή έχει.

Οι προβληματισμοί αυτοί αποκτούν εξέχουσα σημασία από το ότι οι μηχανισμοί λογοδοσίας των αλγορίθμων αυτών ευρίσκονται ακόμη υπό εκκόλαψη, σε μια φάση όπου η ισορροπία της δύναμης φαίνεται να κλίνει υπέρ γιγαντιαίων εταιρειών του ιδιωτικού τομέα, που ελέγχουν την τεχνολογία. Ετσι ενώ η υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να έχει ιδιαίτερα θετικές επιπτώσεις σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, ακόμα και τα πιο προσεκτικά αναπτυγμένα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να οδηγήσουν σε αρνητικές επιπτώσεις σε σχέση με την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη του ανθρώπινου πληθυσμού. Η εφαρμογή επομένως της τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να γίνεται με τρόπο που να προστατεύει από μεροληψίες και να εξασφαλίζει δίκαιη κατανομή των βαρών και συμμετοχή στα οφέλη χωρίς αποκλεισμούς.

Τα παραπάνω οδηγούν στην ανάγκη δημιουργίας ενός πλαισίου διακυβέρνησης της τεχνητής νοημοσύνης ώστε η εφαρμογή της να γίνεται με δίκαιο τρόπο. Το πλαίσιο αυτό επικεντρώνεται στους υιοθετούμενους κώδικες ηθικής και δεοντολογίας, στην ποιότητα των στοιχείων για την ανάπτυξη των αλγορίθμων και τέλος στην αυτονομία δράσης που γίνεται αποδεκτό να έχουν οι εφαρμογές. Και βέβαια όταν οι αλγόριθμοι μηχανικής μάθησης καταλήγουν σε διαδικασίες λήψης απόφασης τότε θέματα λογοδοσίας και ακεραιότητας σε σχέση με τη λαμβανόμενη απόφαση αποτελούν προτεραιότητες στη διακυβέρνηση των αλγορίθμων αυτών.

Σε όλες επομένως τις εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης υπάρχει ανάγκη δημιουργίας ενός ολοκληρωμένου και πολλαπλής αντιπροσωπευτικότητας συνόλου όσων εμπλέκονται στην ανάπτυξή τους, όπου θα ενυπάρχουν και θα γεφυρώνονται απόψεις διαφορετικών επιστημονικών ειδικοτήτων, διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, διαφορετικών αξιακών συστημάτων.

Σήμερα εξακολουθεί να υπάρχει σημαντική διαφοροποίηση ανάμεσα στην ομάδα των μηχανικών της ψηφιακής τεχνολογίας και των μηχανικών γενικότερα, από τη μια πλευρά, και της ομάδας των επιστημόνων των κοινωνικών και ανθρωπιστικών σπουδών, από την άλλη πλευρά. Ετσι στο θέμα της τεχνητής νοημοσύνης οι παράλληλοι μονόλογοι των επιστημονικών ειδικοτήτων έχουν οδηγήσει σε σημαντικά πρακτικά προβλήματα, που συχνά θέτουν σε κίνδυνο βασικά δικαιώματα των πολιτών. Είναι επομένως απαραίτητο να σπάσουν τα στεγανά ανάμεσα στις διαφορετικές επιστημονικές ειδικότητες και τις διαφορετικές επαγγελματικές προελεύσεις ώστε να ενισχυθούν η διεπικοινωνία και η διαλειτουργικότητα.

Τα προγράμματα σπουδών των μηχανικών και γενικότερα των θετικών επιστημόνων θα πρέπει να εξυπηρετούν τον στόχο της διεπιστημονικότητας. Η φύση άλλωστε των κοινωνικών προβλημάτων που μεταφράζονται σε τεχνολογικά, και αντιστρόφως, σπάνια είναι μονοθεματική. Επομένως η αποτελεσματική επίλυσή τους απαιτεί πλατιές συνέργειες και βαθιές αλληλεπιδράσεις πολλών και διαφορετικών θεματικών πεδίων.

Παράλληλα, οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις έχουν δημιουργήσει σημαντικά διλήμματα ηθικής, δικαιοσύνης, λογοδοσίας, ασφαλείας κ.λπ. Ο μηχανικός και γενικότερα ο θετικός επιστήμονας που εμπλέκεται στην τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να κατέχει σε βάθος τα ζητήματα της ειδικότητάς του και να μπορεί να σκέπτεται καινοτομικά. Παράλληλα όμως, δρώντας σε κομβικά σημεία λήψης και εκτέλεσης αποφάσεων και χειριζόμενος εργαλεία και μεθόδους, που συντίθενται σε πόλους με μεγάλη κατευθυντήρια δύναμη και με κατά κανόνα σημαντικές κοινωνικές συνέπειες, πρέπει να δρα στο πλαίσιο ενός επικαιροποιημένου κώδικα δεοντολογίας και ηθικής.

Απαιτείται επομένως μια νέα προσέγγιση σε αυτά τα προγράμματα σπουδών, ώστε οι παραπάνω διαφορετικές παράμετροι λήψης αποφάσεων να γίνονται γνωστές και να αξιολογούνται από τον κάθε μελλοντικό επιστήμονα κατά τη διάρκεια ακόμη της φοίτησής του, με στόχο την εξ αρχής διαμόρφωση μιας πιο ολοκληρωμένης προσωπικότητας και όχι εκ των υστέρων, σε μια προσπάθεια συγκόλλησης διαφορετικών προσεγγίσεων.

Απαραίτητο βήμα για την επίτευξη του παραπάνω στόχου είναι η ουσιαστική επαναφορά των κλασικών και ανθρωπιστικών σπουδών σε αυτά τα προγράμματα, και μάλιστα ως σημαντικό ποσοστό του συνολικού αριθμού μαθημάτων. Η επαφή με τη Φιλοσοφία και την Ιστορία θα θεμελιώσει πτυχές της ηθικής, της δεοντολογίας, της κοσμικής φιλοσοφικής παράδοσης και της δικαιοσύνης. Πτυχές και απόψεις τις οποίες η ανθρωπότητα διαμόρφωσε τις περασμένες χιλιετίες και επιβάλλεται να ενυπάρχουν στις αναδυόμενες τεχνολογίες. Θα εμπνεύσει επίσης τις νέες γενιές φοιτητών να επιδιώξουν τη δημιουργικότητα και την εφευρετικότητα για την ικανοποίηση των αναγκών της κοινωνίας υιοθετώντας την έννοια της καινοτομίας με υπευθυνότητα. Οι ανθρωπιστικές σπουδές θα εξασφαλίσουν ότι η τεχνολογική ανάπτυξη θα γίνεται με τρόπο που θα υπερασπίζει τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου, θα προωθεί τις πολιτιστικές αξίες και θα χρησιμοποιείται προς το συμφέρον των πολιτών χωρίς αποκλεισμούς.

Η Ελλάδα με την πολιτιστική της κληρονομιά, που αναγνωρίζεται παγκόσμια, μπορεί να γίνει η χώρα που θα πρωταγωνιστήσει στη δημιουργία ενός ρεύματος ανάδειξης της αναγκαιότητας σύζευξης των κλασικών αυτών αξιών με τις τεχνολογικές λογικές ανάπτυξης της μηχανικής μάθησης και τις ενυπάρχουσες τελολογικές προσεγγίσεις. Είναι μια τεράστια ευκαιρία για τη χώρα, που μπορεί έτσι να αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου κώδικα διακυβέρνησης της τεχνητής νοημοσύνης, γεγονός που θα τη φέρει και θα τη διατηρήσει στο παγκόσμιο τεχνολογικό και πολιτιστικό προσκήνιο.

Ο κ. Γιάννης Γκόλιας είναι πρύτανης του ΕΜΠ.

ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ 21.05.2019
Νικόλας Χρηστάκης στην «Κ»: Δεν συμμερίζομαι τον πανικό για την τεχνητή νοημοσύνη
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

«Η τροχιά της εξέλιξής μας είναι μακριά, αλλά στρέφεται προς την καλοσύνη». Με αυτήν την παράφραση γνωστού ρητού του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, μιλώντας στα ελληνικά, αποπειράται ο Νικόλας Χρηστάκης να συνοψίσει την κεντρική ιδέα του νέου του βιβλίου, «Προσχέδιο: Οι εξελικτικές ρίζες της καλής κοινωνίας», που θα κυκλοφορήσει το φθινόπωρο από τις εκδόσεις Κάτοπτρο.

Ο κ. Χρηστάκης, κάτοχος της έδρας Sterling στις Φυσικές και Κοινωνικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Γέιλ (πρόκειται για την κορυφαία ακαδημαϊκή βαθμίδα του ιδρύματος, που απονέμεται ανά πάσα στιγμή σε 40 μόνο μέλη του διδακτικού προσωπικού), συγγραφέας ευπώλητων βιβλίων και ένας εκ των 100 ανθρώπων με τη μεγαλύτερη επιρροή διεθνώς σύμφωνα με το περιοδικό Time για το 2009, βρέθηκε στην Αθήνα την περασμένη εβδομάδα για να μιλήσει στο Microsoft Summit.

Στο διάλειμμα της εκδήλωσης, στο ΚΠΙΣΝ, μίλησε στην «Κ» για τα κοινωνικά δίκτυα, πραγματικά και ψηφιακά, για τη σημασία της ελευθερίας του λόγου σε μία εποχή που μοιάζει να βάλλεται από παντού και για το καλά κρυμμένο μυστικό της εξελικτικής πορείας του ανθρώπινου είδους: την τάση προς το καλό.

«Εδώ και πολύ καιρό έχουμε εστιάσει, ως επιστήμονες και ως κοινωνία, στη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης: στη ροπή μας προς τον εγωισμό, τη μισαλλοδοξία, το μίσος και τη βία» εξηγεί (στα αμερικανικά πλέον· κάπως απολογητικά αναφέρει ότι ενώ μπορεί να συνεννοείται στα ελληνικά, δυσκολεύεται με την ορολογία).

«Η φυσική επιλογή, ωστόσο, μας έχει προικίσει εξίσου με την ικανότητα να αγαπάμε, να κάνουμε φίλους, να συνεργαζόμαστε, να διδάσκουμε. Η φωτεινή πλευρά δεν έχει λάβει την προσοχή που της αξίζει. Αν, όμως, όποτε πλησίαζα κάποιον με έβλαπτε, τότε θα είχαμε εξελιχθεί διαφορετικά – θα είχαμε γίνει μοναχικό είδος. Συνεπώς, εξ ορισμού τα θετικά της κοινωνικής ζωής υπερέχουν των αρνητικών. Το βιβλίο είναι μία μελέτη του πώς προέκυψε αυτό – του πώς η διαδικασία της φυσικής επιλογής μας διαμόρφωσε ώστε να έχουμε όλες αυτές τις υπέροχες ιδιότητες».

Παράλληλα, όμως, δεν έχει δημιουργήσει ο άνθρωπος εργαλεία με ανυπολόγιστες καταστροφικές δυνατότητες, ικανά να αφανίσουν τη ζωή στον πλανήτη; Και –παραφράζοντας τον Μαρξ– δεν ανησυχεί για το ενδεχόμενο με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης (το θέμα του συνεδρίου), να έχουμε εφεύρει, ως είδος, τους νεκροθάφτες μας; «Δεν συμμερίζομαι αυτού του είδους την απαισιοδοξία σχετικά με την τεχνολογία. Κάθε τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για καλούς ή για κακούς σκοπούς. Αγαπώ την αρχαία ελληνική λέξη “φάρμακον”, που μπορεί να σημαίνει “δηλητήριο” ή “θεραπευτική ουσία”. Οπως πάντα, έτσι και με τις νέες τεχνολογίες: θα υπάρξουν κακοί ηγέτες που θα τις χρησιμοποιήσουν για σκοτεινούς σκοπούς –μαζική παρακολούθηση των πολιτών, για παράδειγμα– αλλά οι θετικές εφαρμογές θα έχουν μεγαλύτερο αποτέλεσμα».

Η ανησυχία

Πώς σχολιάζει ένας πρωτοπόρος της ανάλυσης των κοινωνικών δικτύων (στον υλικό κόσμο), την επιβλαβή επίδραση των ψηφιακών μέσων δικτύωσης – την υποδαύλιση του μίσους, του φατριασμού και του διχασμού; «Οπως πολλοί, στα πρώτα βήματα του Διαδικτύου περίμενα ότι θα είναι μία δύναμη εκδημοκρατισμού: όλοι μπορούσαν να δημοσιεύσουν τις ιδέες τους, χωρίς αρχισυντάκτες και επιχειρηματικά στελέχη να ελέγχουν τη ροή της πληροφορίας. Εγινε γρήγορα αντιληπτό, ωστόσο, ότι οι ανισότητες που μαστίζουν οποιοδήποτε κοινωνικό σύστημα θα αναπαράγονταν και στο Διαδίκτυο, ενώ πρόσφατα είδαμε οι νέες τεχνολογίες να χρησιμοποιούνται ως όπλα παραπληροφόρησης. Πιστεύω ότι θα υπάρξει μία διορθωτική τάση, μια στροφή προς την αλήθεια, αλλά με ανησυχεί ιδιαίτερα η κακόβουλη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της τεχνητής νοημοσύνης από κράτη».

Κάτι άλλο που τον προβληματίζει, όπως αναφέρει, είναι η τάση περιστολής της ελευθερίας του λόγου –τόσο online όσο και στις αμερικανικές πανεπιστημιουπόλεις– από «προοδευτικούς» που θέλουν να επιβάλουν όρια στο τι μπορεί να λεχθεί: «Αν οι ιδέες σου είναι τόσο ισχυρές, κέρδισε τη μάχη με επιχειρήματα· μην επιχειρείς να κλείσεις το στόμα του αντιπάλου σου».

Στη διάλεξή του, ο Χρηστάκης αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, σε πειράματα που τρέχει και στα οποία χρησιμοποιεί bots σε κοινωνικά δίκτυα, για να βελτιώσει τη συνεργασία μεταξύ των ανθρώπων σε αυτά ή τη διάδοση καινοτομιών.

«Κάποιοι σχεδιάζουν προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης με κακούς σκοπούς, άλλοι με ουδέτερους, εμπορικούς σκοπούς –που μπορεί όμως να έχουν ακούσιες συνέπειες, π.χ. η επαφή με την Alexa μπορεί να κάνει τα παιδιά πιο αγενή στο πώς μιλούν σε άλλους ανθρώπους– και άλλοι για καλούς σκοπούς. Κατά τη γνώμη μου, δεν αναλογιζόμαστε επαρκώς τις συνέπειες για τη διάδραση μεταξύ των ανθρώπων όταν σχεδιάσουμε αυτά τα έξυπνα προγράμματα. Ολη η έμφαση είναι στη διάδραση μεταξύ ανθρώπου και μηχανής· εγώ ενδιαφέρομαι περισσότερο για το πώς αυτή η επαφή με τις νέες έξυπνες συσκευές θα επηρεάσει το πώς επικοινωνούμε μεταξύ μας».

ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ 27.05.2019

Ολα αλλάζουν εκ βάθρων. Οι υπολογιστικές μηχανές, που δεν θα είναι ψηφιακές αλλά κβαντικές· η εργασία, που δεν θα εκτελείται από κάποιο μόνιμο ή εποχικό προσωπικό αλλά μέσω πλειστηριασμού των αναγκαίων έργων· η λογική μας, που από καρτεσιανή θα γίνει «τρισδιάστατη» ολιστική· ο τρόπος που συναλλασσόμαστε (χωρίς τραπεζική ή κρατική διαμεσολάβηση)· ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο: μέσα από μεικτά περιβάλλοντα. Για τα ιλιγγιώδη τεχνολογικά άλματα που μας μεταφέρουν σε έναν εντελώς διαφορετικό αλλά καθόλου μακρινό κόσμο και για τον σημερινό Homo virtualis μιλάει στην «Κ» o Κωνσταντίνος Κοσκινάς, καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.

«Αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο μέσα από τη λεγόμενη δυνητικότητα (virtuality). Την κατάσταση όπου ο άνθρωπος μπορεί να κατασκευάσει από τη φαντασία του την πραγματικότητά του. Να γίνει το τέρας ή ο άγγελος των ονείρων του. Ο Homo virtualis είναι αυτός που ζει σε τρία επίπεδα, στη φυσική πραγματικότητα, στη virtual (δυνητική) και σε μια μεικτή, μαζί ψηφιακή και πραγματική. Μπορεί να επιλέγει όποια πραγματικότητα επιθυμεί ζώντας στους διαδικτυακούς κόσμους που κατασκευάζει και βγαίνοντας από αυτούς π.χ. για να τραφεί. Τεχνολογία και πραγματική ζωή γίνονται ένα. Θα περπατάμε δίπλα από την Ακρόπολη και με τα ειδικά γυαλιά θα βλέπουμε στην οθόνη όλες τις πληροφορίες για το μνημείο, θα βαδίζουμε στο Σύνταγμα και θα διαβάζουμε τα στοιχεία των προσώπων που περνούν από μπροστά μας, εφόσον αυτά είναι συνδεδεμένα στο νέο virtual facebook», λέει ο κ. Κοσκινάς.

Οπως μας πληροφορεί ο πανεπιστημιακός καθηγητής, «το Facebook αγόρασε την Oculus, μια virtual reality εταιρεία που έχει κατασκευάσει τα γνωστά γυαλιά και έχει στα σκαριά το virtual facebook. Ολοι οι κοινωνικοί φραγμοί, ιδέες, παραδόσεις, αισθήσεις, που διαμεσολαβούσαν μεταξύ των ανθρώπων, υποχωρούν. Και αντιμετωπίζουμε χωρίς προφυλάξεις τις ψηφιακές οντότητες – τα νέα δίκτυα είναι φτιαγμένα και από υπολογιστικά συστήματα όχι μόνον ανθρώπους, που μπορούν να εμφανιστούν με διαφορετικά ονόματα, να υιοθετήσουν διαφορετικούς ρόλους, να αναπτύξουν μια διάχυτη ταυτότητα. Ολα αυτά έχουν μια τρομακτική επίπτωση στην αντίληψή μας για τον άλλο», εξηγεί ο κ. Κοσκινάς.

«Η τεχνητή νοημοσύνη, η μεγιστοποιημένη νοημοσύνη, το blockchain, τα drones, το διαδίκτυο των πραγμάτων, η ρομποτική, η δυνητική πραγματικότητα, η τρισδιάστατη εκτύπωση, οι οκτώ νέες τεχνολογίες δεν φέρνουν απλά επανάσταση στον τρόπο που ζούμε, διαμορφώνουν έναν νέο άνθρωπο, με πλήθος δυνατότητες και διαφορετικό τρόπο σκέψης».

Οπως σημειώνει, «υπάρχουν τεχνολογίες που “διαβάζουν” τις αλλαγές στην ίριδα, τους σπασμούς του προσώπου, τη θερμοκρασία του δέρματος, και αποκαλύπτουν τα συναισθήματα που προκαλείς σε κάποιον όταν σε πρωτοσυναντήσει. Πέρα από τα βιογραφικά του στοιχεία στα οποία μπορείς να έχεις πρόσβαση, εφόσον εκείνος το επιτρέπει, λαμβάνεις και πληροφορίες που αφορούν την ίδια του τη συγκρότηση, χωρίς ο ίδιος να το γνωρίζει».

Οι αντιφάσεις

«Βιώνουμε νέες αντιφάσεις και συγκρούσεις. Η ηλεκτρονική επικοινωνία εξάπτει το ενδιαφέρον, ερεθίζει τη φαντασία, πυροδοτεί αντιθετικά συναισθήματα, αντικατοπτρίζοντας κυνικές συμπεριφορές. Θυμώνεις στα κοινωνικά μέσα με κάποιον που δεν γνωρίζεις. Λόγω των πολλαπλών βαθμών ελευθερίας που σου παρέχει το μέσο, ο θυμός σου εκφράζεται με πρωτόγονη συμπεριφορά. Στον νέο ηλεκτρονικό κόσμο, η πόλωση της συναισθηματικής αντίφασης κάνει όλες τις διαφορές και τις συγκρούσεις να γίνονται αντιληπτές πιο έντονα, οδηγώντας σε ακραίες αντιδράσεις. Ο συναισθηματικά φορτισμένος λόγος, ο λυρισμός, εκφράζεται με τρομακτική βιαιότητα. Οπως έλεγε ο Γερμανός κοινωνιολόγος Καρλ Μανχάιμ, ο ρομαντισμός είναι τόσο επαναστατικός όσο και συντηρητικός», σημειώνει ο κ. Κοσκινάς.

Και συνεχίζει: «Τα πράγματα πλέον εξελίσσονται μακριά και πέρα από τη θέληση των κέντρων λήψης αποφάσεων, τα οποία αδυνατούν να οργανώσουν και να διοικήσουν τον κόσμο της επικοινωνίας, τον κόσμο χωρίς σύνορα που τα ίδια δημιούργησαν. Ταυτόχρονα, συγκεντρωτικός αλλά και με τάσεις (κινήματα) αποκέντρωσης είναι ένας κόσμος που ενώνει διά της απρόσκοπτης επικοινωνίας τούς ανθρώπους και με διχαστικές δυνάμεις του παρελθόντος, του μίσους, του ρατσισμού τούς χωρίζει».

Αντιφάσεις δημιουργούν και οι αλλαγές στην εργασία. «Μέσα σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που καταργεί τον τόπο (μπορείς να δουλεύεις από το σπίτι σου) και τον χρόνο (όχι με ωράριο, αλλά όποτε θέλεις), η εργασία επιμερίζεται σε έργα που ανατίθενται με ένα είδος πλειστηριασμού, μειοδοτικού διαγωνισμού σε όποιον πληροί τις προδιαγραφές και δεσμεύεται για το μικρότερο χρόνο παράδοσης στην πιο συμφέρουσα τιμή. Στο πλαίσιο της αναδυόμενης gig-economy μεταβάλλεται το περιεχόμενο της εργασίας, της απασχόλησης, της παραγωγής, της υπεραξίας, του πλούτου δεν υπάρχει συνδικαλιστικό κίνημα γιατί η εργασία από συλλογική γίνεται ατομική –στη βιομηχανία και στη γεωργία οι αυτοματισμοί θα μειώσουν το εργατικό δυναμικό σε μερικούς ελεγκτές–, όμως ο εργαζόμενος δεν αποξενώνεται από το προϊόν της δουλειάς του, που παραμένει στην “ιδιοκτησία” του», λέει ο κ. Κοσκινάς.

Ο Κβαντικός υπολογιστής

Μια επανάσταση μεγαλύτερη από αυτήν των ηλεκτρονικών υπολογιστών ή του Διαδικτύου φέρνουν οι κβαντικοί υπολογιστές, που πραγματοποιούν υπολογισμούς σε τρομακτικές ταχύτητες και βρίσκουν λύσεις που δεν μπορούν να προσεγγίσουν οι κλασικοί υπολογιστές.

Λειτουργούν με βάση όχι το «κλασικό» δυαδικό σύστημα, την ψηφιακή λογική των bits, ή αλλιώς του 0 και του 1, αλλά των κβαντικών bits, που είναι ταυτόχρονα και 0 και 1. Δηλαδή αποτυπώνουν πάμπολλες εκδοχές πιθανοτήτων, προβλέποντας το ακριβέστερο αποτέλεσμα. «Για παράδειγμα, αν πετάξουμε ένα κέρμα, θα έρθει κορώνα ή γράμματα. Ομως μέχρι να προσγειωθεί στο χέρι μας, στη διαδικασία της κίνησής του, είναι μαζί και κορώνα και γράμματα. Ο κβαντικός υπολογιστής εκμεταλλεύεται την απροσδιοριστία που δημιουργούν οι άπειρες ταυτόχρονες εκδοχές, από τις οποίες θα αντλήσει την ισχυρότερη πιθανότητα», λέει ο κ. Κοσκινάς.

Πώς θα επηρεάσει τη ζωή μας; «Θα αλλάξει, μεταξύ άλλων, τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε τα κοινωνικά προβλήματα, π.χ. των ναρκωτικών: ολιστικά. Καμία απαγόρευση ή συμβουλή δεν αρκεί από μόνη της για να πείσει έναν έφηβο να μην κάνει χρήση του ανθρώπινου δικαιώματος της αυτοδιάθεσης. Χρειάζεται, πέρα από τους ηθικούς και κοινωνικούς περιορισμούς, καλύτερη εκπαίδευση και επιπλέον όλο εκείνο το πλέγμα εναλλακτικών λύσεων που παρέχουν οι επιστήμες, η ιστορία, η κοινωνική ανθρωπολογία, λαμβάνοντας υπόψη όλη του την προσωπική ζωή και εμπειρία. Χρειάζονται λύσεις που θα του προσφέρουν την ευχαρίστηση, την ένταση την οποία αποζητάει στις ουσίες και, παράλληλα, τα μέσα για να εκτιμήσει την αξία αυτών των λύσεων».

Ο κοινωνικός χαρακτήρας της τεχνολογίας blockchain

«Εχουμε ανάγκη από μια φιλοσοφική μηχανική, είχε πει ο Τιμ Μπέρνερς Λι, ο εφευρέτης του παγκόσμιου ιστού, ο οποίος διέθεσε δωρεάν την ανακάλυψή του και είδε το δώρο αυτό να εξελίσσεται σε μονοπώλια. Ο προγραμματιστής –πιστεύει ο Μπέρνερς Λι– θα πρέπει να δουλεύει όχι μόνος του, αλλά χέρι χέρι με έναν κοινωνικό επιστήμονα, διότι με τα προγράμματα που κατασκευάζει παρεμβαίνει στις συνειδήσεις και στις αντιλήψεις των ανθρώπων, χωρίς να αντιλαμβάνεται τα ηθικά διλήμματα που προκύπτουν από μια τέτοια ενέργεια. Μια (πρόσκαιρη) λύση στα προβλήματα που δημιουργούν αυτές οι διλημματικές, αντιφατικές, συγκρουσιακές καταστάσεις προσφέρουν τεχνολογίες όπως το blockchain», σημειώνει ο κ. Κοσκινάς.

«Η διαφορά που υπάρχει μεταξύ του Διαδικτύου και του blockchain είναι ότι στο δεύτερο δεν χρειάζεται να εμπιστευόμαστε ο ένας τον άλλον, η διαφάνεια και η εμπιστοσύνη είναι μια δεδομένη κατάσταση. Πρόκειται για μια αποκεντρωμένη, διανεμόμενη και διαφανή τεχνολογία επικοινωνίας, που λειτουργεί χωρίς διαμεσολάβηση, χωρίς την παρεμβολή των τραπεζών, του κράτους, των θεσμών. Οι ίδιοι οι συμβαλλόμενοι ρυθμίζουν τη μορφή της σχέσης τους. Δεν υπάρχει κεντρικός κόμβος λήψης αποφάσεων, όλη η πληροφορία, τα ημερολόγια των συναλλαγών του κάθε χρήστη βρίσκονται μέσα στο cloud του δικτύου και ο καθένας μπορεί να έχει πρόσβαση σε αυτά. Οι χρήστες εμφανίζονται με έναν αριθμό, όχι το όνομά τους, το περιεχόμενο της συναλλαγής μένει κρυφό, κοινοποιούνται μόνο ο τίτλος και το αποτέλεσμά της».

«Το blockchain αλλάζει τον τρόπο οργάνωσης, το πώς σκεφτόμαστε τη συναλλαγή, πώς αντιλαμβανόμαστε και αποθηκεύουμε το χρήμα. Σήμερα, τρισεκατομμύρια είναι αποθηκευμένα σε χαρτί, σε ομόλογα ή σε ηλεκτρονική μορφή και κινούνται με πολύ μεγάλη δυσκολία λόγω των ρυθμιστικών πλαισίων που υπάρχουν σε διάφορες χώρες. Οι προτεστάντες του 15ου και 16ου αι. κοιτάζονταν στα μάτια, έδιναν τα χέρια και έκλειναν το συμβόλαιο. Μέσα σε 200-300 χρόνια φτιάξαμε ένα γραφειοκρατικό “τέρας” που κοστολογεί πανάκριβα τη συναλλαγή. Συχνά, το κόστος της γραφειοκρατίας είναι υψηλότερο από την αξία της δοσοληψίας. Φτάσαμε σε ένα σημείο πέρα από το οποίο δεν μπορούμε πλέον να προχωρήσουμε. Οι ελίτ του κόσμου δυσκολεύονται να κυβερνήσουν», περιγράφει ο κ. Κοσκινάς.

Το blockchain, κατά τον πανεπιστημιακό καθηγητή, «κλείνει το χάσμα ανάμεσα στην ανάπτυξη της τεχνολογίας και στην ανάπτυξη της οργάνωσης, που αναδύεται συνήθως υπό συνθήκες κρίσης. Απελευθερώνει δυνάμεις καθώς δίνει την ευκαιρία στους χρήστες τραπεζικών προϊόντων για μια άμεση, μη διαμεσολαβούμενη συναλλαγή. Οι Ισραηλινοί, παλαιότερα, βγήκαν μέσα από μια δεκαετή κρίση με την ανάπτυξη της τεχνολογίας και αργότερα του blockchain, που σήμερα έχει υιοθετηθεί συστηματικά από ΗΠΑ, Ιαπωνία, Μαλαισία, Καναδά, Κύπρο, αλλά και από Μάλτα, Ισπανία, Πορτογαλία».

Αυτόνομα δίκτυα

Πού εμφανίζεται το blockchain; «Εμφανίζεται στο dark web. Εμείς βλέπουμε το 10% με 15% του Διαδικτύου. Το υπόλοιπο δεν το βλέπουμε, είναι το deep web (οι λογαριασμοί των τραπεζών, που μένουν μεταξύ των τραπεζών και ημών) και το dark web, ένα πλαίσιο περιορισμένης δημοσιότητας, το οποίο γνωρίζουν μόνο όσοι κινούνται εκεί». Υπάρχουν αυτόνομα (dark) επικοινωνιακά δίκτυα στην Ελλάδα; «Ναι, υπάρχουν δίκτυα που παράγουν τη δική τους ενέργεια, δεν παίρνουν ρεύμα από τη ΔΕΗ. Συνδέονται σε ένα τοπικό Διαδίκτυο, το οποίο ανεβαίνει σε μια πλατφόρμα blockchain, προσφέροντας τη δυνατότητα διασύνδεσης των δικτύων αυτών μεταξύ τους αλλά και με τα κεντρικά δίκτυα», λέει ο κ. Κοσκινάς.

Συμπερασματικά, τι θα λέγαμε; «Για τον Homo Virtualis η ζωή στη μεικτή πραγματικότητα οδηγεί σε έναν νέο τρόπο κατανόησης του άλλου. Οι αντιφάσεις των συναισθημάτων, ο κυνισμός του τεχνο-ρομαντισμού, ο επαναπροσδιορισμός της εμπιστοσύνης με blockchain τεχνολογία, είναι τάσεις ενός νέου “γενναίου” κόσμου»

 

 

 

ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΦΑΡΜΑΚΗΣ*, ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΧΑΤΖΗΣ*

Περιορίζει το Facebook την ελευθερία του λόγου;

ΠΟΛΙΤΙΚΗ 12.05.2019

 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

ΕΤΙΚΕΤΕΣ:ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΕΙΣ

Γρηγόρης Φαρμακής*: Ασύμμετρη ισχύς

Οταν συζητάμε για «ελευθερία του λόγου», πρέπει να έχουμε στον νου μας ότι ο όρος μπορεί να αναφέρεται σε δύο εντελώς διαφορετικές έννοιες. Η σύγχυσή τους οδηγεί σε εύκολες και βιαστικές απαντήσεις. Η ελευθερία του λόγου μπορεί αρχικά να αναφέρεται στο ανθρώπινο δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης, και ως τέτοια είναι μια ελευθερία «αρνητική», με την έννοια ότι δηλώνει ότι κανείς δεν πρέπει να μπορεί να με εμποδίσει να εκφραστώ ή να με τιμωρήσει για αυτά που θα πω.

Αλλά φυσικά αυτό δεν υποχρεώνει κανέναν να μου παρέχει βήμα και να διαδίδει τις απόψεις μου. Από αυτή την άποψη το Facebook, όταν αποκλείει τη δημοσίευση συγκεκριμένων απόψεων, δεν περιορίζει αυτήν την ελευθερία του λόγου.

Αν, όμως, μείνει κάποιος εκεί, δίνει μια εύκολη και μισή απάντηση. Η άλλη έννοια της ελευθερίας του λόγου στρέφεται όχι στο άτομο και στην αξιοπρέπειά του, αλλά στον δημόσιο διάλογο αυτόν καθ’ εαυτόν, και απαιτεί τον ελεύθερο και επί ίσοις όροις ανταγωνισμό των ίδιων των ιδεών και των αξιών.

Αυτή η ελευθερία, στις πλουραλιστικές κοινωνίες μας, είναι ζωτική. Οι ελεύθερες αγορές των ιδεών είναι μηχανισμοί αναζήτησης της αλήθειας, η οποία μπορεί να αναδυθεί μόνο μέσα από την αντιπαράθεση.

Στη φιλελεύθερη πολιτική παράδοση μάλιστα, συχνά είναι αυτή η αναζήτηση της αλήθειας που δικαιολογεί και το ίδιο το αίτημα για ελευθερία του λόγου ως ανθρώπινο δικαίωμα.

Η ελευθερία της αγοράς των ιδεών προϋποθέτει φυσικά το ατομικό δικαίωμα. Αλλά αυτό μόνο του δεν αρκεί, όπως ακριβώς στις αγορές των προϊόντων δεν αρκεί η ελευθερία των συναλλαγών. Γι’ αυτό έχουμε επιτροπές ανταγωνισμού και νόμους που τις προστατεύουν από αθέμιτες πρακτικές παικτών με κυρίαρχη θέση και από τις στρεβλώσεις που δημιουργεί η ασύμμετρη συγκέντρωση ισχύος.

Εχει ήδη αποδειχθεί ότι το Facebook διαθέτει πλέον την ασύμμετρη ισχύ, εκ της συντριπτικά κυρίαρχης θέσης του και του εγκλωβισμού των χρηστών του, αν το θελήσει, να ευνοεί επιλεκτικά τη διάδοση συγκεκριμένων απόψεων, ή να αποκλείει άλλες. Αυτό δημιουργεί δυνητικά κινδύνους για την ελευθερία του λόγου, ως ανεμπόδιστης ανάπτυξης της αγοράς των ιδεών.

* Ο κ. Γρηγόρης Φαρμάκης είναι διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας στατιστικής και πληροφορικής Agilis Α.Ε.

Αριστείδης Χατζής*: Αναγκαία διόρθωση

Το Facebook αποφάσισε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα των fake news που διαδίδονται αστραπιαία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Υπό την πίεση της πρόσφατης δικαιολογημένης διεθνούς κατακραυγής αποφάσισε να συμμαζέψει λίγο το σπίτι του.

Συνήθως τα fake news προέρχονται από δύο πηγές: από συγκροτημένα κέντρα εξουσίας που τα χρησιμοποιούν εργαλειακά, με σκοπό να βλάψουν αντιπάλους, να επηρεάσουν ή απλώς να δημιουργήσουν σύγχυση· και από παρανοϊκές, ακροδεξιές κυρίως, ομάδες με βάση συνήθως τις ΗΠΑ. Αυτές δεν έχουν πάντα συγκεκριμένη στόχευση, ούτε τη δυνατότητα να ελέγξουν τις θεωρίες συνωμοσίας που εξαπολύουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα φληναφήματά τους δεν έχουν συνέπειες. Τα εκμεταλλεύονται τα παραπάνω κέντρα εξουσίας, ενώ τα υιοθετούν ενστικτωδώς οι αφελείς. Δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσες θεωρίες συνωμοσίας, δημοφιλείς στην ελληνική Αριστερά, προέρχονται από ακροδεξιές ομάδες των ΗΠΑ.

Αποτελεί περιορισμό της ελευθερίας του λόγου η μείωση της παραπληροφόρησης σε μια ιδιωτική πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης; Οχι βέβαια. Ούτε αποτελεί περιορισμό της ελευθερίας του λόγου η εκδίωξη από αυτήν ακροδεξιών, ρατσιστών, αντισημιτών και άλλων παρόμοιων λουλουδιών.
Μια θεμελιώδης ελευθερία είναι εκείνη των συμβάσεων. Επιλέγουμε εμείς με ποιον θα συνεργαστούμε, από πού θα αγοράσουμε, σε ποιον θα πουλήσουμε. Επιπλέον, το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου δεν συμπεριλαμβάνει, προφανώς, την υποχρέωση άλλων να σε βοηθήσουν να διαδώσεις τις ιδέες σου.

Το Facebook πρέπει να διατηρήσει το δικαίωμα να επιλέγει σε ποιους θα δώσει χώρο σε μια ιδιωτική πλατφόρμα που το ίδιο δημιούργησε και συντηρεί. Την έχει διατηρήσει ελεύθερη και ανοικτή. Εχει δικαίωμα να θέσει προϋποθέσεις εγγραφής και κάποιους βασικούς κανόνες συμπεριφοράς. Προφανώς θα κάνει λάθη και υπερβολές, και θα ελεγχθεί γι’ αυτό αν παραβιάσει τη σχετική νομοθεσία. Αλλά πρέπει να διατηρήσει το δικαίωμα επιλογής με ποιους θα συμβληθεί. Και εμείς θα έχουμε πάντα το δικαίωμα να κρίνουμε αυστηρά τον τρόπο που το ασκεί.

Το Facebook έχει πολλά πλεονεκτήματα. Αλλά και πολλά τρωτά. Ενα από αυτά είναι ότι έδωσε φωνή στην άγνοια και στο ψέμα. Τώρα το διορθώνει και πολύ καλά κάνει.

* Ο κ. Αριστείδης Χατζής είναι καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

ΠΑΣΧΟΣ ΜΑΝΔΡΑΒΕΛΗΣ

Η λογοκρισία των fake news

ΠΟΛΙΤΙΚΗ 12.05.2019  Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Υπάρχει πρόβλημα με τα fake news; Υπήρχε πάντα και μάλιστα σε καλύτερα του Διαδικτύου σπίτια. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το 1976 η χώρα έζησε μήνες φρενίτιδας με το «νερό του Καματερού», που «θεράπευε τον καρκίνο». Προωθήθηκε δεόντως από μερίδα του Τύπου της εποχής, με αποτέλεσμα να γρονθοκοπούνται άνθρωποι στις ουρές για να πάρουν ένα μπουκαλάκι με το «θαυματουργό Ηλιον».

Παγκοσμίως, υπήρξαν fake news που οδήγησαν χώρες σε πόλεμο. Ενα από αυτά ήταν η βύθιση του αμερικανικού θωρηκτού «USS Maine» στον κόλπο της Αβάνας, από άγνωστα μέχρι σήμερα αίτια και οδήγησε στον αμερικανοϊσπανικό πόλεμο και στην ανεξαρτησία της Κούβας από τους Ισπανούς. Υπάρχουν, επίσης, fake stories που επιδεικνύουν αξιοθαύμαστη ικανότητα επιβίωσης και αναπαραγωγής. «Τα πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών», ένα κατασκεύασμα των μυστικών υπηρεσιών του Τσάρου της Ρωσίας ζουν και επανατυπώνονται πάνω από έναν αιώνα.

Με τα ψηφιακά fake news υπάρχουν δύο προβλήματα. Το πρώτο είναι ότι δεν ξέρουμε από πού κρατά η σκούφια τους, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να καταπολεμηθούν στην πηγή. Το δεύτερο συνίσταται στο γεγονός πως είναι τόσοι πολλοί οι πομποί-αναμεταδότες τους, που είναι σχεδόν αδύνατον να ανασχεθούν. Στην εποχή της τυπογραφίας ήταν δακτυλοδεικτούμενες οι εφημερίδες-παραγωγοί ψευδών ειδήσεων και υπήρχε ο ανταγωνισμός των εκδοτών που ξεσκέπαζε ο ένας τα ανομήματα των άλλων. Ομοφωνία στην παραγωγή και διάδοση fake news στις σκληρά ανταγωνιζόμενες εφημερίδες εμφανιζόταν μόνο σε ό,τι αφορά τα αποκαλούμενα «εθνικά θέματα»· όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά παγκοσμίως, όπως έδειξε και η περίπτωση του αμερικανοϊσπανικού πολέμου το 1898.

Πλούσια παραγωγή

Στην εποχή των social media παραγωγοί fake news μπορεί να είναι κάποια εργοστάσια στη Ρωσία· μπορεί να είναι κάποιες εφημερίδες που κάθε λίγο και λιγάκι βρίσκουν εικόνες του Ιησού που δακρύζουν/μυροβολούν/αστράφτουν κ.λπ.· μπορεί να είναι και κάποιες μητέρες που γράφουν στο facebook «Κορίτσια ακούστε. Οταν έμεινε έγκυος η γιαγιά μου στον πατέρα μου, πήγε η μαμή και της ζούληξε την θηλή και έβγαλε υγρό. Με αυτό έκανε έναν σταυρό στον τοίχο και της λέει: άμα μείνει ο σταυρός είναι αγόρι, άμα όχι είναι κορίτσι. Εμεινε τελικά (σ.σ.: ο σταυρός) και ήταν ο πατέρας μμμ!!!». Και από κάτω υπήρχε η απάντηση: «Υπάρχουν τόσα που έκαναν οι παλιές που μερικοί τα κοροϊδεύουν αλλά είναι πάντα αληθιβά κ σωστά!!!».

Φράγμα στην πλημμυρίδα των fake news επιχειρούν να στήσουν τώρα οι επιχειρήσεις που διαχειρίζονται τις πλατφόρμες social media, έπειτα από τρομακτική πολιτική πίεση και στην Ουάσιγκτον και στις Βρυξέλλες. Η Facebook Inc ανακοίνωσε τη συνεργασία της με διάφορους φορείς ανά την υφήλιο, για την ανάσχεση του φαινομένου. Για την Ελλάδα επέλεξε τα ellinikahoaxes.gr, έναν δικτυακό τόπο με μικρή αλλά αξιόλογη ιστορία στην επαλήθευση ή διάψευση διάφορων ιστοριών που κυκλοφορούν στο Διαδίκτυο. Η ομάδα αυτή δημιούργησε και ειδική εφαρμογή που μοιράζεται δωρεάν, με την οποία «θα μπορείτε να ενημερώνεστε, τη στιγμή που σερφάρετε, για την αξιοπιστία των ιστοσελίδων που επισκέπτεστε». Είναι και το μόνο στην Ελλάδα μέλος του International Fact-Checking Network, ενός παγκόσμιου οργανισμού καταπολέμησης των fake news που έχει αυστηρούς όρους «για πολιτική ανεξαρτησία, διαφάνεια των πηγών, της χρηματοδότησης, της μεθοδολογίας, και δέσμευση για ανοικτές και ειλικρινείς διορθώσεις».

Η εξέλιξη αυτή δεν άρεσε φυσικά στους άρχοντες της κρατικής προπαγάνδας κ. Νίκο Παππά και Λευτέρη Κρέτσο, ίσως επειδή στο παρελθόν τα ellinikahoaxes.gr αποκάλυψαν πολλές κυβερνητικές λαθροχειρίες στην ενημέρωση. Ξεκίνησαν –κατά τη ΣΥΡΙΖΑϊκή πρακτική– μια εκστρατεία λάσπης, πρωτίστως από τις συχνότητες της φιλόξενης στην κυβερνητική προπαγάνδα ΕΡΤ. Αμφισβήτησαν τη δυνατότητα του δικτυακού τόπου να κάνει ένα τόσο μεγάλο έργο, έθεσαν «αθώα» ερωτήματα για τις πηγές χρηματοδότησης (πλέρια διαφάνεια υπάρχει), επιστράτευσαν τον γνωστό μηχανισμό παραπληροφόρησης που λειτουργεί πάντα ως ο ανεμιστήρας για τη λάσπη τους. Κάποιος μάλιστα (ο οποίος κυκλοφορεί όπως ο κ. Θανάσης Θεοχαρόπουλος στην πολιτική, δηλαδή με μια σφραγίδα του προέδρου της «Ενωσης Ελλήνων Χρηστών Internet») πρότεινε, μέσω της φιλόξενης πάντα ΕΡΤ, να ληφθούν στο ελληνικό Διαδίκτυο μέτρα τύπου Ερντογάν. «Εγώ θα κατέβαζα τους διακόπτες», είπε.

Πέραν, όμως, της ιδιοτελούς προσπάθειας των κ. Παππά και Κρέτσου υπάρχει ζήτημα λογοκρισίας στο Διαδίκτυο. Οχι τόσο με την επαλήθευση των ειδήσεων που θα κάνουν τα ellinikahoaxes.gr και άλλοι οργανισμοί σε ολόκληρη την υφήλιο –χρήσιμο είναι αυτό– αλλά με τον αποκλεισμό χρηστών που εκφέρουν ακραίο λόγο. Το Τwitter κατέβασε από τον λογαριασμό του ακροδεξιού υποστηρικτή του Τραμπ, Μάιλο Γιαννόπουλος, μέχρι και ένα λογαριασμό-παρωδία της βουλευτού των Δημοκρατικών Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτέζ.

Οι πολίτες κρίνουν

O καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κ. Αριστείδης Χατζής δεν βλέπει κάποιο πρόβλημα. Οπως έγραψε σχετικώς στο Facebook, δεν αποτελούν περιορισμό της ελευθερίας του λόγου ο περιορισμός της παραπληροφόρησης και η εκδίωξη ακροδεξιών, ρατσιστών κ.ά., από μια ιδιωτική πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης. «Εχει και πρέπει να διατηρήσει το Facebook αυτό το δικαίωμα. Εμείς έχουμε το δικαίωμα να κρίνουμε τον τρόπο που το ασκεί» καταλήγει. (5.5.2019)

Αυτό είναι αληθές στη βιομηχανική εποχή. Αν, για παράδειγμα, ο κ. Νίκος Μιχαλολιάκος στείλει ένα άρθρο στην «Καθημερινή» για τα… καλά του ναζισμού, η εφημερίδα μπορεί και πρέπει να το στείλει εκεί που αξίζει. Εξάλλου, η Χρυσή Αυγή έχει τη δική της εφημερίδα για να χύνει το ακροδεξιό δηλητήριο. Το πρόβλημα που διαμορφώνεται στο ψηφιακό περιβάλλον είναι πως τρεις κολοσσοί έχουν όλα τα τυπογραφεία του κόσμου. Ο δημόσιος διάλογος παγκοσμίως γίνεται πάνω σε ιδιωτικές και χωρίς δημοκρατικό έλεγχο πλατφόρμες οι οποίες σήμερα –έστω λόγω πολιτικών πιέσεων– απαγορεύουν τον ρατσιστικό λόγο. Ποιος μπορεί όμως να ξέρει τι θα απαγορεύσουν αύριο;

Η ψηφιακή τεχνολογία άλλαξε ριζικώς τους τρόπους διακίνησης της πληροφορίας. Αλλάζει και τους όρους της λογοκρισίας. Κι αυτό το τελευταίο πρέπει ιδιαιτέρως να το προσέξουμε.

ΚΟΣΜΟΣ   Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 27.05.2019

Το μεγαλύτερο φακέλωμα στην Ιστορία

ΕΥΡΥΔΙΚΗ ΜΠΕΡΣΗcapture3--2

Τη Δευτέρα, μία δίκη-ορόσημο ξεκίνησε στη Βρετανία. Ο 36χρονος Εντ Μπρίτζις προσέφυγε εναντίον της αστυνομίας της Νότιας Ουαλλίας, υποστηρίζοντας ότι η καταγραφή του προσώπου του στον κεντρικό πεζόδρομο του Κάρντιφ από αστυνομική κάμερα που αναλύει βιομετρικά στοιχεία συνιστά παραβίαση της προσωπικής του ζωής.

Ο Μπρίτζις θεώρησε ότι η μετάβαση από τις κάμερες κλειστού κυκλώματος στις κάμερες που αναλύουν βιομετρικά στοιχεία είναι πολύ σοβαρή υπόθεση. Με το λογισμικό αυτό, οι Αρχές μπορούν να γνωρίζουν ανά πάσα στιγμή όνομα, επώνυμο, ηλικία και συναισθηματική κατάσταση χιλιάδων ανθρώπων που βρίσκονται σε δημόσιους χώρους, ενώ το σκανάρισμα των προσώπων δεν γίνεται μόνο για να συγκριθούν με φωτογραφίες καταζητούμενων αλλά και για να αναζητήσουν οι Αρχές άτομα με πιθανές ψυχικές διαταραχές ή να εξακριβώσουν μαζικά τα στοιχεία όλων όσοι ασκούν το δημοκρατικό δικαίωμα συμμετοχής σε μία κινητοποίηση.

«Η τεχνολογία αυτή ταιριάζει σε ένα αστυνομικό κράτος και δεν έχει θέση στους δρόμους μας», είπε η συνήγορος του Μπρίτζις, Μέγκαν Γκούλντιν. Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξαν και οι άνθρωποι που αναπτύσσουν την τεχνολογία αυτή, με αποτέλεσμα το Σαν Φρανσίσκο, όπου κατοικούν πολλοί προγραμματιστές της Σίλικον Βάλεϊ να γίνει ο πρώτος δήμος που απαγορεύει την χρήση της αυτόματης αναγνώρισης προσώπου από τις Αρχές. Εξακολουθεί, ωστόσο, να επιτρέπεται η χρήση της τεχνολογίας από ιδιωτικές εταιρείες, οι οποίες εμπορευματοποιούν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Το λογισμικό αναγνώρισης προσώπου γίνεται όλο και πιο αποτελεσματικό στην ανίχνευση συναισθημάτων, τον προσδιορισμό σκέψεων και την πρόβλεψη αντιδράσεων, με αποτέλεσμα να αποτελεί κρίσιμο εργαλείο στα χέρια όσων επιδιώκουν να επηρεάσουν ανθρώπους προς συγκεκριμένες καταναλωτικές ή πολιτικές συμπεριφορές. Αλλά ποιοι είναι αυτοί και πώς ακριβώς λειτουργούν; Ξέρουμε πώς ακριβώς μας πωλούν και μας αγοράζουν το Facebook, η Amazon, η Apple και η Google;

«Ποτέ στην ανθρώπινη Ιστορία δεν υπήρχε τόσο μεγάλη συσσώρευση ασύμμετρης γνώσης και άρα ασύμμετρης ισχύος», σημείωσε η ομότιμη καθηγήτρια της σχολής διοίκησης επιχειρήσεων του πανεπιστημίου Χάρβαρντ Σοσάνα Ζούχοβ. «Ξέρουν σχεδόν τα πάντα για εμάς, δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα γι’ αυτούς».

Συναίνεση με «σεντόνια»

Πολλές εταιρείες οχυρώνονται πίσω από τη συναίνεση που παρέχουν οι χρήστες υπογράφοντας «σεντόνια» γεμάτα όρους που δεν διαβάζουν ποτέ, ως μια επίφαση νομιμότητας στην «άγρια δύση» της πιο διεισδυτικής μαζικής εκμετάλλευσης προσωπικών δεδομένων στην ιστορία.

Σίγουρα θα υπάρξουν περισσότεροι νόμοι και κανόνες, όσο γίνεται αντιληπτό το μέγεθος του προβλήματος – αλλά οι νόμοι θα είναι αδύναμοι αν προσπαθήσουν να περιορίσουν τη χρήση των δεδομένων αφού αυτά συγκεντρωθούν.

Είναι μάταιο να πιστεύουμε ότι αφού οι Αρχές ή οι εταιρείες ξεκινήσουν να σκανάρουν και να αναλύουν σε μόνιμη βάση τα πρόσωπα όλου του πληθυσμού, συνδέοντας τα δεδομένα αυτά με όλες τις υπόλοιπες πληροφορίες που αντλούν για τον κάθε ένα από εμάς, εν συνεχεία θα αξιοποιήσουν την τεράστια αυτή δύναμη μόνο για αγαθούς σκοπούς. Οπως είπε ο πρόεδρος του Free Software Foundation, Ρίτσαρντ Στάλμαν, η μόνη ασφαλής βάση δεδομένων είναι αυτή που δεν δημιουργήθηκε ποτέ.

Μίσος και πολιτισμός

27 Μαρτίου 2019, 16:30

Τα δύο πιο άχρηστα συναισθήματα – αλλά ταυτόχρονα και τόσο ανθρώπινα – είναι η ζήλια και το μίσος.

Η ζήλια γιατί συνήθως ζηλεύουμε μόνο εκείνο που βλέπουμε από τους άλλους, το οποίο δεν είναι περισσότερο από το δέκα τοις εκατό (το υπόλοιπο ενενήντα μπορεί και να σκοτώναμε για να μην το έχουμε), και το μίσος γιατί σε καθηλώνει σε μια εμμονή που εσένα δεν σου κάνει κανένα καλό, πέρα από μια πρόσκαιρη ευχαρίστηση για το κακό του άλλου.

Αυτά τα δύο είναι τα κυρίαρχα συναισθήματα στα social media. Και είναι τόσο ενεργητικά όσο και παθητικά. Πέρα από το «ζηλεύω» υπάρχει κυρίως το «ζηλέψτε με» γιατί κάνω ζωάρα και είμαι και επιτυχημένος, το οποίο ποτέ δεν κατάλαβα ποια ακριβώς ανάγκη καλύπτει.

Το «μισήστε με» επίσης αδυνατώ να κατανοήσω γιατί επιδιώκεις να τραβήξεις επάνω σου τόση αρνητική ενέργεια και πού βρίσκεις την ισόποση θετική για να συνεχίσεις να ζεις.

Οσο για το «μισώ», αυτό πια έχει περάσει σαν δηλητήριο στους κεντρικούς αγωγούς ύδρευσης της πόλης. Ταινία επιστημονικής φαντασίας. Νομίζω όμως πως δεν είναι αυτή που διαβάζουμε η αληθινή αντιστοιχία με το πραγματικό αίσθημα. Περνώντας από το πληκτρολόγιο μέσω της μοναχικής και απρόσωπης διαδικασίας του σχολιασμού και της επίθεσης, μεγεθύνεται, πολλαπλασιάζεται, γίνεται κάτι αρκετά διαφορετικό από εκείνο που στα αλήθεια είναι ο γράφων.

Γιατί απλά δεν γίνεται να ισχύει στο ακέραιο αυτό που διαβάζουμε. Δεν μπορεί να είναι ο εαυτός των social media ο πραγματικός και μετά να πηγαίνεις στη δουλειά σου, στο supermarket, στις οικογενειακές και φιλικές επισκέψεις, να χαϊδεύεις τα παιδιά σου, γενικά να είσαι λειτουργικός στην καθημερινότητά σου και να μη σε δένουν κάθε λίγο και λιγάκι…

Η απόσταση – για ορισμένους η ανωνυμία – αλλά και η απρόσωπη «επαφή» είναι που θρέφουν ένα virtual τέρας. Πάντα μαλακώνουμε όταν η επαφή είναι σωματική, όταν ο άλλος είναι απέναντί μας – ίσως γιατί όσο και να διαφωνούμε η ζέστη που εκπέμπουν τα σώματα των ανθρώπων μάς κάνουν να γινόμαστε λιγότερο μισαλλόδοξοι, λιγότερο φανατικοί και να αισθανόμαστε περισσότερο ασφαλείς. Πάντα αισθανόμαστε περισσότερο ασφαλείς όταν είμαστε ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους ακόμη κι αν είναι «εχθροί» μας.

Ολα αυτά βέβαια – αν υποθέσουμε πως ισχύουν – ισχύουν για έναν γενικό μέσο όρο στον οποίο υπαγόμαστε οι περισσότεροι, και σε συνθήκες που ευνοούν συμπεριφορές μέσου όρου. Σε ακραίες καταστάσεις οι ακραίες συμπεριφορές γίνονται ο μέσος όρος.

Αυτός είναι και ο ρόλος του πολιτισμού. Να κρατάει εν υπνώσει τον κακό μας εαυτό, να μεταθέτει συνέχεια το τι είμαστε ικανοί να κάνουμε.

Ο πολιτισμός, το περιβάλλον είναι το πλαίσιό μας και ο μεγάλος διαμορφωτής μας. Από τα παιδικά μας χρόνια για όσο ακόμη μπορεί να μας διαμορφώνει. Οι μαζικές δολοφονίες και επιθέσεις αυτοκτονίας των τελευταίων χρόνων μπορεί από κάποιους να βαφτίζονται ως αποκλίνουσες ψυχοπαθολογικές περιπτώσεις μεμονωμένων φανατικών αλλά ακόμη κι αυτές οι συμπεριφορές και πρακτικές είναι τρύπες στον πολιτισμό μέσω των οποίων γλιστράνε άνθρωποι στην άβυσσο. Δεν κατέβηκαν από το Διάστημα. Μέχρι χθες ήταν μαζί μας.

Η ελάχιστη συνεισφορά μας σε αυτόν τον πολιτισμό είναι να μειώσουμε λιγάκι τα δηλητήριά μας γιατί μπορεί κάποιοι να τα αντέχουν μερικά ποτηράκια παραπάνω αλλά κάποιοι άλλοι χαλιούνται επικίνδυνα.

ΚΟΣΜΟΣ 02.04.2019 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Παρένθετη μητρότητα επ’ αμοιβή: Ηθική επιλογή;

ΕΛΕΝΗ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟΥ*

Με την πρόοδο της ιατρικής επιστήμης είναι πλέον δυνατή η γονιμοποίηση γαμετών –ωαρίου και σπερματοζωαρίου–  στο εργαστήριο, έξω δηλαδή από το ανθρώπινο σώμα. Οταν η κυοφορία από τη γενετική μητέρα δεν είναι δυνατή, το έμβρυο δίνεται στην παρένθετη μητέρα να το κυοφορήσει για εννέα μήνες και στη συνέχεια να το παραδώσει στους γονείς.

Θα είχε κανείς αντίρρηση αν μια τέτοια πράξη διεξαγόταν υπό όρους αλτρουισμού; Μάλλον όχι. Ενα συγγενικό πρόσωπο, συνήθως η μητέρα ή η αδελφή, θα μπορούσε να αναλάβει να κυοφορήσει το παιδί της νύφης της ή της αδελφής της. Εντούτοις, οι νομοθεσίες των λεγόμενων «ανεπτυγμένων» χωρών επιτρέπουν την προσφυγή στην παρένθετη μητέρα επ’ αμοιβή, δίνουν δηλαδή το πράσινο φως στην εμπορική παρένθετη μητέρα. Ως συνέπεια αυτού, συχνά με την υποστήριξη των κέντρων εξωσωματικής γονιμοποίησης που ανθούν στις εύπορες χώρες, όπως είναι η Αμερική και η Αυστραλία, έχουν ιδρυθεί μεσιτικές εταιρείες που επιδίδονται στην εξεύρεση παρένθετων μητέρων στην Ινδία, στο Νεπάλ και στο Πακιστάν, προκειμένου να κυοφορήσουν επί πληρωμή το παιδί των πλούσιων ζευγαριών της Δύσης.

Το θέμα της εκμίσθωσης των αναπαραγωγικών λειτουργιών της γυναίκας είναι σοβαρό και εγείρει πολλές αντιρρήσεις. Σε ό,τι ακολουθεί, θα αναφερθώ σε δύο από αυτές.

Α. Πολλές φεμινίστριες, και όχι μόνο, υποστηρίζουν ότι η εκμίσθωση των αναπαραγωγικών λειτουργιών της γυναίκας είναι ένα επάγγελμα και ότι οι παρένθετες το αναλαμβάνουν έπειτα από δική τους επιλογή. Η άποψη αυτή προϋποθέτει λογικά μια άλλη θέση, ότι δηλαδή το σώμα μου, τα όργανά μου, οι λειτουργίες μου είναι ιδιοκτησία μου και ότι, επομένως, μπορούν να καταστούν αντικείμενα οικονομικής συναλλαγής και να εισαχθούν στην αγορά.

Εντούτοις, η θέση αυτή είναι αστήρικτη και σαθρή. Μπορώ να νοήσω τον εαυτό μου και να υπάρξω ανεξάρτητα από το σπίτι και τους ζωγραφικούς πίνακες που έχω στην ιδιοκτησία μου. Δεν μπορώ όμως να υπάρξω ανεξάρτητα από το σώμα μου. Σκέφτομαι, αισθάνομαι και ζω μέσα από το σώμα μου και τίποτε δεν μπορεί να το αλλάξει αυτό. Ο Μάξιμος ο Ομολογητής (7ος αι.)  γράφει ότι «ο άνθρωπος είναι το όλον αυτού», υπονοώντας ότι ο άνθρωπος είναι αυτό το αδιάσπαστο και το αδιαχώριστο, ενώ ο Γάλλος φιλόσοφος Μορίς Μερλό-Ποντί ισχυρίζεται ότι είμαστε το σώμα μας. Η άποψη ότι τα όργανά μας και οι βιολογικές μας λειτουργίες είναι ιδιοκτησία μας υπάγεται σε μια οικονομίστικη καπιταλιστική πολιτική η οποία θέλει, μέσω ποικίλων πρακτικών, να εντάξει τον ίδιο τον άνθρωπο στους κανόνες της αγοράς και έτσι να τον χειραγωγήσει εντελώς.

Β. Η άποψη ότι η παρένθετη γυναίκα ελεύθερα και αυτόνομα αποφασίζει να εκμισθώσει τις αναπαραγωγικές της λειτουργίες είναι επίσης απλοϊκή. Διότι, πρώτον, όπως αναφέρθηκε, οι παρένθετες γυναίκες προέρχονται κατά κανόνα από τις αναπτυσσόμενες χώρες, έχουν λάβει ελάχιστη ή καθόλου εκπαίδευση και έχουν πολύ χαμηλή αυτοεκτίμηση. Ετσι πέφτουν εύκολα θύματα εκμετάλλευσης των εταιρειών που αναζητούν να εκμισθώσουν παρένθετες για να ικανοποιήσουν τις επιθυμίες των πλούσιων Αυστραλών και Αμερικανών πελατών τους.

Δεύτερον, διότι η αυτονομία, όπως χρησιμοποιείται στο παραπάνω επιχείρημα, είναι προβληματική. Η ηθική αυτονομία δεν είναι ένα απλό «θέλω» ή «δεν θέλω». Κάτι τέτοιο θα ήταν μια αυθαίρετη επιλογή. Η ηθική αυτονομία, σύμφωνα με τον Καντ, περιλαμβάνει μια επιλογή η οποία διέπεται από καθολικούς ηθικούς νόμους. Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορώ να επιλέξω να χρησιμοποιήσω τον εαυτό μου –πρωτίστως– αλλά ούτε και τους άλλους μόνο ως μέσο αλλά συγχρόνως και ως σκοπό. Διότι μια τέτοια μεταχείριση του εαυτού μου (ή των άλλων) αναιρεί την ηθική μου αυτονομία (την αυτονομία τους) και με (τους) υποβιβάζει στην κατάσταση του πράγματος, παραβιάζοντας την αξιοπρέπειά μου (τους) που ως αυτόνομα όντα έχουμε.

Εντούτοις, αυτό ακριβώς κάνει η εμπορική παρένθετη μητέρα, όταν αποφασίζει, υποτίθεται αυτόνομα, να εκμισθώσει τις αναπαραγωγικές της λειτουργίες. Στην πραγματικότητα, η ίδια ελεύθερα πραγματοποιεί μια πτυχή του εαυτού της, δηλαδή αυτόνομα αναιρεί την ηθική της αυτονομία. Για τον λόγο αυτό, ορισμένοι φιλόσοφοι έχουν μιλήσει για «αντίφαση» ή «παραδοξότητα» της αυτονομίας.

Από την άλλη πλευρά, κάποιοι άλλοι φιλόσοφοι, ακολουθώντας τον Μαρξ, κάνουν λόγο για ένα είδος «ηθικής αλλοτρίωσης». Αυτό που εννοούν ακριβώς είναι η ψυχολογική κατάσταση εκείνη την οποία βιώνει η παρένθετη όταν προσποιείται ότι αυτό που εκμισθώνει δεν είναι το δικό της σώμα ούτε οι δικές της λειτουργίες. Περαιτέρω δε, έχει την ψευδαίσθηση ότι η πράξη αυτή την οποία κάνει –η κυοφορία ενός παιδιού το οποίο μετά τη γέννησή του θα παραδώσει στους γενετικούς του γονείς– είναι μια πράξη που της είναι αδιάφορη. Κάνει απλώς τη δουλειά της. Στην πραγματικότητα, όμως, η παρένθετη  δένεται συναισθηματικά με το παιδί που κυοφορεί και υποφέρει συναισθηματικά όταν το παραδίδει στους γονείς του. Συχνά μάλιστα αρνείται να το παραδώσει. Εντούτοις, η ίδια έχει καταδικάσει τον εαυτό της στο να μη νιώθει τα συναισθήματά της, αν πρόκειται να συνεχίσει να εργάζεται ως παρένθετη.

Για περαιτέρω μελέτη

• Ε. Καλοκαιρινού, «Είναι οι ρίζες της ηθικής και δικαϊκής  αυτοκατανόησής μας υπό απειλή;  Οι απόψεις του Jürgen Habermas για τις γενετικές τεχνολογίες». Από το βιβλίο «Εισαγωγή στη Βιοηθική: Ιστορικές και συστηματικές προσεγγίσεις», Σ. Δεληβογιατζής και Ε. Καλοκαιρινού (επιμ.), Σύγχρονη Παιδεία, Θεσσαλονίκη 2014, σελ. 191-206.

• Ε. Καλοκαιρινού, «Τι είναι ο άνθρωπος; Ή, γιατί το έμβρυο in vitro δεν είναι υλικό που χρησιμοποιούμε;». Από το βιβλίο «Ο άνθρωπος και οι τεχνικές της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής», Ε. Καλοκαιρινού, Ε. Πρωτοπαπαδάκης και Τρ. Ζέλκα (επιμ.), Σύγχρονη Παιδεία, Θεσσαλονίκη 2018, σελ. 89-110.

• M. Sandel, «Τι δεν μπορεί να αγοράσει το χρήμα», Αθήνα, Πόλις, μτφρ. Μ. Μητσός, 2016.

* Η κ. Ελένη Καλοκαιρινού είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Φιλοσοφίας του ΑΠΘ, συγγραφέας του βιβλίου «From Meta-Ethics to Ethics: An Overview of R. M. Hare’s Moral Philosophy», Peter Lang, Frankfurt am Main 2011.

 

ΕΠΙΣΤΗΜΗ 15.04.2019

Επιστήμη και αβεβαιότητα

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΟΡΤΙΔΗΣ*

Η εισχώρηση του Διαδικτύου στη ζωή μας και η συνακόλουθη πρόσβαση σε μεγάλο όγκο πληροφοριών έχουν καλλιεργήσει την αίσθηση ότι όλοι είμαστε ικανοί να κατανοήσουμε τι συνεπάγονται τα εμπειρικά δεδομένα των επιστημών. Αν σε αυτό το σύγχρονο κοινωνικό φαινόμενο προστεθεί μια ευρέως διαδεδομένη δυσπιστία προς τους ειδικούς ενός επιστημονικού πεδίου, σε συνδυασμό με την έλλειψη στοιχειώδους κατάρτισης στα βασικά χαρακτηριστικά της επιστημονικής μεθόδου, μας βοηθάει να εξηγήσουμε σύγχρονα φαινόμενα ανορθολογισμού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, αυτό της άρνησης από αρκετούς γονείς να επιτρέψουν τον εμβολιασμό των παιδιών τους.

Ο σκεπτικισμός για τον εμβολιασμό των παιδιών άρχισε το 1998 μετά τη δημοσίευση της αμφιλεγόμενης έρευνας του Βρετανού γιατρού Aντριου Γουέικφιλντ, ο οποίος είχε ισχυριστεί ότι υπήρχε αιτιακή σχέση μεταξύ του τριπλού εμβολίου ιλαράς-μαγουλάδων-ερυθράς και του αυτισμού. Τα συμπεράσματά του πολύ σύντομα καταρρίφθηκαν από την επιστημονική κοινότητα. Δυστυχώς, η αμφιλεγόμενη απόφαση ενός δικαστηρίου της Ιταλίας το 2012, ότι μία περίπτωση παιδικού αυτισμού προκλήθηκε από το εν λόγω εμβόλιο, αν και ανατράπηκε δικαστικά το 2015, οδήγησε σε μια κατάσταση που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί υστερία αντιεμβολιασμού. Το φαινόμενο δεν περιορίστηκε στην Ιταλία.

Βεβαίως, πρόκειται για ένα σύνθετο φαινόμενο, το οποίο θα μπορούσε να εξεταστεί από διάφορες οπτικές γωνίες, π.χ. της κοινωνιολογίας ή της ψυχολογίας.

Ωστόσο, το συμβάν αυτό (και δεν είναι το μόνο) φανερώνει ότι η επιστημονική κοσμοαντίληψη πολύ απέχει ακόμα από το να καταστεί κυρίαρχος τρόπος σκέψης. Αυτό καθόλου δεν εκπλήσσει, αλλά είναι ενδεικτικό μιας παραδοξότητας: παρατηρείται σε μια εποχή όπου η τεχνολογία (δηλαδή, ένα παράγωγο της επιστήμης) κυριαρχεί στις περισσότερες πτυχές της ανθρώπινης ζωής. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, το φαινόμενο από την οπτική αυτής της διαπίστωσης.

Τα παράγωγα της επιστήμης θα μπορούσαν, σε γενικές γραμμές, να ταξινομηθούν σε τρεις κατηγορίες. Στην πρώτη κατηγορία εμπίπτουν οι εφαρμογές των επιστημονικών θεωριών, οι οποίες οδηγούν σε τεχνολογίες και σε εξειδικευμένη τεχνογνωσία. Στη δεύτερη, εμπίπτει η επιστημονική γνώση, η οποία εξάγεται από τις διάφορες επιστημονικές θεωρίες.

Στην τρίτη, εμπίπτει η επιστημονική μέθοδος, η οποία καθορίζει την αξιοπιστία της επιστημονικής γνώσης, όπως επίσης και κάποια μετα-επιστημονικά διδάγματα, αρκετά από τα οποία αντλούνται από τα γνωρίσματα της επιστημονικής μεθόδου. Εστιάζω εδώ στην τρίτη κατηγορία.

Μια απλή περιγραφή της επιστημονικής μεθόδου είναι η εξής: προτείνονται υποθέσεις (ή θεωρίες) ως υποψήφιες εξηγήσεις του εκάστοτε συνόλου εμπειρικών δεδομένων. Αρκετές φορές προτείνονται ασύμβατες μεταξύ τους υποθέσεις. Ακολουθούν ανηλεείς έλεγχοι (πειράματα, παρατηρήσεις), οι οποίοι διεξάγονται από πολλές διαφορετικές επιστημονικές ομάδες και κάτω από διαφορετικές συνθήκες, που οδηγούν στην απόρριψη κάποιων υποθέσεων και στην ανάδειξη/επικράτηση της καλύτερης, δηλαδή αυτής που δεν συγκρούεται με το πείραμα.

Είναι, νομίζω, προφανές από αυτή την απλή περιγραφή ότι το χαρακτηριστικό της (απόλυτης) βεβαιότητας απουσιάζει από την επιστημονική γνώση. Βεβαίως, η απουσία αυτή έχει την εξήγησή της.

Πρώτον, τα εμπειρικά δεδομένα είναι αδύνατο να καθορίσουν την ορθή επιστημονική υπόθεση ή θεωρία (αυτό είναι ένα σημαντικό φιλοσοφικό πρόβλημα).

Δεύτερον, η διατύπωση επιστημονικών θεωριών γίνεται με τη χρήση νοητικών αφαιρέσεων και η αξιοπιστία των θεωριών εξετάζεται από την επιστήμη σε ελεγχόμενα περιβάλλοντα. Δεν είναι δυνατόν μια υπόθεση στην οποία διατυπώνονται λεπτομερώς όλα τα στοιχεία του κόσμου να καταστεί γνωστικά χρήσιμη και ούτε μπορούν να είναι γνωστικά χρήσιμα μη ελεγχόμενα πειράματα.

Τρίτον, η επιστήμη βρίσκεται σε μια συνεχή εξελικτική πορεία και η ιστορία της μας έχει διδάξει ότι ενδέχεται κάποιες επιστημονικές θεωρίες μας να εγκαταλειφθούν για να αντικατασταθούν από άλλες, ακριβέστερες. Αν προστεθεί σε αυτούς τους λόγους το γεγονός ότι πολλές σημαντικές επιστημονικές θεωρίες είναι πιθανολογικές ή στατιστικές, έπεται ότι εγγενές στοιχείο της επιστημονικής γνώσης είναι η αβεβαιότητα. Με απλά λόγια, αν ακολουθούμε τον επιστημονικό τρόπο σκέψης, είμαστε υποχρεωμένοι να ενσωματώσουμε την αβεβαιότητα σε πολλές από τις πεποιθήσεις και τις ιδέες μας.

Σε αυτό το σημείο του συλλογισμού, κάποιος θα μπορούσε να οδηγηθεί στο εξής ερώτημα: «Αφού η επιστημονική γνώση χαρακτηρίζεται από αβεβαιότητα, γιατί τότε να την αποδεχθούμε και να μην ασπαστούμε τις απόψεις ατόμων ή θεσμών, που τις παρουσιάζουν με βεβαιότητα;». Ομως ένα τέτοιο συμπέρασμα θα βασιζόταν σε ένα εννοιολογικό σφάλμα.

Η επιστήμη είναι γνωστικά αβέβαιη, ενώ το παραπάνω συμπέρασμα αναφέρεται στην έννοια της ψυχολογικής βεβαιότητας. Το να είναι κάποιος ψυχολογικά βέβαιος σημαίνει να αισθάνεται ότι δεν υπάρχει λόγος για αμφιβολία, όπως όταν λέει «ήμουν βέβαιος ότι η κυβέρνηση θα στήριζε τους ανέργους, αλλά αποδείχθηκε ευσεβής πόθος». Το να είναι κάποιος γνωστικά βέβαιος, όμως, σημαίνει να αναφέρεται σε κάποια γνωστική (και όχι ψυχολογική) ιδιότητα ή κατάσταση, όπως όταν λέει «είμαι βέβαιος ότι όλα τα τετράγωνα έχουν τέσσερις ίσες πλευρές».

Εύκολα μπορούμε να βρούμε παραδείγματα όπου πεποιθήσεις μας έχουν ψυχολογική βάση αλλά όχι γνωστική. Δεν είναι δύσκολο, επίσης, να βρούμε παραδείγματα όπου κάποιες πεποιθήσεις είναι γνωστικά βέβαιες, αλλά αρκετοί άνθρωποι συνεχίζουν να εκφράζουν αμφιβολίες, συχνά ανορθολογικού χαρακτήρα. Αυτά συνεπάγονται ότι το κενό που δημιουργεί η απουσία γνωστικής βεβαιότητας δεν μπορεί να γεμίσει με την επίκληση κάποιας ψυχολογικής βεβαιότητας.

Η επιστημονική γνώση μπορεί, λοιπόν, να συνοδεύεται από κάποιο βαθμό γνωστικής αβεβαιότητας. Αν, ωστόσο, αναλογιστούμε ότι η επιστημονική γνώση είναι το μόνο πράγμα που διαθέτει ο άνθρωπος, το οποίο τον οδηγεί συστηματικά σε επιτυχείς λύσεις προβλημάτων, τότε το έλλογο συμπέρασμα είναι ότι για να διατηρούμε την ορθολογικότητά μας, οφείλουμε να αναγνωρίζουμε τουλάχιστον πρακτική βεβαιότητα στην επιστήμη, έστω και αν η τελευταία δεν είναι ταυτόσημη με γνωστική βεβαιότητα. Ισως να οφείλουμε επίσης να αποδεχθούμε ότι η γνωστική αβεβαιότητα είναι συνθήκη της ύπαρξής μας.

* Ο κ. Δημήτρης Πορτίδης είναι αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, συγγραφέας του βιβλίου (μαζί με τους Σ. Ψύλλο και Δ. Αναπολιτάνο) «Λογική: Η δομή του επιχειρήματος», Νεφέλη, 2007.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΞΙΝΟΣ*

Η συνενοχή μας σε εξανδραποδισμό

ΠΟΛΙΤΙΚΗ 16.04.2019 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

​Κάθε τόσο όλο και μια ξένη λέξη προστίθεται στο φτωχό ελληνικό λεξιλόγιό μας, αντιπροσωπεύοντας ολόκληρη σχολή ανθρώπινης επικοινωνίας. Υποτίθεται εκφράζοντας την ανάγκη της εποχής. Προηγήθηkε το Facebook, το οποίο έχει οδηγήσει σε αποκάλυψη κάθε πτυχής της ιδιωτικής ζωής των χρηστών του, στη χειμαρρώδη έκθεση των προσωπικών τους δεδομένων.

Ολα σε δημόσια θέα – τι έχουμε να φοβηθούμε άλλωστε; Ο βίος μας είναι κρυστάλλινος, όπως ακόμη και η κρεβατοκάμαρά μας. Ετσι, ακροβατούμε μεταξύ άκρων: θυσίες και αίμα για την προστασία των ατομικών μας δικαιωμάτων, της προστασίας της ιδιωτικής μας ζωής από τον «Μεγάλο Αδελφό».

Κατοχύρωση των προσωπικών μας δεδομένων, ιδιαίτερα των ευαίσθητων, με νόμους εξαιρετικά αυστηρούς για τους παραβάτες, που φθάνουν στην υπερβολή, και προστασία τελικά κακοποιών στοιχείων ενώπιον της Δικαιοσύνης.

Και από την άλλη, παρατηρούμε την οικειοθελή εκχώρηση των συνταγματικά κατοχυρωμένων αυτών δικαιωμάτων. Ουσιαστικά συνιστά παραίτηση από διαχρονικές αξίες, που κατέστησαν μέσα από το διάβα των αιώνων πανανθρώπινες. Ο ίδιος ο χρήστης των ψηφιακών υπηρεσιών αδυνατεί μέσα στην ατομική του σύγχυση, προερχόμενη σε μεγάλο βαθμό από τη γενικότερη επικρατούσα παραφροσύνη, να αντιληφθεί βασικές έννοιες και κανόνες προστασίας της προσωπικής ελευθερίας, της ιδιωτικότητας.

Ο πολίτης μετατρέπεται σε άβουλο όργανο εναλλασσόμενων διαχειριστών της εξουσίας και αρκείται στην ψευδαίσθηση της επικοινωνίας μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Αισθάνεται ασφαλής. Είναι μια άψυχη όμως επικοινωνία. Λείπει το ζωντανό στοιχείο.

Ο χρήστης θεωρεί ότι ο κόσμος είναι δικός του. Μόνο που είναι εντελώς μόνος. Χωρίς προσωπικότητα. Χωρίς διάθεση παρέμβασης στα κοινά. Θεωρεί ότι μετέχει, ότι είναι μέρος της κοινωνίας, ενώ έχει καταστεί απροσάρμοστος. Ή μάλλον έχει καταστεί μέλος μιας ανάλογης κοινωνίας, που αδυνατεί να συνειδητοποιήσει πλέον και να διακρίνει αξίες ανθρώπινες τις οποίες έχει περιθωριοποιήσει. Αντ’ αυτού αναδεικνύει και προωθεί, ακουσίως, καθετί που αποδυναμώνει τη σκέψη και οδηγεί σε λήθαργο και απονεύρωση.

Η τεχνολογία δουλεύει καλά και καθιστά σκλάβους τους ανθρώπους. Η μοναδικότητα του ανθρώπινου πνεύματος αντικαθίσταται από επιφανειακές απολαύσεις των αισθήσεων, των οποίων μετριέται μόνο η ποσότητα, όχι η ποιότητα. Εξ ου και το φτωχό λεξιλόγιο και οι άναρθρες κραυγές που βλέπουμε στις μονομαχίες πολιτικών στην τηλεόραση, με τις λέξεις-κλειδιά που στοχεύουν στον εντυπωσιασμό των ημικοιμωμένων.

Κι έτσι φθάσαμε στο Twitter, ως τρόπο επικοινωνίας των «ηγετών» μας με τους υπηκόους τους. Ακόμη και σε κρίσιμα θέματα, σε συναντήσεις κορυφής που κρίνουν το άδηλο μέλλον της χώρας, προτιμάται το «τιτίβισμα» για την ενημέρωση.

Χωρίς αρχές και χωρίς αιδώ, με την κακή καταχρηστική χρήση επιτευγμάτων της τεχνολογίας, οδηγηθήκαμε σε ευνουχισμό του νου, ο οποίος καθίσταται εύκολα χειραγωγούμενος – ανίκανος να εστιάσει, να εμβαθύνει, να κατανοήσει.

Ο «Μεγάλος Αδελφός» απουσιάζει. Τον αντικαθιστούμε εμείς επάξια, οι αμέτρητοι μικροί αδελφοί του Διαδικτύου…

* Ο κ. Δημήτρης Παξινός είναι πρώην πρόεδρος του ΔΣΑ.

ΚΟΣΜΟΣ 18.03.2019 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Διαδίκτυο, το όραμα που δημιούργησε πολλούς εφιάλτες

Αυστηρές προειδοποιήσεις, αντί επαίνων, απηύθυνε αυτή την εβδομάδα ο εφευρέτης του Ιντερνετ, Τιμ Μπέρνερς-Λι, με αφορμή την 30ή επέτειο της πρότασής του για δημιουργία συστήματος διαχείρισης πληροφοριών, που έδωσε το έναυσμα για τη γέννηση των διαδικτυακών υπηρεσιών. Στην επιστολή του, όμως, ο σερ Τιμ εκφράζει τη λύπη του, καθώς το Ιντερνετ δεν έγινε ο μορφωτικός παράδεισος ισότητας τον οποίο είχε οραματιστεί.

Η νέα τεχνολογία είχε δημιουργήσει υπέρμετρες προσδοκίες, που παρότι διαψεύσθηκαν, δεν την κάνουν λιγότερο επαναστατική και ικανή να συγκριθεί με την εφεύρεση της τυπογραφίας από τους Κινέζους και τον Γουτεμβέργιο.

Οι τρεις παράγοντες

Την κακοδαιμονία που πλήττει σήμερα το Διαδίκτυο αποδίδει ο εφευρέτης του σε τρεις κατηγορίες παραγόντων: πρώτον, στις κακόβουλες ενέργειες, όπως οι κυβερνοεπιθέσεις με δράστες κρατικές υπηρεσίες, η εγκληματική συμπεριφορά και ο διαδικτυακός εκφοβισμός, δεύτερον, στην επιβολή κερδοσκοπικών προτύπων, που ανταμείβουν την «επισκεψιμότητα» σελίδων και την άμεση μετάδοση της παραπληροφόρησης και τρίτον, σε ακούσιες αρνητικές επιπτώσεις καλοπροαίρετων σχεδίων, όπως ο οργίλος τόνος της λεκτικής αντιπαράθεσης και η χαμηλή ποιότητα της διαδικτυακής συζήτησης. Ο σερ Τιμ υπογραμμίζει βέβαια και τις μυριάδες θετικές επιπτώσεις του δημιουργήματός του, αφού σαν κάθε πατέρας αντιμετωπίζει με αγάπη τα καμώματα του άτακτου παιδιού του, όπως γράφει η Νατάσα Λόμας στην ιστοσελίδα TechCrunch. Ο Λι εκθειάζει έτσι τα προτερήματά του Ιντερνετ, υπενθυμίζοντας ότι έχει καταστεί «πλατεία χωριού, βιβλιοθήκη, ιατρείο, κατάστημα, σχολείο, εργαστήριο ντιζάιν, γραφείο, κινηματογραφική αίθουσα, τράπεζα και τόσα άλλα». Την ίδια ώρα, επιμένει να μας αποκαλύπτει τη διττή φύση της ηλεκτρονικής αυτής χίμαιρας, που έχει αποδειχθεί ικανή να αλλοιώνει τις αγορές, να ευνοεί την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, να απειλεί τη δημοκρατία, το απόρρητο της ιδιωτικής ζωής, την πολιτισμική ποικιλία και την ασφάλεια, να υποσκάπτει την επιστημονική αλήθεια, ακόμη και να ενισχύει τις ανισότητες.

Οι περισσότερες κυβερνήσεις συνεχίζουν να μη συνειδητοποιούν τη δυναμική της ψηφιακής εποχής, παραμένοντας ανίκανες να εκπονήσουν αποτελεσματική νομοθεσία, δίκαιη φορολογία και προστασία της ιδιωτικής ζωής. Εξίσου κοντόφθαλμες αποδείχθηκαν και οι μεγάλες εταιρείες υψηλής τεχνολογίας για τις δεινές κοινωνικές επιπτώσεις των υπηρεσιών τους, καθώς η συνεχιζόμενη κερδοφορία τους εξαρτάται από τη μυωπία αυτή. Για την ώρα, ο κατακερματισμός, ή αλλιώς η «βαλκανοποίηση» του Διαδικτύου, όπως εύστοχα την ονομάζει ο Τζον Θόρνχιλ των Financial Times, σημαίνει ότι τα δεδομένα των χρηστών βρίσκονται διεσπαρμένα σε πολλούς «περίκλειστους κήπους», ιδιοκτησίας των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας. Αυτό δεν διακινδυνεύει μόνο την προστασία της ιδιωτικής μας ζωής, αλλά εμποδίζει και την ιδανική χρήση και ροή του αχανούς όγκου υπαρχόντων δεδομένων. «Δεν μας αφήνει να κάνουμε καταπληκτικά, δημιουργικά πράγματα, τα οποία θα ήταν εφικτά εάν είχαμε πρόσβαση στα δεδομένα αυτά και είχαμε τη δυνατότητα να τα αξιοποιήσουμε», γράφει ο Τιμ Μπέρνερς-Λι.

Ο δημιουργός του Ιντερνετ διατηρεί ωστόσο την αισιοδοξία του και προτείνει τον σχεδιασμό εναλλακτικής «αρχιτεκτονικής δεδομένων», που θα τροποποιήσει ριζικά τη λειτουργία της ψηφιακής οικονομίας, επιτρέποντας σε κάθε χρήστη να γίνει κυρίαρχος των προσωπικών του ψηφιακών δεδομένων.

Τα μοντέλα

«Θρυμματισμένο δίκτυο» αποκαλούν το Διαδίκτυο οι πανεπιστημιακοί Ουέντι Χολ και Κίρον Οχάρα του Πανεπιστημίου του Σαουθάμπτον στη Βρετανία, γράφοντας ότι τέσσερα αντικρουόμενα πρότυπα κυριαρχούν πλέον στο Ιντερνετ: το αρχικό φιλελεύθερο, ανεκτικό μοντέλο, το εμπορικό μοντέλο που κυριαρχείται από τις μεγάλες εταιρείες υψηλής τεχνολογίας, το ευρωπαϊκό μοντέλο που χαρακτηρίζεται από την κρατική ρύθμιση του μέσου και το αυταρχικό ψηφιακό μοντέλο, που επινοήθηκε από την Κίνα. Τα περίπου 3 δισεκατομμύρια άνθρωποι, που δεν έχουν ακόμη πρόσβαση στο Διαδίκτυο σε απομακρυσμένες και δυσπρόσιτες περιοχές της Ασίας και της Αφρικής, θα «συνδεθούν» σε κάποια εκδοχή του αυταρχικού ψηφιακού μοντέλου, σύμφωνα με άρθρο των Financial Times. Το δυσοίωνο αυτό μέλλον, όμως, δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Το σχέδιο Solid, που σχεδιάστηκε στο ΜΙΤ με τη συμμετοχή του σερ Τιμ Μπέρνερς-Λι φιλοδοξεί να προσφέρει στους χρήστες του Ιντερνετ τον απόλυτο έλεγχο των ψηφιακών τους δεδομένων, τα οποία θα αποθηκεύονται σε προσωπικές «αποθήκες ηλεκτρονικών δεδομένων» (Pods).

ΤΑΣΟΥΛΑ ΚΑΡΑΙΣΚΑΚΗ

Οι ψευδολόγοι που μας κυβερνούν

ΠΟΛΙΤΙΚΗ 03.03.2019 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Υπήρχαν fake news στην αρχαιότητα; Ναι, απαντά ντοκιμαντέρ του αμερικανικού PBS για τον Νέρωνα, στο οποίο αρχαιολόγοι και ιστορικοί διατυπώνουν αμφιβολίες για την ορθότητα των μαρτυριών του Τάκιτου, του Σουητώνιου και του Δίωνος του Κάσσιου. Κατά τους σύγχρονους ειδήμονες, οι αρχαίοι ιστορικοί σκιαγράφησαν ένα πορτρέτο του Νέρωνα μελανότερο του πραγματικού, επινοώντας επιπρόσθετες αποτρόπαιες πράξεις. Λέγεται ότι πυρπόλησε τη Ρώμη για να την ξαναχτίσει όπως αυτός ήθελε (μάλλον δεν είχε σχέση με την πυρκαγιά), ότι δηλητηρίασε τον 13χρονο ετεροθαλή αδελφό του, ότι ήταν ακόλαστος, κακοποιούσε αγόρια, αποπλανούσε παντρεμένες, είχε ερωτικές σχέσεις ακόμη και με τη μητέρα του την οποία δολοφόνησε, ότι υποχρέωνε 5.000 νέους να τον επευφημούν ενώ τραγουδούσε, ενώ κανείς δεν μπορούσε να εγκαταλείψει το θέατρο κατά τις εμφανίσεις του – γυναίκες γεννούσαν εκεί, πολλοί υποκρίνονταν τους πεθαμένους για να αποδράσουν. Ακόμη έλεγαν ότι ήταν λαομίσητος (αρχαιολογικά ευρήματα στην Πομπηία δείχνουν ότι ήταν αντίθετα αγαπητός στον απλό λαό). Το βέβαιο είναι ότι δεν είχε στρατιωτικούς θριάμβους που έφερναν πλούτο και δόξα στη Ρώμη και ήταν εξαιρετικά αντιπαθής στη ρωμαϊκή σύγκλητο.

Πολλά έχουν γραφτεί για τις ανακρίβειες, τις υπερβολές, τις αντιφάσεις και στις διηγήσεις των Ελλήνων αρχαίων ιστορικών, με εξαίρεση τον Θουκυδίδη, που έλεγχε ενδελεχώς, διακρίβωνε επιμελώς και αποτύπωνε σαφώς την ύλη του. Ο Ηρόδοτος δεν έγραψε για την εποχή του, όπως ο Θουκυδίδης. Θέλησε να αποτυπώσει τις μνήμες κοσμοϊστορικών γεγονότων και επιτευγμάτων του παρελθόντος, και ερεύνησε, ταξίδεψε σε ξένες χώρες, συγκέντρωσε στοιχεία και διηγήσεις και εξιστόρησε, ανθρώπινα κι ελεύθερα, όσα ανακάλυψε και έμαθε για την αρχαία Ελλάδα, τους ανατολικούς λαούς, όλον τον τότε γνωστό κόσμο· στοιχεία μύθου το μέσο για την κατανόηση και την ερμηνεία του. Ωστόσο συγγραφείς της αρχαιότητας, βλέποντας λάθη και ανακρίβειες στο έργο του «πατέρα της Ιστορίας», όπως τον αποκάλεσε ο Κικέρωνας, τον είπαν «λογοποιό» και «ψεύτη» (Κτησίας), «μυθολόγο» (Αριστοτέλης), τον κατηγόρησαν για έλλειψη αντικειμενικότητας και σκόπιμη νόθευση των γεγονότων (Πλούταρχος, Περί της Ηροδότου κακοήθειας), ακόμη και ο Θουκυδίδης τον παρομοίαζε με κάποιον που έγραφε «για ένα πρόσκαιρο ακροατήριο».

Προχωρώντας σε πιο σκοτεινές ζώνες, σοβαροί παραχαράκτες της Ιστορίας, πληρωμένοι κονδυλοφόροι των ισχυρών, ψευδογράφοι, υμνωδοί τυραννικών μορφών, υπήρξαν σε όλα τα έθνη ανά τους αιώνες. Αλλωστε η «αλήθεια» ήταν πάντοτε προϊόν μιας εξουσίας. Αφηγήσεις παραγεμισμένες με ανενδοίαστες αναλήθειες, θεοποιήσεις ηγητόρων, ηρωοποιήσεις σφαγέων, χαλκευμένες υμνολογίες, κατασκευασμένες υστεροφημίες, φρικαλέα εγκλήματα που βαφτίστηκαν εποποιίες. Οπως έλεγε και ο Λουκιανός, «μέγα τείχος χωρίζει το εγκώμιο από την ιστορία».

Φαινόμενο διαχρονικό είναι η εμπρόθετη παραμόρφωση των γεγονότων. Μόνο που σήμερα, με την κακόβουλη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης από πληρωμένους χάκερ, το παλιό μπροστά στο νέο ωχριά. Χιλιάδες bots, ένας συνδυασμός αλγόριθμων και πολυλειτουργικών κακόβουλων λογισμικών, όπως και ψευδή βίντεο, παράγουν κατά παραγγελία πλήθος ψευδών ειδήσεων και στοχευμένων μηνυμάτων που διαχέονται αστραπιαία και πολλαπλασιάζονται ακατάπαυστα επηρεάζοντας τη δημόσια συζήτηση και καθορίζοντας πολιτικές θέσεις εκατομμυρίων χρηστών του Διαδικτύου. Υποδύονται ακολούθους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μιμούνται ανθρώπινες συμπεριφορές, ακόμη και συνομιλούν με χρήστες, όχι για να εκτελέσουν κάποιο επαγγελματικό έργο (διότι δεν είναι όλα τα bots κακόβουλα, chatbots εξυπηρετούν τάχιστα πελάτες σε πλήθος υπηρεσίες), αλλά για να ασκήσουν προπαγάνδα, όπως έγινε στις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ το 2016 και στο δημοψήφισμα για το Brexit, να χειραγωγήσουν τον καθένα ξεχωριστά και όλους μαζί, να εγκαταστήσουν ανύπαρκτα συμβάντα και «αποκαλύψεις» στη σκέψη τους, σε αδιανόητη κατά το παρελθόν κλίμακα – η τεχνολογία δεν υπηρετεί πάντα τη δημοκρατία. Αυταρχικές εξουσίες, ακραίες ιδεολογίες, ληστές, τρομοκράτες, εγκληματίες, πίσω από αθέατους αλγόριθμους, επιχειρούν να κυβερνήσουν τα ανθρώπινα και να καθορίσουν την έκβαση των πραγμάτων. Υποσκάπτοντας την αρχή της ελευθερίας του ατόμου, την αυτονομία του και την ελευθερία των επιλογών του, αφού διεκδικούν να λαμβάνουν αυτοί για λογαριασμό του τις «ωφελιμότερες» αποφάσεις. Κάπως έτσι ίσως έρθει μια μέρα, όπως έχει επισημάνει ο Ισραηλινός ιστορικός Γιουβάλ Νώε Χαράρι, που οι ελεύθερες εκλογές και οι ελεύθερες αγορές θα έχουν πια χάσει το νόημά τους.

Η συζήτηση για τον έλεγχο της παντοδυναμίας των τεχνολογικών κολοσσών, των Big Five, των μεγάλων πέντε ή GAFAM (Google, Amazon, Facebook, Apple, Microsoft), που κερδίζουν τεράστια ποσά πουλώντας τα δεδομένα των χρηστών του Διαδικτύου, διαμορφώνουν τις πολιτικές θέσεις και τις αγοραστικές τους συνήθειες, τους παρασύρουν σε αδηφάγα –πολιτικά και οικονομικά– περιβάλλοντα, εκμεταλλεύονται ανεξέλεγκτα πνευματικά προϊόντα, έχει ανοίξει για τα καλά. Ενώ πυκνώνουν οι περιορισμοί και τα πρόστιμα που επιβάλλει η Ε.Ε., η οποία πρωτοπορεί στην προσπάθεια «ρύθμισης» του αναδυόμενου ψηφιακού οικοσυστήματος με τις οδηγίες GDPR και, πρόσφατα, PSI (Public Sector Information) όπως συνηθίζουν να λένε, μία είναι η ρυθμιστική αρχή της Silicon Valley, η Ε.Ε.

Βρετανική κοινοβουλευτική έκθεση κατηγόρησε τα στελέχη της Facebook για αθέμιτες πρακτικές και τα χαρακτήρισε «ψηφιακούς γκάνγκστερ». Η γαλλική ρυθμιστική αρχή επέβαλε στην Alphabet’s Google το πρώτο πρόστιμο, 50 εκατ. ευρώ, για την παραβίαση του GDPR. Παλαιότερα, η Κομισιόν είχε επιβάλει στην ίδια εταιρεία πρόστιμο 4,3 δισ. ευρώ για μονοπωλιακές πρακτικές (πιέσεις στους κατασκευαστές smartphone για την προεγκατάσταση εφαρμογών Android) και 2,4 δισ. ευρώ για αθέμιτη χρήση του «google search» υπέρ των δικών του υπηρεσιών online αγορών. Οι γερμανικές αρχές απαγόρευσαν στη Facebook να συλλέγει πληροφορίες για διαφημιστικούς σκοπούς από την ανταλλαγή μηνυμάτων μεταξύ Facebook, WhatsApp και Instagram. Η Κομισιόν υποχρέωσε την Apple να καταβάλει στο ιρλανδικό δημόσιο φόρους ύψους 14,3 δισ. ευρώ, μετά τη σκανδαλωδώς ευνοϊκή φορολογική μεταχείρισή της (κάτω του 1%). Η Γαλλία προχωρά σε ρυθμίσεις για τη φορολόγηση των ψηφιακών κολοσσών, ενώ έπειτα από πρόσφατη ευρωπαϊκή συμφωνία ανοίγει ο δρόμος για την καταβολή από τις εταιρείες πνευματικών δικαιωμάτων για την ψηφιακή εκμετάλλευση καλλιτεχνικών έργων, ειδήσεων, άρθρων, ρεπορτάζ κ.λπ.

Οι τρομεροί πέντε

Για το όραμα, την ουτοπία της άμεσης δημοκρατίας του Διαδικτύου που έγινε δυστοπία, μιλάει στην «Κ» ο Γιώργος Μητακίδης, συνδημιουργός της Κοινοπραξίας του Παγκόσμιου Ιστού (www Consortium), ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών και πρόεδρος του Φόρουμ για τον Ψηφιακό Διαφωτισμό. «Το ψηφιακό οικοσύστημα ελέγχουν ολιγάρχες, οι τρομεροί πέντε, οι GAFAM, και οι αντίστοιχοι Κινέζοι, η Baidu, το αντίπαλον δέος της Google, η AliBaba, αντίστοιχη της Amazon, το Tencent, το κινεζικό Facebook. Κατέχουν τις πρώτες θέσεις στον ψηφιακό κόσμο, αλλά και στην παγκόσμια κεφαλαιοποίηση, κάτι πρωτόγνωρο. Παλαιότερα πρώτες σε κεφαλαιοποίηση ήταν εταιρείες πετρελαίου ή αυτοκινητοβιομηχανίες, είχαν οικονομική ευρωστία αλλά δεν διέθεταν τον έλεγχο των δεδομένων. Μια τρομακτική συγκέντρωση πλούτου και δύναμης, ικανής να χειραγωγήσει πολιτικούς και ταυτόχρονα την κοινή γνώμη. Μια συγκέντρωση δύναμης δυστοπική, όπως εξελίσσονται τα κοινωνικά δίκτυα, αυξάνονται τα δεδομένα που συλλέγουν αλλά και η ικανότητα άντλησης γνώσης από αυτά», σημειώνει ο κ. Μητακίδης, που κατείχε για τρεις δεκαετίες υψηλόβαθμες θέσεις στα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα για την έρευνα, την ανάπτυξη, τη διεθνή συνεργασία. «Επονται μοιραία οι γεωπολιτικές επιπτώσεις. Παρακολουθείτε τι γίνεται με τη Huawei, μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες στον χώρο του 5G, των δικτύων τηλεφωνίας πέμπτης γενιάς, που κατέχει το ένα τρίτο της αγοράς, ακολουθούν από κοντά οι ευρωπαϊκές Ericsson και η Nokia και πιο πίσω η αμερικανική Cisco, η κινεζική ZTE, κ.ά. Oι ΗΠΑ έχουν αποκλείσει τη Huawei από το χτίσιμο δικτύων 5G στην Αμερική, το ίδιο έκαναν οι Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Πολωνία, ενώ οι Καναδάς, Γερμανία και Βρετανία ταλαντεύονται υπό αμερικανική πίεση. Ενας νέος Ψυχρός Πόλεμος έχει αρχίσει, ένας σκληρός ανταγωνισμός αυτή τη φορά όχι για τα πυρηνικά αλλά για τα ψηφιακά, με πολιτικές, οικονομικές και στρατιωτικές διαστάσεις», λέει. «Ακόμη, εξακριβωμένη και μετρήσιμη πλέον είναι η απειλή στην ιδιωτική ζωή, στις ανθρώπινες σχέσεις, στην ελευθερία του ατόμου. Οι εταιρείες αυτές έχουν στρατιές μηχανικών που φροντίζουν για να ξοδεύεις όλο και περισσότερο χρόνο online, έχουν φίλτρα και λογισμικά επηρεασμού της συμπεριφοράς, αλγόριθμους δολώματα για να κάνεις όσα περισσότερα κλικ γίνεται σε όλα, από διαφημίσεις μέχρι κατασκευασμένες ειδήσεις. Το πρόβλημα είναι ότι οι περισσότεροι χρήστες δεν αντιλαμβάνονται με ποιο τρόπο γίνεται η εκμετάλλευση των δεδομένων τους, ακόμη και των ευαίσθητων της υγείας. Οι εταιρείες, που προστατεύονται νομικά γιατί παραχωρούν την υπηρεσία “δωρεάν”, ξέρουν σχεδόν τα πάντα για εμάς, αλλά εμείς δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς ξέρουν, ούτε πώς χρησιμοποιούν αυτή τη γνώση. Η GDPR είναι ένα πρώτο βήμα στην αντιμετώπιση αυτής της ευθείας απειλής στους πυλώνες της ατομικής ελευθερίας και της δημοκρατίας. Παράλληλα, απειλή αποτελεί και η εσκεμμένη παραπληροφόρηση, που έχει τρία κίνητρα: την ιδεοληψία, γεωπολιτικές σκοπιμότητες, οικονομικό κέρδος. Λεφτά ήθελαν να βγάλουν οι έφηβοι από το Βέλες των Σκοπίων που μετέδωσαν την είδηση ότι ο Πάπας ενέκρινε την υποψηφιότητα του Τραμπ το 2016. Η εσκεμμένη παραπληροφόρηση είναι μια ασύμμετρη απειλή – η Γερμανία δίνει 24ωρη διορία στις εταιρείες να αφαιρέσουν αναρτήσεις παραπληροφόρησης μίσους, όμως αυτές σε δύο λεπτά έχουν γίνει viral. Ούτε ο αυτοέλεγχος των εταιρειών αρκεί. Από την άλλη, δεν μπορείς να δώσεις τον απόλυτο έλεγχο στα κράτη, γιατί θα κινδυνεύσεις από κρατική λογοκρισία».

Οπως λέει ο ειδήμων στις τεχνολογίες πληροφορικής, «πρέπει να σπάσει το επιχειρηματικό μοντέλο, να βγαίνουν λεφτά από τις διαφημίσεις με τον αριθμό των κλικ. Εχουν αρχίσει να γίνονται συζητήσεις για κατάρτιση μιας μαύρης λίστας από sites που αναρτούν διαφημίσεις δίπλα σε άσχετο ή ανάρμοστο περιεχόμενο. Οι περισσότερες επιχειρήσεις δεν θέλουν να διαφημίζονται π.χ. σε πορνογραφικά sites, και αρχίζουν πλέον να εγκαταλείπουν ιστοσελίδες όπως το Breitbart news (ακροδεξιό περιεχόμενο, ψεύτικες ειδήσεις, θεωρίες συνωμοσίας), αρχίζουν να πείθονται ότι ο αριθμός των κλικ δεν είναι επαρκές κριτήριο επιλογής χώρου. Μόνο αν οι ψηφιακοί κολοσσοί αρχίσουν να χάνουν λεφτά, θα ευαισθητοποιηθούν».

Ο κ. Γιώργος Μητακίδης είναι συνδημιουργός της Κοινοπραξίας του Παγκόσμιου Ιστού (www Consortium), ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών και πρόεδρος του Φόρουμ για τον Ψηφιακό Διαφωτισμό.

Μονοπώλιο

Στο ψηφιακό οικοσύστημα «ο νικητής τα παίρνει όλα». Πρόκειται για «ένα φυσικό μονοπώλιο, μερικά κομμάτια του οποίου πρέπει να σπάσουν. Τι θα πείραζε αν δεν είχε επιτραπεί στην Google να αγοράσει το YouΤube; Θα είχαμε δύο εταιρίες ανταγωνιζόμενες η μία την άλλη. Ή, η Facebook να μην αγοράσει το Instagram και το WhatsApp; Από την άλλη, κάτι τέτοιο θα τιμωρούσε τα νέα παιδιά που γίνονται εκατομμυριούχοι πουλώντας τις εταιρείες τους. Ναι, αλλά τα ισχυρά μονοπώλια αγοράζουν καθετί καινοτόμο, είτε για να το χρησιμοποιήσουν οι ίδιοι είτε για να το πνίξουν. Κι αυτό διαιωνίζει τη μονοπωλιακή κατάσταση. Βέβαια, δεν είναι κάτι που δεν έχουμε αντιμετωπίσει ξανά. Ο Ντουάιτ Αϊζενχάουερ είχε κλείσει την αποχαιρετιστήρια ομιλία του λέγοντας “Μόνο επαγρυπνούντες και ενήμεροι πολίτες μπορούν να επιβάλουν τη σωστή σύμπλεξη του τεράστιου στρατιωτικoβιομηχανικού συμπλέγματος με τις ειρηνικές μεθόδους και τους στόχους μας, έτσι ώστε η ελευθερία και η ασφάλεια να ευημερήσουν μαζί”. Βάλτε στη θέση της φράσης “στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα” τη φράση “μηχανισμός επιτήρησης κυβερνήσεων-ψηφιακών ολιγαρχών”. Τα πράγματα μπορεί να εξελιχθούν πολύ άσχημα αν δεν κάνουμε κάτι».

«Αλγόριθμοι πετούν αεροπλάνα και κάνουν ιατρικές διαγνώσεις»

«Θυμάμαι να έχω περάσει πολλές ώρες στο σπίτι μας στις Βρυξέλλες κουβεντιάζοντας με τον καλό φίλο και καθηγητή στο ΜΙΤ Μιχάλη Δερτούζο και τον Τιμ Μπέρνερς Λι που είχε μόλις εφεύρει τον παγκόσμιο ιστό στο Cern, για το πώς θα στήσουμε την Κοινοπραξία του www, που θα έκανε πραγματικότητα το web.Ο Μιχάλης Δερτούζος ήταν τότε επικεφαλής του Computer Science Laboratory στο MIT, εγώ ήμουν διευθυντής του προγράμματος ESPRIT για τις τεχνολογίες πληροφορικής στις Βρυξέλλες. Ο Δερτούζος είδε το Web ως ένα είδος Γιουσουρούμ, όπου άνθρωποι, συνδεδεμένοι με τον υπολογιστή τους, θα πουλούσαν την πραμάτεια τους, υλική ή πνευματική, ελεύθερα. Οπως ξέρουμε, τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν ακριβώς έτσι», λέει ο κ. Μητακίδης. «Ο Τιμ ήθελε να το δώσει στον κόσμο, ο ίδιος δεν ήθελε να το πατεντάρει, να βγάλει λεφτά. Ο Δερτούζος και εγώ φέραμε σε επαφή αντίστοιχα τον Αλ Γκορ, αντιπρόεδρο του Κλίντον, και τον πολιτικό μου προϊστάμενο, τον επίτροπο Μπάνγκεμαν, και προσφέρθηκε ένα εκατομμύριο από το ΜΙΤ και ένα από το ΕSPRIT, και έτσι ξεκίνησε το World Wide Web Consortium με διευθυντή τον Τιμ Μπέρνερς Λι, έτσι εξελίχθηκε το web 1, το web 2, το web 3… Στην αρχή, το web 1 απλώς συνέδεε έγγραφα, το web 2 ένωσε ανθρώπους μέσω των κοινωνικών δικτύων, το web 3 είναι ο σημασιολογικός ιστός, βάζει “ετικέτες” σε μια πληθώρα δεδομένων από διαφορετικά πεδία, για τη μεταξύ τους αλληλεπίδραση και έξυπνη διασύνδεση. Είναι το Διαδίκτυο των Πραγμάτων, Ιnternet of Τhings (ΙοΤ), τώρα γίνεται web of things, αποκτάει το ίδιο μια ευφυΐα, και μπορεί να συνδέει πράγματα όχι μόνο με λέξεις-κλειδιά, αλλά και μέσα από τις λεγόμενες οντολογίες, σχέσεις μεταξύ των πραγμάτων», εξηγεί ο κ. Μητακίδης, με ακαδημαϊκή καριέρα σε ΜΙΤ, Κορνέλ, Πανεπιστήμιο του Ρότσεστερ και σήμερα επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον.

«Στην αρχή ελάχιστοι χρησιμοποιούσαν το web, δεν υπήρχαν υποδομές, είχαμε modem 56 Κ, το αστείο για το www ήταν “world wide wait”, και περίμενες και περίμενες. Το 2007, τη χρονιά που βγήκαν στην αγορά το iPhone και το σύστημα Android για τα κινητά, έγινε η έκρηξη που μας έβαλε στην τροχιά του νέου ψηφιακού οικοσυστήματος. Στην καρδιά του συγκλίνουν και συν-αναπτύσσονται με τρομακτική ταχύτητα οι τεχνολογίες που αποτελούν τους πυλώνες της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης», διηγείται.

Οι τέσσερις πυλώνες

«Πρώτος πυλώνας, τα δίκτυα επικοινωνιών, το 5G, που αυξάνει όχι μόνο την ευρυζωνικότητα αλλά και μειώνει στο ελάχιστο την υστέρηση, από 100 σε 1 milisecond. Τρομερή αλλαγή. Η μεγάλη υστέρηση είναι απαγορευτική για ένα σωρό εφαρμογές, ιατρικές, στρατιωτικές, βιομηχανικές… Δεύτερος πυλώνας, πλέον το web of things, που έρχεται να καθίσει πάνω στο 5G –μαζί με το υπολογιστικό νέφος και την τρισδιάστατη εκτύπωση– και αποκτά τεράστιες δυνατότητες. Συνδέει δυνητικά τα πάντα, 30 δισ. “πράγματα”, δηλαδή προϊόντα, υπηρεσίες, συσκευές, αισθητήρες, ανθρώπους, κατοικίδια, οχήματα, αεροπλάνα, 150 δισ. έως το 2025. Αλλά το ΙοΤ συνδέει όχι μόνο όλα τα παραπάνω, συνδέει και δεδομένα, που είναι ο τρίτος πυλώνας. Τα δεδομένα που δημιουργούνται και αναπαράγονται από τα “πράγματα” που συνδέει το ΙοΤ αλλά και από τους χρήστες του Διαδικτύου (ο καθένας από εμάς παράγει 1,5 mega ανά δευτερόλεπτο) υπολογίζονται σε επίπεδο zetabytes (ή 10 στην 21η) τον χρόνο. Και δεν είναι μόνο ότι είναι πολλά –διπλασιάζονται κάθε 12 ώρες–, είναι και ότι διασυνδέονται μεταξύ τους και παράγουν γνώση, την οποία καταβροχθίζουν οι αλγόριθμοι. Οσο πιο πολλά δεδομένα παράγονται τόσο πιο ισχυροί γίνονται οι αλγόριθμοι, όπως αυτός που νίκησε τον Νοτιοκορεάτη πρωταθλητή του Γκο, Λι Σέντολ, τόσο πιο ισχυρή γίνεται η νέα γενιά τεχνητής νοημοσύνης (ο τέταρτος πυλώνας), που έχει συνταρακτικές δυνατότητες – και καμιά σχέση με τα ανθρωπόμορφα ρομπότ του 1970. Η νέα γενιά αυτοματοποιημένων συστημάτων βασίζεται σε αλγόριθμους που μαθαίνουν κάνοντας. Οδηγούν αυτοκίνητα και αεροπλάνα, εκτελούν αυτόματα χρηματιστηριακές συναλλαγές, μεταφράζουν, μελετούν δικογραφίες και σχεδιάζουν τη βέλτιστη υποστηρικτική γραμμή, αναλύουν ιατρικά δεδομένα (π.χ. εκατομμύρια τομογραφίες) και προτείνουν διαγνώσεις, βοηθούν σε επεμβάσεις, και είμαστε ακόμη στην αρχή…».

 

 

 

Η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη (Τ.Ν.) τείνει σήμερα να γίνει μόδα. Οπως όμως με όλα τα περίπλοκα πράγματα, πολλοί μιλούν αλλά λίγοι είναι εκείνοι που πραγματικά ξέρουν. Ο Μαξ Τέγκμαρκ ανήκει αναμφίβολα στην κατηγορία των επιστημόνων που ενώ ξέρουν καλά για τι μιλούν, αποφεύγουν να θολώνουν τα νερά. Ο Τέγκμαρκ διδάσκει Φυσική στο ΜΙΤ, είναι ο άμεσα υπεύθυνος για την πρώτη συνάντηση των σημαντικότερων ερευνητών του πεδίου το 2015 στο Πουέρτο Ρίκο και είναι ο συγγραφέας του διαφωτιστικού δοκιμίου «Life 3.0, Τι θα σημαίνει να είσαι άνθρωπος στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης». Το βιβλίο του ανέβηκε αμέσως μετά την κυκλοφορία του το καλοκαίρι του 2017 στη λίστα ευπώλητων των New York Times, μπήκε στη λίστα των αγαπημένων της χρονιάς του Μπαράκ Ομπάμα, σύντομα μεταφράστηκε σε 32 γλώσσες, ενώ στα ελληνικά κυκλοφόρησε μόλις πρόσφατα από τις εκδόσεις Τραυλός, σε μετάφραση του Νίκου Αποστολόπουλου. Ο Τέγκμαρκ είναι συνιδρυτής του Ινστιτούτου για το Μέλλον της Ζωής, μιας πρωτοβουλίας που έλαβε γενναία χρηματοδότηση από τον διάσημο επιχειρηματία της Σίλικον Βάλεϊ, Ιλον Μασκ, και στοχεύει στην ανάπτυξη της ωφέλιμης κι ασφαλούς Τ.Ν.

– Κύριε Τέγκμαρκ, εφόσον δεν γνωρίζουμε τι θα συμβεί αν επιτύχουμε την κατασκευή τεχνητής γενικής νοημοσύνης (ΤΓΝ), τι είναι όλες αυτές οι σχετικές προβλέψεις που ακούμε και διαβάζουμε τον τελευταίο καιρό;   
– Νομίζω ότι το σημαντικό δεν είναι να προσπαθούμε να προβλέψουμε αυτά που μπορεί να συμβούν αν καταφέρουμε να κατασκευάσουμε ΤΓΝ, αλλά πρώτα να αναρωτηθούμε τι θέλουμε να συμβεί, και έπειτα να δούμε τι συγκεκριμένα βήματα πρέπει να κάνουμε για να φτάσουμε εκεί. Γιατί στην πραγματικότητα μπορεί να συμβεί οτιδήποτε. Μπορεί να φτιάξουμε ένα υπέροχο μέλλον που οι φτωχοί θα γίνουν πλουσιότεροι, οι πλούσιοι πλουσιότεροι, και όλοι θα είναι ελεύθεροι και υγιείς για να ζήσουν ωραιότατα. Μπορεί να φτιάξουμε έναν δυστοπικό εφιάλτη με πρωτοφανή παγκόσμια δικτατορία. Μπορεί ακόμα να φτιάξουμε ένα μέλλον όπου οι άνθρωποι θα εξολοθρευτούν. Το ζήτημα είναι να μην καθόμαστε ως παθητικοί θεατές να αναρωτιόμαστε τι μπορεί να μας συμβεί σαν να μην μπορούμε να το επηρεάσουμε.

– Είναι η πιο σημαντική συζήτηση της εποχής μας, η ηθική της Τ.Ν.;
– Νομίζω ότι η πιο σημαντική συζήτηση της εποχής μας συνολικά είναι το τι κάνει η Τ.Ν. στην ανθρωπότητα. Βλέπουμε την Τ.Ν. σταδιακά να αντικαθιστά ολοένα και περισσότερες θέσεις εργασίας, αυξάνοντας τις οικονομικές ανισότητες καθώς οι μισθοί σταματούν να πηγαίνουν στους εργαζομένους και αρχίζουν να κατευθύνονται στους ιδιοκτήτες των μηχανών, είμαστε επίσης στα πρόθυρα μιας κούρσας εξοπλισμών για φονικά αυτόνομα όπλα, ενώ οι ερευνητές της Τ.Ν. προβλέπουν ότι μέσα στις επόμενες δεκαετίες θα καταλήξουμε να κατασκευάσουμε ΤΓΝ, που θα μπορεί να κάνει όλες τις δουλειές καλύτερα απ’ τους ανθρώπους.

Αν συμβεί αυτό, είναι ξεκάθαρο ότι είτε θα είναι το καλύτερο πράγμα που έχει συμβεί στην ανθρωπότητα, ή το χειρότερο. Γιατί τότε θα έχουμε φτιάξει μια νέα οντότητα κατά πολύ εξυπνότερη από εμάς και θα είναι σαν να έχουμε δημιουργήσει μια νέα μορφή ζωής. Οι άνθρωποι είμαστε το κυρίαρχο είδος στον πλανήτη, όχι γιατί έχουμε περισσότερη δύναμη απ’ τις τίγρεις, αλλά γιατί είμαστε εξυπνότεροι. Κι αν κατορθώσουμε να φτιάξουμε μηχανές που θα μας ξεπερνούν σε ευφυΐα, τότε αυτοί ή αυτό που τις ελέγχει θα μπορούσε εύκολα να ελέγχει όλη την ανθρωπότητα. Δεν χρειάζεται να είναι ένα τρομερό πράγμα, εσύ κι εγώ ήμασταν περιτριγυρισμένοι από πιο έξυπνα όντα όταν ήμασταν παιδιά, τη μαμά και τον μπαμπά μας, και αυτό λειτουργούσε αρκετά καλά γιατί οι στόχοι των γονιών μας ήταν σε συμφωνία με τους δικούς μας στόχους, ήθελαν δηλαδή πράγματα που μας βοηθούσαν. Μπορούμε όμοια να έχουμε ένα καλό μέλλον με την ΤΓΝ εάν καταφέρουμε την Τ.Ν. να καταλάβει τους στόχους μας, να τους υιοθετήσει, και να τους διατηρήσει.

– Ακούγεται πολύ δύσκολο αυτό. Πώς μπορεί να επιτευχθεί κάτι τέτοιο;
– Είναι όντως πολύ δύσκολο. Είναι τρία άλυτα προς το παρόν προβλήματα πάνω στα οποία πρέπει οι τεχνικοί να δουλέψουν σκληρά. Μπορεί να τους πάρει 30 χρόνια να τα λύσουν, γι’ αυτό είναι καλό να ξεκινήσουν από τώρα, και όχι τη νύχτα πριν κάποιος «ανάψει» τον διακόπτη της υπερνοημοσύνης. Αν πεις, για παράδειγμα, στο σούπερ μελλοντικό αυτοκινούμενο όχημά σου να σε πάει στο αεροδρόμιο όσο γρηγορότερα γίνεται και φτάσεις εκεί καλυμμένος με εμετό, θα πεις «όχι, όχι, δεν εννοούσα αυτό», και το όχημα θα σου πει με τη ρομποτική του φωνή «αυτό ζήτησες ακριβώς», τότε θα εκτιμήσεις πόσο δύσκολο είναι να κάνεις τις μηχανές να καταλάβουν αυτό που πραγματικά θέλεις. Οταν τα παιδιά μου ήταν μικρά, ήταν ενθουσιασμένα με τα Lego, αλλά σήμερα όλα τα Lego τους σκονίζονται στο υπόγειο, γιατί τα βαριούνται. Εάν δημιουργήσουμε πολύ έξυπνες μηχανές που θα είναι πραγματικά ενθουσιασμένες με τον στόχο της προσφοράς βοήθειας στην ανθρωπότητα, δεν θα θέλουμε να βαρεθούν με αυτό το στόχο όσο γίνονται εξυπνότερες, όπως οι γιοι μου, ο Φίλιππος και ο Αλέξανδρος με τα Lego τους.

Κι έπειτα υπάρχει μία ακόμα ερώτηση: αν καταφέρουμε τις μηχανές να καταλάβουν, να υιοθετήσουν και να διατηρήσουν τους στόχους μας, τι είδους στόχοι πρέπει να είναι αυτοί; Πρέπει να είναι οι στόχοι του Ντόναλντ Τραμπ; Οι στόχοι του Βαρουφάκη; Του ISIS; Του Σι Τζιπίνγκ; Τι μέλλον θέλουμε; Θέλουμε οι άνθρωποι να ζούμε βασικά σε περιβάλλοντα που μοιάζουν με ζωολογικούς κήπους, με απεριόριστα κοκτέιλ και ρομπομασάζ, ή θέλουμε μια κοινωνία με περισσότερες προκλήσεις που θα μας δίνουν νόημα και σκοπό; Οσο περισσότερο συζητάμε για όλα αυτά τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες να καταλήξουμε σε ένα καλό μέλλον.

– Στο βιβλίο σας, τα τρία από τα δώδεκα μελλοντικά σενάρια δεν συμπεριλαμβάνουν τον άνθρωπο στην εξίσωση. Πώς το βλέπετε αυτό;
– Οταν έγραφα το βιβλίο, συζητούσα πολύ με τη γυναίκα μου, και ήταν εντυπωσιακό ότι για κανένα απ’ αυτά τα δώδεκα σενάρια δεν ένιωθα 100% ενθουσιασμένος, γι’ αυτό κι είναι τόσο σημαντικό να συμμετάσχουμε όλοι σ’ αυτή την συζήτηση. Υπάρχουν σίγουρα σενάρια που δεν επιθυμώ, αν η ανθρωπότητα καταλήξει σύντομα να εξαφανιστεί, τότε σημαίνει ότι είμαστε ελάχιστα φιλόδοξος ως πολιτισμός. Τώρα ο βαθμός των εφευρέσεών μας περιορίζεται απ’ τη δική μας ικανότητα να τις εφευρίσκουμε, αλλά αν ενισχύσουμε τη νοημοσύνη μας με την Τ.Ν., τότε πολλές απ’ τις τεχνολογίες που μπορεί να είχαμε σκεφθεί και θα χρειάζονταν χιλιάδες ή εκατομμύρια χρόνια για να εφευρεθούν, θα μπορούσαν να αποκτηθούν μέσα στον χρόνο της δικής μας ζωής.

Σίγουρα δεν υπάρχει έλλειψη θετικών προοπτικών, αλλά την ίδια στιγμή, δεν υπάρχει ούτε και έλλειψη τρόπων να πάνε τα πράγματα άσχημα. Εάν ήμασταν μία αγέλη από γορίλλες που έκαναν αυτή τη συζήτηση, ρωτώντας «έι, τι θα γινόταν αν εφευρίσκαμε ανθρώπους και τους απελευθερώναμε;», δεν νομίζω ότι οι γορίλλες θα χαίρονταν με τον τρόπο που θα τελείωνε όλο αυτό, οι άνθρωποι θα τους σκότωναν, θα κατέστρεφαν τις κατοικίες τους, και κάποιοι θα κατέληγαν σε κλουβιά. Με τον ίδιο τρόπο θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί πριν απελευθερώσουμε κάτι εξυπνότερο από εμάς. Ακόμα και αν πολλές ταινίες τείνουν να εστιάζουν σε προβλήματα που προκύπτουν από μηχανές που στρέφονται εναντίον μας, που αποφασίζουν να μας ξεφορτωθούν ή ό,τι άλλο, το ακόμα πιο προφανές πρόβλημα είναι ότι άλλοι άνθρωποι που δεν μας αρέσουν θα μπορούν να χρησιμοποιήσουν την Τ.Ν. εις βάρος μας. Εχουμε ήδη δει την Cambridge Analytica να χρησιμοποιείται για να επηρεάσει εκλογές, κι αν μια μέρα φτιάξουμε υπεράνθρωπη νοημοσύνη, φαντάζομαι ότι θα είναι αρκετοί οι άνθρωποι σε αυτό τον πλανήτη που δεν θα ήθελες να ήταν υπεύθυνοι γι’ αυτήν, γιατί ουσιαστικά θα ήταν υπεύθυνοι και για εσένα.

«Αν φτιάξουμε μια οντότητα κατά πολύ εξυπνότερη από εμάς, θα είναι σαν να έχουμε δημιουργήσει μια νέα μορφή ζωής», λέει ο κ. Τέγκμαρκ.

Πρέπει να απαγορευθούν τα φονικά αυτόνομα ρομπότ

– Υπάρχει όντως κούρσα εξοπλισμών στην Τ.Ν.;
– Υπάρχουν δύο είδη κούρσας Τ.Ν. Υπάρχει μία κούρσα πολιτών και μία κούρσα στρατιωτική. Η κούρσα των πολιτών βασίζεται στην παραδοχή ότι η Τ.Ν. τροφοδοτεί την οικονομία και ότι οι χώρες που θα μείνουν πίσω στην Τ.Ν., θα μείνουν πίσω και οικονομικά. Η Ευρώπη ήταν πρώτη στον τομέα, μετά έγινε δεύτερη και τώρα είναι τρίτη, και δεν υπάρχει χώρα χωρίς κάποιο σχέδιο για την Τ.Ν., για το πώς θα μπορέσει να έχει καλύτερη Τ.Ν. πολιτών. Αυτό το καλωσορίζω. Παράλληλα, όμως, υπάρχει δυστυχώς και μια στρατιωτική κούρσα εξοπλισμών, η οποία μόλις τώρα αρχίζει. Η Τ.Ν. δυνητικά μπορεί να παραγάγει τα πιο απεχθή όπλα που θα έχει γνωρίσει ποτέ η ανθρωπότητα.

Εχουμε κάνει αυτό το βίντεο, το Slaughterbots, που προβάλλαμε στα Ηνωμένα Εθνη, για να μιλήσουμε για ένα είδος όπλου που ελπίζω να μη δούμε ποτέ. Είναι πολύ εύκολο με την Τ.Ν. να φτιάξεις μικρά drones στο μέγεθος ενός μικρού κουτιού, που θα έχουν GPS και λογισμικό αναγνώρισης προσώπου και θα μπορείς να τα προγραμματίζεις να σκοτώσουν όλους τους λευκούς ανθρώπους, όλους τους μαύρους, ή συγκεκριμένους τύπους ανθρώπων, να δολοφονήσουν μια πρώην φίλη σου, πολιτικούς σου αντιπάλους, και αυτό που είναι φριχτό μ’ αυτά τα όπλα είναι ότι θα γίνουν απίστευτα φθηνά και θα είναι εν πολλοίς ανώνυμα. Ακόμα δεν ξέρουμε ποιος πέταξε το drone στο αεροδρόμιο του Στάνστεντ τον Δεκέμβριο του ’18.

– Πώς θα αποφευχθεί αυτό το δυστοπικό σενάριο;
– Οι περισσότεροι ερευνητές της Τ.Ν. θέλουν πραγματικά να αποφύγουμε αυτό το μέλλον και πιέζουν πολύ για την επίτευξη ενός διεθνούς αποκλεισμού των φονικών αυτόνομων όπλων, των αυτόνομων φονικών ρομπότ. Είναι αυτό που συνέβη με τη βιολογία στις αρχές του ’70. Τότε οι βιολόγοι επιτυχώς πίεσαν για τον αποκλεισμό των βιολογικών όπλων. Σε εκείνη την περίπτωση τα κατάφεραν και γι’ αυτό θεωρούμε ότι η βιολογία είναι μια δύναμη του καλού, και συνδέουμε τη βιολογία με νέα φάρμακα και νέες θεραπείες κι όχι με βιολογικά όπλα. Πιθανώς ούτε θα θυμάστε πότε διαβάσατε για τελευταία φορά κάτι για όπλα βιολογικού πολέμου και βιοτρομοκρατία. Ελπίζω να γίνει το ίδιο με τα όπλα Τ.Ν., ότι θα απαγορευθούν, το χειρότερο είδος τους τουλάχιστον.

Αυτό σημαίνει ότι άνθρωποι στην Ελλάδα και οπουδήποτε αλλού θα πρέπει να ζητήσουν από τους πολιτικούς να τα απαγορεύσουν. Ως τώρα 25 χώρες έχουν υποστηρίξει την απαγόρευση, της Κίνας συμπεριλαμβανόμενης, αλλά όχι η Ελλάδα. Ελπίζω ότι κοιτάζοντας πίσω θα βλέπουμε την Τ.Ν. ως πηγή νέων λύσεων σε παγκόσμια προβλήματα και όχι ως την πηγή φθηνών και ανώνυμων μέσων για δολοφονίες

 

 

 

Τα εν οίκω στο σύννεφο

Ολα τα ανθρώπινα πλάσματα έχουν τρεις ζωές: τη δημόσια,

την ιδιωτική και τη μυστική

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

 

Παλιά, θυμάμαι, τα της ιδιωτικής μας ζωής μας ήξεραν οι οικογένειές μας και κάποιοι καλοί μας φίλοι. Υπήρχαν δε πράγματα που δεν ήξερε κανείς, ή έστω ένας. Σήμερα, έχουμε παραδώσει την προσωπική μας ζωή στους αλγόριθμους και ένας εσμός ανθρώπων, εάν έχει την περιέργεια, μπορεί να ανασυστήσει ένα μέρος της. Οι εταιρείες και τα κοινωνικά δίκτυα πάντως μας ξέρουν τόσο καλά, που μας προτείνουν, ωφελιμιστικά βέβαια, και πράγματα που ξέρουν ότι θα μας αρέσουν. Τα εν οίκω ανέβηκαν στο σύννεφο του δήμου. Πού έχει πάει η ιδιωτικότητα;

Ιδιωτικότητα, κατά κοινή παραδοχή, θεωρείται η ικανότητα ενός ατόμου να απομονωθεί, να ελέγξει τις πληροφορίες που δίδονται για τον εαυτό του και να εκφραστεί με τον τρόπο με τον οποίο εκείνο θέλει. Οταν κάτι θεωρείται ιδιωτικό, σημαίνει συνήθως ότι ενέχει κάποια εγγενή ιδιαιτερότητα ή ευαισθησία για το υποκείμενο. Ο τομέας της ιδιωτικής ζωής επικαλύπτει εν μέρει την ασφάλεια (εμπιστευτικότητα), η οποία μπορεί να περιλαμβάνει και την προστασία των πληροφοριών. Ωστόσο ακόμα και αυτός ο γενικός ορισμός μοιάζει ατελής.

Δεκαετίες συζητήσεων ακαδημαϊκών και εμπειρογνωμόνων, στο πλαίσιο της σύνταξης του οικουμενικού καταλόγου των ανθρώπινων δικαιωμάτων, αποδεικνύουν ότι το ζήτημα ορισμού της ιδιωτικότητας είναι ιδιαιτέρως ακανθώδες, μια και δεν έχουν καταλήξει σε μια ευρέως αποδεκτή περιγραφή του όρου.

Ο Alan Westin, ένας από τους πρωτεργάτες του πεδίου της σχετικής έρευνας, έχει δηλώσει ότι «κανένας ορισμός της ιδιωτικότητας δεν είναι εφικτός, γιατί το θέμα ιδιωτικότητα είναι εκ θεμελίων ζήτημα αξιών, συμφερόντων και εξουσίας». Εχει απόλυτο δίκιο, μια και η έννοια είναι εγγενώς συνυφασμένη με τα κοινωνικοπολιτικά συμφέροντα της εκάστοτε εξουσίας και τον βαθμό ελευθερίας που επιτρέπει – ακόμη και η πιο προοδευτική. Ενώ καταστατικά η έλλειψη ιδιωτικότητας ακούγεται ως κάτι αδιανόητο και απάνθρωπο, τα πράγματα στις σύγχρονες κοινωνίες δεν είναι τόσο απλά, μια και οι βασικές έννοιες που συνδέονται με την ιδιωτικότητα είναι ρευστές, ενώ οι κοινωνικοτεχνολογικές εξελίξεις είναι καθοριστικές για τον βαθμό διείσδυσης οποιουδήποτε φυσικού ή μη προσώπου στην προσωπική ζωή του κάθε ατόμου.

Στη διαμόρφωση της έννοιας της ιδιωτικότητας έχουν συνεισφέρει επιστήμονες από διαφορετικά πεδία. Η Ruth Gavison αναγνωρίζει τρία κυρίαρχα στοιχεία στη φύση της ιδιωτικότητας: τη μυστικότητα (secrecy), την ανωνυμία (anonymity) και τη μοναξιά (solitude), τονίζοντας ότι πρόκειται για μια ρευστή κατάσταση η οποία, ανάλογα με τις επιλογές κάθε ατόμου, είναι δυνατόν να απολεσθεί. Ο Edward Bloustein κρίνει το δικαίωμα της ιδιωτικότητας ως απαραίτητη προϋπόθεση για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ενώ ο James Rachels ως αναγκαία για την ανάπτυξη της διαφορετικότητας και του νοήματος στις ανθρώπινες διαπροσωπικές σχέσεις. Βέβαια υπάρχουν και πολιτισμικές διαφοροποιήσεις. Στην Κίνα, π.χ., ολόκληρη η οικογένεια ζει μαζί, παππούδες, γονείς, κόρες, γιοι και συγγενείς. Τρώνε μαζί, μοιράζονται τα πάντα και συζητούν για όλα, θεωρώντας ότι η ιδιωτικότητα σκοτώνει τη συνοχή της οικογένειας.

Συνήθως σήμερα, όταν αναφερόμαστε στο θέμα ιδιωτικότητα, μιλάμε σχετικά με το σε ποιον βαθμό επιτρέπουμε στην κοινωνία να εισδύει στον ζωτικό μας χώρο. Σε μια εποχή που η απλή συμμετοχή στα σόσιαλ μίντια σημαίνει πως κάθε λογής εταιρείες και οργανισμοί διαθέτουν αυτόματα έναν εσμό, όχι απλά γενικών, αλλά εξαιρετικά προσωπικών πληροφοριών για εμάς, το να νομίζει κανείς πως διατηρεί την πλήρη ιδιωτικότητα της ζωής του αγγίζει τη σφαίρα της ουτοπίας.

Ας εξετάσουμε όμως το θέμα και εκ του αντιθέτου. Ενας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του καιρού μας, ο Τόμας Πίντσον, του οποίου το όνομα κάθε φορά επανέρχεται την περίοδο απονομής των βραβείων Νομπέλ, έχει καταφέρει να έχει διατηρήσει απολύτως την ιδιωτικότητά του. Υπάρχει μόνο μια φωτογραφία του κι αυτή σε νεαρή ηλικία. Κανείς δεν ξέρει στην ουσία ποιος είναι, με αποτέλεσμα να αναπτύσσονται διάφοροι αστικοί μύθοι για την περίπτωσή του. Ωστόσο, στην περίπτωση του συγγραφέα υπεισέρχεται και η έννοια της μυστικότητας, η οποία επίσης έχει πολύ ενδιαφέρον, μια και συγγενεύει με την έννοια που μας απασχολεί, πλην όμως ο διαχωρισμός μεταξύ ιδιωτικότητας και μυστικότητας είναι οντολογικού χαρακτήρα. Η ίδια η λέξη «ιδιωτικότητα» σε μερικές γλώσσες δεν υπάρχει.

Ας μιλήσουμε και για έναν άλλον τεράστιο μύθο που έμεινε στην Ιστορία: την Γκρέτα Γκάρμπο, η οποία αποσύρθηκε από την ενεργό δράση στο απόγειο της καριέρας της και διευκρίνισε: «Ποτέ δεν είπα πως θέλω να μείνω μόνη, είπα ότι θέλω να με αφήσουν μόνη. Εκεί έγκειται η διαφορά».

Το μείζον θέμα της ιδιωτικότητας έχει τις βάσεις του στις αρχαίες κοινωνίες και τίθεται ίσως  για πρώτη φορά στις αρχαιοελληνικές πόλεις-κράτη. Την περίοδο αυτή υπάρχει ένας σαφής διαχωρισμός μεταξύ δημόσιας σφαίρας της πολιτικής και της δραστηριοποίησης στον ιδιωτικό χώρο – τον οίκο. Ο οίκος είναι ιερός. Οταν οι πόρτες κλείνουν, όσα συμβαίνουν εντός αφορούν τους ενοίκους του και μόνο. Βαρετά, πυρακτωμένα, επαναλαμβανόμενα, καταιγιστικά, αφορούν εκείνους αποκλειστικά. Ο θρυλικός πρωθυπουργός της Αγγλίας William Pitt The Elder έλεγε το 1763: «Και ο φτωχότερος των ανθρώπων μπορεί στην καλύβα του να περιφρονεί τις δυνάμεις του στέμματος – η στέγη μπορεί να τρίζει, η καταιγίδα να μπαίνει στο σπίτι, αλλά ο ο βασιλιάς της Αγγλίας δεν επιτρέπεται να μπει». Η οικία είναι που στεγάζει την ονειροφαντασία, η οικία προστατεύει τον ονειροπόλο, η οικία επιτρέπει σε κάποιον να ονειρεύεται εν ειρήνη. Αυτά φυσικά πριν από τη σαρωτική έλευση του αυτοματισμού.

Οι Αγγλοι είναι εκείνοι που έχουν πει και το περίφημο «my home is my castle». Εάν κάνουμε ωστόσο ένα άλμα στη σύγχρονη εποχή, θα παρατηρήσουμε πως όσο προστατευμένο και να είναι το μικρό ή μεγάλο μας φρούριο, εμείς οι ίδιοι έχουμε δώσει τα κλειδιά του σε άλλους, ώστε να μας παρακολουθούν όχι μόνο περιστασιακά, αλλά και καθημερινά, και ότι στο μέλλον η ιδιωτικότητά μας, έτσι όπως την ξέραμε, θα είναι εξαιρετικά δύσκολο, αν όχι αδύνατον, να εξασφαλιστεί. Ηδη η εξέλιξη της τεχνολογικής επανάστασης και τα κοινωνικά δίκτυα διεισδύουν στους πιο προσωπικούς μας χώρους και στο μέλλον θα κάνουν τις προσωπικότητές μας φύλλο και φτερό, όχι απλώς χωρίς αντίσταση, αλλά με την απόλυτη συναίνεσή μας. Ο νεότερος άνθρωπος έχει γαλουχηθεί πλέον με την ανάγκη του φαίνεσθαι και όχι με την ανάγκη της περισυλλογής και θέλει ο ίδιος να ενημερώνει όσο περισσότερους μπορεί και για την παραμικρή του κίνηση. Είναι λοιπόν και ο ίδιος απόλυτα υπεύθυνος για την  «κερκόπορτα» που άνοιξε και τις συνέπειες που υφίσταται και πρόκειται να υποστεί. Αυτή η «φαουστική» ανταλλαγή θα είναι προς το συμφέρον του; Ιδωμεν.

Τελικά μόνο στον νου μας έχουμε την απόλυτη ιδιωτικότητα. Εκεί δεν υπάρχει καμία διαφορά ανάμεσα σε εκείνο που συμβαίνει και σε αυτό που θα μπορούσε να συμβεί.

Ο κ. Αλέξης Σταμάτης είναι συγγραφέας.

 

Εμπάργκο στις οθόνες

Ενα από τα καλύτερα αμειβόμενα επαγγέλματα σήμερα, αναλογικά βέβαια με τα πτυχία που χρειάζεται να έχεις για να προσληφθείς και το βιογραφικό σου γενικά, είναι «μπέιμπι σίτερ» στη Silicon Valley της Καλιφόρνιας.

Από 15 έως και 21 δολάρια την ώρα, αναλόγως προσόντων, είναι οι αποδοχές για 40 έως 50 ώρες απασχόλησης την εβδομάδα, και το ποσοστό ανεργίας στο επάγγελμα τις ημέρες αυτές είναι το χαμηλότερο από ποτέ. Χωρίς να λείπουν μάλιστα και οι εξαιρέσεις προς τα επάνω για τις έμπειρες παιδαγωγούς. Παρατηρήθηκε δε πως υπήρξαν και δασκάλες πρόθυμες να αφήσουν τη δημόσια εκπαίδευση, όπου αμείβονται με 11 έως 12 δολάρια την ώρα περίπου, για να πάνε στις πλούσιες οικογένειες των ανθρώπων με τα καλά αμειβόμενα, στην Κοιλάδα του Πυριτίου, επαγγέλματα. Αφού ένας απλός πολλαπλασιασμός τούς δείχνει ότι θα κερδίσουν αρκετά περισσότερα έτσι.

Γιατί όμως να απασχολήσει εμάς εδώ στις Τάσεις αυτό το θέμα; Οι τακτικοί αναγνώστες ίσως να θυμούνται ότι στο παρελθόν έχει γίνει λόγος εδώ για τους επιτυχημένους επαγγελματικά και κατά συνέπεια και οικονομικά ανθρώπους που δούλεψαν ή δουλεύουν σε όλους αυτούς τους γίγαντες της Πληροφορικής και βοήθησαν να επιτύχουν παγκόσμια εξάπλωση με οικονομική δύναμη που κόβει την ανάσα. Κάποιοι έφυγαν ήδη, πάμπλουτοι, μόλις στα 35 έως 40, αλλά και σημαδεμένοι. Από τους ρυθμούς της δουλειάς και το τι επιπτώσεις είχε η δουλειά αυτή στον κόσμο γύρω τους. Τώρα θέλουν να ξεχάσουν. Πηγαίνουν σε ασράμ, κάνουν ακόμη και τους μάγειρες σε κοινόβια, διαλογίζονται και κρατούν τον εαυτό τους πολύ μακριά από τα προϊόντα που σχεδίαζαν πριν από λίγο καιρό. Ομως έχουμε και αυτούς που συνεχίζουν, αλλά θέλουν τα παιδιά τους να μη βλέπουν αυτό που οι γονείς τους φτιάχνουν κάθε ημέρα πηγαίνοντας σε ό,τι αποκαλούν «δουλειά» τους. Ναι, οι πλουσιοπάροχα αμειβόμενοι άνθρωποι της Κοιλάδας του Πυριτίου βάζουν τις (ή τους) μπέιμπι σίτερ των παιδιών τους να υπογράψουν από την πρώτη ημέρα πολύ σκληρά συμβόλαια σχετικά με τις οθόνες και τις αντίστοιχες σε αυτές ηλεκτρονικές συσκευές.

Τι δεν καταλάβατε; Αυτοί που εργάζονται καθημερινά για να βρουν τρόπους οι εταιρείες τους να διεισδύσουν στα σπίτια των άλλων ανθρώπων μέσα από τις οθόνες, με παιχνίδια, μέσα από κοινωνικά δίκτυα, εικονο-ιστορίες, με τα κινητά τηλέφωνα και τις «ακίνητες» παρακολουθήσεις για ώρες των άλλων να παίζουν παιχνίδια ή να ανταλλάσσουν χαζομηνύματα, δεν θέλουν τα δικά τους παιδιά να αντικρίζουν καν μια οθόνη. Τα βάζουν να παίζουν με τις γκουβερνάντες τους τα παλιά επιτραπέζια παιχνίδια!

Η λέξη «σκληρά» για αυτά τα επονομαζόμενα «no-phone use contracts» είναι και ήπια. Απαγορεύεται στη συνοδό των παιδιών σε ώρα υπηρεσίας να βγάλει κινητό από την τσάντα της και φυσικά να απαντήσει σε οποιαδήποτε κλήση (εκτός φυσικά από αυτές του ίδιου του γονέα). Αλλά τα πράγματα δεν σταματούν εδώ. Η εμμονή αυτή δημιούργησε και κάτι ακόμη, το «nanny-outing». Υπάρχουν δηλαδή και καλοθελητές που πηγαίνουν στις παιδικές χαρές της περιοχής και φωτογραφίζουν τις συνοδούς των παιδιών αν τις δουν να κρατούν κινητό ή τάμπλετ την ώρα εκείνη. Και στη συνέχεια αναρτούν τη φωτογραφία σε συγκεκριμένες θέσεις του Διαδικτύου με την ερώτηση: Είναι αυτή η δική σας νταντά;

Οι άνθρωποι που φτιάχνουν τα επίμαχα προϊόντα ξέρουν και το πόσο εθιστικά είναι και τα φοβούνται δεόντως. Διότι δεν έχει βρεθεί προς το παρόν το εμβόλιο. Οταν ένα παιδί έρχεται σε επαφή με αυτά θα κολλήσει. Μετά η θεραπεία είναι μακροχρόνια και επίπονη. Δεν μπορεί άλλωστε ένα παιδί να πηγαίνει στο σχολείο και να μην ξέρει. Η απαγόρευση με το μαχαίρι, όπως γίνεται με τα ναρκωτικά, αλλά σε κλειστή περίθαλψη, εδώ δεν πιάνει. Χρειάζεται βαθμιαίος περιορισμός προσφέροντας κάτι άλλο ενδιαφέρον, όπως για παράδειγμα η εκμάθηση προγραμματισμού αλλά με πολύ διασκεδαστικό τρόπο.

Τον περασμένο Δεκέμβριο που βρεθήκαμε στη Γαλλία ένα πρωί όλες οι εφημερίδες είχαν ως πρώτο θέμα τους τη μελλοντική απαγόρευση των κινητών στο σχολείο με νόμο. Και στη χώρα μας υπάρχει αντίστοιχος νόμος, αλλά πόσο εφαρμόζεται; Μήπως είναι καιρός να πάρουν την πρωτοβουλία οι γονείς και να συμφωνήσουν (όλοι όμως) σε αυτό το θέμα; Οι γονείς δηλαδή στη Σίλικον Βάλεϊ που τηρούν αυτή τη στάση είναι πιο έξυπνοι ή ξέρουν λιγότερα;

 

 

 

ΠΛΑΤΩΝ ΤΗΝΙΟΣ*, ΧΑΡΗΣ ΘΕΟΧΑΡΗΣ*

Θα αυξήσουν οι νέες τεχνολογίες την ανισότητα;

ΕΤΙΚΕΤΕΣ:ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΕΙΣ  Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Πλατών Τηνιός*: Οι φόβοι επιβεβαιώνονται

Η​​ τεχνολογία θα μπορούσε να φέρνει τη σύγχρονη ουτοπία· μπορεί όμως να σημάνει και εφιαλτική δυστοπία. Την ελπίδα περιέγραψε το 1923 ο H.G. Wells με το «Ανθρωποι σαν θεοί»· τον εφιάλτη το 1932 ο Aldous Huxley με το «Θαυμαστός καινούργιος κόσμος». Καθώς οι φόβοι επιβεβαιώνονται, ο τεχνολογικός εφιάλτης του Huxley συναντάται με τον πολιτικό του Orwell. Οι τεχνολογικά εμπεδωμένες ανισότητες τροφοδοτούν τον ολοκληρωτισμό, ενώ το παραθυράκι της λύτρωσης μέσω της δημιουργικότητας φαίνεται ερμητικά κλειστό. Τις εξελίξεις σπρώχνει ο ανταγωνισμός, ενώ αν πατήσεις φρένο θα περιθωριοποιηθείς. Η ανθρωπότητα έχει ήδη πέσει στα βαθιά και πασχίζει να κολυμπήσει.

Εχει χαθεί το παιχνίδι; Αν υπήρχε αντίδοτο, θα έπρεπε να το βρούμε στις ατομικές αντιδράσεις.

Η περιδίνηση προκύπτει από τις σωρευτικές τάσεις ανισότητας. Ολα κρίνονται από την προσαρμοστικότητα. Κάποιοι προσαρμόζονται μόνοι τους. Κάποιοι άλλοι θα μπορούσαν να προσαρμοστούν, αν υπήρχε κάποια βοήθεια. Κάποιοι, τέλος, βρίσκουν τον νέο κόσμο απροσπέλαστο και μπορούν να βοηθηθούν μόνο εκ των υστέρων. Τα ποσοστά των τριών ομάδων είναι άγνωστα και διαφέρουν από χώρα σε χώρα. Στην Ευρώπη δεν αποκλείεται οι προσαρμοστικοί να είναι περί το 10%-15%, οι ανεπίδεκτοι άλλο τόσο, που αφήνει τους προσαρμόσιμους 70% με 80% – τη μεγάλη πλειονότητα. Αυτοί θα κρίνουν το παιχνίδι.

Η κάθε ομάδα έχει διαφορετικές απαιτήσεις. Οι προσαρμοστικοί σύρουν τον χορό και το κάνουν ήδη μόνοι τους. Εκτός από τη δική τους ανταμοιβή, θα πρέπει να χρηματοδοτούν και τις δράσεις για τους υπολοίπους. Ποιες είναι αυτές και πόσο κοστίζουν;

Οι μη προσαρμόσιμοι χρειάζονται τη γνωστή κοινωνική πολιτική – κλασική αναδιανομή με παροχές, συντάξεις και επιδόματα. Η ενδιάμεση κατηγορία θα μπορούσε να τα καταφέρει – αλλά μόνο αν τόνωνε την ευελιξία της με παιδεία, κατάρτιση και ατομικό προγραμματισμό. Η βοήθεια που θα πάρει πρέπει να ταιριάζει στις μελλοντικές προκλήσεις, σήμερα δηλαδή είναι άγνωστη. Η μορφή της θα προκύψει δυναμικά: όχι πόσο χρόνο διανύεις σε εκπαιδευτικά ιδρύματα, αλλά τι μαθαίνεις. Το περιεχόμενο, όχι το περιτύλιγμα.

Η μέθοδος αποτροπής του εφιάλτη θεωρητικά υπάρχει. Το πρόβλημα είναι ότι ζητάμε το κλειδί της προσαρμοστικότητας από ανθρώπους και από δομές που διακρίνονται από την έλλειψή της.

* Ο κ. Πλάτων Τήνιος είναι επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς.

Χάρης Θεοχάρης*: Νέες προοπτικές για όλους

Ο​​ι νέες τεχνολογικές εξελίξεις προκαλούν σύγχυση – αλλά και ενθουσιασμό για τις προοπτικές που διανοίγονται. Αλγόριθμοι που πραγματοποιούν καλύτερες διαγνώσεις από τους γιατρούς και καθοδηγούν τους χειρουργούς σε επεμβάσεις· τεχνητές καρδιές που λειτουργούν για πάντα· οχήματα που μειώνουν δραστικά τον αριθμό των ατυχημάτων και των θυμάτων στην άσφαλτο· σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που μπορεί να αξιολογήσει δικογραφίες καλύτερα από δικηγόρους μέσα σε μερικά δευτερόλεπτα. Ο δρόμος προς την εργασιακή ημέρα των τεσσάρων ωρών δεν απέχει πολύ. Η επίτευξη της οικονομίας μηδενικού άνθρακα έως το 2060 είναι απολύτως εφικτή.

Αυτές είναι μερικές μόνο από τις δυνατότητες που ανοίγονται μπροστά μας. Ο καπιταλισμός μετασχηματίζεται σε «ταλεντο-κρατία», καθώς η σημασία του κεφαλαίου μειώνεται και η αξία του ανθρώπινου δυναμικού – του ταλέντου– αυξάνεται.

Τι μας σταματάει από το να αξιοποιήσουμε όλες αυτές τις δυνατότητες;

Ας αφήσουμε τη χώρα μας στην άκρη, καθώς εμείς ακόμη συζητάμε για τα αυτονόητα.

Πρώτο εμπόδιο είναι η αργή ταχύτητα αλλαγής του κανονιστικού πλαισίου. Στο πρόσφατο συνέδριο του ALDE στη Μαδρίτη, υψηλόβαθμο στέλεχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής μάς επεσήμανε κάποια από τα προβλήματα που προκαλεί ο επιταχυνόμενος κύκλος της τεχνολογίας. Το αποτέλεσμα είναι ότι μέχρι οι νεοφυείς (startup) επιχειρήσεις να προλάβουν να βγάλουν κέρδος, προκύπτει μία νέα τεχνολογία που τις ξεπερνά και που καθιστά το κανονιστικό πλαίσιο παρωχημένο.

Δεύτερο κρίσιμο ζήτημα είναι η ανασφάλεια που δημιουργείται στον πολύ κόσμο. Παραπληροφόρηση, επαναστατικές αλλαγές, αργή αντιμετώπιση των προβλημάτων που αναπόφευκτα δημιουργούνται, ηθικά και άλλα ζητήματα που δεν έχουν ακόμη ούτε καν θεωρητική αντιμετώπιση, η έμφυτη αντίσταση στις αλλαγές – όλα τα παραπάνω εντείνουν τον προβληματισμό του κόσμου και οδηγούν τις πολιτικές επιλογές στα άκρα.

Οφείλουμε να διευκολύνουμε την ανάπτυξη της τεχνολογίας ώστε η ζωή των πολιτών να γίνει ασφαλέστερη, πιο ευημερούσα και μεγαλύτερης διάρκειας, διαψεύδοντας ψευδείς ειδήσεις και επιχειρηματολογώντας κατά αντιρρήσεων που πηγάζουν από το ένστικτο αλλά όχι τη λογική. Και δεν πρέπει να αφήνουμε όσους επηρεάζονται από τις αλλαγές απροστάτευτους.

Αυτό άλλωστε είναι το νόημα της πολιτικής στον 21ο αιώνα.

* Ο κ. Χάρης Θεοχάρης είναι ανεξάρτητος βουλευτής.

Ποιες είναι οι συνέπειες της ψηφιοποίησης της ζωής;

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Βάσω Κιντή*:Τα όρια του υποκειμενικού

Ο​​ταν μιλάμε στη φιλοσοφία για την εμπειρία, εννοούμε τον τρόπο που έχουμε ως υποκείμενα να αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα. Με τις αισθήσεις μας, με το σώμα μας, με τις πράξεις μας, ερχόμαστε σε επαφή με τον κόσμο, τον γνωρίζουμε και τον αλλάζουμε.

Στην ιστορία της φιλοσοφίας υπήρξαν στιγμές που θεωρήθηκε ότι η εμπειρία, αντί να μας φέρνει κοντά στον κόσμο, μας απομονώνει από αυτόν – σαν ένα πέπλο που μεσολαβεί και μας τυλίγει. Είμαστε εμείς με τις εμπειρίες μας και δεν μπορούμε να τις διαπεράσουμε και να βγούμε έξω από αυτές. Αυτό που θεωρούμε πραγματικό είναι αυτό που μας λέει η εμπειρία μας. Αλλά, μήπως μας παραπλανά; Μήπως ο κόσμος είναι διαφορετικός από αυτό που μας λένε οι αισθήσεις μας; Μήπως βρισκόμαστε στα έγκατα ενός σπηλαίου, όπως στην αλληγορία του Πλάτωνα, και βλέπουμε μόνο είδωλα των πραγματικών όντων; Ο Ντεκάρτ, αναπτύσσοντας τη σκεπτικιστική αμφιβολία του, σκέφθηκε το ενδεχόμενο να είμαστε θύματα εξαπάτησης ενός κακόβουλου δαίμονα ο οποίος μας τροφοδοτεί με εμπειρίες που νομίζουμε ότι μας αποκαλύπτουν τον κόσμο ενώ αυτές μπορεί να συνθέτουν μια μεγάλη ψευδαίσθηση. Κατ’ αναλογίαν, ο Αμερικανός φιλόσοφος Χίλαρι Πάτναμ σκέφτηκε την πιθανότητα να είμαστε εγκέφαλοι σε γυάλες που τροφοδοτούνται με τις τρέχουσες εμπειρίες μας από έναν τρελό επιστήμονα. Στην τέχνη ο Καλντερόν έλεγε ότι η ζωή μπορεί να είναι μια αυταπάτη, ενώ στο σινεμά έχουμε το «Matrix» και το «Truman Show», όπου η εμπειρία παραπλανητικά ταυτίζεται με την πραγματικότητα.

Η συγχώνευση, όμως, και εν τέλει η υποκατάσταση της πραγματικότητας από την εμπειρία είναι επικίνδυνη. Διότι σε μια τέτοια περίπτωση δεν μπορούμε ποτέ να ελέγξουμε εάν τυχόν η εμπειρία μας σφάλλει. Ακόμη και για να χαρακτηρίσουμε κάτι ως όνειρο θα πρέπει να μπορούμε να βγούμε από αυτό. Αν αυτό δεν συμβαίνει ποτέ, τότε μπορούμε κάλλιστα να πούμε ότι το όνειρο είναι η πραγματικότητα.

Το ίδιο ισχύει για την εικονική πραγματικότητα. Για να είναι εικονική, χρειάζεται την πραγματική πραγματικότητα. Χωρίς τη διάκριση εμπειρίας και πραγματικότητας (ακόμη και ως ρυθμιστικής ιδέας ή κατασκευής) είμαστε εγκλωβισμένοι, ο καθένας μόνος του, σε έναν ιδιωτικό κόσμο. Τέλος, για να μπορούμε να μιλάμε για fake news πρέπει να διαθέτουμε μια έννοια πραγματικότητας που διαφέρει από την εκάστοτε προσωπική εμπειρία.

Η κ. Βάσω Κιντή είναι καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο ΕΚΠΑ.

Ααρόν Φρανκ*: Εκδημοκρατισμός εμπειρίας

Ν​​έοι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, με οθόνες εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας, θα οδηγήσουν στο προσεχές μέλλον σε συγχώνευση των εμπειριών του πραγματικού και του ψηφιακού κόσμου. Από την εκπαίδευση έως την κοινωνική ψυχαγωγία, έχουμε πολλά να κερδίσουμε.

Σύντομα, θα έχουμε την ικανότητα να οικοδομούμε (ή να ανοικοδομούμε) τον υλικό κόσμο με ποικίλους θελκτικούς τρόπους. Φαντασθείτε, για παράδειγμα, να ξεναγήστε πεζοπορώντας στα κανάλια του Αμστερνταμ και να τα βλέπετε ακριβώς όπως ήταν όταν κατασκευάστηκαν τον 17ο αιώνα. Εμπειρίες όπως αυτή, που σήμερα είναι διαθέσιμες μόνο ως εικόνες σε μουσεία ή βιβλία, θα ξεχυθούν στον πραγματικό κόσμο παρέχοντας συναρπαστικούς νέους τρόπους αντίληψης του παρελθόντος.

Οι ψηφιακές εκδοχές της πραγματικότητας υπόσχονται επίσης να παράσχουν πρόσβαση σε εμπειρίες που σήμερα είναι διαθέσιμες μόνο στους πιο πλούσιους και προνομιούχους ανάμεσά μας. Το αγαπημένο μου παράδειγμα είναι η Labster, μία δανική εταιρεία που «κατασκευάζει» εικονικά επιστημονικά εργαστήρια εξοπλισμένα με προσομοιώσεις μηχανημάτων όπως μικροσκόπια ηλεκτρονίων και άλλες εξειδικευμένες συσκευές. Με αυτήν την τεχνολογία, ένα παιδί που ζει στην επαρχία οπουδήποτε στον κόσμο θα έχει πρόσβαση στις ίδιες εργαστηριακές υποδομές που μέχρι πρότινος απολάμβαναν μόνο οι πιο καλά χρηματοδοτούμενοι ερευνητές.

Στη δική μου ζωή, πρόσφατα είχα την ευκαιρία να μάθω να χρησιμοποιώ τον ακριβό εξοπλισμό που χρησιμοποιούν οι επαγγελματίες DJ – μέσω ενός λογισμικού που μου κόστισε λίγα μόνο δολάρια.

Από κοινωνική άποψη, οι ψηφιακές εκδοχές της πραγματικότητας θα επιτρέψουν σε πολύ περισσότερους ανθρώπους να έχουν πρόσβαση σε θεραπευτικές κοινωνικές δραστηριότητες. Στο σύμπαν του δημοφιλούς εικονικού παιχνιδιού Second Life, για παράδειγμα, κάποιος χρήστης δημιούργησε ένα εικονικό περιβάλλον στο οποίο παρέχεται σε ασθενείς της νόσου Πάρκινσον η δυνατότητα να κοινωνικοποιηθούν εντός ενός τρισδιάστατου κόσμου, κάνοντας ιππασία, πατινάζ στον πάγο και χορό.

Πρέπει φυσικά να υπάρξουν αυστηρές ηθικές παράμετροι για την οικοδόμηση των νέων αυτών ψηφιακών κόσμων, ώστε να αποτραπούν οι κίνδυνοι που συνοδεύουν τα νέα εργαλεία. Αλλά μας δίνουν τη δυνατότητα να σχεδιάσουμε άπειρες χρήσιμες, παραγωγικές και αξιόλογες εμπειρίες.

* Ο κ. Ααρον Φρανκ διδάσκει στο Singularity University.

Το βιβλίο δεν φοβάται πια την τεχνολογία

ΣΑΚΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

«Ενθουσιασμένος» που η Παγκόσμια Πρωτεύουσα Βιβλίου 2018 διοργανώνεται στην Αθήνα ήταν ο Μίκελ Κόλμαν όταν τον συναντήσαμε στις λίγες ώρες που πέρασε στην Αθήνα ενόψει της επίσημης έναρξης της διοργάνωσης. Ο χαμογελαστός Ολλανδός, που ξεκίνησε ως αστροφυσικός και αργότερα πέρασε στο σύμπαν των επιστημονικών εκδόσεων, είναι σήμερα από τα βασικά στελέχη του εκδοτικού οίκου Elsevier και πρόεδρος της Διεθνούς Ενώσεως Εκδοτών (IPA, International Publishers Association).

Μπορεί η εκδοτική βιομηχανία σε διεθνές επίπεδο να πηγαίνει καλά, τουλάχιστον καλύτερα από τα προηγούμενα χρόνια, αλλά οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει η IPA δεν είναι μόνο στο πεδίο της αγοράς. Σε ορισμένες χώρες, μας λέει ο κ. Κόλμαν, τα βιβλία δυσκολεύονται να εκδοθούν. «Μακάρι να μπορούσα να πω ότι η ελευθερία της δημοσίευσης (freedom of publish) είναι μια κατάσταση που βελτιώνεται, αλλά στην πραγματικότητα πηγαίνει χειρότερα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, η ελευθερία της έκφρασης και η ελευθερία της δημοσίευσης δέχονται επίθεση», σημειώνει, και στην περιοχή της Μεσογείου η ανησυχία της IPA στρέφεται προς την Τουρκία. «Ανησυχούμε για τις εξελίξεις στην Τουρκία. Δεν είναι μόνο η ελευθερία της έκφρασης αλλά και οι εκδότες που δέχονται επίθεση στη γειτονική χώρα. Ελπίζουμε ότι οι εκλογές δεν θα κάνουν τα πράγματα χειρότερα, όμως όταν η εξουσία συγκεντρώνεται σε έναν άνθρωπο δεν βοηθάει την κατάσταση. Θα θέλαμε να δούμε ένα περιβάλλον όπου οι άνθρωποι μπορούν να εκφράζουν την άποψή τους και να δημοσιεύουν πράγματα που δεν είναι στη γραμμή του καθεστώτος», τονίζει.

Ούριος άνεμος

Η «απειλή» που ένιωθαν οι παραδοσιακοί εκδότες από την τεχνολογία και το ψηφιακό βιβλίο φαίνεται πως ανήκει στο παρελθόν. Από τα συνολικά έσοδα του εκδοτικού χώρου διεθνώς για το 2016, το 28% προέρχεται από τις ηλεκτρονικές εκδόσεις, ένα νούμερο που παραμένει σταθερό τα τελευταία χρόνια και ο κ. Κόλμαν εύχεται να αρχίσει να ανεβαίνει και πάλι. «Τα καλά νέα είναι ότι οι πωλήσεις των έντυπων εκδόσεων ανεβαίνουν και ακολουθούν τα audiobooks από πίσω. Με αυτή την έννοια στη βιομηχανία του βιβλίου πνέει ούριος άνεμος. Νομίζω ότι κανείς δεν λέει πια ότι το έντυπο θα κυριαρχήσει στα ηλεκτρονικά βιβλία ή ότι τα ebooks θα εξαφανιστούν.

Εχουμε αυτά τα δύο φορμά, αλλά φαίνεται ότι είναι δύο υγιή φορμά», τονίζει. Αντιθέτως, εκτιμά πως οι εκδότες δεν έχουν εκμεταλλευτεί πλήρως τις δυνατότητες που τους δίνει η τεχνολογία και το ηλεκτρονικό βιβλίο. «Ελπίζω ότι ο χώρος μας θα καινοτομήσει, μπορούμε να μάθουμε μερικά πράγματα από τη βιομηχανία των ηλεκτρονικών παιχνιδιών, πώς να αντιμετωπίζουμε την πληροφορία με έναν συναρπαστικό διαδραστικό τρόπο, πώς να γίνουν πιο διαπροσωπικά και στα ebooks κάτι τέτοιο δεν έχει συμβεί ακόμη».

Στην Κίνα, την ανερχόμενη δύναμη στον χώρο των εκδόσεων, αναπτύσσονται αρκετές καινοτομίες από τους εκδότες, λέει ο κ. Κόλμαν. Η τελευταία μόδα θέλει τους νέους να διαβάζουν στο κινητό τους λογοτεχνικά «επεισόδια» σε συνέχειες. «Μερικά από αυτά είναι τόσο επιτυχημένα που γίνονται τηλεοπτικές σειρές, ταινίες ή προϊόντα και οι ιδιοκτήτες τους γίνονται εκατομμυριούχοι», σημειώνει. Η παραγωγή της Κίνας άγγιξε τα 57 εκατομμύρια βιβλία το 2016, φέρνοντας τη χώρα στην πρώτη θέση της λίστας, με τη Βρετανία να ακολουθεί με 45 εκατομμύρια βιβλία. Με μεγάλη μερίδα του πληθυσμού να στρέφεται σταδιακά προς τα αγγλόφωνα βιβλία, η χώρα διαμορφώνεται σε έναν ισχυρό παίκτη με ανοιχτό όμως το ζήτημα της λογοκρισίας. «Στον τομέα της προστασίας των δικαιωμάτων βλέπουμε αρκετή πρόοδο. Η εικόνα έχει αλλάξει συγκριτικά με 20 χρόνια πριν, όταν η πειρατεία ήταν μεγάλο θέμα, αλλά διατηρούμε τις επιφυλάξεις μας στον τομέα των ελευθεριών της δημοσίευσης. Θα θέλαμε να δούμε μεγαλύτερη ελευθερία στους Κινέζους εκδότες από αυτή που έχουν σήμερα», επισημαίνει ο κ. Κόλμαν.

Οι πλατφόρμες

Αρκετοί εκδότες, κυρίως των εκπαιδευτικών και επιστημονικών περιοδικών και συγγραμμάτων, έχουν γίνει «εταιρείες δεδομένων», χρησιμοποιούν τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης και λειτουργούν κυρίως online. Ωστόσο, η σχέση των εκδοτών γενικά με τις μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες περνάει από διάφορα κύματα. Ενώ σταδιακά γίνεται αντιληπτό σε όλους ότι «δεν μπορούν να παίρνουν το περιεχόμενο που έχουν παραγάγει άλλοι χωρίς να το πληρώνουν», οι μεγάλες πλατφόρμες «δεν έχουν αναλάβει τις ευθύνες τους ως προς το περιεχόμενο», σημειώνει ο πρόεδρος της IPA, κάτι που διαφοροποιεί τους παραδοσιακούς εκδότες, ειδικά στην εποχή της διασποράς ψευδών ειδήσεων. Από την άλλη, σημειώνει, το μεγαλύτερο διαδικτυακό βιβλιοπωλείο, η Amazon, κινείται με τους δικούς του όρους. «Δεν μοιράζονται τα στοιχεία τους, δεν ξέρουμε για παράδειγμα πόσα βιβλία πωλούνται μέσω της Amazon και αυτό είναι κρίμα», τονίζει ο κ. Κόλμαν.

Oταν η κουβέντα έρχεται στα ελληνικά πράγματα και στο ακανθώδες θέμα της ενιαίας τιμής του βιβλίου, την επαναφορά της οποίας διεκδικεί η Ενωση Ελληνικού Βιβλίου (από τα νεότερα μέλη της IPA), ο κ. Κόλμαν επαναλαμβάνει την ουδέτερη στάση που τηρεί η Ενωση στο ζήτημα (καθώς άλλες χώρες-μέλη την εφαρμόζουν και άλλες όχι) αλλά μας δίνει από την πατρίδα του, την Ολλανδία, την αξία του μέτρου. «Κάθε φορά που έρχεται η συζήτηση για το αν πρέπει να συνεχίσουμε με την ενιαία τιμή του βιβλίου στην Ολλανδία αποφασίζουμε να συνεχίσουμε επειδή είναι πολύ σημαντικό για τα μικρά ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία. Δεν θέλουμε να καταλήξουμε σε μια κατάσταση όπου η αγορά θα κυριαρχείται από τα μπεστ σέλερ, τα οποία φοβόμαστε ότι δεν θα είναι ολλανδικά», καταλήγει γελώντας.

ΕΛΛΑΔΑ 22.10.2018

Οι θεωρίες συνωμοσίας βλάπτουν

ΤΑΣΟΥΛΑ ΚΑΡΑΙΣΚΑΚΗ

«Είναι απίστευτα επικίνδυνο και καταστροφικό να μη δίνουμε σημασία στην ψευδοεπιστήμη» διεμήνυσε την περασμένη εβδομάδα ο Πολ Ρόμερ (Νoμπέλ Οικονομίας 2018), τονίζοντας ότι θα πρέπει να επιδεικνύουμε μηδενική ανοχή στην αμφισβήτηση των επιστημονικών στοιχείων.

Δεν είναι μόνο οι θεωρίες συνωμοσίας και η ψευδοϊστορία –π.χ. ότι Κινέζοι ανακάλυψαν την Αμερική, εξωγήινοι δίδαξαν την κατασκευή των πυραμίδων…– που βρίσκουν τεράστια απήχηση· δημοφιλείς είναι και αναρίθμητοι ψευδοεπιστημονικοί, επιστημονικοφανείς ισχυρισμοί. Στους καταλόγους των ψευδοεπιστημών περιλαμβάνονται δεκάδες, αστρολογία, αστροθεραπεία, μαντική, δημιουργισμός, λυσενκοϊσμός, κρυπτοζωολογία, αντιβαρύτητα, επίπεδη γη, γραφολογία, παραψυχολογία, μετενσάρκωση, ευφυής σχεδιασμός, θεοσοφία, πνευματισμός, βιοσυντονισμός κ.ο.κ., που παγιδεύουν το πνεύμα στον ανορθολογισμό. Ωστόσο, η αμφισβήτηση δεδομένων σχετικά με το περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία είναι που παρασύρουν πλήθη σε ολέθριες για την ανθρωπότητα οδούς.

«Υπάρχουν ακόμη άνθρωποι, ευτυχώς στο εξωτερικό προς το παρόν τουλάχιστον, που πιστεύουν ότι η Γη είναι επίπεδη ή και ότι η προσσελήνωση δεν έγινε ποτέ, αλλά και στο εσωτερικό που θεωρούν ότι μας ψεκάζουν», λέει στην «Κ» ο Κωνσταντίνος Καρτάλης, καθηγητής Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

«Πρόσφατα παραδείγματα καχυποψίας στην επιστήμη αποτελούν το αν είναι αναγκαίος ο εμβολιασμός ως μέτρο πρόληψης ασθενειών αλλά και αν πράγματι αλλάζει το κλίμα του πλανήτη. Και στις δύο περιπτώσεις τα επιχειρήματα δεν βασίζονται σε πειραματικά ή άλλα δεδομένα, γεγονός που τα καθιστά αυτοδίκαια έωλα. Αλλωστε, βασική προϋπόθεση της επιστημονικής γνώσης είναι η έρευνα που προηγείται, έρευνα που σε ορισμένες περιπτώσεις οφείλει, για να είναι συνεπής, να είναι εντατική και μακροχρόνια».

Κάτι περισσότερο από προειδοποιητική κραυγή μπροστά στην αδράνεια που φέρνει η αμφισβήτηση της επιστήμης, ήταν η έκθεση της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) που στηρίχθηκε σε 6.000 επιστημονικές μελέτες: η άνοδος της θερμοκρασίας είναι αδύνατον να συγκρατηθεί στον 1,5 βαθμό Κελσίου σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα, βαδίζουμε ολοταχώς σε αύξηση 2 ή και 3 βαθμών. Μόλις ξεπεραστεί το «φράγμα» του 1,5 βαθμού, που εκτιμάται ότι θα συμβεί το 2030, ακόμη και μια άνοδος κατά κλάσματα του βαθμού θα οδηγεί σε ξηρασίες, πλημμύρες, καύσωνες και φτώχεια σε μεγάλα τμήματα του πλανήτη. Στην Ελλάδα, πολλές περιοχές θα κινδυνεύσουν από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας από 0,2 έως 0,5 μέτρα, οι παρατεταμένες ξηρασίες, η αύξηση των ανέμων, οι καύσωνες θα επηρεάσουν γεωργία, τουρισμό και υγεία.

Παράλληλα, ξεχασμένες ασθένειες επανεμφανίζονται εξαιτίας του αντιεμβολιαστικού κινήματος – κοκίτης, μηνιγγίτιδα, παρωτίτιδα, ιλαρά. Ειδικά σε ό,τι αφορά την τελευταία, την περίοδο 2016-2018 έχουν καταγραφεί 20.000 περιστατικά στην Ευρώπη, σύμφωνα με το ΚΕΕΛΠΝΟ και 79 θάνατοι (οι 31 το 2018). Στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί 3.258 κρούσματα ιλαράς και τέσσερις θάνατοι, από 1/5/2017 έως 11/10/2018. Το 20% του πληθυσμού στη χώρα είναι ανεμβολίαστο ή ατελώς εμβολιασμένο. Επίσης, έχουν πενταπλασιαστεί τα περιστατικά του έρπητα ζωστήρα – στην Ευρώπη καταγράφονται πλέον 1,8 εκατ. περιστατικά ετησίως.

Η άρνηση της κλιματικής αλλαγής

Κάθε χρόνο για τα επόμενα 20 χρόνια, λέει η IPCC, κυβερνήσεις και ιδιώτες θα πρέπει να επενδύουν το 2,5% του παγκόσμιου ΑΕΠ (2,4 τρισ. δολ.) προκειμένου να μη διαβούμε το «κατώφλι» του 1,5 βαθμού. Για να επιτευχθεί αυτό, απαιτείται μείωση των παγκόσμιων εκπομπών του διοξειδίου του άνθρακα κατά 45% έως το 2030, οι ανανεώσιμες πηγές να παρέχουν το 85% της ηλεκτρικής ενέργειας έως το 2050 και η χρήση άνθρακα σχεδόν να μηδενιστεί.

Ο Ντόναλντ Τραμπ, που είχε μιλήσει για «απάτη που επινοήθηκε από τους Κινέζους» προκειμένου να καταστήσουν την αμερικανική βιομηχανία λιγότερο ανταγωνιστική και είχε αποσύρει τις ΗΠΑ από τη Συμφωνία των Παρισίων, προ ημερών παραδέχθηκε ότι «κάτι συμβαίνει, δεν είναι φάρσα», ωστόσο επανέλαβε ότι «δεν θέλω να δώσω τρισεκατομμύρια δολάρια, να χάσω εκατομμύρια δουλειές, να μπω σε μειονεκτική θέση».

«Νέα θρησκεία»

Από τον Νορβηγό νομπελίστα φυσικό Αϊβαρ Γκίεβερ, που είπε ότι «η παγκόσμια υπερθέρμανση έχει γίνει μια νέα θρησκεία» και τους Αμερικανούς ειδικούς Πάτρικ Μίκαελς, Τζον Κρίστι, Ρίτσαρντ Λίντζεν, που συνέταξαν καθησυχαστικές εκθέσεις, έως τον Αμερικανό τηλεπαρουσιαστή Αλεξ Τζόουνς σήμερα, που διαδίδει τις θέσεις Τραμπ, η άρνηση της ανθρωπογενούς υπερθέρμανσης καλά κρατεί. Οπως και οι θεωρίες συνωμοσίας ότι η κλιματική αλλαγή οφείλεται σε στρατιωτικά πειράματα ή ότι υποστηρίζεται από συμφέροντα που θέλουν να ανατρέψουν το υπάρχον σύστημα προς όφελος νέων παγκόσμιων παικτών.

«Τα αίτια της αμφισβήτησης δεν είναι πάντα επιστημονικά, αλλά όπως εύστοχα υποστηρίζεται συναρτώνται με τα συμφέροντα των πετρελαϊκών χωρών ή και εταιρειών που δεν επιθυμούν να είναι επιτυχής η πορεία προς οικονομίες χαμηλού άνθρακα (βασίζονται στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας)», λέει ο κ. Καρτάλης. «Ομως, μετά μία περίοδο μακράς επιστημονικής έρευνας που έκλεισε σχετικά πρόσφατα, έχει πλέον διαμορφωθεί μια παγκόσμια επιστημονική συναντίληψη ότι το κλίμα αλλάζει, και οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές. Η πρόσφατη έκθεση της IPCC δεν αφήνει περιθώρια για παρερμηνείες. Δέκα έτη είναι μόλις το διάστημα που απομένει για τη λήψη των αναγκαίων μέτρων. Μετά θα είναι (αρκετά) αργά…».

Η αμφισβήτηση της κλιματικής αλλαγής, συνεχίζει ο κ. Καρτάλης, «από τους κάθε λογής κύκλους (πολιτικούς, επιχειρηματικούς, αλλά και επιστημονικούς, αν και σε περιορισμένο πλέον βαθμό) όπως και από ομάδες πολιτών που διαβλέπουν μία διεθνή συνωμοσία εις βάρος τους με όχημα την κλιματική αλλαγή, θα μπορούσε να είναι εύλογη αν ήταν τεκμηριωμένη. Καθώς αυτό δεν συμβαίνει, είναι μάλλον επικίνδυνη, καθώς το αποτέλεσμα είναι να χάνεται πολύτιμος χρόνος στη λήψη μέτρων, σε ένα δε φαινόμενο που από τη φύση του η προληπτική δράση είναι μακράν αποτελεσματικότερη της κατασταλτικής. Μέτρα που δεν λαμβάνονται σήμερα, θα χρειαστεί να ληφθούν με διπλή ή και πολλαπλάσια ένταση και φυσικά κόστος τα επόμενα έτη για να έχουν το ίδιο αποτέλεσμα. Στο ίδιο διάστημα, οι ανισορροπίες στο κλιματικό σύστημα θα ενισχύονται, πλήττοντας όλο και περισσότερες περιοχές του πλανήτη και ομάδες πληθυσμού και ακυρώνοντας σταδιακά την ήδη προβληματική ευημερία της τρέχουσας και της επόμενης γενιάς».

Η αντιεμβολιαστική απειλή

Οι απαρχές του αντιεμβολιαστικού κινήματος τοποθετούνται στο 1998, όταν ο Βρετανός γαστρεντερολόγος Αντριου Γουέικφιλντ δημοσίευσε στο ιατρικό περιοδικό Lancet μελέτη σε 12 παιδιά, με την οποία υποστήριζε πως το εμβόλιο MMR κατά ιλαράς, παρωτίτιδας, ερυθράς συνδέεται με την εμφάνιση ενός νέου συνδρόμου, της «αυτιστικής εντεροκολίτιδας».

Ο Γουέικφιλντ έδωσε συνέντευξη Τύπου που πυροδότησε τη μαζική φοβία στον εμβολιασμό. Περαιτέρω έρευνες δεν επιβεβαίωσαν τα ευρήματα και το Lancet απέσυρε τη δημοσίευση του 1998, ο Γουέικφιλντ διαγράφηκε από το ιατρικό μητρώο του Ηνωμένου Βασιλείου, ωστόσο το αντιεμβολιαστικό κίνημα συνέχισε να διογκώνεται και λόγω Διαδικτύου, όπως σημειώνει ο ομότιμος καθηγητής Παιδιατρικής και πρόεδρος της Ελληνικής Παιδιατρικής Εταιρείας Ανδρέας Κωνσταντόπουλος. «Μέσα στην τελευταία τριετία αυξήθηκε κατά 10% η αμφισβήτηση των εμβολίων εξαιτίας των λανθασμένων πληροφοριών που παίρνουν κυρίως νέες μητέρες, κάτω των 35 ετών, από τον Μr Google. Τα εμβόλια σώζουν ζωές», συνεχίζει ο κ. Κωνσταντόπουλος. «Εχουν βοηθήσει στο να εξαφανιστούν παλιές αρρώστιες τις οποίες οι νέοι παιδίατροι δεν έχουν αντιμετωπίσει στην καριέρα τους –πολιομυελίτιδα, διφθερίτιδα, τέτανος– εξαιτίας των οποίων πέθαιναν, ή έμεναν ανάπηρα, δεκάδες παιδιά τις δεκαετίες του ’50, ’60 και ’70. Παγκοσμίως, 5 εκατ. παιδιά σώζονται λόγω των εμβολιασμών, παρά ταύτα ακόμη 2-2,5 εκατομμύρια παιδιά χάνονται λόγω μη εμβολιασμού στις υπανάπτυκτες χώρες, αλλά και λόγω του αντιεμβολιαστικού κινήματος».

Στη χώρα μας δεν υπήρχε αντιεμβολιαστικό κίνημα. Οι απαρχές του τοποθετούνται στο 2009, «όταν με την πανδημία της γρίπης πολλοί επαγγελματίες υγείας, γιατροί, νοσηλεύτριες, μαίες, άλλες ειδικότητες που δεν γνωρίζουν τα εμβόλια –στη χώρα μας μόνο οι παιδίατροι τα διδάσκονται– έδιναν λανθασμένες πληροφορίες, έλεγαν, ακόμη και σοβαροί άνθρωποι, καθηγητές πανεπιστημίου, ότι προκαλούν εγκεφαλοπάθεια», εξηγεί ο κ. Κωνσταντόπουλος, ο οποίος είχε δώσει τότε αγώνα υπέρ των εμβολίων. «Οι καθηγητές εκείνης της εποχής γνώριζαν το εμβόλιο της πανδημίας της γρίπης του ’70. Με το εμβόλιο εκείνο χορηγούσαν αδρανοποιημένο όλον τον ιό, 3.000 διαφορετικές ουσίες, ορισμένες από τις οποίες δημιουργούσαν ενίοτε σοβαρές παρενέργειες, εγκεφαλοπάθειες κ.ά. Από το 1993 τα εμβόλια είναι “καθαρά”, δεν χορηγείται πλέον όλος ο ιός αλλά 3 – 4 ουσίες, 3 για τον κοκίτη, 4 για τη γρίπη. Τα εμβόλια είναι πλέον εντελώς αθώα, γι’ αυτό δεν βλέπουμε πια παρενέργειες στα παιδιά, πυρετούς, σπασμούς».

Και συνεχίζει ο ίδιος: «Ωστόσο, από την αμφισβήτηση εκείνης της περιόδου καλλιεργήθηκε μια γενική δυσπιστία και είχαμε μείωση της εμβολιαστικής κάλυψης από 15% μέχρι 40% σε όλα τα εμβόλια. Η Παιδιατρική Εταιρεία προέβη σε αγώνα ενημέρωσης και κυρίως στους επαγγελματίες υγείας, διότι από εκεί ξεκινάει το πρόβλημα.

Αλλο παράδειγμα, το εμβόλιο κατά του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Οταν ήρθε πριν από 10-12 χρόνια στην Ελλάδα, οι γυναικολόγοι δεν το συνιστούσαν σχεδόν στο σύνολό τους. Μετά τέσσερα-πέντε χρόνια συνεργασίας γυναικολόγων – παιδιάτρων, συνιστάται ανεπιφύλακτα και η εμβολιαστική κάλυψη έχει αυξηθεί».

Η αποκαθήλωση της επιστημονικής γνώσης από συμφέροντα

«Σε μεγάλο βαθμό η κρίση εμπιστοσύνης στην επιστήμη έχει ιδεολογικά κίνητρα και απαρχές», εξηγεί στην «Κ» ο Στάθης Ψύλλος, καθηγητής Φιλοσοφίας της Επιστήμης και Μεταφυσικής στο ΕΚΠΑ. «Σχετίζεται, κατά τη γνώμη μου, με την ευρύτερη προβολή και αποδοχή σχετικιστικών και κατασκευασιοκρατικών προσεγγίσεων στην επιστημονική γνώση. Η επιστημονική γνώση, η τεκμηρίωση των θεωριών και των υποθέσεων και ο έλεγχός τους παύουν να θεωρούνται οι κορωνίδες της αντικειμενικότητας και της ορθολογικής κρίσης και χαρακτηρίζονται ως κοινωνικές κατασκευές, προϊόντα διαπραγματεύσεων και συσχετισμού δυνάμεων. Η επιστήμη καθίσταται ένα από τα πολλά ισοδύναμα πλαίσια “γνώσης” του κόσμου με αποτέλεσμα να ανοίγει ο δρόμος για την ψευδο-επιστήμη. Αυτού του είδους οι απόψεις, που ενίοτε παρουσιάζονται ως “προοδευτικές”, υπονομεύουν τη γνώση, άρα και την αλλαγή, της πραγματικότητας.

Επιχειρηματικά, οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα τρέφονται από, αλλά και τρέφουν, την αποκαθήλωση της επιστημονικής γνώσης και την αμφισβήτηση ενδελεχώς τεκμηριωμένων επιστημονικών θεωριών. Είναι γνωστή η συνύφανση επιχειρηματικών συμφερόντων με την άρνηση της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής. Η περίπτωση της κριτικής του εμβολιασμού αναδεικνύει ότι η αμφισβήτηση της επιστημονικά τεκμηριωμένης γνώσης έχει μακροπρόθεσμες και πολλές φορές μη αναστρέψιμες αρνητικές συνέπειες στη συνείδηση της κοινής γνώμης. Το 2010, το έγκριτο περιοδικό Lancet απέσυρε (έστω και μετά από 12 έτη) ως ψευδεπίγραφη και αναξιόπιστη τη (μοναδική) μελέτη που υποτίθεται ότι αποδείκνυε συσχέτιση μεταξύ του εμβολιασμού MMR και του αυτισμού. Παρά ταύτα ακόμα υπάρχει παγιωμένη αντίσταση στον εμβολιασμό.

Προσπάθεια χειραγώγησης

Η αναγνώριση του πρωταρχικού ρόλου της επιστημονικής γνώσης στη διαμόρφωση και δικαιολόγηση της κοσμοεικόνας και των πεποιθήσεών μας δεν συνεπάγεται την άκριτη στήριξη της επιστήμης. Αυτή η στάση αντίκειται στο ίδιο το επιστημονικό πνεύμα. Οι ερευνητές και τα Πανεπιστήμια πρέπει, για παράδειγμα, να είναι πολύ πιο επιφυλακτικοί με την ιδιωτική χρηματοδότηση της έρευνας εφόσον υπάρχουν ισχυρά τεκμήρια για την προσπάθεια χειραγώγησής της από επιχειρηματικούς ομίλους. Εν τέλει, η επιστήμη είναι το καλύτερο μέσο που έχουμε επινοήσει για να υπερβούμε την άγνοια και να αποφύγουμε το λάθος».

 

 

Πίτερ Ντιαμάντης στην «Κ»: Εργαλείο δημοκρατίας η τεχνολογία

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

ΑΛΕΞΗΣ ΠΑΠΑΧΕΛΑΣΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ

«Η αποστολή του Singularity University είναι να επιμορφώσει μεταπτυχιακούς φοιτητές και στελέχη επιχειρήσεων σχετικά με τις εκθετικές τεχνολογίες, και το πώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να λύσουν τα μεγαλύτερα προβλήματα του πλανήτη και να δημιουργήσουν έναν κόσμο αφθονίας», λέει ο Πίτερ Ντιαμάντης.

ΕΤΙΚΕΤΕΣ:

Τον προσεχή Νοέμβριο, ένας σημαντικός διεθνής θεσμός στον χώρο της ψηφιακής τεχνολογίας, το Singularity University, θα δώσει για πρώτη φορά το «παρών» στην Αθήνα. Το Singularity Summit Greece, που θα λάβει χώρα στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών στις 19-20 Νοεμβρίου, θα παρουσιάσει στο κοινό που θα το παρακολουθήσει μία επισκόπηση των τεχνολογιών που θα κυριαρχήσουν στην οικονομία του αύριο: το Διαδίκτυο των Πραγμάτων, την τεχνητή νοημοσύνη, τη βιοτεχνολογία κ.ο.κ.

Ο εμπνευστής και συνιδρυτής του Singularity University είναι ο Πίτερ Ντιαμάντης. Ο φανατικά αισιόδοξος, αναγεννησιακά πολυπράγμων συγγραφέας, επιστήμονας και επιχειρηματίας μίλησε στην «Κ» (μέσω ηλεκτρονικής επικοινωνίας) για τις εκθετικές τεχνολογίες και πώς θα αλλάξουν τον κόσμο, για τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις που θα δημιουργήσουν. Αφηγήθηκε επίσης την οικογενειακή του ιστορία και πώς τον προίκισε με την ακόρεστη φιλοδοξία που τον έχει ωθήσει να κοιτάζει τα αστέρια, όχι απλά ρεμβάζοντας, αλλά αναζητώντας τον τρόπο για να φτάσει εκεί.

Η συζήτηση ξεκινάει από το Singularity University – τι τον ώθησε να το ιδρύσει; Πώς βλέπει την αποστολή του; «Ιδρυσα το πρώτο μου πανεπιστήμιο όταν ήμουν ακόμα μεταπτυχιακός φοιτητής, στο MIT και στην Ιατρική Σχολή του Harvard, το 1987. Ηταν το ISU –International Space University–, το οποίο ξεκινήσαμε μαζί με τον Μπομπ Ρίτσαρντς και τον Τοντ Χόλεϊ. Η ιδέα βασίστηκε στο ότι δεν υπήρχε τότε κάποιο πανεπιστήμιο που να διδάσκει όλες τις πτυχές της ενασχόλησης με το Διάστημα – από τη νομοθεσία και την πολιτική ώς τις μηχανικές πτυχές και την τεχνολογία. Σήμερα, το ίδρυμα στεγάζεται σε μία υπέροχη πανεπιστημιούπολη 100 εκατ. δολ. στο Στρασβούργο της Γαλλίας. Είκοσι χρόνια μετά το ISU, το 2007, πεζοπορώ στην Παταγονία, στη Χιλή, και έχω μαζί μου το βιβλίο του Ρέι Κούρτσγουεϊλ με τίτλο “The Singularity is Near” – ο Ρέι είχε μόλις γίνει μέλος του συμβουλίου επιτρόπων του ιδρύματος XPRIZE. Διαβάζοντάς το, σκεφτόμουν ότι δεν υπάρχει κάποιο μέρος όπου μπορεί κάποιος να αποκτήσει μία πανοραμική άποψη για όλες αυτές τις εκθετικές τεχνολογίες, η ισχύς των οποίων διπλασιάζεται κάθε χρόνο – για το πώς θα επηρεάσουν τις επιχειρήσεις, την κοινωνία, τις οικογένειές μας».

To ιδρυτικό συνέδριο

Oπως αφηγείται, έγραψε μία σύντομη πρόταση για ένα τέτοιο ίδρυμα, την έδειξε στον Κούρτσγουεϊλ, που «ενθουσιάστηκε», και πολύ γρήγορα έγινε ένα ιδρυτικό συνέδριο στο ερευνητικό κέντρο Ames της NASA κοντά στο Σαν Φρανσίσκο, με τη συμμετοχή μεταξύ άλλων του Λάρι Πέιτζ της Google. «Η αποστολή του Singularity University», εξηγεί ο Ντιαμάντης, «είναι να επιμορφώσει μεταπτυχιακούς φοιτητές και στελέχη επιχειρήσεων σχετικά με τις εκθετικές τεχνολογίες, και το πώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να λύσουν τα μεγαλύτερα προβλήματα του πλανήτη και να δημιουργήσουν έναν κόσμο αφθονίας. Oπως λέω στις διαλέξεις μου στο SU, τα μεγαλύτερα προβλήματα του κόσμου είναι παράλληλα οι μεγαλύτερες επιχειρηματικές ευκαιρίες. Θέλεις να βγάλεις ένα δισεκατομμύριο δολάρια; Βρες έναν τρόπο να βοηθήσεις ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους».

Εμπνευση του Ντιαμάντη ήταν και το ίδρυμα XPRIZE, το οποίο διοργανώνει και χρηματοδοτεί μεγάλης κλίμακας διαγωνισμούς τεχνολογίας για την εξεύρεση λύσεων στα μεγάλα προβλήματα της ανθρωπότητας (στο Δ.Σ. του συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, ο Λάρι Πέιτζ, ο σκηνοθέτης Τζέιμς Κάμερον και η Αριάνα Χάφιγκτον). Η λογική του XPRIZE, εξηγεί ο Ντιαμάντης, συνίσταται, πρώτον, στη μεγιστοποίηση των ευεργετικών συνεπειών της φιλανθρωπικής δράσης. «Συνήθως, όταν δαπανάς ένα δολάριο για κάποιο φιλανθρωπικό σκοπό, μόνο το 20-30% καταλήγει να ωφελεί αυτόν τον οποίο ήθελες να ωφελήσεις. Με διαγωνισμούς κινήτρων μεγάλης κλίμακας, η αρχική χορηγία πενταπλασιάζεται ή δεκαπλασιάζεται μέσω της διαδικασίας». Δεύτερον, «δεν προσπαθούμε να προκαταλάβουμε από πού θα προέλθει η πρωτοποριακή τομή. Μου αρέσει να λέω ότι τη μέρα πριν κάτι επιβεβαιωθεί ως πρωτοποριακή τομή, είναι μία παλαβή ιδέα. Με το XPRIZE, λέμε στους διαγωνιζόμενους ότι δεν μας νοιάζει πού πήγαν πανεπιστήμιο, τι έχουν κάνει με τη ζωή τους κ.λπ.: “Αν λύσετε αυτό το πρόβλημα, κερδίσατε”, αυτό είναι το μήνυμα. Είναι εντελώς αξιοκρατικό – και πολύ αποτελεσματικό: 50 ή 500 ομάδες ασχολούνται με ένα δύσκολο πρόβλημα και πληρώνεται μόνο όποιος το λύσει».

Εξορύξεις σε αστεροειδείς

Ο Ελληνοαμερικανός «κυβερνο-ουτοπιστής», ωστόσο, δεν ασχολείται μόνο με κοινωφελείς δραστηριότητες. Μεταξύ των εταιρειών που έχει ιδρύσει είναι η Planetary Resources, που δραστηριοποιείται –ή, ακριβέστερα, φιλοδοξεί να δραστηριοποιηθεί– στις εξορύξεις σε αστεροειδείς, ώστε να διευκολύνει τα ταξίδια στα Διάστημα.

Ο Ντιαμάντης αποκαλεί την εξόρυξη στους αστεροειδείς «αναπόφευκτη». Αυτή τη στιγμή, εξηγεί, «είναι αδύνατος ο ανεφοδιασμός των διαστημικών σκαφών στο Διάστημα, κι αυτό περιορίζει το τι μπορούν να κάνουν. Είναι το αντίστοιχο του να ταξιδεύεις από την Αθήνα στη Θεσσαλονίκη και να μην υπάρχουν βενζινάδικα – θα πρέπει να κουβαλάς μαζί σου μία τεράστια δεξαμενή με καύσιμα. Με τις εξορύξεις στους αστεροειδείς, ελπίζουμε να αντλήσουμε υγρό οξυγόνο, που αποτελεί το 80% της μάζας των καυσίμων στους διαστημικούς πυραύλους. Θεωρώ ότι μέσα στην επόμενη δεκαετία θα υπάρξουν αποστολές ιδιωτικών φορέων σε αστεροειδείς, ενώ ο Ιλον [σ.σ.: Μασκ] έχει βάλει στόχο να στείλει επανδρωμένες αποστολές στον Aρη ώς το 2024. Ακόμα κι αν του πάρει ώς το 2028, θα είναι εκπληκτικό!».

Τα οικονομικά και τα ρυθμιστικά ζητήματα είναι «σύνθετα», παραδέχεται. «Είναι δύσκολο το εγχείρημα – όπως ήταν δύσκολη και η ανακάλυψη του Νέου Κόσμου. Τα πάντα είναι δύσκολα – μέχρι να τα κάνεις πράξη. Και τώρα έχουμε περισσότερα κεφάλαια διαθέσιμα από ποτέ, και περισσότερη πρόσβαση σε εκθετικές τεχνολογίες – αισθητήρες, δίκτυα, υπολογιστές που μπορούν να κάνουν προσομοιώσεις σε υψηλή ανάλυση, τρισδιάστατες εκτυπώσεις εξαρτημάτων… Ολα αυτά αυξάνουν σημαντικά τις προοπτικές ανοίγματος του Διαστήματος!».

Ιδιες δυνατότητες

Πόσο αισιόδοξος είναι ότι η έμφυτη αισιοδοξία του, το αμερικανικό «can-do attitude», μπορεί να μεταδοθεί στην Ελλάδα – μία χώρα που αναδύεται βαθιά λαβωμένη από μια βαθιά, δεκαετή ύφεση, με τους πολίτες να μην πιστεύουν ότι τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν προς το καλύτερο;

«Οι εκθετικές τεχνολογίες είναι μεγάλο εργαλείο εκδημοκρατισμού», λέει. «Ενας επιχειρηματίας στην Αθήνα έχει πρόσβαση στην ίδια υπολογιστική ισχύ, στις ίδιες γνώσεις, στις ίδιες δυνατότητες άντλησης πόρων μέσω crowdfunding και τρισδιάστατης εκτύπωσης μέσω του υπολογιστικού νέφους που έχει ένας επιχειρηματίας στη Σίλικον Βάλεϊ ή στο Ισραήλ. Aρα ζούμε σε μία φανταστική περίοδο για την επιχειρηματικότητα: αυτά που μετρούν είναι η θέληση, η δέσμευση, όχι η γεωγραφία. Σε αυτήν την εποχή αφθονίας, ξέρω πολλούς Eλληνες που έχουν το ένστικτο για μάθηση, το ένστικτο να πετύχουν κάτι σπουδαίο. Υπάρχει, όμως, και η άλλη Ελλάδα, η οποία δεν με ενθουσιάζει: η Ελλάδα των ανθρώπων που προτιμούν να διασκεδάζουν από το να εργάζονται σκληρά. Για να πετύχεις –είτε στην Ελλάδα, είτε στο Λονδίνο, είτε στις ΗΠΑ– χρειάζεται σκληρή δουλειά, όλες τις ώρες της ημέρας. Το άλλο πράγμα που με εξοργίζει είναι η συνεχής αναφορά στο πόσο σπουδαία ήταν η Ελλάδα πριν από 2.000 χρόνια. Eχω κουραστεί να μιλάω για το παρελθόν. Θέλω να εστιάσω στο μέλλον της Ελλάδας, ποιο θέλει να είναι το brand της στην παγκόσμια σκηνή, τι είδους επιχειρηματίες θέλει να προαγάγει».

Από τη Λέσβο στο Διάστημα, σε δύο γενιές

Ο Ντιαμάντης μεγάλωσε στη Νέα Υόρκη σε συνθήκες αστικής άνεσης, ως Αμερικανός δεύτερης γενιάς. Οι καταβολές του πατέρα του ήταν πολύ λιγότερο ευοίωνες. «Μεγάλωσα σε μία πολύ δεμένη οικογένεια και γνώριζα από πολύ μικρός την ιστορία του πατέρα μου: την ταπεινή του ανατροφή στα Μιστεγνά της Λέσβου, το ταξίδι του στην Αθήνα για να δώσει εξετάσεις για την Ιατρική – ο δικός του πατέρας, που ήταν πολύ αυστηρός, του είχε πει να μην γυρίσει πίσω αν δεν περάσει, και εκείνος το είχε πάρει σοβαρά… Oλοι οι συγγενείς του και οι συνομήλικοί του έγιναν παπάδες ή δάσκαλοι, έμειναν στο νησί, αλλά ο πατέρας μου είχε ένα μεγαλύτερο όραμα. Στην Αθήνα γνώρισε τη μητέρα μου, και μέσα σε δύο μέρες αρραβωνιάστηκαν. Η μητέρα μου ζούσε στις ΗΠΑ από δέκα ετών, και μετά από δύο χρόνια την ακολούθησε στη Νέα Υόρκη. Ο πατέρας μου δεν μιλούσε λέξη αγγλικά, και χρειάστηκε έξι χρόνια για να πάρει άδεια άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος, αλλά τα κατάφερε, και έγινε ένας πολύ πετυχημένος γυναικολόγος. Hταν ένας σπουδαίος άνθρωπος, πολύ ηθικός, που μου δίδαξε τις βασικές αρχές που καθοδηγούν τη ζωή μου ακόμα και σήμερα. Και βλέπω το δικό του ταξίδι, από το μικρό χωριό στη Λέσβο έως το επιτυχημένο ιατρείο στη Νέα Υόρκη, ως αντίστοιχο με τη δική μου φιλοδοξία να φτάσω στο φεγγάρι ή στον Aρη».

Κινούμαστε ταχύτατα προς έναν κόσμο με έχοντες και υπερ-έχοντες

Η ερώτηση πρέπει να τεθεί: οι θετικές πλευρές των νέων τεχνολογιών διαφημίζονται ακατάπαυστα από τους θιασώτες τους· τι πιστεύει ο ίδιος για τους κινδύνους – για την ιδιωτικότητα, για την αλήθεια και τη γνώση της αντικειμενικής πραγματικότητας, για την ατομική ελευθερία;

«Πάντα η τεχνολογία συνδύαζε την υπόσχεση για κάτι καλύτερο με νέους κινδύνους, από το μαχαίρι που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για κυνήγι ή για να σκοτώσεις κάποιον, ή τη φωτιά, που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για μαγείρεμα ή για να καούν σπίτια. Στη νέα εποχή της αφθονίας, στα επόμενα χρόνια, θα έχουμε 50 δισεκατομμύρια ψηφιακά διασυνδεδεμένες συσκευές και ένα τρισεκατομμύριο αισθητήρες. Και δέκα χρόνια αργότερα, οι διασυνδεδεμένες συσκευές θα φτάσουν τα 500 δισεκατομμύρια και οι αισθητήρες θα είναι 100 τρισεκατομμύρια – θα μπορούν να δουν και να μετρήσουν τα πάντα. Εκατοντάδες δορυφόροι θα βρίσκονται σε τροχιά, εκατομμύρια drones θα πετούν στον αέρα, οι δρόμοι θα είναι γεμάτοι αυτόνομα οχήματα που θα αντιλαμβάνονται τα πάντα σε μια ακτίνα 100 μέτρων. Θα είναι συνεπώς πολύ δύσκολο να παραμείνει οτιδήποτε μυστικό. Αυτό αναπόφευκτα σημαίνει συρρίκνωση της ιδιωτικότητας. Σημαίνει, όμως, επίσης ότι όσοι έχουν σκοπό να βλάψουν κάποιον είναι πάντα υπό παρακολούθηση. Αν μία διαδήλωση καταγράφεται από μία κάμερα, το δικτατορικό καθεστώς είναι λιγότερο πιθανό να βιαιοπραγήσει έναντι γυναικών και παιδιών. Ενα από τα ιδρύματα τα οποία υποστηρίζω στην Αφρική, το ίδρυμα Lindbergh, στέλνει drones πάνω από κοπάδια ελεφάντων και ρινόκερων· όταν οι λαθροθήρες βλέπουν τα drones, δεν πλησιάζουν τα κοπάδια. Στις Ηνωμένες Πολιτείες υπάρχουν κάμερες στα περιπολικά· αν καταγραφεί ο αστυνομικός να χτυπάει κάποιον που έχει συλλάβει, οδηγείται στη Δικαιοσύνη. Οταν είμαστε υπό παρακολούθηση, τείνουμε να συμπεριφερόμαστε πιο ηθικά. Θα υπάρξουν προκλήσεις εξαιτίας των νέων τεχνολογιών – αλλά τις προκλήσεις αυτές θα τις λύσει η ίδια η τεχνολογία».

Στο μέλλον, όπως το οραματίζεται ο Ντιαμάντης, ο ψηφιακός βοηθός του θα έχει πρόσβαση σε οτιδήποτε λέει, ακούει ή διαβάζει και θα τον βοηθάει να εντοπίζει τις προκαταλήψεις του και να διαχωρίζει μεταξύ της πραγματικότητας και των προσομοιώσεών της. «Οδηγούμαστε σε μία εποχή κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορεί να δημιουργεί πράγματα τα οποία θα μοιάζουν απολύτως αληθινά –εικόνες, ήχους– αλλά δεν θα είναι. Το ερώτημα δεν είναι πρέπει ή δεν πρέπει να συνεχιστεί αυτού του είδους η τεχνολογική εξέλιξη. Η εξέλιξη αυτή συμβαίνει ούτως ή άλλως, δεν μπορεί να τη σταματήσει κανείς. Αλλά υπάρχουν σήμερα περισσότεροι επιχειρηματίες από ποτέ άλλοτε, οι οποίοι βρίσκουν λύσεις σε προβλήματα».

Τι θα κρίνει αν οι νέες τεχνολογίες θα χρησιμοποιηθούν για καλό – για να απελευθερώσουν την ανθρωπότητα αντί να την εξανδραποδίσουν, για να εξαλείψουν τη φτώχεια αντί να διευρύνουν την ανισότητα;

«Θα ξεκινήσω από το τελευταίο, γιατί είναι πολύ σημαντικό οι αναγνώστες σας να λάβουν αυτό το μήνυμα. Υπάρχει όντως ένα αυξημένο χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών, αλλά δεν είναι το θέμα στο οποίο πρέπει να εστιάσει ο κόσμος. Στο παρελθόν, υπήρχαν οι βασιλείς, με το παλάτι πάνω στον λόφο, και όλοι οι υπόλοιποι, που δεν είχαν τίποτα. Αυτό που συμβαίνει τώρα είναι ότι κινούμαστε με μεγάλη ταχύτητα προς έναν κόσμο με έχοντες και υπερ-έχοντες. Αναβαθμίζουμε το βιοτικό επίπεδο κάθε άνδρα, γυναίκας και παιδιού στον πλανήτη – καλύπτουμε τις ανάγκες τους για τροφή, νερό, εκπαίδευση, υγεία. Ναι, θα υπάρχουν κάποιοι τρισεκατομμυριούχοι που θα ζουν στον Αρη. Αλλά προτιμώ να έχουμε ανυψώσει τους πάντες και να υπάρχουν και αυτοί που έχουν πολύ περισσότερα από την κατάσταση στην οποία βρισκόταν η ανθρωπότητα για χιλιετίες, με τη μεγάλη πλειονότητα να μην έχει τίποτα».

Ο Ντιαμάντης στρέφει το βλέμμα του 100 χρόνια πίσω: «Το 1918, 50 εκατομμύρια άνθρωποι ανά τον κόσμο πέθαναν από την ισπανική γρίπη, για να προστεθούν στα 15-20 εκατομμύρια που είχαν σκοτωθεί στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εξιδανικεύουμε το παρελθόν, αλλά ξεχνάμε ότι η ζωή τότε ήταν κτηνώδης και σύντομη, και πολλοί ζούσαν σαν σκλάβοι για να επιβιώσουν. Χάρη στην τεχνολογία, έχουμε έκτοτε οδηγηθεί σε έναν κόσμο απίστευτης αφθονίας»

 

H αβάσταχτη ψευδομελαγχολία του Διαδικτύου

 Αλέξης Σταμάτης

 

Μπροστά στην οθόνη δεν υπάρχουν ρίσκα. Ο χωροχρόνος αλλοιώνεται, η γλώσσα κονιορτοποιείται, η εικόνα μεταλλάσσεται. Το προφίλ ενός χρήστη είναι ένας θραυσματικός άυλος πίνακας, ένας λειμώνας συμβόλων, μια κατά κανόνα κοινότοπη παράσταση in progress, μια συχνά επικολυρική ψηφιακή περφόρμανς, από την οποία φυσικά απουσιάζει τρανταχτά ο ίδιος ο πρωταγωνιστής.
Το Internet είναι ένας σκληρός τόπος. Και το Facebook καθρέφτης του ακόμη σκληρότερος. Η χρήση του δεν είναι αναίμακτη. Ενας απ’ τους πολλούς κινδύνους του είναι το cyberbullying που έχει στοιχίσει ακόμη και ζωές. Τα τρολ και οι bullies βρήκαν εδώ το ιδεώδες γήπεδο να παίξουν. Εκεί έχουμε μάχη με ανώνυμα χτυπήματα κάτω από τη ζώνη. Αλλού έχουμε εμπορικό πόλεμο. Στο υπόλοιπο Facebook έχουμε χασμουρητά.
Το Facebook επαναλαμβάνει τον εαυτό του, όπως τα μεσημεριανάδικα. Ή, μάλλον, λειτουργεί ως μια μαζική προσομοίωση. Ο όρος με τον οποίο προίκισε ο Ζαν Μποντριγιάρ το καθοριστικό πρόβλημα της εποχής, όταν, ήδη από το ’70, είπε ότι το μαρξιστικό πρόβλημα της πάλης των τάξεων είχε αντικατασταθεί, στη «μεταβιομηχανική» εποχή, από το πρόβλημα της προσομοίωσης.
Το Facebook ασχολείται με το γιατί δεν πρέπει να υπάρχει Facebook ή πώς αλλιώς θα ήταν ή ποιος πρέπει να λέει σε ποιον τι και με ποιον τρόπο. Υπάρχουν και οι εξαιρέσεις, αλλά είναι λίγες. Και όλοι μαζί κλαίνε και οδύρονται για τη χαμένη ουσία μέσα από το προϊστορικό κάδρο του πρώτου επιπέδου. Κλαίνε για την απίθανα πληκτική ρητορική όπου «τετριμμένα», μηδενικού ανασταστοχασμού πρωτόλεια εκτοξεύονται με άκρατη σπουδαιοφάνεια. Δεν υπάρχει χειρότερος, πιο μπασταρδεμένος συνδυασμός από την επικολυρική ντουντούκα που είναι και «ολίγον ευαίσθητη», και «ολίγον επαναστατική». Αυταπάτες επικοινωνίας: «Α, τι μόνοι είμαστε, Τίνα μου», «Ναι, βαρέθηκα τη μοναξιά, Γιώργο μου» και «Πώς μας έκαναν έτσι… Πόσο φοβόμαστε την έκθεση» και αλλά τέτοια άτολμα, συντηρητικά και γεροντίστικα από νέους ανθρώπους σε αιφνιδιάζουν πραγματικά με την παντελή έλλειψη νεύρου, διάθεσης δράσης και γοητείας σκέψης. Μια ατέρμονη παρέλαση ημιθανών και χιλιοεπαναλαμβανόμενων φράσεων από ένα όχι μικρό, δυστυχώς, κομμάτι μιας, κατά τα άλλα, πολύ ενδιαφέρουσας γενιάς, της οποίας το μάχιμο μέρος έχει αφήσει τις κλάψες και σκέφτεται, δρα, προσπαθεί να βρει λύσεις.
Τι μόνος; Κάνε κάτι αντί να αναδιπλασιάζεις την γκρίνια και το μελό. «Ναι, αλλά η κοινωνία, Λιάνα μου, δεν μας αφήνει»… Και όλα αυτά, κόμεντ στο κόμεντ, μια γιγάντωση χαζοχαρουμενιάς από το κομμάτι εκείνο που περιμένουμε τα καλύτερα.
Παραφράζοντας τον Μποντριγιάρ, «Καλωσορίσατε στην έρημο της προσομοίωσης, στο τέλμα της υπερπραγματικότητας». Δεν είναι γενιά φόβου αυτή – αυτό το κομμάτι τουλάχιστον, το συγκεκριμένο. Είναι γενιά απραξίας, βολεμένων στην πλατιά πολιτιστική υποβάθμιση που παράγει η εποχή, μια γενιά που έχει κλειδωθεί στη νωθρότητα. Νέοι που αντί να ανοίξουν μάτια και αφτιά στη ζωή τα κλείνουν στη βλεφαρόπτωση των πίξελ και έχουν αναγάγει την αυτολύπηση ή τον επικολυρικό λαϊκισμό σε έκφραση ζωής. Γέροι πριν της ώρας τους, όχι από εργατοώρες κοπιαστικής μελέτης ή δράσης, όχι από συσσωρευμένο άλγος, αλλά από έλλειψη νεύρου, ρίσκου, τόλμης, διάθεσης να παίξουν, να χάσουν, να λειτουργήσουν, να κερδίσουν, να μάθουν, να καταλάβουν, να ζήσουν… Δεν μπορείς να διαβάζεις κάποιον είκοσι χρόνια μικρότερο και να χασμουριέσαι – το αντίθετο έπρεπε να συμβαίνει. Σε αυτό να προσθέσουμε και την εμφυλιοπολεμική μάστιγα των πολιτικών αναρτήσεων που όπου και αν ποντάρεις είσαι από χέρι χαρακτηρισμένος. Είτε γερμανοτσολιάς, είτε νεοναζί, είτε φιλελέ, είτε, είτε… Κι αν δεν ποστάρεις, είσαι το χειρότερο: ισαποστάκης.
Κοιτάξτε: Αν κάτι καλό κάνει αυτός ο χώρος είναι πως σου προσφέρει ένα πεδίο για να εκφραστείς δημόσια. Γράψε λοιπόν, στύψε το μυαλό σου και αντί να κινείσαι μεταξύ κλαψουρίσματος με γαρνιτούρα «φλου αρτιστίκ» επαναστατικότητας, βγάλε έστω και μία πρωτότυπη σκέψη, ένα ενδιαφέρον σχόλιο. Και παράδοξο να είναι, και αιρετικό, και «λοξό» και αστείο και ό,τι θες ας είναι. Απλώς βγάλε κάτι αυθεντικό από μέσα σου. Από εσένα. Αληθινό. Οχι επανάληψη της κοινοτοπίας. Απείθεια, ναι. Αντίδραση, ναι. Αλλά αυθεντική. Οχι αναμάσημα, ούτε ψεύτικο στολίδι. Κάποιοι τρίβουν τα χέρια τους με την αποχαύνωση αυτή. Πριν από σαράντα χρόνια σε κοίμιζαν αλλιώς, τώρα σε κοιμίζουν έτσι. Και εσύ έχεις την αυταπάτη ότι εκφράζεσαι.
Η σύγχρονη συγκυρία παρέχει απίστευτο υλικό για κάποιον που έχει τη δυνατότητα να διεισδύσει εντός της. Συμβαίνουν ασύλληπτης περιπλοκότητας πράγματα, εξαιρετικά σύμπλοκα και σοβαρά, τα οποία σε πενήντα χρόνια θα αναλύονται φύλλο και φτερό από τα φωτεινά μυαλά του μέλλοντος. Το υπόστρωμα της πραγματικότητας κοχλάζει και κάθε ημέρα προκαλούνται συμπυκνωμένες αλλαγές που άλλοτε ήθελαν πολλαπλάσια χρόνο να παραχθούν. Η ιστορία έχει επιταχυνθεί τόσο, ώστε σχεδόν ταυτίζεται με τον σχολιασμό της. Από τις πιο άγριες, ενδιαφέρουσες, αντιφατικές εποχές. Με μια διαφορά: δεν είναι προφανής η αγριότητα. Αφορά το σύνολο της δράσης του ανθρώπου στον πλανήτη, όχι μόνο την κακή πολυεθνική ή τον διεφθαρμένο πολιτικό. Αφορά το όλο ζήτημα με το δίποδο άνθρωπος.
Οσοι ταξιδεύουν ακόμη με το επικολυρικό τρένο του στυλ «η ζωή είναι δύσκολη… και η μοναξιά…» δεν έχουν πάρει πρέφα. Εδώ υπάρχουν άνθρωποι με σοβαρότατες νόσους που κάνουν εκ βαθέων χιούμορ ποιότητας με την πάθησή τους, ενώ ταυτόχρονα δίνουν και σημαντικότατες πληροφορίες εκ των έσω, βοηθώντας ουσιαστικά συνανθρώπους που συμπάσχουν. Οσα συμβαίνουν σήμερα δεν είναι «φωναχτά». Και όσα ακούγονται φωναχτά δεν είναι εκείνα που κάνουν εκείνα αυτά που συμβαίνουν να συμβαίνουν.
Εχει πολύ, μα παρά πολύ ψωμί το πράγμα στα σπλάχνα του. Απλά απαιτεί τα μυαλά εκείνα που θα προσπεράσουν το πρώτο πλάνο. Τα μυαλά εκείνα που θα διαβάσουν, θα ακουστούν, θα ζήσουν, θα ρισκάρουν… Και βασικά θα πράξουν. Οπου και να βρίσκεται ο καθείς μπορεί να έχει λειτουργική και ουσιαστική παρουσία. Η λύση δεν είναι να εφοδιάζεται κάποιος με δυο τσιτάτα και να βαράει ντουφεκιές ψευδοκατήφειας στο ψαχνό και ύστερα να γίνονται όλοι ένας χορός οπερετικής τραγωδίας του τύπου «δες με, μου λείπει η επικοινωνία, έχω κλειστεί στην οθόνη». Η λύση είναι να στρωθεί ο καθένας στον χώρο του και να παράγει έργο. Είτε είναι μια μηχανική κατασκευή, ένα νεοϋβριδικό αυτοκίνητο, είτε μια εναλλακτική παράσταση, είτε το τραγούδι που θα τα πει αλλιώς. Και για όσους πενθούν για τη χαμένη επαφή, ας αφήσουν τις ευκολίες. Πραγματική επαφή σημαίνει απεκδύομαι το Εγώ και άνοιγμα στον Αλλον. Ή το κάνεις ή όχι. Αλλιώς, τσιτάτα στο Facebook.
Ενα διδάσκει αυτή η εποχή: τέρμα αυτά τα αστειάκια. Πάμε παρακάτω. Δράση. Ανοιγμα. Αλήθεια. Ψάξε, φίλε, γύρω και πίσω από τα πράγματα. Γράψε κάτι που θα σε κάνει και θα με κάνει λίγο καλύτερο. Μη λες διαρκώς το τίποτα με γαρνιτούρα, μη μου λες ό,τι ξέρω από το Γυμνάσιο με άλλα λόγια. Κάνε την πτήση σου, ειδάλλως κόψε τη σύνδεση και get a life. Τουλάχιστον ακόμη και η πιο μπανάλ ατάκα του ταξιτζή έχει αιμάτινο αντίτιμο.
Ο κ. Αλέξης Σταμάτης είναι συγγραφέας.

Μας κάνει λιγότερο έξυπνους η έξυπνη τεχνολογία;

ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΓΙΑΤΗΣ*, ΔΙΟΜΗΔΗΣ ΣΠΙΝΕΛΛΗΣ*

ΕΤΙΚΕΤΕΣ:ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΕΙΣ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Σπύρος Μαγιάτης: Το μυαλό ατονεί

Πρόσφατα δημοσιεύθηκε σειρά ερευνών οι οποίες αναιρούν τη λεγόμενη θεωρία του Flynn για τη σταθερή αύξηση του IQ του γενικού πληθυσμού στη μεταπολεμική περίοδο. Μία από αυτές τις μελέτες δείχνει ότι τις τελευταίες τρεις δεκαετίες εμφανίζεται, στις ανεπτυγμένες τουλάχιστον κοινωνίες, μια πτώση του μέσου IQ της τάξεως των 0,33 μονάδων τον χρόνο. Η αιτία συνδέεται περισσότερο με συμπεριφορικούς παρά με γενετικούς παράγοντες.

Τι ρόλο παίζει σε αυτό η σύγχρονη ψηφιακή τεχνολογία; Το πρόβλημα μπορεί να τεθεί ως εξής: ο νέος ψηφιακός κόσμος που μας περιβάλλει και αποτελεί τον βασικό αγωγό ερεθισμάτων προς τον εγκέφαλό μας είναι λιγότερο απαιτητικός από όσο νομίζουμε, και ταυτόχρονα διαθέτει δυνατότητες που ξεφεύγουν πολύ από αυτές του ανθρώπινου νου. Η αυξημένη εξάρτησή μας, όσον αφορά σύνθετες υπολογιστικές δραστηριότητες, στις μηχανές σημαίνει ότι χάνουμε σημαντικά πεδία στα οποία ακονίζαμε μέχρι πρότινος το μυαλό μας. Η αφιέρωση ολοένα και περισσότερου ελεύθερου χρόνου σε μονοδιάστατες ψηφιακές αλληλεπιδράσεις επιδεινώνει περαιτέρω την κατάσταση.

Μπορεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος να μην είναι κατασκευασμένος για να καταναλώνει και να επεξεργάζεται τα Petabytes πληροφορίας μου παράγονται καθημερινά στον ψηφιακό κόσμο. Τι να κάνεις έναν διάδρομο προπόνησης που τρέχει με 1.000 χλμ./ώρα αν δεν μπορείς να τον χρησιμοποιείς; Η ραγδαία εξέλιξη της ψηφιακής τεχνολογίας κινδυνεύει να μετατρέψει τον άνθρωπο σε παθητικό αποδέκτη ενός κόσμου που αδυνατεί να παρακολουθήσει.

Ηλικιακά ανήκω στη λεγόμενη γενιά Χ, την τελευταία που πρόλαβε να ζήσει τον παλιό αναλογικό κόσμο και την πρώτη που μεγάλωσε στο νέο ψηφιακό περιβάλλον. Θυμάμαι τον εαυτό μου τα καλοκαιρινά μεσημέρια να φτιάχνει εφαρμογές στη γλώσσα προγραμματισμού Basic και τα βράδια να παίζει κρυφτό στις αλάνες. Ισως οι σημερινοί σαραντάρηδες είναι οι μόνοι που μπορούν να κατανοήσουν το λαμπρό μέλλον που έρχεται, αλλά ταυτόχρονα να εκτιμήσουν το παλιό που χάνεται πίσω μας: Εναν κόσμο πιο απλό, πιο κοντά στο φυσικό περιβάλλον, στον οποίο η ανθρώπινη νοημοσύνη, όπως εξελίχθηκε γενετικά στην πορεία του χρόνου, ίσως ήταν καλύτερα προσαρμοσμένη σε σύγκριση με τη σύγχρονη πραγματικότητα που τώρα διαμορφώνεται.

* Ο κ. Σπύρος Μαγιάτης είναι συνιδρυτής και Chief Technology Officer της Workable.

Διομήδης Σπινέλλης: Η ανθρωπότητα ωφελείται

Η έξυπνη τεχνολογία μας κάνει εξυπνότερους. Η ιστορία της εξέλιξης του ανθρώπου περιγράφει τη διαρκή κατάκτηση νέων ικανοτήτων και την ατροφία άλλων. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν είμαστε πια ικανοί να κυνηγούμε άγρια ζώα στη σαβάνα, να καλλιεργούμε την τροφή μας, ή να κατασκευάζουμε τη στέγη και τα εργαλεία μας. Χάρη όμως στην τεχνολογία κυριεύσαμε τη γη, περπατήσαμε στο φεγγάρι, εξαφανίσαμε θανατηφόρες ασθένειες και αποκωδικοποιήσαμε νόμους της φύσης.

Πνευματικά εξελιχθήκαμε με παρόμοιο τρόπο. Σχεδόν κανείς σήμερα δεν μπορεί απαγγείλει απέξω την Iλιάδα και την Οδύσσεια, αλλά θεαματικά περισσότεροι, τόσο σε απόλυτους αριθμούς όσο και ως ποσοστό του πληθυσμού, γνωρίζουν ανάγνωση, γραφή και αριθμητική. Οι μαθητές δεν μπορούν πια να υπολογίσουν την τετραγωνική ρίζα χωρίς αριθμομηχανή, αλλά μέσω του Διαδικτύου καθημερινά βρίσκουν αστραπιαία απαντήσεις που δεν γνωρίζουν ούτε οι καθηγητές τους.

Η έξυπνη τεχνολογία δεν είναι παρά ένας μοχλός του μυαλού μας. Οι εφαρμογές της ενδυναμώνουν εντυπωσιακά τις πνευματικές μας ικανότητες. Χάρη σ’ αυτήν πατώντας λίγα κουμπιά μεταφράζουμε άγνωστες σε εμάς γλώσσες, χαϊδεύοντας το γυαλί του τηλεφώνου μας δημοσιεύουμε τις σκέψεις μας στην άλλη άκρη του πλανήτη, δίνοντας τον προορισμό μας πλοηγούμαστε με σιγουριά σε άγνωστα μέρη. Αναπόφευκτα, κάποιες δεξιότητες και ικανότητες, όπως εδώ η ευρεία γλωσσομάθεια, η καλλιγραφία, ή ο προσανατολισμός, καθίστανται λιγότερο σημαντικές και ατροφούν. Ομως ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι φτιαγμένος για να σκέφτεται, και αυτό θα συνεχίσει να κάνει· με την έξυπνη τεχνολογία ως παραστάτη θα σκέφτεται πιο αποδοτικά, δαμάζοντας όλο και πιο δύσκολα προβλήματα.

Κάθε τεχνολογική εξέλιξη, από την τυπογραφία και την αστρονομία μέχρι τα τρένα και τους αυτόματους αργαλειούς, βρήκε απέναντί της πολέμιους που περιέγραψαν τις ολέθριες επιπτώσεις της. Η αλήθεια είναι ότι σε κάθε βήμα προόδου κάποιοι θα βρεθούν να χάνουν δύναμη και προνόμια – στα αντίστοιχα παραδείγματα οι έχοντες το μονοπώλιο της αυθεντίας, η Καθολική Εκκλησία, οι γαιοκτήμονες, ή οι υφάντριες. Η πρόοδος εμπεριέχει τη δημιουργική καταστροφή του παλιού. Τελικά, όμως, η ανθρωπότητα βγαίνει πάντα κερδισμένη: δυνατότερη, εξυπνότερη, σοφότερη.

* Ο κ. Διομήδης Σπινέλλης είναι καθηγητής και πρόεδρος του τμήματος Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Aγορά και «πόλις», Facebook και δημοκρατία

ΠΟΛΙΤΙΚΗ 22.04.2018

ΧΑΡΙΔΗΜΟΣ Κ. ΤΣΟΥΚΑΣ*

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Ο​​ι ακροάσεις στο αμερικανικό Κογκρέσο έχουν πολλαπλό ενδιαφέρον. Υπενθυμίζουν ότι στη δημοκρατία η λογοδοσία αποτελεί κορυφαία αρχή. Συμβολίζουν την υπαγωγή της οικονομικής ισχύος στη θεσμισμένη πολιτική ισχύ – η αγορά δεν υποκαθιστά την «πόλιν».

Πριν από είκοσι χρόνια κατέθεσε στη Γερουσία ο Μπιλ Γκέιτς, επικεφαλής της Microsoft, εγκαλούμενος για εκμετάλλευση δεσπόζουσας θέσης στην αγορά. Τώρα ήταν η σειρά του Μαρκ Ζούκερμπεργκ, επικεφαλής του Facebook. Το έναυσμα ήταν το σκάνδαλο της Cambridge Analytica (η παραβίαση της ιδιωτικότητας έως 87 εκατομμυρίων χρηστών). Είχε προηγηθεί η κριτική ότι το fb αδιαφορεί για τα θέματα του περιεχομένου της επικοινωνίας (ψευδείς ειδήσεις, λόγος μίσους, κλπ.), δεν μεριμνά επαρκώς για την προστασία της ιδιωτικότητας, και είναι ευάλωτο σε χειραγώγηση από πολιτικά-οικονομικά συμφέροντα.

Στα τέλη του 19ου αιώνα στην Αμερική, όταν άρχισαν να γιγαντώνονται οι επιχειρήσεις λαμβάνοντας τη μορφή μεγάλων εταιρειών (corporations), η συγκέντρωση οικονομικής ισχύος προκάλεσε έντονο προβληματισμό. Ενώ ο αμερικανικός φιλελευθερισμός έβλεπε ως επιθυμητή τη «φυσική» εξέλιξη των επιχειρήσεων σε μια ανταγωνιστική αγορά, η υπερβολική εταιρική ισχύς, στον βαθμό που εξαγόραζε προνόμια, θεωρείτο ότι επηρέαζε αθέμιτα τους δημοκρατικούς θεσμούς.

Η δημόσια κατακραυγή κατά της οικονομικής συγκέντρωσης οδήγησε στον περίφημο αντιμονοπωλιακό Νόμο Σέρμαν το 1890. Ο γερουσιαστής Σέρμαν υποστήριξε τον νόμο με ένα χαρακτηριστικά αμερικανικό φιλελεύθερο επιχείρημα: «Αν δεν υποστήκαμε τον βασιλιά ως πολιτική εξουσία, δεν θα πρέπει να υποστούμε ένα βασιλιά για την παραγωγή, μεταφορά και πώληση οποιωνδήποτε από τις αναγκαιότητες της ζωής». H διάλυση της Standard Oil του Τζον Ροκφέλερ, το 1911, σε 34 χωριστές εταιρείες (μεταξύ αυτών οι γνωστές μας Exxon, Mobil, κ.λπ.) υπήρξε η πιο προβεβλημένη εφαρμογή του νόμου. Ακολούθησαν δεκάδες άλλες τον περασμένο αιώνα. Η σημερινή μορφή του αμερικανικού καπιταλισμού συν-διαμορφώθηκε καθοριστικά από πολιτικές επιλογές. Τι μορφή θα πάρει το fb εξαρτάται, εν πολλοίς, από τους πολιτικούς.

Στην κατάθεσή του ο επικεφαλής του κέρδισε τις εντυπώσεις. Δεσμεύθηκε ότι θα κάνει αλλαγές, θα εφαρμόσει μονομερώς την αυστηρή νομοθεσία της Ε.Ε. για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και δέχθηκε την ανάγκη «ρύθμισης» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Το fb έχει αλλάξει δραματικά τον τρόπο που διαχέονται και χρησιμοποιούνται οι πληροφορίες σήμερα. Η κατάθεση του κ. Ζούκερμπεργκ συνεισέφερε στον προβληματισμό για θέματα υπαρξιακής σπουδαιότητας: τη χειραγώγηση, την ιδιωτικότητα, και την έλλογη επιλογή στον ψηφιακό-δικτυακό καπιταλισμό.

Επιτηρούμενη χρήση

Το Facebook, η έκτη μεγαλύτερη σε αξία εταιρεία στον κόσμο, με 2,1 δισ. χρήστες, παρέχει δωρεάν υπηρεσίες δικτύωσης. Πώς βγάζει χρήματα; Από τις διαφημίσεις. Τι πουλά; Τα προσωπικά δεδομένα που οικειοθελώς παραχωρούμε. Η χρήση του fb και των εφαρμογών του είναι επιτηρούμενη: ο αλγόριθμος της πλατφόρμας όχι μόνο καταγράφει τι θέματα σου αρέσουν, πόσο χρόνο δαπανάς σε κάθε θέμα, με ποιους επικοινωνείς, κ.λπ., αλλά μαθαίνει από τις διαχρονικές επιλογές σου έτσι ώστε να σου στέλνει μηνύματα που σε ενδιαφέρουν. Με τον τρόπο αυτό παράγεται ένας τεράστιος πλούτος προσωπικών δεδομένων και συμπερασμάτων με βάση τα οποία κατασκευάζεται το προφίλ του κάθε χρήστη, από το οποίο μπορούν να συναχθούν οι μελλοντικές επιλογές του. Πρόκειται για πολύτιμη γνώση – το όνειρο κάθε διαφημιζόμενου. Οχι μόνο γιατί η εξαιρετικά στοχευμένη πρόσβαση του επιτρέπει να απευθύνεται σε συγκεκριμένες κατηγορίες ανθρώπων, αλλά και γιατί μπορεί να γνωρίζει την αποτελεσματικότητα του μηνύματός του – ποιος βλέπει τι, και τι αγοράζει.

Η γνώση, όμως, είναι δίκοπο μαχαίρι. Οι επιτηρούμενες, δωρεάν ψηφιακές επιλογές μάς παρέχουν πολλές ευκολίες και ευκαιρίες, αλλά υποσκάπτουν, δυνητικά, την προσωπική ελευθερία και έλλογη δράση – κάποιος μας παρακολουθεί και μπορεί να μας χειραγωγήσει. Οπως προσφυώς είπε ο Τζάρον Λένιερ, πρωτοπόρος τεχνολόγος, «αν δεν πληρώνεις για κάτι, πιθανότατα είσαι το προϊόν». Οι αλγόριθμοι έχουν αλλάξει τη λειτουργία της διαφήμισης: η διαδραστικότητα της ψηφιακής τεχνολογίας μετατρέπει τη διαφήμιση (ιδιαίτερα την πολιτική) από ανακοίνωση σε εργαλείο αλλαγής της συμπεριφοράς του ατόμου.

Ενημέρωση και επιλογή

Αν σκεφθεί κανείς ότι η κύρια πηγή ενημέρωσης προέρχεται πλέον από τα κοινωνικά δίκτυα, αντιλαμβάνεται ότι οι κατασκευασμένες ειδήσεις, προσεκτικά στοχευμένες να εμφανίζονται στην οθόνη επιλεγμένων χρηστών, επηρεάζουν καθοριστικά την πολιτική συμπεριφορά. Εκτιμάται ότι τις διαφημίσεις στο Facebook που αγόρασαν ρωσικές εταιρείες, υπό την επιρροή του Κρεμλίνου, για να επηρεάσουν τις αμερικανικές εκλογές το 2016, τις είδαν περί τα 150 εκατ. πολίτες.

Οσο πιο πολύ εξατομικεύεται η πληροφορία, τόσο πιο πολύ τα άτομα μοιάζει να κατοικούν σε ένα δωμάτιο που ακούν μόνο τον αντίλαλό τους – απόψεις με τις οποίες συμφωνούν, αντιδράσεις που ενισχύουν τις προκαταλήψεις τους. Η ενημέρωση έτσι υπονομεύεται, ο διά-λογος εξασθενεί, οι πολιτικές επιλογές χειραγωγούνται. Η ψηφιακή διαδραστικότητα παράγει αμφίσημα αποτελέσματα: αφενός παρουσιάζει επιλογές που μας ικανοποιούν, αφετέρου δίνει μορφή σε ό,τι εκλαμβάνουμε ως πραγματικότητα.

Το Facebook είναι σύμβολο της άυλης, ψηφιακής-δικτυακής εποχής: από τα 493 δισ. δολ. της αξίας του, μόνο το 3% αντιστοιχεί σε υλικό ενεργητικό! Στην άυλη οικονομία το μείζον είναι η εμπιστοσύνη – εξ ου και η προθυμία του κ. Ζούκερμπεργκ να ζητήσει συγγνώμη στο Κογκρέσο. Η εμμονή του, όμως, να βλέπει τις προκλήσεις της εταιρείας του κυρίως τεχνοκρατικά («η τεχνητή νοημοσύνη θα λύσει το πρόβλημα»), του στερεί τη δυνατότητα να αντιληφθεί το ευρύτερο διακύβευμα με υπαρξιακούς-πολιτικούς όρους: την ανθρώπινη ελευθερία και τη δυνατότητα έλλογων επιλογών.

Αυτό, ωστόσο, είναι δική μας ευθύνη – των αξιών που πρεσβεύουμε και των αντιπροσώπων που επιλέγουμε να κυβερνήσουν την «πόλιν». Η απρόσκοπτη επικοινωνία έχει το τίμημά της. Η ανθρώπινη ευημερία υπερβαίνει τα οφέλη της συναλλακτικής αποτελεσματικότητας και του απρόσκοπτου καταναλωτισμού. Η γνώση λύνει προβλήματα και παράγει νέα. Αρχέγονα θέματα σε νέα συσκευασία!

* Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στα Πανεπιστήμια Κύπρου και Warwick.

 

 

Ψέματα, μεγάλα ψέματα και Τwitter

ΠΑΣΧΟΣ ΜΑΝΔΡΑΒΕΛΗΣ

18.03.2018 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

​​Οσοι νομίζουν ότι το «ψέμα έχει κοντά ποδάρια» ας το ξανασκεφτούν. Στην εποχή των social media περισσότερο ισχύει αυτό που έγραψε ο Τζόναθαν Σουίφτ – «το ψέμα πετάει, η αλήθεια ακολουθεί κουτσαίνοντας». Αυτό είναι το συμπέρασμα της μεγαλύτερης έρευνας που έγινε ποτέ για το Τwitter από τρεις καθηγητές του ΜΙΤ, οι οποίοι ανέλυσαν με τη βοήθεια υπερυπολογιστών 126.000 ιστορίες που εμφανίστηκαν στην πρώτη δεκαετία της ιστορίας του μέσου, ιστορίες που αναμεταδόθηκαν από 3 εκατομμύρια και πάνω χρήστες («The spread of true and false news online», Science 9.3.2018).

Τα αποτελέσματα, σύμφωνα με το περιοδικό The Atlantic, ήταν απογοητευτικά: «Η αλήθεια δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τα hoaxes και τους ψιθύρους. Με κάθε μονάδα μέτρησης το ψεύδος κυριαρχεί επί της αλήθειας: τα fake news και οι ψευδείς ψίθυροι φτάνουν σε περισσότερους ανθρώπους, διεισδύουν βαθύτερα στα κοινωνικά δίκτυα και εξαπλώνονται ταχύτερα από τις αληθείς ειδήσεις.

«Είναι εμφανές ότι η ψευδής πληροφορία έχει καλύτερη επίδοση από την αληθή πληροφορία», λέει ο επικεφαλής της έρευνας Soroush Vosoughi, ο οποίος μελετά τα fake news από το 2013. «Κι αυτό δεν οφείλεται μόνο στα bots (σ.σ.: προγράμματα που αναπαράγουν αυτόματα περιεχόμενο). Μπορεί να έχει να κάνει με την ανθρώπινη φύση».

Παρόμοιο ήταν και το συμπέρασμα μιας πιο πρόχειρης ανάλυσης που έκανε λίγο μετά τις αμερικανικές εκλογές ο δικτυακός τόπος BuzzFeed και έδειξε ότι οι πέντε πιο δημοφιλείς απάτες είχαν μεγαλύτερη απήχηση από τις πέντε πιο δημοφιλείς αληθινές ιστορίες. Σύμφωνα, όμως, με την έρευνα του ΜΙΤ μια ψευδής ιστορία φτάνει σε 1.500 άτομα, έξι φορές ταχύτερα από μία αληθινή. Κι αυτό παρατηρείται σε όλη την γκάμα των ενδιαφερόντων των ανθρώπων: επιχειρήσεις, τρομοκρατία και πόλεμος, ψυχαγωγία, επιστήμη και τεχνολογία. Και τα πολιτικά fake news τα πάνε καλύτερα απ’ όλα τ’ άλλα.

«Οι χρήστες του Τwitter», γράφει το περιοδικό, «προτιμούν να μοιράζονται ψεύδη. Ακόμη και όταν οι ερευνητές έλεγξαν τις διαφορές των λογαριασμών που ξεκίνησαν τους ψευδείς ψιθύρους –όπως τον αριθμό των ακολούθων (followers) ή αν ο λογαριασμός είναι πιστοποιημένος– τα ψεύδη έχουν 70% περισσότερες πιθανότητες να αναμεταδοθούν σε σχέση με τις αληθείς ειδήσεις. Και το φταίξιμο δεν είναι των bots. Από το 2016 μέχρι το 2016 τα twitter bots ενίσχυσαν τη μετάδοση των αληθών πληροφοριών στο ίδιο ποσοστό που ενίσχυσαν τις ψευδείς. Τα fake news ευημερούν “επειδή οι άνθρωποι και όχι τα ρομπότ τείνουν να τα διαχέουν”, γράφουν οι συγγραφείς της μελέτης. Ελέγχοντας τρία εκατομμύρια λογαριασμούς, βρήκαν ότι τα αυτόματα προγράμματα μοίραζαν τις ψευδείς ειδήσεις εξίσου γρήγορα με τις αληθείς».

Οι ερευνητές υποθέτουν πως οι ψευδείς ειδήσεις κυριαρχούν στα social media για δύο λόγους: «Πρώτον, τα fake news μοιάζουν να είναι πολύ πιο διαφορετικά από τις αληθείς ειδήσεις. Η ερευνητική ομάδα διαπίστωσε ότι τα ψεύδη είναι συχνά πολύ διαφορετικά από όλα τα άλλα tweets που εμφανίστηκαν στην οθόνη κάποιων χρηστών τις τελευταίες 60 μέρες πριν αναμεταδώσουν κάποια ψευδή είδηση. Δεύτερον, τα fake news έχουν πολύ περισσότερο συναίσθημα. Οι ερευνητές δημιούργησαν μια βάση δεδομένων με λέξεις που επιστράτευσαν οι χρήστες σε 126.000 tweets. Κατόπιν ανέλυσαν τις αναρτήσεις με ειδικό λογισμικό. Τα ψευδή tweets τείνουν να προκαλούν έκπληξη και αηδία, ενώ οι αναρτήσεις με αληθινές ειδήσεις χρησιμοποιούν λέξεις που σχετίζονται με τη λύπη ή την εμπιστοσύνη».

Ο αρθρογράφος των Financial Times Tim Harford είχε αναφέρει παλιότερα κι έναν τρίτο λόγο: «Οι αληθινές ιστορίες καλύπτονται από δεκάδες μέσα, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα η δημοτικότητα κάθε ξεχωριστού άρθρου να είναι σχετικά μικρότερη. Αντιθέτως, κάθε απάτη είναι μοναδική. Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που οι πιο δημοφιλείς απάτες επικρατούν επί των πιο δημοφιλών αληθινών ιστοριών» (Hard truths about fake news, F.T., 28.2.2017).

Κάποιοι ισχυρίζονται ότι δεν είναι η αλήθεια ή το ψέμα η διαιρετική τομή μεταξύ των δημοφιλών ή μη ειδήσεων, αλλά ο συναισθηματικός τους αντίκτυπος. «Το κλειδί είναι ότι το περιεχόμενο που δημιουργεί μεγάλες συναισθηματικές αντιδράσεις πάει ταχύτερα, μακρύτερα και βαθύτερα», δήλωσε στο The Atlantic η Rebekah Tromble, καθηγήτρια του πανεπιστημίου Leiden της Ολλανδίας. «Αυτό το εύρημα απαντάται σε έρευνες και άλλων επιστημόνων στον τομέα της ψυχολογίας και της επικοινωνιακής επιστήμης». Ο καθηγητής του Dartmouth College, Brendan Nyhan, συμπληρώνει ότι «οι ψευδείς πληροφορίες είναι συνήθως καινοτομικές και συχνά αρνητικές. Ξέρουμε γενικότερα ότι αυτά είναι τα δύο χαρακτηριστικά της πληροφορίας που προσέχουμε και θέλουμε να τη μεταδώσουμε σε άλλους. Τείνουμε, ως ανθρώπινα όντα, να δίνουμε προσοχή σε νέους κινδύνους…».

Ριζοσπαστικό YouTube

Αυτό ίσως να εξηγεί και το μυστήριο της προτίμησης προς τον ριζοσπαστισμό του YouTube, που παρατήρησε η καθηγήτρια του πανεπιστημίου της Βόρειας Καρολίνας Zeynep Tufekci. Σε άρθρο της που δημοσιεύει στους New York Times («YouTube, the Great Radicalizer», 10.3.2018) αναφέρει την περίεργη εμπειρία ο αλγόριθμος του δικτυακού τόπου να προτείνει βίντεο με όλο και πιο ριζοσπαστικό περιεχόμενο. Παρακολουθούσε ομιλίες του Ντόναλντ Τραμπ; «Το YouTube άρχισε να προτείνει και να παίζει αυτόματα βίντεο από ρατσιστικές ομάδες, αρνητές του Ολοκαυτώματος». Παρακολουθούσε ομιλίες της Χίλαρι Κλίντον και του Μπέρνι Σάντερς των Δημοκρατικών; «Λίγο αργότερα ο αλγόριθμος με οδηγούσε σε βίντεο αριστερής συνωμοσιολογίας για την ύπαρξη κρυφών κρατικών δομών και κατηγορίες ότι η αμερικανική κυβέρνηση ήταν πίσω από τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Οπως και με τα βίντεο του Τραμπ το YouTube πρότεινε περιεχόμενο που ήταν όλο και πιο ακραίο από το συμβατικό πολιτικό περιεχόμενο που είχα ξεκινήσει». Το ίδιο συνέβαινε με κάθε θέμα ακόμη κι αν δεν ήταν αυστηρά πολιτικό: τα βίντεο για τη χορτοφαγία (vegetarianism) οδηγούσαν σε βίντεο για την αυστηρή χορτοφαγία (veganism) από το τζόκινγκ έφτανε στους μέγα μαραθώνιους.

Οι αλγόριθμοι βεβαίως δεν τείνουν με κάποιον μαγικό τρόπο προς τη ριζοσπαστικοποίηση. Προτείνουν τα πιο δημοφιλή βίντεο ανά κατηγορία. Οι ακραίες οργανώσεις και οι ακραίες τάσεις έχουν περισσότερες θεάσεις, έστω λόγω περιέργειας του κοινού. Ετσι δημιουργείται χιονοστιβάδα: η αρχική περιέργεια τα ανεβάζει στον κατάλογο του αλγόριθμου και μετά ο αλγόριθμος τα προτείνει ανεβάζοντάς τα ακόμη περισσότερο για να ξαναγίνουν προτάσεις κ.ο.κ.

Η αλήθεια είναι ότι τα νέα μέσα είναι… πολύ νέα και αυτά τα φαινόμενα μπορεί να είναι οι παιδικές ασθένειες, που πρέπει πρώτα να εκδηλωθούν και κατόπιν να θεραπευτούν. Ο διάλογος συνεχίζεται. Και η ειρωνεία είναι πως γίνεται πρωτίστως από τα παραδοσιακά μέσα…

 

Δημήτρης Νανόπουλος: Το 2030 θα υπάρχουν «φεγγαρόπαιδα»

ΝΟΤΗΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Την Κυριακή 10 Δεκεμβρίου 2013, ο Πίτερ Χιγκς παρέλαβε μαζί με τον Φρανσουά Ενγκλέρ το Νομπέλ Φυσικής. Στην ομιλία του περιέγραψε τη θεωρία του (τον μηχανισμό μέσω του οποίου η ύλη αποκτά τη μάζα της) και φυσικά μίλησε για το πασίγνωστο σε όλο τον κόσμο μποζόνιό του, κλείνοντας με την εξής φράση: «…το 1976 οι Ελις, Γκάιλαρντ και Νανόπουλος παρότρυναν τους πειραματικούς φυσικούς του CERN να αναζητήσουν το μποζόνιο Higgs όπως το προέβλεπε η θεωρία. Ηταν η αρχή μιας μεγάλης πειραματικής έρευνας, η οποία κορυφώθηκε με την ανακοίνωση του CERN τον Ιούλιο του 2012».

Ο Νανόπουλος στον οποίο αναφέρθηκε ο περίφημος Χιγκς είναι, φυσικά, ο Δημήτρης Νανόπουλος – ο σημαντικότερος εν ζωή θεωρητικός φυσικός. Ενα φτωχό παιδί που μετρούσε τ’ άστρα στο Χαρβάτι Αττικής (την Παλλήνη του 1950), όπου πέρασε τα παιδικά του χρόνια, για να φτάσει δύο δεκαετίες αργότερα να μιλάει για τ’ άστρα στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ.

Ενας μεγαλοφυής άνθρωπος, πάντα χαμογελαστός και αισιόδοξος, που μπορεί τη μία στιγμή να περιγράφει τη θεωρία των υπερχορδών και τα πολλαπλά σύμπαντα και την άλλη να παροτρύνει νέους επιστήμονες να τολμούν να χτυπήσουν την πόρτα μεγάλων ξένων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Τη μία στιγμή να αποδεικνύει μαθηματικά την τυχαιότητα της ζωής και την άλλη να συγκινείται με μια κλασική μελωδία ή να απαγγέλλει ένα ποίημα που υμνεί τον έρωτα. Και κάθε ώρα και στιγμή να θυμίζει σ’ όλους όσοι είναι ευλογημένοι με το δώρο της ζωής ότι πρέπει να ρουφούν το κάθε λεπτό που περνάει σαν να μην υπάρχει αύριο.

Διδακτική ιστορία

Γι’ αυτό και το τελευταίο βιβλίο του «Στον τρίτο βράχο από τον Ηλιο» (που έγραψε σε συνεργασία με τον Μάκη Προβατά και έχει πουλήσει ήδη 20.000 αντίτυπα από τις εκδόσεις Πατάκη) θα πρέπει να διαβαστεί από κάθε Ελληνόπουλο που ψάχνει να βρει τον δρόμο του στις δύσκολες αυτές μέρες που περνάει η χώρα. Οχι μόνο γιατί εξιστορεί την πορεία ενός νέου που με την προσωπική του σκληρή προσπάθεια πετυχαίνει αυτό που αγαπάει. Αλλά κυρίως γιατί μέσα από τις εξιστορήσεις μπορεί κανείς να διακρίνει την καθαρότητα του μυαλού ενός μεγάλου επιστήμονα που ασχολείται με το σύμπαν αλλά πατάει γερά τα πόδια του στο έδαφος. Και νοιάζεται για την πρόοδο και την προκοπή της Ελλάδας.

– Πηγαινοέρχεστε χρόνια μεταξύ Ελλάδας και Αμερικής, τι είναι αυτό που σας κάνει μεγαλύτερη εντύπωση από το πηγαινέλα μεταξύ δύο τελείως διαφορετικών κρατών;

– Αυτό που με τρομάζει είναι η απόσταση που χωρίζει τις δύο χώρες. Μια απόσταση που συνεχώς μεγαλώνει. Στη δεκαετία του ’50 αυτοί έκαναν δέκα βήματα και εμείς μισό. Τώρα αυτοί τρέχουν με την ταχύτητα του φωτός και εμείς πάμε με τον αραμπά. Και αν δεν βιαστούμε να καλύψουμε την απόσταση, κι αν δεν κάνουμε το παν για να ανεβούμε στο τρένο της προόδου με όλες μας τις δυνάμεις, κινδυνεύουμε να βρεθούμε ουραγοί. Σαν τους κατοίκους σε κάτι νησιά της Αυστραλίας, πολύ κοντά στην ηπειρωτική χώρα, όπου ζουν άνθρωποι όπως ζούσαν πριν από αρκετούς αιώνες, ενώ μερικά χιλιόμετρα πιο δίπλα απογειώνονται πύραυλοι.

– Εχουμε τόσο μεγάλες διαφορές με τις ΗΠΑ;

– Ασφαλώς. Στην Ελλάδα γίνονται μεγάλο θέμα οι απεργίες και το άσυλο στα πανεπιστήμια, όταν πλέον είναι σαφές διεθνώς ότι στον κόσμο της εργασίας και της παιδείας έχουν έρθει τα πάνω κάτω. Και με αυτές τις αλλαγές καταρρίπτονται πλέον οι κομισάριοι και οι εργατοπατέρες, γιατί ο κόσμος είτε το θέλει είτε όχι, για να βγάλει το ψωμί του θα πρέπει να έχει γνώσεις. Οι νέοι που ξεκινούν σήμερα πρέπει να καταλάβουν ότι θα πρέπει να έχουν μεγάλη ειδίκευση και απόλυτη σχέση με τα επαγγέλματα του μέλλοντος –κομπιούτερ, βιολογία, τεχνητή νοημοσύνη, ρομπότικς– εάν θέλουν να προχωρήσουν. Είναι σαν να προσλάβεις μια γραμματέα 25 χρονών και να φέρει μαζί της γραφομηχανή και να μην ξέρει αγγλικά. Δεν έχει κανένα μέλλον.

Οι αλλαγές γύρω μας θυμίζουν την ταινία του Τσάρλι Τσάπλιν «Μοντέρνοι καιροί» – με την είσοδο των μηχανών τη δεκαετία του ’30 στην αγορά εργασίας. Κάποτε τα σπίτια χτίζονταν με το χέρι, με εργάτες που κουβαλούσαν τον τενεκέ με τη λάσπη κι ανέβαιναν με τα πόδια τη σκαλωσιά. Περάσαμε γρήγορα στις μπετονιέρες και πλέον χτίζουμε σε λίγους μήνες ολόκληρο ουρανοξύστη. Σε λίγο δεν θα χρειαζόμαστε καν αυτά – θα τα αναλάβουν όλα τα ρομπότ ή οι τρισδιάστατοι εκτυπωτές.

– Πόσο γρήγορα θα πάμε εκεί;

– Αφάνταστα γρήγορα. Σε μία πενταετία οι μεγάλες πόλεις θα έχουν ηλεκτρικά αυτοκίνητα χωρίς οδηγούς. Ηδη η Amazon εγκαινίασε το πρώτο της κατάστημα χωρίς υπαλλήλους, ενώ προχωράμε με άλματα στο Διάστημα. Το 2024 θα κάνουμε επανδρωμένη αποστολή στον Αρη και το 2027, όπως λέει ο Ελον Μασκ της Tesla, θα ’χουμε 1.000 ανθρώπους στο φεγγάρι και στη συνέχεια θα εποικίσουμε και τον Αρη. Δηλαδή 200 χρόνια από τη ναυμαχία του Ναυαρίνου με την οποία απελευθερωθήκαμε από τους Τούρκους, θα υπάρχει η πρώτη αποικία στο φεγγάρι.
Μέχρι το 2030 θα ’χουμε τα λεγόμενα «φεγγαρόπαιδα». Θα κοιτάς την ταυτότητά τους και θα λέει ότι έχουν γεννηθεί στη Σελήνη. Και δεν μιλάω για 100 χρόνια μπροστά, μιλάω για αύριο. Το επόμενο αυτό βήμα θα γίνει πολύ γρήγορα, γιατί δεν θα γίνει από κράτη. Θα γίνει από ιδιωτικές εταιρείες που ξοδεύουν δισεκατομμύρια δολάρια και περιμένουν γρήγορα κέρδη.

Επιστημονικά άλματα

– Τι ήταν αυτό που έσπρωξε την ανθρωπότητα μπροστά;

– Οι θετικές επιστήμες. Η Φυσική και το ξαδελφάκι της η Τεχνολογία. Οι βασικοί νόμοι της Φυσικής είναι παντού ίδιοι. Μελετώντας το φως της κοσμικής ακτινοβολίας που έρχεται από 13,8 δισ. χρόνια μακριά ξέρουμε ότι λειτουργούν οι νόμοι του Μάξγουελ. Αντίθετα οι νόμοι, π.χ., της Βιολογίας μπορεί να είναι διαφορετικοί σε άλλους πλανήτες. Μπορεί εκεί να μην είναι ο άνθρακας το βασικό συστατικό της ζωής, αλλά το πυρίτιο. Να μην είναι το DNA το κληρονομικό μόριο. Οι «άνθρωποι» να ζουν με το θειάφι. Αρα, αντίθετα από τη Φυσική, η Βιολογία είναι τοπική επιστήμη. Και πρόσεξε: αν αφαιρέσεις την επιστήμη, ο κόσμος θα ζούσε σήμερα όπως την εποχή του Πλάτωνα. Καμία γενιά στην Ιστορία δεν έχει ζήσει τα άλματα που είδαμε εμείς στην επιστήμη. Από το αβάκιο φτάσαμε μέσα σε 50-60 χρόνια στην τεχνητή νοημοσύνη.

Στην Ελλάδα οι κλασικές σπουδές είναι το CERN του κόσμου

– Αν σας καλούσαν να αναλάβετε το υπουργείο Παιδείας, τι θα κάνατε για το ελληνικό πανεπιστήμιο;

– Κατ’ αρχάς με έναν νόμο και ένα άρθρο, που λένε, θα γύριζα στον νόμο Διαμαντοπούλου, ως μια πρώτη αρχή. Δεν μπορούμε να μην έχουμε ιδιωτικά πανεπιστήμια – θα προτιμούσα μάλιστα να έρχονταν στην Ελλάδα παραρτήματα αμερικανικών ή δυτικοευρωπαϊκών γνωστών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων για να είναι πέραν πάσης υποψίας.

– Να είναι κερδοσκοπικά ιδρύματα;

– Ας ξεκινήσουν ως μη κερδοσκοπικά, νομίζω ότι το Χάρβαρντ και τα άλλα μεγάλα ξένα πανεπιστήμια έχουν αρκετά λεφτά. Ομως στην Ελλάδα οι κλασικές σπουδές είναι το CERN του κόσμου. Ο μεγάλος επιταχυντής νετρονίων όσον αφορά τις κλασικές σπουδές είναι κάτω από την ελληνική γη, και αυτό θα ’πρεπε να το είχαμε εκμεταλλευτεί χρόνια τώρα. Σε κάθε δρόμο της Αθήνας θα έπρεπε να υπάρχει ένα παράρτημα μεγάλων πανεπιστημίων απ’ όλο τον κόσμο. Οχι μόνο από την Αμερική και τη Δυτική Ευρώπη. Και οι Κινέζοι έχουν μεγάλο ενδιαφέρον για τις κλασικές σπουδές και την αρχαία Ελλάδα, και οι Ινδοί.

Εδώ θα έπρεπε να υπάρχει waiting list φοιτητών για να έρθουν και να διδαχθούν, π.χ. αρχαιολογία. Θα μπορούσαμε να ’μαστε το πνευματικό Μονακό του κόσμου. Κι ας αφήσουμε τις μεγάλες παραγωγές, να φτιάχνουμε αυτοκίνητα και τέτοια. Βέβαια, πρέπει να εκμεταλλευθούμε σωστά τον ορυκτό μας πλούτο και τις πλουτοπαραγωγικές μας πηγές.Αλλά εγώ θα σου μιλήσω γι’ αυτά που ξέρω. Είναι δυνατόν να μην επιτρέπεται η διδασκαλία κλασικών σπουδών στα αγγλικά – να το κάνουν τα πανεπιστήμια σχεδόν κρυφά; Ημαρτον, Θεέ μου. Πού ζούμε; Κι αυτό θα έβγαζε τεράστια κεφάλαια για να μπορούσε να κάνει άλλα πράγματα η χώρα.Γιατί να μην πηγαίνουν στα ελληνικά πανεπιστήμια χιλιάδες Ελληνες φοιτητές που φεύγουν στο εξωτερικό και να μην προσελκύουμε και δεκάδες χιλιάδες φοιτητές που θα ήθελαν να ’ρθουν στην Ελλάδα να σπουδάσουν αυτό που μόνο η Ελλάδα μπορεί να τους προσφέρει σε τέτοιο επίπεδο;

Αλλά για να γίνει αυτό θα πρέπει κάποιοι καθηγητές των ελληνικών πανεπιστημίων που έχουν φέουδα και δεν θέλουν κανέναν να τους τα αγγίξει να προσγειωθούν στη νέα πραγματικότητα. Εδώ δεν δέχονται την αξιολόγηση. Αν είναι δυνατόν. Μιλάμε σοβαρά;

Κάθε χρόνο, τα 50 χρόνια που είμαι στο εξωτερικό, στα πανεπιστήμια, στο CERN κλπ., έχουμε αξιολόγηση. Γράφω εκθέσεις, αναλυτικά τι έχω παραγάγει, τι ομιλίες έδωσα, πώς πήγαν τα εργαστήρια και τα πειράματα. Κάθε χρόνο. Μέχρι 31 Ιανουαρίου θα πρέπει να γράψω τι έγινε τον προηγούμενο χρόνο. Και να το υποβάλω στο πανεπιστήμιο ή στα αντίστοιχα ερευνητικά κέντρα με τα οποία συνεργάζομαι. Δεν νοείται αλλιώς να προχωρήσουμε μπροστά.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ 22.01.2018

Γιαν Τάλιν: Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει επικίνδυνη

ΕΛΕΝΗ ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ

«Σκεφτείτε ένα διαστημόπλοιο αρκετά μεγάλο να χωρέσει όλη την ανθρωπότητα. Η επιβίβαση έχει αρχίσει πριν ακόμα ολοκληρωθεί το χτίσιμό του και όλοι είναι πολύ ενθουσιασμένοι για το ταξίδι. Το διαστημόπλοιο φτιάχνεται άλλωστε τις τελευταίες δεκαετίες, δισεκατομμύρια δολάρια έχουν δαπανηθεί και χιλιάδες μηχανικοί έχουν αφοσιωθεί στην κατασκευή και σχεδίασή του. Μια μικρή ομάδα ανθρώπων όμως προσπαθεί απεγνωσμένα να δείξει ότι υπάρχει ένα πολύ σημαντικό πρόβλημα… δεν δουλεύει το τιμόνι. Η φωνή της ομάδας αυτής όμως δεν ακούγεται. Μερικοί μηχανικοί λένε ότι το τιμόνι θα ήταν άχρηστο, καθώς το διαστημόπλοιο δεν πρόκειται να απογειωθεί τα επόμενα 300 χρόνια, ενώ άλλοι ότι το διαστημόπλοιο είναι τόσο ισχυρό που θα πάει εκεί όπου θέλει να πάει, οπότε γιατί να χάσουμε χρόνο και ενέργεια σε ένα τιμόνι».

Αυτή είναι η ιστορία που μας διηγείται ο ιδρυτής του Skype, ο Εσθονός Γιαν Τάλιν, θέλοντας να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου για την γρήγορη εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης. «Το πιο ντροπιαστικό κομμάτι στην ιστορία είναι ότι παρά τις διάφορες δικαιολογίες, η αλήθεια είναι ότι όλοι αυτοί οι μηχανικοί απλά ξέχασαν να ασχοληθούν με το τιμόνι», λέει, για να τονίσει έτσι ότι και στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης, οι προγραμματιστές μέχρι πολύ πρόσφατα δεν είχαν σκεφτεί το θέμα ασφάλειας και τον ορισμό ενός πλαισίου σε μια ραγδαία αναπτυσσόμενη τεχνολογία που μπορεί να αλλάξει τη ζωή στον πλανήτη μια για πάντα. Αφού πούλησαν αυτός και οι συνεταίροι του τη Skype στη Microsoft, ο Γιαν Τάλιν έχει αφοσιωθεί σε έναν σκοπό – να εξηγεί πράγματα που πολύ λίγοι μπορούν να καταλάβουν: τις πιθανές καταστροφές που μπορεί να προκύψουν με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης.

Κλείνει ένας κύκλος

«Είμαστε κοντά στο να κλείσει ένας κύκλος χιλίων ετών της ανθρωπότητας, η χιλιετία που το ανθρώπινο μυαλό ήταν η πιο ισχυρή δύναμη στον πλανήτη Γη», λέει ο Τάλιν. Υπάρχουν πολλοί που πιστεύουν ότι στην επόμενη φάση της ανθρωπότητας οι άνθρωποι δεν θα επιβιώσουν, καθώς «θα υπάρχει νοημοσύνη πιο έξυπνη από την ανθρώπινη και θα διαμορφώνει το μέλλον του πλανήτη. Θα εισάγουμε συστήματα στον πλανήτη που δεν θα χρειάζονται τη βοήθεια του ανθρώπου, θα τα κάνουμε καλύτερα από τον άνθρωπο», λέει χαρακτηριστικά. Και όταν αναφέρεται στο τέλος αυτού του κύκλου, τοποθετεί τη νέα αυτή εξέλιξη μέσα στον 21ο αιώνα.

Κάποιοι θα σκεφτούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι κάτι πολύ μακρινό από την καθημερινότητά μας – την έχουμε συνδέσει με ρομπότ με κόκκινα μάτια ή με σενάρια επιστημονικής φαντασίας. Η αλήθεια, όμως, είναι ότι πλέον η τεχνητή νοημοσύνη είναι στη ζωή μας καθημερινά. Σε αυτήν βασίζεται π.χ. η Siri, η προσωπική ηλεκτρονική βοηθός που έχουν τα τηλέφωνα και οι ταμπλέτες της Apple με τη φιλική φωνή, με την οποία επικοινωνούμε καθημερινά καθώς μας βρίσκει πώς να φτάσουμε στον προορισμό μας, ή στέλνει μηνύματα ενώ οδηγούμε. Αλλά και ο γνωστός ιστότοπος Νetflix, ο οποίος μέσα από έναν συνεχώς αναπτυσσόμενο αλγόριθμο μπορεί να προβλέψει ποια θα είναι η επόμενη σειρά που θα μας αρέσει. Σε τεχνητή νοημοσύνη βασίζεται και η ιστοσελίδα Amazon που μας εμφανίζει προϊόντα που γνωρίζει ότι μας ενδιαφέρουν να αγοράσουμε μέσα από την εξέλιξη ενός αλγορίθμου που λαμβάνει υπόψη τις ιστοσελίδες που επισκεπτόμαστε, αυτές που κάνουμε like στο Facebook, τα άρθρα που μοιραζόμαστε, τα κείμενα που διαβάζουμε, κ.ο.κ.

«Aυτό που με απασχολεί είναι η βασική έρευνα της τεχνητής νοημοσύνης» λέει στην «Κ» ο Τάλιν, καθώς, όπως αναφέρει, «όλη η εξέλιξή της γίνεται από νέους λευκούς άνδρες σε κάποιο υπόγειο τα ξημερώματα», χωρίς κάποιο νομικό πλαίσιο ή περιορισμό. Και η βασική του ανησυχία είναι ότι πολύ σύντομα «η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα αναπτύσσεται από ανθρώπους αλλά από ηλεκτρονικούς υπολογιστές με τεχνητή νοημοσύνη που ήταν αποτέλεσμα τεχνητής νοημοσύνης, η οποία κάποια στιγμή δημιουργήθηκε από ανθρώπινο μυαλό. Με πολύ πιθανό αποτέλεσμα, η πραγματικότητα που ξέρουμε και ζούμε να μην είναι πλέον σχεδιασμένη από ανθρώπους αλλά από μηχανήματα και λογισμικά. Θα είναι μια τεχνολογία που θα μπορεί η ίδια να δημιουργεί τεχνολογία, όπως κάνουμε μέχρι τώρα οι άνθρωποι» περιγράφει. «Το πρόβλημα, όμως, είναι ότι η ανθρωπότητα δεν έχει αρκετή εμπειρία στο θέμα και δεν θα αποκτήσει τέτοια εμπειρία μέχρι να είναι πολύ αργά», προειδοποιεί.

Το θέμα είναι πολύ σοβαρό θεωρεί ο Τάλιν. Γι’ αυτό πριν από λίγα χρόνια αποφάσισε μαζί με έναν καθηγητή φιλοσοφίας και έναν αστροφυσικό να ιδρύσει ένα κέντρο ερευνών στο πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, με σκοπό να μειωθούν οι κίνδυνοι εξαφάνισης του ανθρώπινου είδους.

Τρία κέντρα ερευνών

Ρωτώντας τον αν υπάρχει κάποια κυβέρνηση στον πλανήτη που είναι κάπως ενημερωμένη και παρακολουθεί τις εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη, ο Τάλιν απαντάει πως τρία είναι τα βασικά σημεία στον κόσμο όπου γίνεται όλη η έρευνα και η ανάπτυξη. Η Οξφόρδη, το Κέμπριτζ και το Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ στην Καλιφόρνια. Η διαφορά είναι ότι οι δεσμοί μεταξύ των δύο αγγλικών πανεπιστημίων και της αγγλικής κυβέρνησης είναι πολύ πιο στενοί από αυτούς που έχει το Μπέρκλεϊ με την αμερικανική κυβέρνηση, καθώς πολλοί απόφοιτοι των δύο βρετανικών πανεπιστημίων βρίσκονται σε κυβερνητικά πόστα. Γι’ αυτό η βρετανική κυβέρνηση είναι μάλλον «η πιο ενημερωμένη στον κόσμο όσον αφορά τους υπαρξιακούς κινδύνους». Το γεγονός, όμως, ότι έχει ξεκινήσει η διαδικασία της εξόδου της Μ. Βρετανίας από την Ε.Ε. «δεν ήταν η καλύτερη κίνηση για την ανθρωπότητα», λέει χαρακτηριστικά.

Πώς μπορούμε να είμαστε ασφαλείς από την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, τον ρωτάμε. «Είναι σημαντικό να συμπεριφερόμαστε σαν να υπάρχει μεγάλη αβεβαιότητα. Και μεγάλη αβεβαιότητα δεν σημαίνει ότι δεν ξέρουμε τι να κάνουμε. Π.χ., εάν επιβιβαστείτε σε ένα αεροπλάνο και ανακοινωθεί ότι κάποιοι αξιωματούχοι πιστεύουν ότι υπάρχει βόμβα στο αεροσκάφος και κάποιοι πιστεύουν ότι δεν υπάρχει, τότε είναι ήδη σαφές τι πρέπει να γίνει σε αυτό το σημείο – να ψάξουμε για την ύπαρξη βόμβας». Γι’ αυτό, τονίζει, καλύτερα να είμαστε ασφαλείς παρά μετανιωμένοι. Το 2017, έρευνα έδειξε ότι το 34% των ειδικών σε θέματα τεχνητής νοημοσύνης πιστεύει ότι οι κίνδυνοι που συνδέονται με τη δουλειά τους είναι σημαντικό πρόβλημα και το 5% το πιο σημαντικό πρόβλημα. «Φανταστείτε να είστε σε ένα αεροπλάνο και το 40% των ειδικών πει ότι υπάρχει μία βόμβα, δεν θα περιμένετε τους υπόλοιπους ειδικούς να πειστούν!».

Η ριψοκίνδυνη μέθη της υπερ-προόδου

ΠΟΛΙΤΙΚΗ 05.11.2017

ΤΑΣΟΥΛΑ ΚΑΡΑΙΣΚΑΚΗ

Α​​σπαζόμενος τους κινδύνους της υπερβολικής προόδου, ο Στίβεν Χόκινγκ δεν κουράζεται να ανησυχεί, και να προειδοποιεί, έτη πολλά τώρα, για δύο ενδεχόμενα: ο κόσμος μας να καταστραφεί, άρα πρέπει επειγόντως να προετοιμάσουμε τη μετοίκησή μας σε άλλους πλανήτες· τα ρομπότ να εξελιχθούν σε μια νέα μορφή ζωής και να αντικαταστήσουν τους ανθρώπους. Ομως δεν καταφέρνει να μας σύρει μακριά από τον ταραγμένο μικρόκοσμό μας, από τα «ταπεινά» μας σφαγεία. Να μας αποσπάσει από την παραδοχή της κυβέρνησης ότι συνειδητά υπερφορολογεί τη μεσαία τάξη και τους συνεπείς φορολογούμενους, από τις εκτιμήσεις του Stratfor ότι η έξοδος της Ελλάδας από τα μνημόνια δεν θα είναι «καθαρή», από τη φυματική σαρανταποδαρούσα του Τσακαλώτου με μηνίσκο στα 25 πόδια, από το κουβάρι της Κεντροαριστεράς κ.ο.κ.

Ωστόσο οι νοήμονες μηχανές είναι εδώ (χρόνια τώρα, λογισμικά έχουν περάσει το «τεστ Turing» που δείχνει αν μια μηχανή έχει ανθρώπινη ευφυΐα). Μαθαίνουν, αυτοβελτιώνονται, αυτοανασχεδιάζονται. Είναι εδώ, οχήματα χωρίς οδηγό, μηχανές για αυτόματες διαγνώσεις ασθενειών, ρομπότ που κερδίζουν παγκόσμιους πρωταθλητές σε παιχνίδια, που γράφουν μυθιστορήματα (όπως η μηχανή Σέλεϊ, κατά τη συγγραφέα του Φρανκεστάιν, η οποία αφού μελέτησε 140.000 τρομακτικές ιστορίες, πλέον γράφει τα δικά της βιβλία τρόμου)…

Ομως δεν υπάρχει «επαφή» μέσα σε έναν τομέα που είναι ξένος προς τις τρέχουσες οδύνες. Και καταλήγουμε σχεδόν να ταυτίζουμε τις εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη με τα προϊόντα της βιομηχανίας του Χόλιγουντ, με ανασυναρμολογούμενα τέρατα, εξολοθρευτές, Iron Men, ανθρωποειδή με εμφυτευμένες αναμνήσεις και εμπειρίες, σαν τα C-3PO και R2-D2 των «Star Wars» και τον Sonny του «I, Robot», ανδροειδή όπως ο πράκτορας Κ στο «Blade Runner 2049»… Και να καταχωρίζουμε στο εξωπλανητικό σύμπαν κάθε νέα ανακάλυψη, κάθε συζήτηση π.χ. ότι θα αντιμετωπίσουμε τα επερχόμενα ρομπότ με αυτοεπίγνωση –ένα δισεκατομμύριο φορές πιο έξυπνα από τον άνθρωπο– μόνο αν εμφυτεύσουμε στους εγκεφάλους μας μικροτσίπ που θα μας καταστήσουν ισότιμους αντίπαλους των μηχανών.

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο άνθρωπος θα συνεχίσει να ξεδιψά σε ωκεανούς επινοητικότητας, χωρίς να εκπνέουν οι ενθουσιασμοί από τα ερωτήματα για τη μετεξέλιξη του ανθρώπου σε ένα ανατριχιαστικό υβρίδιο υπό συνεχή αναβάθμιση, για την τύχη της συνείδησης, του ενδότερου χώρου όπου αναβλύζουν όλες οι ανθρώπινες ποιότητες, όπου βιώνονται όλες οι βασανιστικές ταλαντεύσεις. Αλλωστε, παράλληλα αναπτύσσονται δικλίδες ασφαλείας, λένε. Προ μηνών, εκατό προσωπικότητες ζήτησαν από τον ΟΗΕ να εμποδίσει την ανάπτυξη αυτόνομων όπλων – οπλικών συστημάτων που δρουν χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση. Μελέτες εξετάζουν σενάρια αντιμετώπισης κακόβουλων μηχανών. Προ καιρού, διεκόπη πείραμα του Facebook, όταν δύο chatbots που πραγματοποιούσαν εμπορική συναλλαγή άρχισαν να επικοινωνούν σε μια γλώσσα ακατανόητη στους ανθρώπους. Ωστόσο, τα αντίδοτα στις παρενέργειες συνήθως αναπτύσσονται βραδέως (βλ. κλιματική αλλαγή, ασθένειες και υπερχρήση αντιβιοτικών). Η μέθη της επινόησης και ο μαγνήτης του κέρδους αποδεικνύονται ισχυρότερα από τη διασφάλιση της μελλοντικής επιβίωσης στον κόσμο μας και όχι σε μια εξομοίωση του σύμπαντος, σε ένα Matrix, όπως φοβάται ο Ιλον Μασκ, ο ιδρυτής των ηλεκτροκίνητων Tesla, των διαστημικών οχημάτων SpaceX και της Neuralink που επεξεργάζεται τεχνολογίες τεχνητής διεύρυνσης (με ηλεκτρόδια στον εγκέφαλο) των δυνατοτήτων της ανθρώπινης ευφυΐας.

Σίγουρα οι άνθρωποι δεν ποδοπατούν μόνο αλλά και αναστηλώνουν τα μυστικά της ύπαρξής τους. Ομως για πόσο; Πλείστοι οι θηρευτές «ονείρων» τα οποία δεν είναι θεμιτό να ονειρευόμαστε. Ενα ένστικτο ριζωμένο μέσα στα βάθη της ματαιοδοξίας τους, ενδέχεται να τους οδηγήσει σε μια τάξη στοχασμών τόσο ευρεία, ώστε ακόμη και ο θάνατος του είδους να τους μοιάζει ασήμαντος, τα θεμέλια του ανθρώπινου πεπρωμένου σαθρά και η γλώσσα της λογικής φτωχή και ανίσχυρη.

 

«Τα ρομπότ θα εργάζονται ανάμεσά μας»

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ

«Οι πολιτικοί συνήθως είναι οι τελευταίοι που κατανοούν τις τεχνολογικές εξελίξεις – και η ρομποτική δεν αποτελεί εξαίρεση». Με τη φράση αυτή, ο Αλεκ Ρος, συγγραφέας, επιχειρηματίας, πρώην σύμβουλος κορυφαίων ηγετών και εκκολαπτόμενος πολιτικός ο ίδιος, επιχειρεί να δώσει το στίγμα της πρόκλησης που συνεπάγεται για την ανθρωπότητα η νέα εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και της επέκτασης της χρήσης των ρομπότ στην εργασία αλλά και την οικογενειακή ζωή.

Ο Ρος γνώρισε τις εξελίξεις αυτές από πρώτο χέρι ως σύμβουλος καινοτομίας της Χίλαρι Κλίντον κατά τη θητεία της ως υπουργού Εξωτερικών, ενώ πριν από αυτό, το 2008, είχε διατελέσει βασικός σύμβουλος του υποψηφίου Μπαράκ Ομπάμα σε θέματα τεχνολογίας και καινοτομίας. Οι εμπειρίες του αυτές αποτέλεσαν την πρώτη ύλη για το βιβλίο του με τίτλο «Οι βιομηχανίες του μέλλοντος», που κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Iκαρος. Το βιβλίο εστιάζει στις ανατροπές, στα θαύματα αλλά και τα επώδυνα διλήμματα που θα αντιμετωπίσει στα επόμενα χρόνια η ανθρωπότητα, καθώς εξελίσσονται πεδία όπως η ρομποτική, η ανάλυση δεδομένων, οι γονιδιωματικές θεραπείες και η ψηφιακή κωδικοποίηση του χρήματος.

«Τα ρομπότ θα ζουν και θα εργάζονται ανάμεσά μας τη δεκαετία του 2020», λέει ο Ρος στην «Κ». «Θα εξακολουθούν όμως να συμπεριφέρονται και να μοιάζουν με ρομπότ, όχι με ανθρώπους», κάτι που «ίσως συμβεί στη δεκαετία του ’30, αν τα πράγματα αλλάξουν πολύ γρήγορα». Ο Αμερικανός ειδικός σε θέματα καινοτομίας σημειώνει ότι η λέξη «ρομπότ» προέρχεται από την τσεχική λέξη «robotnik», που σημαίνει «δουλοπάροικος». «Τα ρομπότ αναπτύχθηκαν για να παίξουν τον ρόλο σκλάβων και δεν προβλέπω ότι θα έχουν ανθρώπινα δικαιώματα».

Το ερώτημα αυτό θα γίνει ιδιαίτερα σύνθετο σε περίπτωση που επιτευχθεί στα επόμενα χρόνια η «τεχνολογική μοναδικότητα» – η αναβάθμιση της τεχνητής νοημοσύνης στο ίδιο επίπεδο με την ανθρώπινη. «Πιστεύω ότι θα μπορούσε να συμβεί, και μάλιστα νωρίτερα από ό,τι περιμένει ο κόσμος», λέει ο Ρος, που παραδέχεται ότι τον ανησυχεί το θέμα: «Αν οι αλγόριθμοι των μηχανών μάθουν να “αμύνονται” έναντι των εντολών των ανθρώπων, θα υπάρχει κάποιου είδους κουμπί τερματισμού, που θα μπορεί να παρακάμψει οποιαδήποτε τέτοια εξέλιξη».

Εκφυλισμός προσόντων

Ο άνθρωπος όμως υπονομεύεται και με πιο υποδόριους τρόπους από τις μηχανές. Η αυτοματοποίηση δεν οδηγεί στην απώλεια προσόντων όσων καταλήγουν να εξαρτώνται από αυτήν, από γιατρούς έως πιλότους και αρχιτέκτονες; «Oντως, η τεχνολογία οδηγεί στον εκφυλισμό κάποιων προσόντων – όπως για παράδειγμα το γράψιμο, όπου πλέον η ορθογραφία και το συντακτικό δεν μαθαίνονται μέσω κατάλληλης πρακτικής, αλλά διορθώνονται από τον υπολογιστή. Η τεχνολογία μάς κάνει ταυτόχρονα περισσότερο και λιγότερο ικανούς».

Ο Ρος πάντως δεν πιστεύει ότι η τεχνολογική επανάσταση που βρίσκεται σήμερα εν εξελίξει θα καταστρέψει περισσότερες θέσεις εργασίας από προηγούμενα κύματα τεχνολογικών ανατροπών. «Η μηχανοποίηση της γεωργικής παραγωγής μεταμόρφωσε την αγορά εργασίας περισσότερο από οτιδήποτε έχουμε δει τις τελευταίες δεκαετίες, και θα χρειαστεί πολύ δρόμο ακόμα για να φτάσει να έχει τον ίδιο αντίκτυπο. Το 1870, ένας στους δύο Αμερικανούς εργαζόταν στον πρωτογενή τομέα. Το 1910, ήταν ακόμα ένας στους τρεις. Σήμερα είναι μόνο ένας στους πενήντα».

Ως στέλεχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, ο Ρος έζησε από κοντά το δράμα της Αραβικής Ανοιξης και την επίδραση των νέων τεχνολογιών επικοινωνίας σε έναν ταραγμένο κόσμο. Πώς βλέπει τον προβληματισμό που έχει αναπτυχθεί σχετικά με τον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στη δημοκρατία, που έχει διαδεχθεί μια περίοδο μάλλον άκριτου ενθουσιασμού για την απελευθερωτική τους δυναμική;

«Υπήρχε υπερβολικός ουτοπισμός και ευφορία πριν, και υπερβολική, δυστοπική υστερία σήμερα», απαντά. «Το Διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καθιστούν το παρόν πολλά υποσχόμενο, αλλά και γεμάτο κινδύνους. Η επίδρασή τους είναι σύνθετη και δεν πρέπει να είμαστε πνευματικά οκνηροί, αλλά να εξετάζουμε και τις δύο πλευρές του αντικτύπου τους».

Αμφίσημη είναι και η επίδραση της τεχνολογίας στην ανισότητα – το ψηφιακό χάσμα διευρύνει την απόσταση μεταξύ των κοινωνικών τάξεων, αλλά π.χ. η κινητή τηλεφωνία έχει δώσει μεγάλη ώθηση σε αναπτυσσόμενες χώρες στην προσπάθεια σύγκλισης με τον ανεπτυγμένο κόσμο. «Η τεχνολογία μειώνει την ανισότητα», σχολιάζει ο Ρος. «Αυτό δείχνουν τα δεδομένα. Βοηθάει τα frontier markets να γίνουν αναδυόμενες χώρες και τις αναδυόμενες χώρες να γίνουν ανεπτυγμένες. Μειώνει την οικονομική απομόνωση».

Η βασική προϋπόθεση για την ανάπτυξη της καινοτομίας, εξηγεί ο Αμερικανός ειδικός, είναι «ο κοινωνικός και οικονομικός πλουραλισμός». Οπως λέει, «όσο πιο ανοικτή είναι μια κοινωνία τόσο πιο γόνιμο έδαφος θα είναι για την καινοτομία». Ωστόσο, «παρότι δεν μπορεί να υπάρξει παρά ελάχιστη καινοτομία σε κλειστές κοινωνίες και οικονομίες, όπως είναι οι περισσότερες χώρες της Μέσης Ανατολής, μια χώρα με κλειστό πολιτικό σύστημα [αλλά ανοικτή οικονομία] μπορεί να αναπτύξει την καινοτομία σε κάποιο βαθμό».

Ο Ρος ανακοίνωσε πρόσφατα ότι θα διεκδικήσει το χρίσμα των Δημοκρατικών για το αξίωμα του κυβερνήτη της πολιτείας του Μέριλαντ. Πώς πρέπει οι Δημοκρατικοί να αντιμετωπίσουν το φαινόμενο Τραμπ; Και πώς η εμπειρία του στην πολιτική προώθησης της καινοτομίας θα καθορίσει την εκστρατεία του;

«Η άνοδος του Τραμπ οφείλεται στις δεκαετίες οικονομικής στασιμότητας που έχει βιώσει η εργατική τάξη. Ως υποψήφιος, πρέπει να παρουσιάσω πολιτικές που ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ανθρώπων αυτών, που αγωνίζονται για να τα βγάλουν πέρα. Δεν αρκεί η αύξηση του ΑΕΠ – η ανάπτυξη πρέπει να τους περιλαμβάνει όλους. Αν δεν συμβεί αυτό, τόσο η Αριστερά όσο και η Δεξιά θα ρέπουν προς τα άκρα και θα προκύψουν περισσότεροι δημαγωγοί σαν τον Τραμπ».

Η διάχυση της επιστήμης

ΔΙΟΝΥΣΗΣ Π. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ*

Τ​​ο όνομα του ακαδημαϊκού Σταμάτη Κριμιζή είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τα πιο σημαντικά διαστημικά προγράμματα της NASA. Γι’ αυτό δεν είναι καθόλου παράξενο που, στις αρχές Μαΐου, ο κ. Κριμιζής θα τιμηθεί από την Ενωση Ελλήνων Φυσικών (ΕΕΦ) για τη συνολική του προσφορά στην επιστήμη της Φυσικής και του Διαστήματος. Αυτή δεν είναι, φυσικά, παρά ακόμη μία αναγνώριση στις δεκάδες άλλες που έχει λάβει από διεθνείς επιστημονικούς φορείς ο Χιώτης επιστήμονας, ο οποίος ως διευθυντής του Εργαστηρίου Εφαρμοσμένης Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins διηύθυνε τις δραστηριότητες 600 επιστημόνων, μηχανικών και υποστηρικτικού προσωπικού για τον σχεδιασμό, την κατασκευή, τις δοκιμές, την εκτόξευση και την παρακολούθηση 63 διαστημικών αποστολών και 175 επιστημονικών οργάνων που έκαναν μετρήσεις διαπλανητικών αποστολών της NASA. Είναι, άλλωστε, ο μόνος επιστήμονας στον κόσμο ο οποίος μ’ αυτόν τον τρόπο έχει επισκεφθεί όλους τους πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος! Η διάκριση, όμως, από την ΕΕΦ αποτελεί και μια διάκριση που αναγνωρίζει, μεταξύ των άλλων, και την προσπάθεια του κ. Κριμιζή να διαχύσει στο ευρύτερο κοινό της χώρας μας την ανάγκη κατανόησης από τον μέσο άνθρωπο των τρόπων με τους οποίους η σύγχρονη επιστήμη εξερευνά τη φύση.

Στην εποχή μας, που οι πολίτες αντιμετωπίζουν κρίσιμες επιλογές σε θέματα που έχουν επιστημονική και τεχνολογική βάση, είναι απαραίτητο η επιστημονική μεθοδολογία να γίνει κατανοητή ευρύτερα. Η εξάρτηση, άλλωστε, της ανθρωπότητας από την υπεύθυνη χρήση της επιστήμης και της τεχνολογίας αυξάνει καθημερινά, ενώ η ανάγκη για μια πλατύτερη διάχυση της γνώσης θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο στο άμεσο μέλλον.

Ως άτομα και ως συνειδητοποιημένοι πολίτες είναι απαραίτητο να εξοικειωθούμε με την επιστήμη και την τεχνολογία και τις συνέπειές τους στην καθημερινή μας ζωή.

Ο σημερινός, άλλωστε, ρυθμός των αλλαγών στην κοινωνία μας είναι και γρήγορος και ριζοσπαστικός. Οι μηχανικοί της δεκαετίας του 1960 χρησιμοποιούσαν τελείως διαφορετικές τεχνικές, οι σύγχρονοί τους αστρονόμοι διαφορετικά όργανα και οι υπάλληλοι της εποχής εκείνης χρησιμοποιούσαν διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας, διαφορετικές μεθόδους αποθήκευσης πληροφοριών και υπολογισμού των κερδών.

Μόνο οι γραφειοκρατικοί τρόποι παρεμπόδισης της προόδου δεν έχουν αλλάξει! Κι όμως, οι περισσότεροι άνθρωποι γύρω μας δεν διαθέτουν την απαιτούμενη βάση για μια ευρύτερη κατανόηση των αλλαγών, αφού ο τρόπος της εκπαίδευσής τους είναι συνήθως πολύ αόριστος για να τους επιτρέψει να τις παρακολουθήσουν, με αποτέλεσμα πολλοί απ’ αυτούς να παραιτούνται από οποιαδήποτε περαιτέρω προσπάθεια αφού θεωρούν ότι πολλά πράγματα στον κόσμο είναι πλέον πάνω και πέρα από τις ικανότητές τους. Είναι φανερό ότι μια τέτοια κατάσταση δεν βοηθά στη δημιουργία ενός πολίτη με αυτοπεποίθηση και αυτοσεβασμό ούτε και στη δημιουργική και υπεύθυνη συμπεριφορά του στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Και να σκεφτεί κανείς ότι στο άμεσο μέλλον τα πράγματα θα γίνουν ακόμη χειρότερα, γιατί ήδη αντιμετωπίζουμε μιαν εκρηκτική αύξηση του αριθμού των νέων γνώσεων και ανακαλύψεων, γεγονός που συνεπάγεται και μιαν ανάλογη αύξηση της επίδρασής τους στην καθημερινή μας ζωή. Αυτή η εξέλιξη σημαίνει επίσης πως όλες οι νέες γνώσεις θα είναι όλο και πιο εξειδικευμένες, με αποτέλεσμα να μην είναι εύκολα κατανοητές από τους «μη ειδικούς». Γι’ αυτό η μετάδοση των γνώσεων θα πρέπει να γίνεται με τέτοιον τρόπο ώστε οι πιο βασικές έννοιες τουλάχιστον να είναι κατανοητές από κάθε άτομο, ακόμη κι αν αυτό δεν διαθέτει κάποια ιδιαίτερη εκπαίδευση, ενώ είναι καθήκον των «ειδικών» να μεταδίδουν αυτά που ξέρουν στους μη ειδικούς με έναν απλό και κατανοητό τρόπο και σε καθημερινή βάση.

Σ’ ένα τέτοιο, λοιπόν, πλαίσιο θεωρώ ότι κάθε επιστήμονας έχει την υποχρέωση να παίξει έναν πολύ κρίσιμο ρόλο στη διάχυση των νέων γνώσεων αφού, έτσι κι αλλιώς, τα περισσότερα άτομα κάθε ηλικίας γοητεύονται από τη φύση και θα ’θελαν πράγματι να την κατανοήσουν καλύτερα. Γιατί, όπως έλεγε και ο Αριστοτέλης, οι άνθρωποι είμαστε από τη φύση μας περίεργα όντα. Είναι αυτό που μας ωθεί να θέτουμε τις ερωτήσεις, που μας κάνει κυνηγούς της γνώσης, πειραματιστές και εξερευνητές. Αυτό το συναίσθημα της περιέργειας και της τάσης για εξερεύνηση είναι στην πραγματικότητα και η βάση της επιστήμης. Γι’ αυτό θεωρώ ότι σ’ ένα μεγάλο ποσοστό η δουλειά των επιστημόνων θα ’πρεπε να περιλαμβάνει και την εξοικείωση του κοινού με την πραγματική φύση της επιστήμης και τη συνειδητοποίηση ότι αυτά που κάνουν οι «επαγγελματίες» επιστήμονες δεν είναι παρά μια πιο σύνθετη πλευρά αυτού που κάθε άνθρωπος έχει τη φυσική τάση να κάνει: να διερευνά, δηλαδή, το άγνωστο.

*Ο κ. Διονύσης Π. Σιμόπουλος είναι επίτιμος διευθυντής του Ευγενιδείου Πλανηταρίου.

Βιοηθική: όταν η κοινωνία παλεύει με τα επιτεύγματά της

Ο όρος Βιοηθική όλο και περισσότερο ακούγεται τα τελευταία χρόνια για να καταδεικνύει την πάλη των κοινωνιών με τα επιτεύγματά τους. Η διείσδυση της τεχνολογίας στην ιατρική και η πρωτοφανής δυνατότητα παρέμβασης στα άδυτα των γενετικών μυστικών μας, μαζί με τις μεταφυσικού διαμετρήματος ελπίδες που εγείρουν, γεννούν βαβελική αλαζονεία και φέρνουν τον άνθρωπο όσο ποτέ κοντά στον ρόλο του Θεού και όσο ποτέ μακρυά από την ομοιότητα μαζί Του4. Είναι γνωστό ότι η Βιοηθική έκανε την εμφάνισή της τα τελευταία χρόνια, αρχικά στην Αμερική και στη συνέχεια στην Ευρώπη, προφανώς δε είναι προϊόν των νέων δεδομένων που έθεσε η ιατρική πρόοδος και οι έρευνες στον τομέα της βιολογίας5. Ο όρος Βιοηθική τέθηκε από τον Βάν Πόττερ το 1971 προκειμένου να καθορισθεί ένας τομέας «ο οποίος θα μπορούσε να συνδυάζει τις βιολογικές γνώσεις με τις ανθρωπιστικές επιστήμες»6.

Η έναρξη της νέας πορείας της Βιοηθικής ως επιστήμης έγινε σε μια πόλη των δυτικών Ηνωμένων   Πολιτειών,   το   Εσάϊλομαρ   το   1974,   όταν   σε   μία   συνάντηση   βιολόγων διαπιστώθηκε ότι με το ανασυνδυασμένο DNA και τις δυνατότητες της νέας τεχνολογίας οι επιστήμονες αποκτούσαν μία μορφή εξουσίας πάνω στην ζωή του ανθρώπου, με τον χειρισμό των γονιδίων. Εκεί τέθηκαν τα πρώτα ερωτήματα, όπως για παράδειγμα «ποιος αποφασίζει αν κάποιο πείραμα είναι ηθικά αποδεκτό, με ποια κριτήρια μπορεί να γίνει εφαρμογή μιάς ανακάλυψης, αν ο άνθρωπος έχει δικαίωμα να επεμβαίνει γενετικά στον ίδιο τον άνθρωπο»7.

Η Βιοηθική παρουσιάσθηκε για να αντιμετωπίσει την επανάσταση που έφερε η βιολογία και η σύγχρονη ιατρική τεχνολογία. Η ραγδαία ανάπτυξη αυτών των επιστημών με αποκορύφωμα στα επιτεύγματά τους την κλωνοποίηση και στους στόχους τους την αποκρυπτογράφηση και χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος, συνιστά επανάσταση με εντυπωσιακές εξελίξεις και πρωτόγνωρες εφαρμογές στη ζωή του ανθρώπου και του φυσικού περιβάλλοντος. Γιατί σίγουρα η Βιοηθική είναι κάτι πολύ περισσότερο από ηθική της ιατρικής, αφού δεν περιορίζεται μόνο στο πλαίσιο των σχέσεων των γιατρών ή του νοσηλευτικού προσωπικού με τους ασθενείς ούτε αναφέρεται μόνο στις ηθικές υποχρεώσεις που απορρέουν από το επάγγελμά τους. Η Βιοηθική έχει σχέση με ένα πολύ ευρύτερο φάσμα επιστημών, που έχουν σχέση με τον άνθρωπο και φιλοδοξούν η κάθε μια από το πεδίο της έρευνας και της δικής της προοπτικής να βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής του.

Η ετυμολογία του όρου Βιοηθική παραπέμπει στη σχέση της ηθικής με τη βιολογία και συγκεκριμένα με το βίο του ανθρώπου ως βιολογικής διαδικασίας. Αυτή η σχέση έχει ως αντικείμενο έρευνας και αναφέρεται πρωτίστως σε βιολογικές και βιοϊατρικές μεθόδους και πρακτικές,  που  αρχίζουν  από  τη  σύλληψη  και  τελειώνουν  με  το  θάνατό  του.  Όμως  η Βιοηθική με την κυριολεξία του όρου περιλαμβάνει και όλα τα έμβια όντα, όπως επίσης και θέματα οικολογίας και προστασίας του περιβάλλοντος. Στη Βιοηθική εμπίπτουν τα γενετικά τροποποιημένα ή μεταλλαγμένα φυτά και τρόφιμα8.

Η Βιοηθική ως επιστήμη μελετάει τρία βασικά πράγματα: 1) τηναρχή της ζωής εξωσωματική γονιμοποίηση, ομόλογη και ετερόλογη γονιμοποίηση, παρένθετη μητρότητα, προγεννητικός και προεμφυτευτικός έλεγχος, εμβρυική έρευνα, εκτρώσεις, κλωνοποίηση κ.ά.), 2) την παράταση της ζωής (αιμοκάθαρση, μεταμοσχεύσεις, βλαστοκύτταρα,…), 3) το τέλος της ζωής (ευθανασία, δωρεές σωματικών οργάνων ,…).

Η Βιοηθική καλείται να αντιμετωπίσει τους νέους ηθικούς προβληματισμούς, τους οποίους δημιούργησε και συνεχώς δημιουργεί η έρευνα στο χώρο της βιολογίας και της ιατρικής. Συνεπώς η Βιοηθική έχει την αποστολή να αξιολογήσει την τολμηρή πρόοδο και να δεί αν και σε ποιο βαθμό συμβιβάζεται με τις εν γένει παραδεκτές αξίες που διέπουν τη ζωή του ανθρώπου. Οι νέοι ορίζοντες που ανοίγονται με την επιστημονική έρευνα συνεπάγονται και νέες προοπτικές στις αξιολογήσεις και στην περί ζωής φιλοσοφία του ανθρώπου. Υπάρχουν δηλαδή ηθικές συνέπειες που συνοδεύουν την κατά ένα τρόπο ευγενή προσπάθεια του ανθρώπου να επεκτείνει τη γνώση του, να ευκολύνει τη ζωή και να ερευνήσει το χώρο της βιολογικής διαδικασίας9.

Τελικά, με την επιστήμη της Βιοηθικής, αναπτύσσεται ένας «βιοηθικός δυϊσμός», αφού επιχειρείται να γίνεται διάκριση μεταξύ καλού και κακού, βλαβερού και ωφέλιμου, τυπικού και παράτυπου10. Οπότε, αυτός ο «βιοηθικός δυϊσμός», προσπαθεί να αξιοποιήσει τα οφέλη των γενετικών και τεχνολογικών νεωτερισμών και να αποτρέψει τα καταστρεπτικά αποτελέσματα από την αλόγιστη χρήση αυτών των νέων επιτευγμάτων της βιοϊατρικής έρευνας και της βιοτεχνολογικής επανάστασης11.

4 Μητρ. Μεσογαίας κ. Νικολάου,«Ελεύθεροι από το γονιδίωμα», εκδ. Σταμούλη, σ.15.

5 Βλ.  Σκουτέρη  Κων/νου,  ομότιμου  καθηγητού  πανεπιστημίου  Αθηνών,  «Βιοηθική  και  το  ήθος  της Ορθοδοξίας».

6 Αλαχιώτη Σταμάτη, Καθ.Γενετικής,«Βιοηθική, αναφορά στους γενετικούς και τεχνολογικούς νεωτερισμούς», εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2004,σ.68.

7 Βλ. Μητρ. Ναυπάκτου Ιεροθέου, «Βιοηθική και Βιοθεολογία», εκδ, Ιεράς Μονής Γενεθλίου της Θεοτόκου, 2005, σ. 59.

8  Κεσελόπουλου Ανέστη Καθ. ΑΠΘ, «Θεολογική αποτίμηση και Ποιμαντική προσέγγιση στις προκλήσεις της βιοηθικής», περ.Πνευματική διακονία, τεύχος 10ο

9    Βλ.  Σκουτέρη  Κων/νου,  ομότιμου  καθηγητού  πανεπιστημίου  Αθηνών,  «Βιοηθική  και  το  ήθος  της Ορθοδοξίας».

10 Αλαχιώτη Σταμάτη, Καθ.Γενετικής,«Βιοηθική, αναφορά στους γενετικούς και τεχνολογικούς νεωτερισμούς», εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2004,σ.72

11  Βλ. Μητρ. Ναυπάκτου Ιεροθέου, «Βιοηθική και Βιοθεολογία», εκδ, Ιεράς Μονής Γενεθλίου της Θεοτόκου, 2005, σ. 63.


Παρατήρηση: το παρόν άρθρο είναι το δεύτερο μέρος της εισήγησης του Αρχιμ. Αλέξιου Σαμαρτζή, Γεωπόνου και Θεολόγου, αναπληρωτή καθηγητή στο 1ο ΕΠΑΛ Λιβαδειάς, με τίτλο «Βιοηθική και Ορθόδοξη Θεολογία», στην Επιστημονική Ημερίδα «Φιλοσοφία, Φυσικές Επιστήμες, Βιοηθική», που διοργανώθηκε από τη Διεθνή Επιστημονική Εταιρία Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας και την Ένωση Ελλήνων Φυσικών, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στις  12/11/2014.

Η διάχυση της επιστήμης

ΔΙΟΝΥΣΗΣ Π. ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ*

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Τ​​ο όνομα του ακαδημαϊκού Σταμάτη Κριμιζή είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τα πιο σημαντικά διαστημικά προγράμματα της NASA. Γι’ αυτό δεν είναι καθόλου παράξενο που, στις αρχές Μαΐου, ο κ. Κριμιζής θα τιμηθεί από την Ενωση Ελλήνων Φυσικών (ΕΕΦ) για τη συνολική του προσφορά στην επιστήμη της Φυσικής και του Διαστήματος. Αυτή δεν είναι, φυσικά, παρά ακόμη μία αναγνώριση στις δεκάδες άλλες που έχει λάβει από διεθνείς επιστημονικούς φορείς ο Χιώτης επιστήμονας, ο οποίος ως διευθυντής του Εργαστηρίου Εφαρμοσμένης Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins διηύθυνε τις δραστηριότητες 600 επιστημόνων, μηχανικών και υποστηρικτικού προσωπικού για τον σχεδιασμό, την κατασκευή, τις δοκιμές, την εκτόξευση και την παρακολούθηση 63 διαστημικών αποστολών και 175 επιστημονικών οργάνων που έκαναν μετρήσεις διαπλανητικών αποστολών της NASA. Είναι, άλλωστε, ο μόνος επιστήμονας στον κόσμο ο οποίος μ’ αυτόν τον τρόπο έχει επισκεφθεί όλους τους πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος! Η διάκριση, όμως, από την ΕΕΦ αποτελεί και μια διάκριση που αναγνωρίζει, μεταξύ των άλλων, και την προσπάθεια του κ. Κριμιζή να διαχύσει στο ευρύτερο κοινό της χώρας μας την ανάγκη κατανόησης από τον μέσο άνθρωπο των τρόπων με τους οποίους η σύγχρονη επιστήμη εξερευνά τη φύση.

Στην εποχή μας, που οι πολίτες αντιμετωπίζουν κρίσιμες επιλογές σε θέματα που έχουν επιστημονική και τεχνολογική βάση, είναι απαραίτητο η επιστημονική μεθοδολογία να γίνει κατανοητή ευρύτερα. Η εξάρτηση, άλλωστε, της ανθρωπότητας από την υπεύθυνη χρήση της επιστήμης και της τεχνολογίας αυξάνει καθημερινά, ενώ η ανάγκη για μια πλατύτερη διάχυση της γνώσης θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο στο άμεσο μέλλον.

Ως άτομα και ως συνειδητοποιημένοι πολίτες είναι απαραίτητο να εξοικειωθούμε με την επιστήμη και την τεχνολογία και τις συνέπειές τους στην καθημερινή μας ζωή.

Ο σημερινός, άλλωστε, ρυθμός των αλλαγών στην κοινωνία μας είναι και γρήγορος και ριζοσπαστικός. Οι μηχανικοί της δεκαετίας του 1960 χρησιμοποιούσαν τελείως διαφορετικές τεχνικές, οι σύγχρονοί τους αστρονόμοι διαφορετικά όργανα και οι υπάλληλοι της εποχής εκείνης χρησιμοποιούσαν διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας, διαφορετικές μεθόδους αποθήκευσης πληροφοριών και υπολογισμού των κερδών.

Μόνο οι γραφειοκρατικοί τρόποι παρεμπόδισης της προόδου δεν έχουν αλλάξει! Κι όμως, οι περισσότεροι άνθρωποι γύρω μας δεν διαθέτουν την απαιτούμενη βάση για μια ευρύτερη κατανόηση των αλλαγών, αφού ο τρόπος της εκπαίδευσής τους είναι συνήθως πολύ αόριστος για να τους επιτρέψει να τις παρακολουθήσουν, με αποτέλεσμα πολλοί απ’ αυτούς να παραιτούνται από οποιαδήποτε περαιτέρω προσπάθεια αφού θεωρούν ότι πολλά πράγματα στον κόσμο είναι πλέον πάνω και πέρα από τις ικανότητές τους. Είναι φανερό ότι μια τέτοια κατάσταση δεν βοηθά στη δημιουργία ενός πολίτη με αυτοπεποίθηση και αυτοσεβασμό ούτε και στη δημιουργική και υπεύθυνη συμπεριφορά του στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Και να σκεφτεί κανείς ότι στο άμεσο μέλλον τα πράγματα θα γίνουν ακόμη χειρότερα, γιατί ήδη αντιμετωπίζουμε μιαν εκρηκτική αύξηση του αριθμού των νέων γνώσεων και ανακαλύψεων, γεγονός που συνεπάγεται και μιαν ανάλογη αύξηση της επίδρασής τους στην καθημερινή μας ζωή. Αυτή η εξέλιξη σημαίνει επίσης πως όλες οι νέες γνώσεις θα είναι όλο και πιο εξειδικευμένες, με αποτέλεσμα να μην είναι εύκολα κατανοητές από τους «μη ειδικούς». Γι’ αυτό η μετάδοση των γνώσεων θα πρέπει να γίνεται με τέτοιον τρόπο ώστε οι πιο βασικές έννοιες τουλάχιστον να είναι κατανοητές από κάθε άτομο, ακόμη κι αν αυτό δεν διαθέτει κάποια ιδιαίτερη εκπαίδευση, ενώ είναι καθήκον των «ειδικών» να μεταδίδουν αυτά που ξέρουν στους μη ειδικούς με έναν απλό και κατανοητό τρόπο και σε καθημερινή βάση.

Σ’ ένα τέτοιο, λοιπόν, πλαίσιο θεωρώ ότι κάθε επιστήμονας έχει την υποχρέωση να παίξει έναν πολύ κρίσιμο ρόλο στη διάχυση των νέων γνώσεων αφού, έτσι κι αλλιώς, τα περισσότερα άτομα κάθε ηλικίας γοητεύονται από τη φύση και θα ’θελαν πράγματι να την κατανοήσουν καλύτερα. Γιατί, όπως έλεγε και ο Αριστοτέλης, οι άνθρωποι είμαστε από τη φύση μας περίεργα όντα. Είναι αυτό που μας ωθεί να θέτουμε τις ερωτήσεις, που μας κάνει κυνηγούς της γνώσης, πειραματιστές και εξερευνητές. Αυτό το συναίσθημα της περιέργειας και της τάσης για εξερεύνηση είναι στην πραγματικότητα και η βάση της επιστήμης. Γι’ αυτό θεωρώ ότι σ’ ένα μεγάλο ποσοστό η δουλειά των επιστημόνων θα ’πρεπε να περιλαμβάνει και την εξοικείωση του κοινού με την πραγματική φύση της επιστήμης και τη συνειδητοποίηση ότι αυτά που κάνουν οι «επαγγελματίες» επιστήμονες δεν είναι παρά μια πιο σύνθετη πλευρά αυτού που κάθε άνθρωπος έχει τη φυσική τάση να κάνει: να διερευνά, δηλαδή, το άγνωστο.

*Ο κ. Διονύσης Π. Σιμόπουλος είναι επίτιμος διευθυντής του Ευγενιδείου Πλανηταρίου.

Υποβοηθούμενο τέλος

Τ. ΚΑΡΑΙΣΚΑΚΗ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ  18.09.2016

Δ​​εν υπάρχει μία μονοδιάσταση σιδηροπαγής απάντηση στο ερώτημα: τι κάνουμε όταν απομένει μόνο μια λεπτότατη κλωστή φθίνουσας ζωής, που αργεί βασανιστικά να κοπεί; Επισπεύδουμε το ανεπανόρθωτο πέρασμα προς τον μεγάλο άγνωστο; Σε πρόσφατο συνέδριο εντατικής ιατρικής στη Θεσσαλονίκη, ειπώθηκαν πολλά για την αβεβαιότητα, το άγχος των εντατικολόγων μπρος το δίλημμα της παράτασης της ζωής ή του θανάτου τού χωρίς ελπίδα επιβίωσης βαρέως πάσχοντα. Συνήθως έχουν δύο επιλογές: να μη κλιμακώσουν την περαιτέρω βοήθεια προς τον ασθενή, ή να αποσύρουν την τρέχουσα υποστήριξη. Το 91% των γιατρών απάντησε σε έρευνα ότι η μη περαιτέρω κλιμάκωση της θεραπείας είναι ηθικά περισσότερο αποδεκτή, ενώ το 62% βεβαίωσε ότι η απόσυρση της αγωγής πραγματοποιείται σπάνια ή ποτέ. Το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης ενάντια στη βαθιά ριζωμένη πεποίθηση ότι η ιατρική έχει ως απώτερο στόχο τη διατήρηση της ζωής. Σε κάθε περίπτωση, οι γιατροί νιώθουν νομικά ακάλυπτοι και η όποια απόφαση συνήθως δεν καταγράφεται στον φάκελο του ασθενούς.

Η εκταφή της σορού του Αλέξανδρου Βέλιου για τη διερεύνηση της χορήγησης ή μη θανατηφόρου ουσίας ξανάφερε στην επιφάνεια όλο το μπερδεμένο κουβάρι από όσα χωρίζουν την ανθρωπότητα σε δύο μη αγώγιμα μέρη. Μοιάζει απολύτως λογικό, ίσως κι απλό, όμως δεν υπάρχει τίποτα πιο φοβερό από την πράξη με την οποία καταργεί κάποιος τον εαυτό του, και στην οποία ανθίστανται όλα τα ένστικτα. Αντίφαση που αναπτύσσει μέσα στο πνεύμα μια ισχυρότατη σύγκρουση.

Από τότε που ο Αγγλος φιλόσοφος Φράνσις Μπέικον επινόησε τον όρο «ευθανασία», ο καλός –ιδία βουλήσει– θάνατος διχάζει. Οι γιατροί έχουν ορκιστεί να προστατεύουν την ανθρώπινη ζωή, όμως το ιατρικό λειτούργημα τους υπαγορεύει να ανακουφίζουν τον ασθενή. Και αμφιταλαντεύονται, ειδήμονες και κοινοί θνητοί ανάμεσα στην αποδοχή του αξιοπρεπούς τέλους και στις απαγορεύσεις του νόμου, της θρησκείας, της ηθικής. Για την προστασία του ύψιστου αγαθού, η υποβοηθούμενη αυτοκτονία αποτελεί δείγμα ακραίας ανυπακοής, που ταπεινώνει κανόνες, αξίες, θεούς.

Για τη λογική που λέει ότι ουδείς οφείλει να υπομένει αβάσταχτα άχθη, τα οποία στερούν το άρωμα από την ύλη, το μυστήριο από τα όνειρα, δεν υφίσταται δίλημμα. Απολύτως νόμιμη είναι η ευθανασία σε Ολλανδία, Λουξεμβούργο, Βέλγιο (στην Ελβετία μόνο στην κλινική «Dignitas» στη Ζυρίχη επιτρέπεται ο υποβοηθούμενος θάνατος σε μη Ελβετούς) με το επιχείρημα του οίκτου προς τον άνθρωπο που υποφέρει. Ομως και πάλι ανακύπτει η διαλεκτική ενάντια στην προσβολή των αναντίρρητων πόνων, και προβάλλει το ερώτημα αν ο άνθρωπος, ειδικός ή μη, έχει δικαίωμα να κόψει το νήμα μιας ζωής, η οποία όσο υφίσταται, πλάθει την ιστορία και τους μορφασμούς της. Δεν υπάρχει ο κίνδυνος να γίνει η ευθανασία μέσο εξυπηρέτησης ιδιωτικών συμφερόντων ή να λειτουργήσει ως σύγχρονος «Καιάδας» για τη διαμόρφωση μιας κοινωνίας τέλειων γενεών; Η ραγδαία εξέλιξη της ιατρικής εντείνει αντί να εξασθενεί τα κοινωνικά, φιλοσοφικά και ηθικά διλήμματα. Το ζήτημα παραμένει ανοικτό. Ποιος είναι ηθικά υπεύθυνος για τον πρόωρο θάνατο; Το ίδιο το άτομο που επιθυμεί να κοιμηθεί τον θανατερό ύπνο πάνω στη μοίρα του, ή ο γιατρός, ο νοσηλευτής, ο φίλος που θα το βοηθήσει να θέσει το μεγάλο τέρμα; Δεν υπάρχει πιο δύσκολο έργο από το να καθορίσεις τη στιγμή που καταργεί όλες τις στιγμές, που φυγαδεύει τον χρόνο για πάντα.

Η Εκκλησία υπέρ της ιατρικής έρευνας, με προϋπόθεση το σεβασμό στην ανθρώπινη ζωή

26 Μαΐου 2016

http://www.pemptousia.gr/
[Προηγούμενη δημοσίευση: http://bitly.com/23N6XCC]

Όσον αφορά στο θέμα της θεραπευτικής κλωνοποίησης, η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν έχει ακόμα καταλήξει ποια θα είναι η στάση που θα τηρήσει απέναντί της[600]. Τηρεί αρνητική στάση απέναντι στην έρευνα η οποία βασίζεται σε έμβρυα. Αυτή η θέση, στηρίζεται στην πίστη της Εκκλησίας σχετικά με την ένωση της ψυχής με το σώμα, την οποία αναλύσαμε στο πρώτο κεφάλαιο της μελέτης. Είναι, λοιπόν, ξεκάθαρο ότι για την Εκκλησία το έμβρυο αποτελεί ψυχοσωματική οντότητα, είτε είναι γεννημένο είτε είναι αγέννητο. Επομένως, οποιαδήποτε πειραματική χρήση σε έμβρυα καταδικάζεται αυστηρά από την Ορθόδοξη Εκκλησία, όσο και αν οι προσπάθειες αυτές προσπαθούν να εξυπηρετήσουν αγαθούς σκοπούς[601]. Εντούτοις, είναι αδύνατο για την Εκκλησία να εμποδίσει και να σταματήσει τις έρευνες επί των εμβρύων που πραγματοποιούνται σε ιατρικά εργαστήρια.

Οι έρευνες, οι οποίες αποσκοπούν στη χρήση της κλωνοποίησης για θεραπευτικούς λόγους, δεν παύουν να σχετίζονται με τον πειραματισμό πάνω στα έμβρυα. Ωστόσο, η Εκκλησία δεν μπορεί να λάβει θέση μέχρις ότου τελεσφορήσουν οι προσπάθειες που καταβάλλονται για τη δημιουργία μοσχευμάτων που προέρχονται από τα εμβρυϊκά βλαστικά κύτταρα. Κατά τον Γρινιεζάκη, ακόμη και τότε θα είναι δύσκολο να λάβει θέση η Εκκλησία απέναντι στις προκλήσεις που θα προκύψουν. Για αυτό θα πρέπει να αντιμετωπίζει την κάθε περίπτωση ξεχωριστά. Ενδεικτικά, η Εκκλησία πρέπει να διασφαλίσει τα δικαιώματα του εμβρύου, αλλά σε περίπτωση που κριθεί αναγκαία η επιλογή μεταξύ της ζωής της μητέρας ή του παιδιού, τότε θα επιλέξει τη διατήρηση της ζωής της μητέρας. Με τον ίδιο τρόπο, λοιπόν, θα αντιμετωπίσει τα ζητήματα που θα προκύψουν από την εφαρμογή της κλωνοποίησης για μεταμοσχεύσεις.

Αναφορικά με το θέμα των μεταμοσχεύσεων, ο Γρινιεζάκης τις θεωρεί ως «ένα κορυφαίο επίτευγμα, που απογείωσε την πρόκληση της χειρουργικής με θεαματικά αποτελέσματα για την παράταση της ανθρώπινης ζωής»[602]. Ωστόσο, οι μεταμοσχεύσεις αποτελούν πρόκληση από τη μεριά της ηθικής. Ανάμεσα στις αρνητικές επιπτώσεις είναι «η ανακήρυξη των ανεγκέφαλων βρεφών ως νεκρών, η διακοπή της ζωής του δότη ή η επίσπευση του θανάτου του για την όσο το δυνατόν γίνεται ταχύτερη λήψη των μοσχευμάτων»[603]. Συνακόλουθα, προκύπτουν δύο άξονες προβληματισμού: (α) το ενδεχόμενο εκμετάλλευσης του αυτεξουσίου του δότη ή αλλιώς η εικαζόμενη συναίνεση και (β) ο αυθαίρετος προσδιορισμός της στιγμής του θανάτου ή αλλιώς ο όρος εγκεφαλικός θάνατος[604]. Η βιοηθική εστιάζει την προσοχή της «στο πόσο συναίνεση είναι η εικαζόμενη και πόσο θάνατος είναι ο εγκεφαλικός»[605]. Από τη μεριά της η Εκκλησία, ακόμη δεν έχει λάβει επίσημη θέση, αλλά έχει κριτήρια και προϋποθέσεις τα οποία μπορούν να βοηθήσουν τον πιστό να διαμορφώσει τη θέση του γύρω από αυτό το ζήτημα.

Κατά τον Γρινιεζάκη, τρεις είναι οι οπτικές γωνίες τις οποίες πρέπει να έχει ως κριτήριο η Ορθοδοξία, ώστε να οριοθετήσει μια εκκλησιολογική και θεολογική θέση για τις μεταμοσχεύσεις. Ως πρώτη οπτική γωνία, προβάλλει την επιθυμία για παράταση της ζωής. Η Εκκλησία δεν είναι κατά της χρήσης της ιατρικής, η οποία έχει ως σκοπό να καλυτερεύσει τη ζωή του ανθρώπου. Για την Εκκλησία, όμως, όσο και να παραταθεί το διάστημα ζωής ενός ανθρώπου, κάποτε θα τελειώσει. Ο Χριστός με τα θαύματά του, δεν παρέτεινε απλώς τη βιολογική ζωή των ασθενών, αλλά τους πρόσφερε συγχώρεση και αιωνιότητα, αθανασία.

Απεναντίας, η προσπάθεια που γίνεται σήμερα από την ιατρική επιστήμη, επικεντρώνει το ενδιαφέρον της μόνο στην ακεραιότητα και την υγεία του σώματος, δημιουργώντας μια νέα μορφή ανθρωπολογίας, τη μηχανιστική ανθρωπολογία, που φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με όσα πρεσβεύει η χριστιανική ανθρωπολογία[606]. Είναι πρόδηλο ότι δίνεται μεγαλύτερο βάρος στη διατήρηση της ζωής και στη σωματική υπόσταση του ανθρώπου από ότι στην ψυχική υπόσταση. Η Εκκλησία τάσσεται εναντίον αυτής της αντιμετώπισης του ανθρώπου, αφού σκοπός της είναι ο καθαγιασμός του ανθρώπου και η σωτηρία του ως ενιαία ψυχοσωματική οντότητα[607]. Επομένως, είναι ορθό για τον χριστιανό να αναζητήσει βοήθεια για παράταση της ζωής του στην ιατρική, αλλά τόσο ο ίδιος όσο και οι ιατροί, πρέπει να ενεργούν με επίγνωση ότι η εξασφάλιση της υγείας και η ζωή γίνεται πρωτίστως με τη βοήθεια του ιατρού των ψυχών και των σωμάτων και ότι η χρήση της επιστήμης πρέπει να αποβλέπει όχι μόνο στη βιολογική παράταση της ζωής, αλλά να χρησιμοποιούν αυτό το γεγονός ως ευκαιρία για πνευματική πρόοδο και απόκτηση της αθανασίας[608].

[Συνεχίζεται]

[600] Μακάριος Γρινιεζάκης, Η κλωνοποίηση υπό το πρίσμα της Ορθοδόξου Βιοηθικής, ό.π., σ. 138

[601] Στο ίδιο, σ. 138

[602] Μακάριος Γρινιεζάκης, Δωρεά οργάνων-Μεταμοσχεύσεις, Ηθική και θεολογική θεώρηση, (http://www.iak.gr/gr/logoi-arthra/bioithika/1305810310.html), ημερομηνία ανάκτησης 02/06/2013

[603] Στο ίδιο

[604] Στο ίδιο

[605] Στο ίδιο

[606] Μακάριος Γρινιεζάκης, Η κλωνοποίηση υπό το πρίσμα της Ορθοδόξου Βιοηθικής, ό.π., σ. 144

[607] Μακάριος Γρινιεζάκης, Δωρεά οργάνων-Μεταμοσχεύσεις, Ηθική και θεολογική θεώρηση, ό.π.

[608] Στο ίδιο

ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΟΗΘΙΚΗ

antifono.gr

Μυρτώ Δραγώνα- Μονάχου

Το εισαγωγικό αυτό άρθρο επιχειρεί να φωτίσει την έννοια της βιοηθικής ως διεπιστημονικού κλάδου της εφαρμοσμένης ηθικής, που τα τελευταία χρόνια βρίσκεται συνεχώς στο προσκήνιο, και να δείξει την εγγενή σχέση της με την ηθική φιλοσοφία και πρακτική και τη συνάφειά της με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ως όρος η `βιοηθική’ επινοήθηκε πριν από τριάντα χρόνια, χρησιμοποιήθηκε αρχικά σε ευρεία έννοια όπως συμβαίνει σπάνια και σήμερα βαθμηδόν συρρικνώθηκε ως μετεξέλιξη της ιατρικής ηθικής και στις μέρες μας κατέληξε αυτόνομη και σύνθετη ηθικο-κοινωνική οικουμενική δραστηριότητα. Καίτοι καθιερώθηκε ως ο σημαντικότερος κλάδος της εφαρμοσμένης ηθικής και αποκρυσταλλώθηκε ως έρευνα των ηθικών προβλημάτων και διλημμάτων που προκύπτουν από την ιλιγγιώδη ανάπτυξη των βιοεπιστημών και της βιοτεχνολογίας, συχνά αμφισβητείται η αρμοδιότητα και μεθοδολογία της γιατί δεν αντιμετωπίζεται πάντα ως εφαρμοσμένη φιλοσοφία.

Η βιοηθική δεν εφαρμόζει ωστόσο γραμμικά στην πράξη καθιερωμένες και νεότερες ηθικές θεωρίες, αναλύει καταστάσεις με βάση οικουμενικές αξίες, σέβεται την ελευθερία της έρευνας, παίρνει σοβαρά υπόψη της τα επιστημονικά δεδομένα για το καλό του ανθρώπου και στήνει έννοιες- γέφυρες ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη, όπως είναι η δικαιοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Κατά βάση χρησιμοποιεί ως κριτήριο αξιολόγησης και ελέγχου των τεχνο- επιστημονικών επιτευγμάτων τον σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων που πιστεύεται ότι διακυβεύεται από τη βιοτεχνολογική επανάσταση όπως προκύπτει και από την πρόταξη του σεβασμού τους στις πρόσφατες ευρωπαϊκές και διεθνείς σχετικές διακηρύξεις.

Εχουν περάσει τριάντα χρόνια από την ορολογική γέννηση της `βιοηθικής’. Η βιοηθική ενηλικιώθηκε, καθιερώθηκε, ιδώθηκε ως ασφαλιστική δικλείδα απέναντι στην ιλιγγιώδη τεχνο-επιστημονική πρόοδο, αλλά και ως τόπος συνάντησης και συμφιλίωσης επιστημονικής προόδου και αξιών. Το περιεχόμενό της ωστόσο εξακολουθεί να παραμένει για πολλούς αμφιλεγόμενo και αόριστo καθώς και η σχέση της με ό,τι γενικά και κοινότοπα θεωρούμε ως ηθική. Ο συλλογικός και συναινετικός χαρακτήρας της και η διεπιστημονική υφή της εμφανίζονται κάπως αντιφατικά με το διαπροσωπικό αλλά εσώτερα προσωπικό, καίτοι όχι ιδιωτικό, χαρακτήρα της ηθικής. Τα πρωτάκουστα, καινότροπα, και περιπτωσιακά τις περισσότερες φορές και σχεδόν πάντα συγκεκριμένα προβλήματα και διλήμματα που αντιμετωπίζει φαίνονται σε μερικούς να προσκρούουν στον δήθεν συντηρητικό, απολυτοκρατικό, γενικευτικό, μάλλον οικουμενικό, χαρακτήρα της ηθικής, κι έτσι δύσκολα να επιδέχονται `ηθικολογικές’ λύσεις ή έστω αναλύσεις. Η αοριστία του όρου είναι εμφανέστερη στη γλώσσα μας, όπου με τη λέξη `ηθική’, μερικές φορές εννοούμε αδιάκριτα αυτό που στις νεότερες γλώσσες αποδίδεται με δύο, κάποτε ευδιάκριτους καίτοι όχι πάντα μονοσήμαντους, όρους ως `morals’ και `ethics’ (Δραγώνα-Μονάχου 1995: 46-54). Οι όροι αυτοί κάποτε επικαλύπτονται ή χρησιμοποιούνται ιδιοσυγκρασιακά. Κατά βάση όμως διακρίνουν την ηθική (morals) ως κανονιστικό, πρακτικό λόγο, `λόγο πρώτης τάξης’, `σύνολο θρησκευτικά και ιδεολογικά φορτισμένων κανόνων συλλογικής χρήσης’, από την ηθική φιλοσοφία (ethics) ως `επιστήμη της ηθικότητας’, απότοκο ορθολογικότητας, `στοχαστική, επιλεκτική, ανεκτική δραστηριότητα’ (Gilly 2001: 10), ευρύτερο θεωρητικό λόγο, λογική, γλωσσική, εννοιολογική αλλά και ουσιαστική ανάλυση του ηθικού λόγου (discourse), των ηθικών εννοιών, κρίσεων και αρχών, σχεδόν συνώνυμη με τη `μεταηθική’ και τη `μεταηθικότητα’ (Δραγώνα-Μονάχου 1995: 56-57). Μην ξεχνάμε ότι, διαφορετικά από τον ελληνογενή όρο που συνδέεται με το `έθος’ και που πρωτοβρίσκουμε ως επίθετο στον Αριστοτέλη και ως ουσιαστικό στους Στωικούς και το λατινογενή με αφετηρία το κικερώνειο `mores’, ο όρος ‘βιοηθική’, αλλά και το πράγμα, ξεκίνησε και καθιερώθηκε στον αγγλόφωνο κόσμο ως `bioethics’σ.1 και αποδόθηκε ανάλογα σ’ όλες τις γλώσσες και στη δική μας μάλιστα χωρίς διάκριση ανάμεσα στον κανονιστικό-πρακτικό και τον θεωρητικό χαρακτήρα της. Η βιοηθική, εμφανίστηκε στον κόσμο των διανοουμένων, των πολιτικών και της κοινής γνώμης , όπως ειπώθηκε (Gilly 2001: 11-13, 123), για να κάνει ακόμη πιο περίπλοκες `τις εύθραυστες σχέσεις ανάμεσα στις δύο αποδόσεις morale και ethique’ ώστε, σύμφωνα με μια παράδοξη γλωσσική αλχημεία, ενώ η λατινογενής λέξη morale

`εξαφανίστηκε από τη γαλλική γλώσσα και τους μαυροπίνακες των σχολείων καταδικασμένη σε αχρηστία και παρελθοντισμό, η ελληνογενής λέξη ethique εμφανίζεται δυναμικά στολισμένη με το φως του μοντερνισμού’, ενώ η ηθική είναι και πρέπει να μείνει προσωπική, `βλέμμα ενός ανθρώπου προς τον εαυτό του και τις πράξεις του και όχι μιας μικρής ομάδας στην κοινωνία’.

Επισημαίνεται ακόμη ότι στις μέρες μας η ηθική έγινε βιοηθική ως `ηθική του ανθρώπινου σώματος’ και της προστασίας του από την ξέφρενη μεταχείριση της βιοϊατρικής και της βιοτεχνολογίας (Κemp 1998: 21).

Καίτοι η βιοηθική έχει πιά πολιτογραφηθεί διεθνώς ως ιδιαίτερα δημοφιλής διεπιστημονικός φιλοσοφικός λόγος και εισβάλλει στην επικαιρότητα κάθε φορά που ένα καινούργιο τεχνο-επιστημονικό επίτευγμα έρχεται να δημιουργήσει νέα ηθικά και κοινωνικά διλήμματα, όμως, όπως ήδη ειπώθηκε, έχει αρχίσει από μερικούς να αμφισβητείται ως λυδία λίθος της τεχνο- επιστημονικής προόδου, ώστε να γίνεται ακόμη λόγος για `μύθο της βιοηθικής’ με τη `μια μοναδική σκέψη’ (Boutin 1999: 9) ή για την υποκρισία και `ιδεοληψία’ της βιοηθικής στο όνομα `της ηθικής των αληθειών’ (Badiou 1998: 44-61). Εκτός από άλλες αμφισβητήσεις, της καταλογίζεται οπωσδήποτε άκριτα και για την ίδια την ηθική απλοϊκά ότι λ. χ.,

`δεν είναι σοβαρή, καλοθεμελιωμένη ανθρωπιστική σπουδή, ότι δεν έχει καθορισμένη και σαφή μεθοδολογία, ότι της λείπει μια στέρεη εννοιολογική θεμελίωση και βασίζεται στην κινούμενη άμμο του ηθικού συναισθήματος, ότι είναι πολύ αφηρημένη και σε απόσταση από τις πραγματικές καταστάσεις της κλινικής πρακτικής για να την πάρει κανείς στα σοβαρά, ότι δεν διδάσκεται, γιατί η ηθικότητα εξαρτάται από τον χαρακτήρα περισσότερο παρά από τη διάνοια, ότι επιδιώκει απαντήσεις σε ερωτήματα που δεν επιδέχονται απάντηση, ότι η χρησιμότητά της δεν έχει αποδειχθεί, ότι απορροφά πολύτιμο χρόνο, αποσπώντας τους εντεταλμένους με την πρόνοια για την υγεία, αυτούς που χαράζουν την πολιτική στρατηγική και τους ερευνητές από την άμεση επίλυση των προβλημάτων τους, και ότι είναι από ηθική άποψη προβληματική γιατί είτε υπόρρητα πρεσβεύει παραδοσιακές αξίες που θα έπρεπε να αμφισβητηθούν, είτε υπονομεύει παραδοσιακές αξίες που θα έπρεπε να υιοθετηθούν και να προωθηθούν’ (Gorowitz 2001: 143).

Ετσι εξηγείται ο κάποτε απολογητικός και άλλοτε πολεμικός χαρακτήρας της βιοηθικής που αναπτύσσει ενδιαφέροντα θεωρητικό και πρακτικό λόγο ακριβώς για να αντιμετωπίσει παρόμοιες αμφισβητήσεις, για να δικαιολογήσει την αναγκαιότητά της και να περιχαρακώσει την περιοχή της που κυρίως αποσκοπεί στην ηθική ανάλυση των νέων καταστάσεων υπογραμμίζοντας τις επιπτώσεις για τον άνθρωπο της ανεξέλεκτης τεχνοεπιστημονικής έρευνας και πρακτικής.

Πολλές από τις αμφισβητήσεις αυτές και άλλες δεν αφορούν μόνο τη βιοηθική αλλά και την ίδια την ηθική από τις απαρχές της. Ηδη από την εποχή του Σωκράτη, που θεμελίωσε την ηθική προβληματική, τα ηθικά ερωτήματα αφθονούσαν, αλλά οι απαντήσεις δεν ήταν εύκολες και έπρεπε να είναι προσωπικές. Και κατά τον Αριστοτέλη, πατέρα της συστηματικής ηθικής, μόνο χονδρικά και σχηματικά θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για την ηθική (και την αλήθεια της), που δεν αποσκοπούσε στη γνώση αλλά στη διαμόρφωση `ηθικού’ χαρακτήρα και στην πράξη (Η.Ν. 1094b 19 – 1095a 6). Για τον Wittgenstein `δεν μπορούν να υπάρχουν προτάσεις της ηθικής’, γιατί το νόημα του κόσμου βρίσκεται έξω από τον κόσμο, ή έστω για την ηθική μπορεί κανείς να μιλήσει μόνο σε πρώτο πρόσωπο, γιατί η ηθική είναι υπερβατική (Δραγώνα-Μονάχου 1995: 153-180). Υστερα από εικοσι-πέντε αιώνες ηθικού στοχασμού καμιά κανονιστική ηθική ή μεταηθική θεωρία, παρά την ικανοποίηση αρκετών εσωτερικών κριτηρίων, όπως είναι η συνέπεια, η συνεκτικότητα, η σαφήνεια, η οικονομία, η εναρμόνιση με κοινές ηθικές ενοράσεις, δεν κέρδισε ομόφωνη αποδοχή. Το πρόβλημα της αντικειμενικότητας της ηθικής εξακολουθεί να παραμένει ανοιχτό από την εποχή του πλατωνικού Ευθύφρονα (10a) παρά την αναβίωση σοφιστικής κυρίως προέλευσης διϋποκειμενικών και συναινεσιακών θεωριών συμβολαιοκρατικού χαρακτήρα ή ποικίλων εκδοχών πλατωνικο-αριστοτελικού τύπου ηθικού ρεαλισμού (Δραγώνα-Μονάχου 1995: 242-285). Η βιοηθική οπωσδήποτε δεν επαναπαύεται στα συναισθήματα ή τον χαρακτήρα, όπως της καταλογίζεται, γιατί τότε θα αρκούσε η έκκληση στη συνείδηση που επικαλούνται ερευνητές ή γιατροί ενάντιά της και θα ήταν περιττή κάθε ανάλυση και επιχειρηματολογία με βάση δημόσια και κοινώς αποδεκτά κριτήρια. Οπως θα υποστηριχθεί εξάλλου στη συνέχεια, η βιοηθική δεν επιχειρεί να εφαρμόσει γραμμικά ηθικές θεωρίες και αρχές ερήμην των συγκεκριμένων καταστάσεων ενώ, παράλληλα με τις παραδοσιακές ηθικές θεωρίες, αρχίζουν να κερδίζουν έδαφος στην περιοχή της τόσο η αρεταϊκή, όσο και η `αφηγηματική’ ηθική, η ηθική του διαλόγου και του νεο- πραγματισμού, ακόμη και να αναβιώνει στη μελέτη των λεγόμενων `δυσχερών καταστάσεων’ (hard cases) η παλαιά `καζουιστική’, χωρίς να είναι γενικά απαραίτητη στην προβληματική της η εφαρμογή θεωριών. Η βιοηθική ψάχνει ακόμη να βρεί τον δρόμο της και να οριοθετήσει την εμβέλειά της, γιατί κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την αδήριτη αναγκαιότητα κάποιας ηθικής αξιολόγησης της τεχνο-επιστημονικής έκρηξης και αναστολής των ακραίων φιλοδοξιών της.

Η βιοηθική οπωσδήποτε βρίσκεται τα τελευταία χρόνια στην επικαιρότητα. Ωστόσο, μετά τη γενετική επανάσταση και ιδιαίτερα μετα την πρόσφατη ολοκλήρωση της χαρτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος και τις ασύλληπτες εφαρμογές της γενετικής μηχανικής στο νέο αυτό μικρόκοσμο του γονιδίου και τελευταία μετά τις δυνατότητες ελέγχου του εγκεφάλου από τη νευρο-τεχνολογία και κυρίως πάντα μπροστά στο φάσμα της αναπαραγωγικής κλωνοποίησης ανθρώπου, η βιοηθική συχνά εισβάλλει ακάθεκτη στο προσκήνιο θετικά και αρνητικά. Αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί σχεδόν καθημερινό ανάγνωσμα στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο και κεντρικό θέμα σε διαλέξεις, συνέδρια και στρογγυλά τραπέζια, και όμως αρκετά ζητήματα παραμένουν ακόμη ασαφή, ανοικτά και αόριστα. Απόδειξη και όχι απλώς ένδειξη της επικαιρότητάς και αναγκαιότητάς της ως `ηθικής δεοντολογίας’ μπορεί να θεωρηθεί και το γεγονός ότι σχετικό με τις επιπτώσεις της μοριακής βιολογίας και της γενετικής κείμενο δόθηκε εφέτος (23.5.2002) ως θέμα στις πανελλήνιες εξετάσεις Γενικής Παιδείας στο μάθημα της Νεοελληνικής γλώσσας. Ζητήθηκε από τους μαθητές να υπογραμμίσουν τους φόβους που προέρχονται από την ανεξέλεκτη εφαρμογή των επιτευγμάτων της βιοτεχνολογίας, να προβληματιστούν με τον `κίνδυνο δημιουργίας πανομοιότυπων οργανισμών’ που εγκυμονεί η κλωνοποίηση και μ’ ένα λόγο να στηλιτεύσουν στην περιοχή των βιοεπιστημών την αρχή `η γνώση για τη γνώση’. Η βιοηθική έχει ήδη περιληφθεί στη θεματική των σχετικών σχολικών βιβλίων αλλά η πραγμάτευση ενός τόσο καίριου και ακόμη ρευστού και καθημερινά εξελισσόμενου θέματος προϋποθέτει και απαιτεί ευρύτερη εξοικείωση των μαθητών με την προβληματική που κατακλύζει ακατάπαυστα τον Τύπο, το διαδίκτυο, τις ειδικές εκδόσεις και μονογραφίες και προπαντός τα σχετικά επιστημονικά περιοδικά. Αξίζει να σημειωθεί ότι, όπως προκύπτει από πρόσφατο Διεθνές Στρογγυλό Τραπέζι με θέμα `Βιοηθική-Διεθνείς Συνέπειες,’σ.2 πολλές χώρες έχουν εισαγάγει κι άλλες προτίθενται να εισαγάγουν τη βιοηθική ως αυτόνομο μάθημα στα σχολεία και στα πανεπιστήμια. Είναι καιρός πια να συμβεί αυτό και στην Ελλάδα, ιδιαίτερα στις ιατρικές και φιλοσοφικές σχολές.

Σε μια περυσινή ενδιαφέρουσα δημόσια συζήτηση της Δελφικής Εταιρείας προβλήθηκαν μεταξύ άλλων ερωτήματα καταστατικά για την ίδια την ηθική. Ενας από τους ομιλητές διερωτήθηκε για ποια ηθική μιλάμε σχετικά με περίπλοκα βιοϊατρικά και τεχνο-επιστημονικά θέματα όπως η τεχνητή γονιμοποίηση, η καλλιέργεια και χρήση βλαστοκυττάρων, η υποκατάστατη μητρότητα, η χρήση και διαχείριση γενετικών δεδομένων, τα δικαιώματα ευρεσιτεχνίας γονιδιακών διαγνώσεων και παρεμβάσεων, τα μεταλλαγμένα τρόφιμα, η θεραπευτική, αλλά ιδίως η αναπαραγωγική κλωνοποίηση, και άλλα συναφή.Τέθηκε το ζήτημα αν στη σφαίρα της γενετικής οι συμβατικοί κανόνες της ηθικής είναι ξεπερασμένοι και ακόμη `μήπως χρειάζεται αναθεώρηση γενικά του κώδικα ηθικής’. Καίτοι δεν μπορούμε να μιλάμε για `κώδικα ηθικής’ γενικά, παρά μόνο σε συνάφεια με συγκεκριμένους επαγγελματικούς κλάδους, γιατί η ηθική είναι κατά πρώτο λόγο εσωτερική συνειδησιακή θωράκιση και αυτοπεριορισμός, έχει γίνει συνειδητό ότι, αν δεν είναι αναγκαίος, σκόπιμος αλλά και εφικτός ένας επανορισμός του ηθικού θεσμού της ζωής στο σύνολό του, χρειάζεται τουλάχιστον κάποια οριοθέτηση του πεδίου της βιοηθικής για τη δικαίωση της παρέμβασής της σε επιστημο- τεχνολογικά επιτεύγματα που αφορούν τον άνθρωπο και την επιβίωσή του, που περιφρουρούν τη μοναδικότητα, την αυτονομία, την προσωπική ταυτότητα, την ηθική ισότητα, την αξιοπρέπεια και την ποιότητα της ζωής του και κατοχυρώνουν τον σεβασμό που του οφείλεται ως φορέα ανθρώπινων δικαιωμάτων. Εχουμε να κάνουμε πράγματι με `αποτελμάτωση της ηθικής’ σε αντιδιαστολή με τις δραματικές αλλαγές στον κόσμο και τον άνθρωπο μετά τη βιολογική επανάσταση (Razis 1996: 18); Μια σύντομη λοιπόν αναδρομή στη μικρή ιστορία της βιοηθικής, μια συνοπτική οριοθέτηση της εμβέλειας της θεματικής της και των κυριότερων προβλημάτων της, μια λακωνική συζήτηση για τη σχέση της με την ηθική θεωρία και πρακτική και μια σχηματική θεώρηση της συνάφειάς της με τα ανθρώπινα δικαιώματα για τα οποία εκφράζονται φόβοι ότι διακυβεύονται από την ανεξέλεκτη εξέλιξη της βιοτεχνολογίας και της γενετικής μηχανικής δεν θα ήταν ίσως άστοχη εισαγωγικά στα ειδικά άρθρα για συγκεκριμένα ηθικά προβλήματα και διλήμματα αυτού του τόμου.

Η βιοηθική και η ιστορία της

Διαφορετικά από την ιατρική ηθική που έχει πραγματική ζωή πολλών αιώνων ακόμη και πριν από τον όρκο του Ιπποκράτη και ορολoγικά εμφανίζεται εδώ και δύο αιώνες με το έργο Medical Ethics του Thomas Percival (1803), η βιοηθική είναι όψιμος φιλοσοφικός κλάδος με πρόωρη ίσως ανάπτυξη. Η βιοηθική είναι ένας από τους κλάδους της εφαρμοσμένης φιλοσοφίας που γνωρίζει ιδιαίτερη άνθηση τα τελευταία τριάντα χρόνια μετά την έκλειψη της τεχνικής και ηθικά ουδέτερης μεταηθικής (Δραγώνα-Μονάχου 1995: 374-440). Η βιοηθική ιδιαίτερα, μαζί με την περιβαλλοντική, την επιχειρησιακή, την επαγγελματική, τη διαγενεακή, τη διαφυλική, τη δημόσια ηθική, κ.λπ. και τις εξειδικεύσεις τους έδωσε νέα πνοή στην ηθική, την έφερε κοντά στους ανθρώπους και ξαναθύμισε σε πολλά και όχι μόνο μεθοδολογικά τον Σωκράτη, ο οποίος έπαιρνε γύρα τους πολιτικούς, ποιητές, `επιστήμονες’, ιερείς, τεχνίτες, και επαγγελματίες του καιρού του και εξέταζε τις συνειδήσεις τους. Γιατί γι’ αυτόν `ο ανεξέταστος βίος ου βιωτός ανθρώπω’. Καίτοι ως όρος επινοήθηκε εδώ και τρείς δεκαετίες και για ένα διάστημα υποκαταστάθηκε από την ιατρική ηθική, πιο πρόσφατα καθιερώθηκε ευρύτερα ως μετεξέλιξη μόνο εν μέρει της ιατρικής ηθικής. Η ιλιγγιώδης πρόοδος της βιο-τεχνολογίας προκάλεσε τόσα ηθικά διλήμματα και προβλήματα ώστε η βιοηθική σχεδόν αυτονομήθηκε από την εφαρμοσμένη φιλοσοφία και την πρακτική ηθική, ως ηθική των επιστημών, ή ως ηθική καλλίτερα των επιστημόνων της ζωής και αποτέλεσε ανεξάρτητο διεπιστημονικό κλάδο με παραθεώρηση κάποτε της φιλοσοφικής αφετηρίας της. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα διεπιστημονικό λόγο και διάλογο (discourse), για μια δραστηριότητα και πρακτική που ερευνά και συζητεί τα προβλήματα και τα διλήμματα που αναφύονται από την πρόοδο της ιατρικής επιστήμης, της βιολογίας και της γενετικής μηχανικής και έχουν κυρίως να κάνουν με τις εφαρμογές της βιοτεχνολογίας στο γονότυπο του ανθρώπου και τις επιπτώσεις τους γενικότερα στον άνθρωπο από ηθική, θρησκευτική, κοινωνική, πολιτική και νομική σκοπιά και, πιο δραματικά, γενικώς με την ανθρώπινη ως `Ανθρώπινη’ και όχι ως μετα-ανθρώπινη επιβίωση.

Δεν πρόκειται για μια νέα επιστήμη ή για μια νέα ηθική. Η αναγκαιότητα της βιοηθικής προκύπτει από το πάντρεμα αλλά και από την αντιπαράθεση των βιοιατρικών τεχνοεπιστημών με τις επιστήμες του ανθρώπου, όπως είναι η ψυχολογία, η κοινωνιολογία, η πολιτική επιστήμη, η ηθική, το δίκαιο και η θεολογία (Hottois 1995: 49-55). Λόγω ακριβώς του διεπιστημονικού χαρακτήρα της, δεν γίνεται τόσο λόγος για ειδικούς της βιοηθικής γενικώς πέρα από τη φιλοσοφική κατάρτιση και την ηθική ευαισθησία κάποιων επιστημόνων στο πλαίσιο του επιστημονικού πεδίου τους ή τον προβληματισμό κάποιων ηθικών φιλοσόφων, ύστερα από επαρκή πληροφόρηση, σε βιοϊατρικά θέματα όσο και επιτροπές και συμβούλια βιοηθικής. Ούτε αφθονούν σχετικές μονογραφίες, όπως συμβαίνει στην επιστήμη, τη φιλοσοφία και την ηθική το κάθε θέμα της βιοηθικής χρειάζεται εξειδικευμένη γνώση και μελέτη συγκεκριμένων περιπτώσεων όσο εκδόσεις άρθρων, συλλογικοί τόμοι και ανθολογίες με κείμενα συγγραφέων διαφόρων ειδικοτήτων. Για την οποιαδήποτε ετυμηγορία και παρέμβασή της η βιοηθική πρέπει να λαμβάνει υπόψη της τα πραγματικά δεδομένα και τα πορίσματα πολλών και διαφορετικών γνωστικών περιοχών των οποίων οι θέσεις και κυρίως οι εφαρμογές έχουν επιπτώσεις στην αξιοπρέπεια και τα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου, στις πνευματικές πεποιθήσεις της κοινωνίας και γενικώς στην ηθική ευαισθησία της κοινής γνώμης. Πριν ακόμη το δίκαιο κωδικοποιήσει σε γενικές γραμμές την προστασία του ατόμου από αθέμιτες τεχνο-επιστημονικές παρεμβάσεις, αλλά και παράλληλα προς αυτό, ως `άγραφο νόμιμο’ και μορφή αριστοτελικής `φρόνησης’ και `επιείκειας’, έρχεται η βιοηθική να προστατεύσει το άτομο από την αναγωγή στα γονίδιά του και να κατοχυρώσει την αξιοπρέπεια, την ελευθερία, την πνευματικότητα και την αυτονομία του. Ο άνθρωπος δεν είναι απλά το σύνολο των γονιδίων του, καθορισμένος πριν γεννηθεί για τη ζωή και τον θάνατο, αλλά ήδη από την εποχή του Δημόκριτου, είναι και αυτό που γίνεται, αυτό που κάνει ο ίδιος με την παιδεία τον εαυτό του: `Παραπλήσιον εστι η φύσις και η διδαχή και γαρ η διδαχή μεταρρυσμοί τον άνθρωπον, μεταρρυσμούσα δε φυσιοποιεί’, μας είπε ο μεγάλος ατομικός φιλόσοφος (Β33 DΚ).σ.3

Η βιοηθική, παρά τη σημασιολογική της ενότητα, είναι αόριστη και πολυσήμαντη δραστηριότητα. Είχε μάλιστα αρχικά, από τη στιγμή που καθιερώθηκε ορολογικά, ευρύτερη σημασία. Πρώτος έπλασε τον όρο το 1970 ο καρκινολόγος Van Rensselaer Potter σε άρθρο του με τον χαρακτηριστικό τίτλο `Βιοηθική: η επιστήμη της επιβίωσης’ και τον σημασιοδότησε πληρέστερα τον επόμενο χρόνο με το βιβλίο του Βιοηθική: Γέφυρα προς το μέλλον. Στα έργα αυτά τονιζόταν η ανάγκη μιας ηθικής

`που θα ενσωμάτωνε τις υποχρεώσεις μας όχι μόνο απέναντι στα άλλα ανθρώπινα όντα αλλά στη βιόσφαιρα στο σύνολό της’,

με το πνεύμα περισσότερο μιας οικο-ηθικής παρά μιας βιοηθικής στη στενή έννοια ως μελέτης των προβλημάτων που προκύπτουν από τη βιοτεχνολογία και την ιατρική (Kuhse-Singer 1999: 1). Στη συνέχεια η βιοηθική, καίτοι για κάποιους διατηρεί το ευρύτερο νόημά της ως ηθική των επιστημών της ζωής (βιολογίας, βιοχημείας, γενετικής, ιατρικής, κ.λπ.), συρρικνώθηκε και συνέπεσε σχεδόν ως βιο-ιατρική με την ιατρική ηθική, όπως ήδη ανέφερα, όχι χωρίς κάποιες ιδεολογικές ενστάσεις, για να ανακτήσει πιο πρόσφατα μια διαφορετική και πιο συγκεκριμένη διάσταση μετά την πρόοδο της μοριακής βιολογίας και της γενετικής μηχανικής και κυρίως μετά τα νέα προβλήματα που δημιούργησαν οι εφαρμογές τους. Ορισμένες αρχές ωστόσο της παραδοσιακής ιατρικής ηθικής και δεοντολογίας, όπως η αυτονομία, η αγαθοεργία, η εχεμύθεια, η πληροφόρηση, η συναίνεση, η δικαιοσύνη και άλλες, μερικές έγκυρες ήδη από την εποχή του Ιπποκράτη, εξακολουθούν να παραμένουν σταθερές και στην πιο πρόσφατη εκδοχή της ως βιοηθικής (Beauchamp 1999: 18-23). Τα διλήμματα όμως είναι τώρα πιο περίπλοκα απ’ ό,τι στην ιατρική ηθική, οι συγκρούσεις των αξιών και των δικαιωμάτων πολύ πιο βαθιές και οι κίνδυνοι κατάχρησης, αλλά και οικονομικής, πολιτικής και κοινωνικής εκμετάλλευσης των δεδομένων της βιοτεχνολογίας, πολύ πιο μεγάλοι. Αξίζει να σημειωθεί ότι η ανάγκη της βιοηθικής, καίτοι όχι ο όρος, είχε ήδη επισημανθεί από το 1969, όταν ο φιλόσοφος Daniel Callahan και ο ψυχίατρος Willard Gayling συγκρότησαν μια ομάδα επιστημόνων, ερευνητών και φιλοσόφων που είχαν δείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις βιοιατρικές επιστήμες, κίνηση που οδήγησε στην ίδρυση του `Ινστιτούτου της Κοινωνίας, της Ηθικής και των Επιστημών της Ζωής’, του περίφημου αργότερα Hastings Center (Abel 1988: 13 επ.).

Στις μέρες μας, απαρχές ενός `χρυσού αιώνα’ της γενετικής για κάποιους υπεραισιόδοξους επιστήμονες, αρχίζει να συνδέεται πιο άμεσα η ηθική με τη γενετική, λόγω των ιδιότυπων ιδιοκτησιακών και διαχειρισιακών προβλημάτων των γενετικών πληροφοριών, το ενδεχόμενο νέων γενετικών διακρίσεων που θα σήμαιναν κοινωνικό στιγματισμό και αποκλεισμό, αλλά και λόγω των κινδύνων της αναπαραγωγικής κλωνοποίησης με ευγονικές συνιστώσες και με τον κίνδυνο σύγχυσης και μετάλλαξης των ειδών που εγκυμονεί. Πριν από την ολοκλήρωση της χαρτογράφησης του γονιδιώματος μάλιστα, γινόταν επίμονος λόγος για γενετικό ντετερμινισμό λόγω του αναμενόμενου μεγαλύτερου αριθμού γονιδίων στο ανθρώπινο DΝΑ. Ευτυχώς μετά την ολοκλήρωση της χαρτογράφησης του ανθρώπινου γονιδιώματος, η θεωρία υποβαθμίσθηκε, αναγνωρίστηκε η διαφορά ανάμεσα στο γονότυπο και το φαινότυπο, αποκαταστάθηκαν τα περιθώρια της ανθρώπινης δημιουργικότητας και ελευθερίας αλλά και ατόνησαν οι προκαταλήψεις του ρατσισμού, αφού η αποκρυπτογράφηση έδειξε ότι η ελάχιστη βιοποικιλότητα δεν συνεπάγεται διαφορές που θα εγκυμονούσαν ή θα δικαιολογούσαν γενετικές διακρίσεις. Τα προβλήματα ωστόσο που αναφύονται με τη γενετική επανάσταση, περισσότερο ηθικά παρά θεολογικά εφόσον η θρησκεία δεν είναι καταρχήν αντίθετη με την παρέμβαση του ανθρώπου στη φύση οπωσδήποτε καλύπτονται από τη βιοηθική με το ορθόδοξο πια εστιακό νόημά της και δεν χρειάζεται μια πιο νέα `γενετική ηθική’.

Προβλήματα και διλήμματα της βιοηθικής

Κάποιοι καθιερωμένοι όχι ιδιοσυγκρασιακοί και ιδεολογικά φορτισμένοι ορισμοί της βιοηθικής είναι εύγλωττοι για το αντικείμενο και τη θεματική της αλλά και ενδεικτικοί τόσο για τη ρευστότητα της προβληματικής της όσο και για την κάποια αποκρυστάλλωση του περιεχομένου της. Γύρω στα 1995 η βιοηθική οριζόταν ως

`η συστηματική μελέτη της ηθικής διάστασης συμπεριλαμβανομένων ενός ηθικού οράματος, αποφάσεων, συμπεριφοράς και πολιτικής των επιστημών της ζωής και της πρόνοιας για την υγεία που χρησιμοποιεί μια ποικιλία ηθικών μεθοδολογιών σ’ ένα διεπιστημονικό πλαίσιο’.σ.4

Πριν τρία χρόνια η βιοηθική σε στενότερη έννοια οριζόταν λακωνικά ως `η μελέτη των ηθικών ζητημάτων που προκύπτουν από τις βιολογικές και ιατρικές επιστήμες’ (Kuhse-Singer 1999: 1). Από πέρυσι η βιοηθική ορίζεται ως μια `περίπλοκη περιοχή διερεύνησης, αντιπαράθεσης και λήψης αποφάσεων’ (Gorowitz 2001: 141). Και τον ίδιο χρόνο πληρέστερα και, κατά τη γνώμη μου, πιο ικανοποιητικά ως

`σύνολο ερευνών, λόγων (discourse) και πρακτικών, γενικά διεπιστημονικών, που έχει ως αντικείμενο να αποσαφηνίσει, ή και να λύσει ζητήματα που έχουν ηθική σπουδαιότητα και προκύπτουν από την πρόοδο και την εφαρμογή των βιοϊατρικών τεχνοεπιστημών’ (Hottois 2001: 124).

Οπως επεξηγείται στη συνέχεια, η τεχνοεπιστημονική πρόοδος αφορά τη βιοηθική στο μέτρο που συνεπάγεται ασυνείδητη χειραγώγηση του ανθρώπου, όταν ο ηθικός λόγος έχει άμεση ή έμμεση πρακτική σημασία και τα προβλήματα επιδέχονται πολυφωνική αντιμετώπιση. Αξίζει να σημειωθεί ότι, καίτοι ο πρόεδρος της Επιτροπής Βιοηθικής της FΙSP αναγνωρίζει ότι λείπει στους σχετικούς λόγους και τις πρακτικές η ακρίβεια και η ομοφωνία που θα επιτύγχανε ένα απλό και μονοσήμαντο καθορισμό της βιοηθικής, δεν πιστεύει όμως ότι αυτό θα πρέπει να αποτελέσει

`πρόσχημα για την απόρριψη της έννοιας ή την αποκήρυξή της ως τεχνητής και ιδεολογικής κατασκευής’.

Γιατί οι βιοηθικές ανησυχίες είναι παγκόσμιες και τις συμμερίζονται όλοι, ακόμη και ο ίδιος ο επιστημονικός κόσμος. Ετσι, δεν θεωρεί βλαπτική την έλλειψη ακρίβειας στη χρήση του όρου και επισημαίνει `οικογενειακές ομοιότητες’ που τελικά δίνουν μια `σημασιολογική ενότητα στη χρήση του’. Εξάλλου όλοι σχεδόν οι ειδικοί συμφωνούν σε γενικές γραμμές για τη θεματική της παρά τις διαφοροποιήσεις τους στις ιεραρχήσεις των επιμέρους θεμάτων και στις σχετικές προτεραιότητες αντιμετώπισής τους. Πράγματι, σε οποιαδήποτε σχετική μονογραφία, συλλογικό τόμο, ανθολόγιο, εγκυκλοπαίδεια, κ.λπ. κι αν κοιτάξει κανείς, θα βρεί περίπου την ίδια προβληματική. Πράγμα που σημαίνει ότι το αντικείμενο της βιοηθικής έχει σε γενικές γραμμές αποκρυσταλλωθεί αλλά είναι φυσικό και πρέπον να μένει το πεδίο ανοικτό για τα νέα προβλήματα που καθημερινά δημιουργούν τα καινούργια τεχνο-επιστημονικά επιτεύγματα. Την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές επισημαίνεται στον Τύπο ο κίνδυνος απώλειας ελέγχου του εγκεφάλου μας από τη νευροτεχνολογία.σ.5 Ο Hottois ομαδοποιεί επιγραμματικά τα ζητήματα της βιοηθικής με βάση τύπους προβληματικών παρεμβάσεων και πειραματισμών. Μιλά, λοιπόν, για παρεμβάσεις στην ανθρώπινη αναπαραγωγή, στο ανθρώπινο γονιδίωμα, στα γηρατιά και το θάνατο καθώς και στον ανθρώπινο εγκέφαλο, με συνέπεια τη χειραγώγηση της προσωπικότητας, και για πειραματισμούς στα ανθρώπινα και τα λοιπά έμβια όντα (ό.π. 127).

Είναι πολύ γνωστά για αναφερθούν εδώ λεπτομερειακά τα ηθικά προβλήματα και διλήμματα που προκύπτουν από αυτές και άλλες παρεμβάσεις. Ενδεικτικά περιορίζομαι σε μερικά: Τεχνητή γονιμοποίηση, επιλογή φύλου, υποκατάστατη μητρότητα, προγεννητική διάγνωση, χρήση βλαστοκυττάρων, ευγονική, παθητική και ενεργητική ευθανασία, υποβοήθηση σε αυτοκτονία, μεταλλαγμένα τρόφιμα, κριτήρια διανεμητικής δικαιοσύνης κατά τη μεταμόσχευση οργάνων, διαχείριση γενετικών δεδομένων, δικαιώματα ευρεσιτεχνίας για γονιδιακές διαγνώσεις και θεραπευτικές παρεμβάσεις, θεραπευτική και προπαντός αναπαραγωγική κλωνοποίηση ανθρώπου, κ.λπ. Η προοπτική της αναπαραγωγικής ανθρώπινης κλωνοποίησης έδειξε πόση ευαισθησία επικρατεί όχι μόνο ανάμεσα στους ηθικούς φιλοσόφους, νομικούς, πολιτικούς, θεολόγους, κοινωνιολόγους, και άλλους θεράποντες ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών, αλλά ακόμη και σε θετικούς επιστήμονες και τεχνολόγους και προπαντός στην κοινή γνώμη. Το φάσμα της αναπαραγωγικής κλωνοποίησης είναι πολλαπλά ενδεικτικό για τα ηθικά προβλήματα που προκύπτουν από τη βιοτεχνολογία και έχει να αντιμετωπίσει η βιοηθική, για την ανάγκη κοινών αξιών στην εποχή της λεγόμενης `παγκοσμιοποίησης’ και διαπολιτισμικότητας και για την αναγκαιότητα μιας οικουμενικής βιοηθικής και όχι μόνο ηθικής (Δραγώνα- Μονάχου 1999). Παραδειγματικά για την ανάγκη αυτή και γενικώς για τον προβληματισμό της ηθικής φιλοσοφίας με τα βιοηθικά ζητήματα θα διατυπώσω κάποιες σχετικές με την κλωνοποίηση σκέψεις.

Οταν πριν μερικούς μήνες ο ιταλός Αντινόρι απειλούσε ότι θα πάει στην Αγγλία όπου υπήρχε σχετικά κάποιο νομοθετικό κενό για να προχωρήσει στην αναπαραγωγική κλωνοποίηση, όταν η Αμερικανική Εταιρεία της Προχωρημένης (advanced) Κυτταρικής Τεχνολογίας ανακοίνωνε ότι άνοιξε ο δρόμος για τη θεραπευτική κλωνοποίηση και πρόσφατα ο κυπριο-αμερικανός Ζαβός δεν αποκάλυπτε τη χώρα όπου διεξάγει τις έρευνές του για την πρώτη κλωνοποίηση ανθρώπου, η βιοηθική κλήθηκε και πάλι επιμηθεϊκά στο προσκήνιο να πει το δικό της λόγο (Δραγώνα-Μονάχου 2001β). Δεν θα σταθώ εδώ στη θεραπευτική κλωνοποίηση και τα ηθικά προβλήματα που εγείρει εφόσον ακόμη δεν είναι βέβαιο αν οι θεραπευτικοί σκοποί τους οποίους επιδιώκει θεραπεία ανίατων ασθενειών και ανακούφιση από των πόνο, διασφάλιση ιστών και οργάνων συμβατών με το δότη, κ.λπ. είναι τεχνοεπιστημονικά εφικτοί. Το σπουδαίο πράγματι αυτό επίτευγμα ως τεχνογνωσιακό επίτευγμα, προκάλεσε, σαν το πρόσωπο του Ιανού, θετικές αλλά και αρνητικές αντιδράσεις. Εδώ το αποτρεπτικό επιχείρημα του `ολισθηρούς εδάφους’ (slippery slope), χωρίς ενιαία και ηθικά δικαιωμένη νομοθετική ρύθμιση, είναι πράγματι καταλυτικό. Το όλο ζήτημα συνδέεται με οντολογικές, μεταφυσικές, θεολογικές και ηθικές προκείμενες για την αρχή και την ιερότητα της ανθρώπινης ζωής, και κυρίως για τις `γκρίζες ζώνες της ζωής’, όπως εύστοχα ειπώθηκε (Κουμάντος 2002), για τη μετάβαση από το `δυνάμει’ στο `ενεργεία’ (Megone 2000: 155-177)σ.6 και για τη θεώρηση, ή όχι, του ανθρώπινου όντος σε προγεννητικό στάδιο ως προσώπου κι έτσι φορέα ανθρώπινων δικαιωμάτων, σκεπτικό όχι άγνωστο από τη διαμάχη σχετικά με την άμβλωση (Βιδάλης 1999: 37-63).

Μερικοί όχι μόνο επιστήμονες αλλά και θεράποντες της βιοηθικής δεν είναι κατηγορηματικά απόλυτοι στην απαγόρευση της αναπαραγωγικής κλωνοποίησης με κυριότερο επιχείρημα το θεμιτό της άσκησης του λεγόμενου `δικαιώματος αναπαραγωγής’ όταν όλες οι άλλες δυνατότητες των άτεκνων ζευγαριών είναι ατελέσφορες. Η άσκηση του νέου αυτού `δικαιώματος’ εκτός του ότι οπωσδήποτε θα προσκρούσει σε νέα δικαιώματα του παιδιού που ήδη έχουν αρχίσει να ζητούν αναγνώριση μετά την τεχνητή γονιμοποίηση και την υποκατάστατη μητρότητασ.7 δεν είναι βέβαιο αν θα διασφαλίσει τη φυσική και ψυχοπνευματική ανάπτυξη του κλώνου, την αναπαραγωγική του ικανότητα και την ποιότητα της προσωπικής και κοινωνικής ζωής του. Και οπωσδήποτε, ως πιστό σε γενικές γραμμές αντίγραφο του δότη του, ο κλώνος θα νιώθει ελάχιστα ελεύθερος και ανεξάρτητος για τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του.

Ο κόσμος μας με τους ανθρώπους του, όπως τον βρήκαμε και τον ξέρουμε, μπορεί να μην είναι ο άριστος, ίσως ούτε ο καλλίτερος δυνατός. Εχει ειπωθεί πως οι φιλόσοφοι πρέπει να τον αλλάξουν. Να τον αλλάξουν ίσως ηθικά και κοινωνικά αυτό τον οικείο, τον γνώριμο κόσμο που παραλάβαμε για να κληροδοτήσουμε στα παιδιά μας. Ο κόσμος όμως που θα μπορούσε να προκύψει αν η αναπαραγωγική κλωνοποίηση και μάλιστα με γενετικές μεταλλάξεις και ευγονικά κριτήρια έμπαινε στη ζωή των παιδιών και των εγγονών μας θα ήταν ένας κόσμος ξένος και ανοίκειος ένας `γενναίος καινούργιος κόσμος’ έρμαιο σε αυθαίρετες ανθρώπινες επιλογές και φαουστικές τεχνογνωσιακές φιλοδοξίες. Η ευθύνη της γενιάς μας είναι τεράστια. Μπορεί ίσως να αποφασίζει κάποιος ακόμη και αυτοκαταστροφικά για τον εαυτό του, όχι όμως για την ανθρωπότητα και τις μελλοντικές γενιές. Η βιοηθική δεν λειτουργεί ως νέα Ιερά Εξέταση αλλά στο πρόβλημα αυτό ο ρόλος της είναι καταλυτικός. Η βιοηθική δεν αντιμάχεται την επιστημονική έρευνα. Παίρνει την επιστήμη πολύ στα σοβαρά. Στο όνομα όμως της ανθρώπινης αξίας υψώνει ως ανάχωμα σε τυχόν αλαζονικά και αστόχαστα οράματα της γενετικής μηχανικής, της `ανθρωπογονίας’ και της `ανθρωποτεχνικής’ την `αρχή της ευθύνης’ (Jonas 1979).

Η βιοηθική λειτουργεί θεωρητικά και πρακτικά. Φωτίζει τα προβλήματα, φέρνει τον επιστήμονα και τεχνοκράτη ενώπιον των ευθυνών τους και δείχνει τί το πολύ ανθρώπινο διακυβεύεται με τις παρεμβάσεις τους, χαράζοντας ενίοτε κάποιες κατευθυντήριες γραμμές. Η βιοηθική επεμβαίνει μόνο όταν τα επιτεύγματα της επιστήμης και της τεχνολογίας απειλούν την ακεραιότητα και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου, όταν παραβιάζονται θεμελιώδη δικαιώματά του και γενικά όταν απειλείται όχι μόνο η ποιότητα της ζωής αλλά και η ίδια η ζωή και μάλιστα και των μελλοντικών γενεών. Χωρίς να διαπνέεται από αντι-επιστημονικό και αντι-τεχνοκρατικό πνεύμα ή να αντιστρατεύεται από νοσηρή κινδυνοφοβία την ελευθερία της έρευνας, έρχεται η βιοηθική να θέσει ορισμένα όρια στην ανεξέλεκτη πορεία της βιοτεχνολογίας όπου αυτή δεν αποβαίνει τελικά προς όφελος του ανθρώπου ως ανθρώπου και όπου ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός αλλά ως μέσον. Δεν έρχεται η βιοηθική να σταματήσει την πρόοδο, αλλά να υποδείξει τις ασφαλιστικές δικλείδες που θα διασφαλίσουν τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αυτονομίας και αξιοκρατικής συμβίωσης χωρίς να παραβλέπει τις θετικές ενέργειες των τεχνοεπιστημών για την άρση της γενετικής αδικίας.

Πολλές φορές, όταν κυρίως διαφαίνεται ότι η γενετική μηχανική έρχεται να `παίξει τον Θεό’, να υποκαταστήσει τη φύση ή με τα επιτεύγματά της να θέσει σε κίνδυνο την ανθρώπινη φύση, δίνεται η εντύπωση ότι το ηθικό ανάγεται σε τελευταία ανάλυση στο φυσικό ή το φυσιολογικό (normal). Καταρχήν η γενετική μηχανική ακόμη και στη διαβόητη περίπτωση της κλωνοποίησης, δεν δημιουργεί ζωή από το μηδέν, απλώς ανασυνθέτει δεδομένο γενετικό υλικό. (Καλοκαιρινού 2001: 62-74). Η τερατογένεση της λογοτεχνίας είναι ίσως υπερβολικά αποτρεπτική, αλλά η `θετική’ ευγονική οπωσδήποτε δεν έχει επίγνωση ορίων. Ο ηθικός λόγος ωστόσο είναι λόγος κανονιστικός (normative), δεοντοκρατικός, και το μεγάλο πρόβλημα της ηθικής και της αξιολογίας είναι η μετάβαση από την περιγραφική γλώσσα στην κανονιστική, από τον κόσμο των γεγονότων, της γυμνής φύσης, στον κόσμο των αξιών, από το `είναι’ στο `πρέπει’. Ετσι, δεν κηρύσσει η βιοηθική ως ηθική μια κάποια ρουσοϊκού ή ρομαντικού τύπου `επιστροφή στη φύση’, γιατί ο όρος φύση ήταν ήδη από την εποχή των προσωκρατικών φυσιολόγων αμφίσημος. Ο κόσμος της φύσης ως τυφλής δύναμης μπορεί ίσως να ενδιαφέρει την ηθολογία έστω και την κοινωνιοβιολογία αλλά όχι την ηθική καθαυτή ως απότοκο της ελευθερίας που αποβλέπει στο ευ ζην. Ο,τιδήποτε λοιπόν έρχεται να βελτιώσει την ανθρώπινη κατάσταση δεν είναι καταρχήν ύποπτο. Γίνεται ύποπτο από τις, έστω μακροπρόθεσμα, επιβλαβείς για τον άνθρωπο και το οικοσύστημα συνέπειές του. Ο άνθρωπος ως ελευθερία, ορθολογικότητα και δημιουργικότητα προχώρησε με την επιστήμη και την τεχνική πέρα από τη φύση στον πολιτισμό και στον `ηθικό θεσμό της ζωής’. Μια έκκληση στη φύση λοιπόν κηρύσσει ίσως μια `συμφωνία με τη φύση’ στη στωική έννοια, όπου όμως το `κατά φύσιν’ ανάγεται στο `κατά λόγον και κατ’ αρετήν ζην’. Ακριβώς επειδή ο ηθικός θεσμός της ζωής επιβάλλει αυτοπεριορισμούς και ενδιαφέρον για τον άλλο, αναγνώριση της ανθρώπινης αξίας και σεβασμό των δικαιωμάτων του ατόμου στη ζωή και στο σώμα του, φέρνει η βιοηθική τους θεράποντες της επιστήμης και της τεχνολογίας ενώπιον των ευθυνών τους, απαιτεί ένα `λόγον διδόναι’ και τους κάνει να αναρωτηθούν όχι πια για τα μέσα αλλά για τους σκοπούς τους. Επιβάλλει τον αυτοέλεγχο στον προμηθεϊκό τους ενθουσιασμό ξαναθυμίζοντας τον άνθρωπο, αποδέκτη των επιστημο-τεχνικών επιτευγμάτων, ως `μέτρον απάντων χρημάτων’.

Ηθική και βιοηθική

Καίτοι σε μεγάλη έκταση θεωρητική, δεν προτείνει η βιοηθική, ως πρακτική επίσης δραστηριότητα, την εφαρμογή συγκεκριμένων ηθικών θεωριών στην πράξη, όπως ούτε η εφαρμοσμένη ηθική γενικώς (De Marco-Fox 1986: 17- 18). Και μάλιστα γιατί με βάση τις κυριότερες παραδοσιακές ηθικές θεωρίες, τη δεοντοκρατία και τον ωφελιμισμό, αλλά και άλλες νεότερες, όπως την ηθική των κανόνων, του ορθού, των σκοπών, των καθηκόντων και των δικαιωμάτων καθώς και την αρεταϊκή και `αφηγηματική’ (narrative) ηθική, πολλά ηθικά διλήμματα επιδέχονται διαφορετικές λύσεις (Δραγώνα-Μονάχου 1995: 359-366). Κατά τη λήψη πολιτικο-κοινωνικών αποφάσεων η συνεπειοκρατία διεκδικεί βέβαια κάποια προτεραιότητα γιατί οι συνέπειες στη δημόσια ηθική και πολιτική είναι ευρύτερες και σοβαρότερες από τις προθέσεις και τις προσωπικές επιλογές και ένας αρνητικός κανονολογικός ωφελιμισμός που αποσκοπεί στην απάλυνση του πόνου δεν φαίνεται καταρχήν ξένος στη σφαίρα της βιοηθικής. Η καθολικότητα των αρχών της δεοντοκρατίας ωστόσο, η αμεροληψία και η αντιμετώπιση του ανθρώπου ως αυτοσκοπού και ποτέ ως μέσου προσφέρονται επίσης για ένα οικουμενικό ηθικό κώδικα και πρόσφατα έχει και θεωρητικά επιτευχθεί μία κάποια σύγκλιση ανάμεσα στη δεοντοκρατία και τον ωφελιμισμό.σ.8 Μια μορφή αρεταϊκής ηθικής επικαλούνται οι υπέρμαχοι της `συνείδησης του γιατρού’ και αντίμαχοι της βιοηθικής σε οριακές καταστάσεις, που ομως τελικά δεν είναι παρά μια ιδιωτική πηγή επιταγών, ενώ η ηθική έχει δημόσιο χαρακτήρα και, αν δεν επιτυγχάνει ομοφωνία και αντικειμενικότητα, μπορεί να είναι τουλάχιστον διϋποκειμενική. Η `ηθική του διαλόγου’, ο νεο-πραγματισμός, η `αφηγηματική ηθική’, η `ηθική της ακεραιότητας’ αλλά και η φεμινιστική `ηθική της φροντίδας’ προσφέρονται επίσης για μερικούς ως θεωρητική υποδομή της βιοηθικής. Δεν λείπουν ακόμη και οι υποστηρικτές της συνάφειας της βιοηθικής με πιο τεχνικές θεωρίες της φιλοσοφίας της πράξης όπως η `θεωρία των παιγνίων’ (game theory), η `θεωρία της κοινωνικής ευημερίας’ (social welfare theory) ή η θεωρία της απόφασης (decision theory).

Η πλαισιοκρατία (contextualism) ωστόσο με βάση τα πραγματικά δεδομένα (Winkler-Coombs 1993: 4-5), καίτοι χωρίς να ευτελίζεται σε περιπτωσιολογία- καζουιστική, και η `στοχαστική ισορροπία’ ανάμεσα σε κοινές ενοράσεις, σταθμισμένες κρίσεις και βασικές, κοινά αποδεκτές, ηθικές αρχές (Ρωλς 2001) αποτελούν χρήσιμο υποκατάστατο της γραμμικής εφαρμογής ηθικών θεωριών στην πράξη. Ανεξάρτητα από την ηθική θεωρία που μπορεί να αποτελεί τη θεωρητική υποδομή στις ετυμηγορίες της βιοηθικής, σημασία έχει η συνέπεια, η αμεροληψία και ο σεβασμός της ανθρώπινης αξίας και ζωής.σ.9 Η θεωρία δεν είναι απαραίτητη και δεν λείπουν οι υποστηρικτές του αντι-θεωρητικού χαρακτήρα της ηθικής γενικότερα (Βιρβιδάκης 1994). Η βιοηθική στην κριτική της στάση απέναντι σε αθέμιτες εφαρμογές των τεχνο- επιστημονικών επιτευγμάτων καθώς και σε τυχόν οικονομική και πολιτική εκμετάλλευσή τους επιστρατεύει κυρίως ορισμένες έννοιες-γέφυρες ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη, όπως είναι η δικαιοσύνη και τα δικαιώματα, και ένα σύνολο καθολικών αξιών ευρέως αποδεκτών για το ευ ζην, ένα κοινό, δηλαδή, σε όλους τους ανθρώπους και τους λαούς `πυρήνα της ηθικότητας’.

Ηδη από την περασμένη δεκαετία αρχίζουν να κερδίζουν έδαφος ηθικές θεωρίες που βασίζονται στα δικαιώματα. Τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν ήδη επιτύχει μια διαπολιτισμική συναίνεση και προωθούν με βάση την ορθολογικότητα και την καθολικευσιμότητα το σχέδιο του Διαφωτισμού για ένα οικουμενικό ηθικό θεσμό της ζωής (Δραγώνα-Μονάχου 1986). Εκτός από τις βασισμένες στα δικαιώματα ηθικές θεωρίες του David Gauthier και του Alan Gewirth, του Carlos Nino και άλλων, τα ανθρώπινα δικαιώματα κατέχουν σημαντική θέση στην ηθική θεωρία του JΒrgen Habermas, στην ηθικο-πολιτική του John Rawls και του Ronald Dworkin και καίρια θέση με αξιωματική αναγνώρισή τους στην πολιτική θεωρία του Robert Nozick (Δραγώνα-Μονάχου 1995: 325-352). Ο Gewirth εξάλλου στα πιο πρόσφατα έργα του και κυρίως στο άρθρο `Common Morality and the Community of Rights’ και στη μονογραφία The Community of Rights ( 1993, 1996) θεωρεί τα δικαιώματα πυρηνικά στοιχεία μιας κοινής ηθικής. Βλέπει τον σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων ως την εκλογικευμένη εκδοχή της παγκόσμιας ηθικής αρχής του χρυσού κανόνα (Δραγώνα-Μονάχου 1999: 153). Και ένας οικουμενικός πυρήνας είναι αναγκαίος στη βιοηθική, διαφορετικά ίσως από άλλους κλάδους της εφαρμοσμένης και επαγγελματικής ηθικής όπου επαρκεί η γενίκευση (Δραγώνα-Μονάχου 2000: 223-225).

Ετσι, περισσότερο ίσως από τις άλλες ηθικές έννοιες, κατηγορίες και επιταγές ο σεβασμός των αθρώπινων δικαιωμάτων μπορεί να αποτελέσει τη θεωρητική υποδομή που ίσως είναι αναγκαία στη βιοηθική στα πλαίσια μάλιστα μιας οικουμενικής μινιμαλιστικής ηθικής. Μπορεί ακόμη η θεωρητική θεμελίωση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, παρά τις σημαντικές φιλοσοφικές προσπάθειες τουλάχιστον μισού αιώνα, να είναι ακόμη προβληματική (Δραγώνα-Μονάχου 1986: 219-238), όμως τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν χαρακτηρισθεί ως πολιτισμικά γεγονότα καθολικής αποδοχής που γεφυρώνουν το χάσμα `από το είναι στο πρέπει’ (Putnam 1980: 305). Εχουν ακόμη θεωρηθεί ως η σπουδαιότερη επινόηση του πολιτισμού μας, προϊόντα ανθρώπινης δημιουργικότητας και εργαλεία για την αποφυγή καταστροφών και, θα πρόσθετα, αυθαιρεσίας, ώστε μία ηθική ανθρώπινων δικαιωμάτων να δημιουργεί με ορθολογική συζήτηση την ηθική συνείδηση της ανθρωπότητας που δεν επιδέχεται διαβαθμίσεις ως οδόφραγμα απέναντι σε κάθε εχθρική της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ενέργεια, να μπορεί να αντισταθμίσει την έλλειψη νομικής κατοχύρωσης και να αντικρούσει όλες τις ιδεολογίες που τα αντιστρατεύονται (Nino 1993) αλλά και να υπερβεί τον ηθικό δογματισμό, σχετικισμό και σκεπτικισμό (Dragona-Monachou 1998, Nickel 1987: IX, 75). Δεν είναι λοιπόν τυχαίο που η UNESCO έχει ξεκινήσει την τελευταία δεκαετία ένα φιλόδοξο αλλά αδήριτα αναγκαίο φιλοσοφικό κατά βάση αλλά και διεπιστημονικό πρόγραμμα για μια οικουμενική μινιμαλιστική ηθική με κοινές αξίες και με βάση τα ανθρώπινα δικαιώματα που αποσκοπεί να υπερβεί τον πολιτισμικό σχετικισμό στηριγμένη στην αρχή του διαλόγου (Δραγώνα- Μονάχου 1999: 157-162). Τα μεγάλα προβλήματα και διλήμματα που αντιμετωπίζει η βιοηθική επιβάλλουν μια ενιαία ηθική πολιτική και υπογραμμίζουν την ηθική ευθύνη όλων όσοι διαχειρίζονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο τις τύχες των ανθρώπων και τα κοινά. Πολύ περισσότερο που στις μέρες μας τα ανθρώπινα δικαιώματα και οι προϋποθέσεις τους φαίνεται να κινδυνεύουν από τις πρόσφατες συνταρακτικές εξελίξεις της βιοτεχνολογίας.

Βιοηθική και ανθρώπινα δικαιώματα

Ο κίνδυνος όχι απλώς περιπτωσιακής παραβίασης αλλά και κατάφωρης καταπάτησης των ατομικών, αλλά και γενικότερα των ανθρώπινων δικαιωμάτων, από ποικίλα κέντρα εξουσίας μετά την ιλιγγιώδη εξέλιξη της βιοτεχνολογίας και τις άπειρες δυνατότητες της γενετικής μηχανικής έχει τελευταία δραματικά επισημανθεί. Εντελώς πρόσφατα τα φαντάσματα της επιστημονικής και φιλοσοφικής φαντασίας ανασταίνονται στο τελευταίο βιβλίο του γνωστού για το `τέλος της ιστορίας’, μέλους της αμερικανικής Συμβουλευτικής Επιτροπής Βιοηθικής, που αναφέρεται στον πρόεδρο, Francis Fukuyama, Our Posthuman Future: Consequences of the Biotechnology Revolution (2002). To μετα-ανθρώπινο μέλλον μας ανακαλεί στη μνήμη τα αρκετά προφητικά βιβλία των Orwell και Huxley. Η απήχηση του βιβλίου αυτού αμέσως μετά την έκδοσή του, ανάλογη ίσως με τη Σύγκρουση των πολιτισμών του Huntington πριν πέντε χρόνια (Δραγώνα-Μονάχου 1999: 145-147), εξηγεί οπωσδήποτε, αν δεν δικαιώνει, τη διάχυτη αγωνία για ενδεχόμενη αλλαγή της ανθρώπινης φύσης, εξαφάνιση των παραδoσιακών αξιών και τουλάχιστον περιθωριοποίηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων από τη βιοτεχνολογική επανάσταση που τείνει να οδηγήσει σε μια `μετα-ανθρώπινη φάση της ιστορίας’. Μια μεταβολή αυτού που είμαστε, τονίζει ο Fukuyama, σ.10 αλλαγή της άποψης για την `ισότητα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας’, διασάλευση της ιδέας της καθολικότητάς της και επικράτηση της `γενετικής ανισότητας’ κυριότατα από την ευγονική και τις παρενέργειές της χρήσης της, `θα έχει πιθανότατα αρνητικές συνέπειες για τη φιλελεύθερη δημοκρατία και τη φύση της ίδιας της πολιτικής’. Ο συγγραφέας διερωτάται βέβαια αν υπάρχει μια δεδομένη ανθρώπινη φύση που κινδυνεύει αμετάκλητα από τη βιοτεχνολογία. Γιατί, διαφορετικά, δεν διακυβεύονται ηθικά δικαιώματα που δήθεν απορρέουν από της φύση μας. Ανασύροντας ωστόσο, όπως επισημαίνεταισ.11 `ένα είδος αριστοτελικής σκέψης’, ορίζει την ανθρώπινη φύση ως `το σύνολο των συμπεριφορών και των χαρακτηριστικών που είναι τυπικά του ανθρώπινου είδους και προέρχονται περισσότερο από γενετικούς παρά από εξωγενείς παράγοντες’. Ο νιτσεϊκά εσχατολογικός χαρακτήρας της θεωρίας, το διακύβευμα του ανθρωπισμού, της ελευθερίας και των ανθρώπινων δικαιωμάτων έχει αρχίσει να σχολιάζεται καυστικάσ.12. Παρόμοιοι φόβοι για ενδεχόμενη μεταβολή της ανθρώπινης φύσης και διακινδύνευση της ιδέας της ισότητας ως αναγκαίων όρων των ανθρώπινων δικαιωμάτων είχαν εκφραστεί μετριοπαθέστερα και αρκετά εύστοχα και στη χώρα μας εδώ και δυο χρόνια.

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς στο ενδιαφέρον άρθρο του `Βιοτεχνολογία και ανθρώπινα δικαιώματα’ (7.5.2000) παρατηρεί:

`Η ταχύτατη πρόοδος στην αποκρυπτογράφηση των ατομικών γενετικών κωδίκων τείνει να αποδυναμώσει και να αναστρέψει τις θεμελιώδεις παραστάσεις μας για τη φύση του ανθρώπου. Τόσο η αφετηριακή παραδοχή της ελευθερίας της βουλήσεως όσο και το αξίωμα της φυσικής ισότητας και ισοδυναμίας των ανθρώπων ενώπιον του νόμου και των θεσμών θα πρέπει να συμπληρωθούν και να αναθεωρηθούν σε πολλές από τις προεκτάσεις τους’.

Με τον άνθρωπο `εγκλωβισμένο στην προεγγεγραμμένη διαφορά του’ κι έτσι `εγγενώς διαφορετικό’ από τον συνάνθρωπο, επισημαίνει, `οι αφετηρίες των θεμελιωδών δικαιωμάτων θα εμφανισθούν αίφνης ως ανεπαρκώς κατοχυρωμένες’. Βλέπει έτσι `την αναγνώριση ίσων δικαιωμάτων πρακτικά αλυσιτελή και κανονιστικά αντινομική’ και με δεδομένη την ανισότητα και την `προϊεράρχηση’ των ανθρώπων και θεωρώντας το αίτημα του εμπλουτισμού των δικαιωμάτων δευτερεύον, φαίνεται να έχει τη γνώμη ότι `ολόκληρο το νοηματικό σύστημα των ανθρώπινων δικαιωμάτων θα πρέπει να μετασχηματιστεί’ και να `αναδιατυπωθούν οι προϋποθέσεις και τα όρια των ατομικών διεκδικήσεων ενώπιον του `βιολογικού δικαστή», αλλά οι τυχόν γενετικές διαφορές δεν συνιστούν ηθική ανισότητα για να επηρεάσουν την ιδέα των δικαιωμάτων. Σωστά τον απασχολούν ενδεχόμενα `δικαιώματα στη γενετική τελείωση’ και η αντιμετώπιση των γενετικών ανισοτήτων. Χωρίς να συνιστά περιορισμό της επιστημονικής έρευνας επισημαίνει την ανάγκη `ενός γενικού προβληματισμού που άπτεται ευθέως τόσο της κλυδωνιζόμενης εικόνας μας για τη `φύση του ανθρώπου όσο και τα ανθρώπινα δικαιώματα που στηρίζονται σέ αυτή την εικόνα’.

Ο Τσουκαλάς θεωρεί τα προβλήματα `που τίθενται στην ανθρωπότητα’ όχι απλώς `βιοηθικά’ αλλά κατ’ εξοχήν `βιοπολιτικά’ και ‘βιοκοινωνικά’ και τα εντοπίζει `στη διατύπωση `νέων δικαιωμάτων’ ενός μεταβαλλόμενου ανθρώπου , δικαιωμάτων τα οποία δεν είναι δυνατόν ποτέ να απάγονται από τη `φύση’ του ανθρώπου, αλλά, αντίθετα , θεσπίζονται ενάντια και εις πείσμα της φύσης’. Τα δικαιώματα πράγματι δεν συνάγονται από τη βιολογική φύση του ανθρώπου αλλά από τη `φύση’ του στην εποικοδομητική της έννοια (Donnelly 1985: 6). Οπωσδήποτε όμως αδικεί τη `σημερινή’ ηθική όταν τη χαρακτηρίζει `στενόκαρδη και ολοένα και πιο αναχρονιστική’, γιατί η ηθική σήμερα είναι πιο ανοιχτή από ποτέ άλλοτε και δεν περιφρουρεί απλώς τα ανθρώπινα δικαιώματα που εξάλλου αποτελούν την υποδομή της, αλλά ακριβώς ως βιοηθική τώρα προβάλλει τον σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων ως ασπίδα ενάντια στη λαίλαπα της τεχνο-επιστημονικής προόδου.

Δεν θα συζητήσω εδώ σ.13 αν υπάρχει ή όχι μια ανθρώπινη φύση και δεν είναι η έννοια αυτή ανθρώπινη κατασκευή (Rameix 1996: 53) ούτε αν ο άνθρωπος είναι `το σύνολο των γονιδίων του’. Ούτε πώς και κατά πόσον η ανθρώπινη φύση ως βιολογικό και όχι ως ηθικό δεδομένο, αποτελεί πηγή των ανθρώπινων δικαιωμάτων (Κιντή 2000), ή αν μια έννοια `φυσικής ισότητας’ αποτελεί προϋπόθεσή τους. Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι μεταξύ άλλων `αρχεία’ αποφάσεων του ανθρώπου με βάση τις ανάγκες και τις μετα-ανάγκες του (MacDonald 1947). Aξίζει να σημειωθεί, για τη συνάφεια βιοηθικής- δικαιωμάτων, ότι ένα χρόνο πριν από την Οικουμενική Διακήρυξη, ήδη το 1947, συγκροτήθηκε ο Κώδικας της Νυρεμβέργης για την προστασία της ελευθερίας και της αξιοπρέπειας του ατόμου από τις καταχρήσεις και τις διαστροφές του βιο-ιατρικού πειραματισμού. Παρόμοιες με τις παραπάνω ανησυχίες βρίσκουμε ωστόσο και σε πιο πρόσφατες από την Οικουμενική Διακήρυξη διακηρύξεις και σε άλλους στοχαστές. Ηδη το 1968 στη Διακήρυξη της Τεχεράνης με την ευκαιρία του Παγκόσμιου Συνεδρίου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα διαβάζουμε:

`Ενώ οι πρόσφατες επιστημονικές ανακαλύψεις και η τεχνολογική πρόοδος έχουν ανοίξει απέραντες προοπτικές για οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική πρόοδο, εξελίξεις αυτού του είδους ωστόσο θέτουν σε κίνδυνο τα δικαιώματα και τις ελευθερίες του ατόμου και θα απαιτήσουν συνεχή προσοχή’.

Και δεν λείπουν επιφυλάξεις σχετικά με την επικαιρότητα της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων. Ο Hottois λ.χ. παρατηρεί ότι ενώ η τεχνο-επιστημονική ανάπτυξη βοήθησε στα νεότερα χρόνια την υπόθεση των ανθρώπινων δικαιωμάτων απελευθερώνοντας τους ανθρώπους από την άγνοια, τα τελευταία πενήντα χρόνια, μέσω μιας αμοραλιστικής `τεχνικής προσταγής’ οι τεχνο-επιστήμες `ανέπτυξαν τη δυνατότητα να τροποποιήσουν τη φύση συμπεριλαμβανομένης και της ανθρώπινης φύσης κατά ένα τρόπο που τείνει να έλθει σε σύγκρουση με το πνεύμα των ανθρώπινων δικαιωμάτων’. Βλέπει πάντως στην Οικουμενική Διακήρυξη να λείπει η φυσιοκρατική διάσταση μιας προ-δαρβίνειας αντίληψης της φύσης των παλαιότερων Διακηρύξεων και επισημαίνει και αυτός ότι μια στέρεη στήριξη της ισότητας των ανθρώπινων όντων ενάντια στις γενετικές διακρίσεις `που έχει επενδυθεί στην ιδέα των ανθρώπινων δικαιωμάτων’, πρέπει να συμπληρωθεί με μια έννοια `ακριβοδικίας’ (equitΓ) και ότι αρκετά άρθρα της Διακήρυξης αυτής έχουν βιοηθική αναφορά. Καίτοι κάποιες αξίες της φαίνονται ασυμβίβαστες με σύγχρονες τεχνοεπιστημονικές δυνατότητες που αφορούν κυρίως ρύθμιση των νέων δυνατοτήτων αναπαραγωγής και του μεγάλου και αμφιλεγόμενου προβλήματος της ευθανασίας, αυτό που κυρίως χρειάζεται κατ’ αυτόν είναι είτε προσθήκη κάποιων νέων άρθρων είτε συμπλήρωσή της με νέες Διακηρύξεις που παίρνουν υπόψη τους τα νέα δεδομένα σύμφωνα με τις αρχές της βιοηθικής `Hottois 2001: 315-321). Κι αυτό έχει ήδη αρχίσει να γίνεται για την αποσόβηση κυρίως ενδεχόμενων γενετικών διακρίσεων σε πανευρωπαϊκή και διεθνή κλίμακα με πρωτοβουλία κυρίως των Επιτροπών Βιοηθικής και σύμφωνα με τις αρχές της.

Πενήντα περίπου χρόνια μετά την `Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων’, το 1997, το Συμβούλιο της Ευρώπης προχώρησε στη `Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τη Βιοϊατρική’. Διαβάζουμε στο άρθρο 1:

`Τα συμβαλλόμενα μέρη αυτής της Σύμβασης θα προστατεύουν την αξιοπρέπεια και την ταυτότητα όλων των ανθρώπινων όντων και θα εγγυώνται σε όλους χωρίς καμιά διάκριση σεβασμό της ακεραιότητάς τους και των άλλων δικαιωμάτων και θεμελιωδών ελευθεριών αναφορικά με την εφαρμογή στην πράξη της βιολογίας και της ιατρικής’.

Κατά το άρθρο 11

`απαγορεύεται κάθε διάκριση με βάση τη γενετική κληρονομιά ‘

και κατά το άρθρο 13

`μόνο προληπτικοί, διαγνωστικοί και θεραπευτικοί σκοποί δικαιολογούν παρέμβαση στο ανθρώπινο γονιδίωμα’.

Σαφέστερη για την ενότητα αλλά και τη διαφορετικότητα των ανθρώπων

είναι η `Οικουμενική Διακήρυξη για το Ανθρώπινο Γονιδίωμα και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα’ της UNESCO το 1999 στο πλαίσιο του παγκόσμιου προγράμματος για την προστασία του ανθρώπινου γονιδιώματος το οποίο αποτελεί τη βάση

`της θεμελιώδους ενότητας όλων των μελών της ανθρώπινης οικογένειας’ και έτσι κοινή `κληρονομιά της ανθρωπότητας’.

Στο κείμενο αυτό διασφαλίζεται η ελευθερία της έρευνας

`που αποτελεί μέρος της ελευθερίας της σκέψης’ αλλά και διακηρύσσεται `το δικαίωμα του σεβασμού της αξιοπρέπειας του ατόμου, ανεξάρτητα από τα γενετικά του χαρακτηριστικά στα οποία δεν είναι τελικά αναγώγιμο, καθώς και ο σεβασμός της μοναδικότητας και ποικιλίας του’ (άρθρο 2).

Απαγορεύεται η εμπορευματοποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος στη φυσική του κατάσταση, η οποιαδήποτε διάκριση με βάση γενετικά χαρακτηριστικά και απαιτούνται ελεύθερη και ενημερωμένη συγκατάθεση του ενδιαφερομένου και αυστηρές προδιαγραφές για οποιαδήποτε έρευνα, θεραπεία ή διάγνωση που επηρεάζει το γονιδίωμά του και πρέπει να συντείνει αποκλειστικά προς όφελος της υγείας του. Σε καμιά περίπτωση δεν νοείται στο πλαίσιο αυτό

`παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων, των θεμελιωδών ελευθεριών και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας’ (άρθρο 6).

Τονίζεται ακόμη ότι καμιά σχετική με το αθρώπινο γονιδίωμα έρευνα δεν πρέπει να επικρατεί του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων (άρθρο 10) ενώ πρακτικές αντίθετες με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια όπως η αναπαραγωγική κλωνοποίηση ανθρώπου `δεν θα επιτραπούν’ (άρθρο 11). Τέλος, στη διακήρυξη αυτή γίνεται λόγος για

`ανεξάρτητες, πολυ-επιστημονικές και πολυφωνικές επιτροπές ηθικής για την εκτίμηση των ηθικών, νομικών και κοινωνικών ζητημάτων που προκύπτουν από την έρευνα στο ανθρώπινο γονιδίωμα και τις εφαρμογές της’ (άρθρο 16).

Ο σεβασμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων λοιπόν αποτελεί το κυριότερο κριτήριο αξιολόγησης της τεχνο-επιστημονικής προόδου από τη βιοηθική που πρέπει κατά πρώτο λόγο ως οικουμενική ηθική να νοείται ως `ηθική βασισμένη στα δικαιώματα’.

Με βάση τις ασφαλιστικές δικλείδες που κατοχυρώνει ο σεβασμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων, η `θετική’ γενετική με την καινούργια πολύτιμη γνώση και τις θεμιτές για θεραπευτικούς σκοπούς παρεμβάσεις της μπορεί να βελτιώσει την ανθρώπινη κατάσταση και να περιορίσει την κοινωνική αδικία που προέρχεται από τη γενετική λοταρία. Η συμμετοχή στις επιτροπές βιοηθικής εξάλλου και εκπροσώπων των υπό ηθική εκτίμηση βιο- και τεχνο-επιστημών δεν αφήνει τις σχετικές επιστήμες και την τεχνολογία έκθετες σε δογματισμό και υπερσυντηρητισμό, σε θρησκευτικές προκαταλήψεις και σε ατέρμονη φιλοσοφική θεωρητικολογία. Η βιοηθική δεν καταργεί την καθιερωμένη ούτε κομίζει μια νέα ηθική. Η βιοηθική αποτελεί ίσως αναγέννηση και πλήρωμα της ηθικής. Σωστά τέθηκε το ερώτημα πώς `….η ιατρική έσωσε τη ζωή της ηθικής’ (Toulmin 1986: 265-275) και ακόμη, `αν η ηθική δεν μπορεί να βοηθήσει την ιατρική, πρέπει να κλείσει το μαγαζί της’ (Hare 1993: 1). Ούτε ίσως χρειάζεται νέες αξίες. Ξαναθυμίζει απλώς ότι `πάσα επιστήμη χωριζομένη αρετής πανουργία και ου σοφία φαίνεται’.

Σημειώσεις

1. Είναι χαρακτηριστικό ότι το βιο- ως πρώτο συνθετικό έχει έκτοτε εισχωρήσει και κάποτε επικρατήσει σε πολλές περιοχές της επιστήμης και του δικαίου, όχι μόνο με αφετηρία τη βιολογία αλλά και το περιβάλλον. Συχνά γίνεται λόγος για βιοκεντρισμό, βιοποικιλότητα, βιοδίκαιο, βιονόμο, βιοπροστασία, βιοτρομοκρατία, βιο-επικινδυνότητα, βιοτράπεζες, κ.λπ. Μερικοί νεολογισμοί μάλιστα είναι και δύσκολο να αποδοθούν στα ελληνικά, όπως bioindustrie, bioengineering κ.λπ. Βλ. σχετικά στην πολύ καλή Νέα Εγκυκλοπαίδεια Ηθικής των Hottois-Missa 96-148. Μερικοί όροι έχουν πλέον ευρύτερα καθιερωθεί, όπως η `βιο-οικονομία’ και η `βιοπολιτική’, συνεπίκουρη της βιοηθικής, ως `κοινωνική, εθνική και διεθνής διαχείριση και ρύθμιση των προβλημάτων που προκύπτουν από την εξέλιξη της βιοτεχνολογίας’.

2. Πρόκειται για το Στρογγυλό Τραπέζι Υπουργών Ερευνας και Τεχνολογίας που πραγματοποιήθηκε στις 23-28 Οκτωβρίου 2001 στο Παρίσι στο πλαίσιο της 31ης Γενικής Συνέλευσης της UNESCO `με σκοπό την ανταλλαγή απόψεων πάνω στα θέματα δεοντολογίας που θα πρέπει να διέπουν τις εφαρμογές των νέων τεχνολογιών στον τομέα της βιο-ιατρικής’. Είναι χαρακτηριστικό ότι αναζητήθηκαν εκεί οι βασικές αρχές της βιοηθικής `με άξονα το σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων’.

3. Εχω συζητήσει εκτενώς το εξαιρετικά αυτό σημαντικό απόσπασμα σε εκδήλωση της Δελφικής Εταιρείας και σε πιο πρόσφατο Συνέδριο για την αρχαία φιλοσοφία. Το κείμενο της ανακοίνωσής μου με τίτλο `Democritus on the Transformation of Man’ πρόκειται να δημοσιευθεί στο περιοδικό Διοτίμα.

4. Πρόκειται για τον ορισμό που βρίσκουμε στη δεύτερη έκδοση της Εγκυκλοπαίδειας Βιοηθικής (πρώτη έκδοση 1975) που αναφέρει ο Albert Jonsen στο λήμμα Medical Ethics, (historical) στην Encyclopedia of Ethics των Becker and Becker (2001: 1070).

5. Βλ. Καθημερινή 2.6.2002 άρθρο από τον Economist με τίτλο `Χάνουμε τον έλεγχο του εγκεφάλου μας’ από την πρόοδο της νευροτεχνολογίας. Είναι φυσικό ως μη ειδική στο τεχνο-επιστημονικό μέρος να αντλώ τις πληροφορίες μου για τα πολύ τελευταία δεδομένα και από τις εφημερίδες που μάλιστα δείχνουν μεγάλη ευαισθησία και ευαισθητοποιούν αποτελεσματικά την κοινή γνώμη στα ηθικά προβλήματα.

6. Με τη διάκριση ανάμεσα σε περισσότερα είδη του αριστοτελικού `δυνάμει’ ο συγγραφέας του δημοσιευμένου στην εξαιρετική συλλογή των Kuczewski και Polansky άρθρου του υποστηρίζει ότι κατά τον Αριστοτέλη το έμβρυο με βάση το `ουσιώδες δυνάμει’ του (essential or substantial potentiality) πρέπει να εκληφθεί ως ενεργεία ον. Ο Αριστοτέλης ωστόσο αγνοεί τη διάκριση ανθρώπινου όντος και ανθρώπινου προσώπου.

7. Εχω συζητήσει τα νέα αυτά δικαιώματα του παιδιού, λ.χ. το δικαίωμα της νομιμοποίησης, της αναγνώρισης και επικοινωνίας με βιολογικούς γονείς, κ.λπ. και θέματα προστασίας του εμβρύου στην υπό έκδοση εισήγηση `Αξίες, παιδεία, δικαιώματα’ σε εκδήλωση της Διεθνούς Αμνηστίας το 2002. Βλ. σχετικά B.M.Knoppers – M.J. Bernardi , `Droits de l’ enfant’ και N. Massαger, `Droits de l’ embryon’ στη Nouvelle encyclopedie de bioethique, 309-315 και 363-367.

8. Αυτό μπορεί κανείς να το διακρίνει ιδιαίτερα στο ύστερο έργο του R. Hare για την ουσιώδη (substantive) και την εφαρμοσμένη ηθική και όχι για το μεταηθικό `επιτακτισμό’ του (rational universal prescriptivism) με τον οποίο έγινε κυρίως γνωστός.

9. Υπόδειγμα συζήτησης υπό το πρίσμα της βιοηθικής με βασικό κριτήριο την προστασία της ανθρώπινης ζωής αποτελεί η `Γνωμοδότηση για την εισαγωγή ανθρώπινων εμβρυϊκών βλαστοκυττάρων’ του Εθνικού Συμβουλίου Ηθικής της Γερμανίας, του οποίου προεδρεύει ο καθηγητής Σπύρος Σημίτης, που συζητήθηκε πρόσφατα στο Ινστιτούτο Γκαίτε και δημοσιεύτηκε μαζί με την `Εισήγηση για τη χρήση βλαστοκυττάρων στη Βιοϊατρική Ερευνα και την Κλινική Ιατρική’ της ελληνικής Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής με τον τίτλο Βιοηθική και Βιοπολιτική. Αθήνα: Σάκκουλας 2002.

10.Τις πληροφορίες αυτές τις αντλώ απο απόσπασμα από το νέο βιβλίο του δημοσιευμένο στην εφημερίδα The Guardian και αναδημοσιευμένο στην Καθημερινή (19.5.2002).

11. Βλ. κριτική παρουσίαση του βιβλίου από τον Μανώλη Πιμπλή στην εφημερίδα Τα Νέα 18-19.5. 2000.

12. Κυρίως από τον Peter Conrad όπως σχολιάζεται σε άρθρο του Observer αναδημοσιευμένο στην Καθημερινή (23. 5.2002).

13. Εχω συζητήσει εκτενώς το ζήτημα αυτό σε ανακοίνωσή μου (υπό έκδοση στα Πρακτικά) με τίτλο `The Similarity of Humans in the Past and Now: Biotechnology and Human Rights’ στο πρόσφατο (Οκτώβριος 2001) Διεθνές Συμπόσιο Φιλοσοφίας στη Λυών με θέμα `La difference anthropologique a l’ ere des biotechnologies’.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Abel, F. (1988). `La bioΓthique, origine et developpement’. Σε J.-F. Malherbe (επιμ.). Debuts biologiques de la vie humaine. Paris: L’ Harmatan.

Badiou, A. (1998). H ηθική. Δοκίμιο για τη συνείδηση του κακού <201>L’ethique: Essai sur la conscience du mal, 1993<203>. Μετάφρ. Β. Σκολίδη-Κ. Μπόμπα. Αθήνa: Scripta.

Beauchamp, T. (1999). `Ethical Theory and Bioethics’. Σε Beauchamp T. – Walters L.(επιμ.). Contemporary Issues in Bioethics. Belmont: Wadsworth.

Becker, L.-Becker Ch. (2001). Encyclopedia of Ethics. London: Routledge.

Βιδάλης, Τ. (1999). Ζωή χωρίς πρόσωπο. Αθήνα: Σάκκουλας.

Βιρβιδάκης, Σ. (1994). `Η αριστοτελική ηθική και σύγχρονες αντιθεωρητικές τάσεις στο χώρο της ηθικής φιλοσοφίας’. Σε Δ. Ανδριόπουλος (επιμ.). Αριστοτέλης. Αφιέρωμα στον J. Anton. Αθήνα: Εστία.

Boutin, Ch. (1999). `BioΓthique et pensee unique’. Σε Le mythe bioΓthique. Israel, L.-Memeteau G. (επιμ.). Paris: Bassano.

De Marco, J.-Fox, R. (1986). New Directions in Ethics. London: Routledge.

Donnelly, J. (1985). The Concept of Human Rights.London: Groom- Helm.

Δραγώνα-Μονάχου, Μ. ( 1986). Φιλοσοφία και ανθρώπινα δικαιώματα. Αθήνα: Παπαζήσης .

Δραγώνα-Μονάχου, Μ. (1995). Σύγχρονη ηθική φιλοσοφία: Ο αγγλόφωνος στοχασμός. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Dragona-Monachou, M. (1995a). `The Realist – Antirealist Debate and Applied Ethics’. Σε The Present Commitments of Ethics. Immamich.I. (επιμ.). Tokyo: Centre International de Philosophie et d’ Esthetique.

Dragona-Monachou, M. (1998). `Need Secular Global Ethics Conflict with Cultural Traditions?’ Σε Cultural Traditions and the Idea of Secularization, B.Chandel (επιμ.). Delhi: Center for Studies in Civilizations.

Δραγώνα-Μονάχου, Μ. (1999). `Ηθική και θρησκεία για μια παγκόσμια πολυπολιτισμική κοινωνία’. Σε Επιστήμη και Κοινωνία 2-3.

Δραγώνα-Μονάχου Μ. (2000). `Ηθική φιλοσοφία και ανθρώπινα δικαιώματα’. Σε Ισοπολιτεία IV.

Δραγώνα-Μονάχου Μ. (2001α). `Στο προσκήνιο πάλι η βιοηθική’. Καθημερινή 28.7.

Δραγώνα-Μονάχου Μ. (2001β). `Κλωνοποίηση και ηθική’. Βραδυνή 3.12.

Fukuyama, F. (2002). Our Posthuman Future: Consequences of the Biotechnological Revolution. New York: Farrar .

Gewirth. A. (1993). `Common Morality and the Community of Rights’. Σε Outka G-Reeder J. (1993). Prospects for a Common Morality. Princeton. P.U.P.

Gewirth, A.(1996). The Community of Rights. Chicago: C. U.P.

Gilly, F.-N. (2001). Ethique et genetique. Εd Paris: Ellipses.

Gorowitz, S. (2001). `Bioethics’. Σε Becker L.- Becker Ch. (επιμ.). Encyclopedia of Ethics. London: Routledge.

Hare, R. (1993). `Medical Ethics: Can the Philosopher Help’? Σε Hare R. Essays on Bioethics. Oxford: Clarendon.

Hottois, G. (1993). `Bioethique’. Σε Hottois G. Parizeau H. (επιμ.). Les mots de bioethique. Bruxelles: De Boeck.

Hottois. G. (2001). Bioethique. Σε Hottois, G.- Missa, J.N. Nouvelle encyclopedie de bioethique. Bruxelles: De Boeck.

Hottois, G. (2001). `Droits de l’ homme’. Σε Hottois G- Missa J-N. ό.π.

Huntington, S. (1996). The Clash of Civilization and the Remaking of the World Order. New York: Simon-Schuster.

Israel, L. – Memeteau, G.( 1999). Le mythe bioΓthique. (επιμ.). Paris: Bassano.

Jonas, H. (1979). Das Prinzip Verantwortung. Versuch einer Ethik fΒr die technologische Zivilisation.Frankfurt: Suhrkamp.

Jonsen, A. (2001). Medical Ethics. Σε Becker and Becker ό.π.

Καλοκαιρινού, Ε. (2001). `Η κλωνοποίηση και το μέλλον της ανθρωπότητας’. Σε Π. Αντωνίου (επιμ.). Η κλωνοποίηση και ο σύγχρονος άνθρωπος. Λευκωσία.

Kemp, P. (1998). Le tournant bioΓthique. Σε Ethics and Law 7.

Κιντή, Β. (2000). `Η έννοια του ανθρώπου και τα ανθρώπινα δικαιώματα’. Σε Ισοπολιτεία ΙV.

Κουμάντος. Γ. (2002). `Οι γκρίζες ζώνες της ζωής’. Καθημερινή 2.6.

Kuhse, E. and Singer, P. (1999). Bioethics. An Anthology. Oxford: Blackwell.

MacDonald, M. (1947). `Natural Rights. PAS (97).

Megone, Ch. (2000). Potentiality and Persons’. Σε Kuczewski M. and Polansky R. (επιμ.) Bioethics: Ancient Themes in Contemporary Issues. Cambridge: MIT.

Nickel, J. (1987). Making Sense of Human Rights. Berkeley: B.U.P

Nino, C. (1993). The Ethics of Human Rights. Oxford: Clarendon.

Putnam, H. (1980). `Fact and Value’. Σε Hanfling, O. (επιμ.). Fundamental Problems of Philosophy. Oxford: Ο.U.P.

Rameix, S. (1996). Fondements philosophiques de l’ ethique medicale. Paris: Ellipses.

Ρωλς, Τζ. (2001). Θεωρία της δικαιοσύνης <201> Α Τheory of Justice, 1971<203>. Μετ. Φ. Βασιλογιάννης et al. Αθήνα: Πόλις.

Razis, D. ( 1996). The Human Predicament. (επιμ.). New York: Prometheus.

Toulmin, S.(1986). `How Medicine Saved the Life of Ethics’. Σε De Marco, J-Fox, R. New Directions in ethics. London: Routledge.

Τσουκαλάς, Κ.(2000). `Βιοτεχνολογία και ανθρώπινα δικαιώματα’. Το Bήμα 7.5.

Winkler, E.-Coombs, J. (1993). Applied Ethics: A Reader. Oxford: Blackwell.

 

30.05.2015 : 19:38

Αποψη: Το δεύτερο μισό της σκακιέρας

ΑΝΔΡΕΑΣ ΔΡΥΜΙΩΤΗΣ*

To αυτοκίνητο θα είναι το επόμενο πεδίο μάχης στην ανάπτυξη λογισμικού και εφαρμογών και σε πολύ λίγα χρόνια θα θεωρούμε παράξενο να βλέπουμε οδηγό σε αυτό. Ηδη εδώ και μερικούς μήνες, η Google διαθέτει οχήματα που κινούνται στην περιοχή του Los Angeles χωρίς οδηγούς.

Σ​​ύμφωνα με τον θρύλο, το σκάκι εφευρέθηκε σε κάποια χώρας της Ανατολής. Είναι πολλοί που ισχυρίζονται ότι δημιουργήθηκε στην Περσία. Δεν έχει όμως τόση σημασία η προέλευσή του, όσο μια ιστορία που κυκλοφορεί και κανένας δεν γνωρίζει αν είναι αληθινή ή απλά ένας θρύλος.

Λέγεται ότι ο εφευρέτης του σκακιού παρουσίασε το νέο παιχνίδι στον Αυτοκράτορά του, ο οποίος ενθουσιάστηκε τόσο πολύ ώστε είπε στον εφευρέτη: «Για την ευχαρίστηση που μου προσέφερες, μπορείς να μου ζητήσεις ό,τι θέλεις». Και ο εφευρέτης είπε στον Αυτοκράτορα: «Δεν ζητάω πολλά. Να, η σκακιέρα έχει 64 τετραγωνάκια. Στο πρώτο τετραγωνάκι θα μου δώσετε ένα σπυρί σιτάρι. Στο δεύτερο θα μου δώσετε δύο σπυριά σιτάρι, στο τρίτο τέσσερα και ούτω καθ’ έξης». Ο Αυτοκράτορας βρήκε το αίτημα πολύ λογικό και το δέχθηκε με ευχαρίστηση. Οταν όμως άρχισαν να ικανοποιούν το αίτημα, διαπίστωσαν ότι μέχρι τα πρώτα 32 τετραγωνάκια η απαιτούμενη ποσότητα του σιταριού ήταν 4 περίπου δισεκατομμύρια σπυριά σιτάρι και μπορούσαν να αντιμετωπίσουν την ποσότητα αυτή. Από εκεί και πέρα, όμως, τα πράγματα έβγαιναν εκτός ελέγχου. Η ποσότητα του σιταριού που χρειαζόταν για να ικανοποιηθεί το αίτημα του εφευρέτη ξεπερνούσε σε όγκο τα Ιμαλάια! Το τέλος της ιστορίας δεν είναι απολύτως γνωστό. Το πιθανότερο είναι ότι ο
Αυτοκράτορας αποκεφάλισε τον εφευρέτη γιατί δεν ήταν δυνατόν να ικανοποιήσει το αίτημά του.

Κρατήστε στο μυαλό σας μια υποσημείωση ότι τα μεγέθη άρχισαν να γίνονται δυσθεώρητα μετά το 32ο τετραγωνάκι, δηλαδή όταν μπήκαμε στο δεύτερο μισό της σκακιέρας.

Συνεχίζω με τη σημερινή εποχή, η οποία όντως είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Πριν από πενήντα χρόνια, συγκεκριμένα το 1965, ο συνιδρυτής της Intel και πολύ μεγάλος φιλάνθρωπος, ο Gordon Moore, δημοσίευσε ένα άρθρο στο περιοδικό Electronics, όπου διατύπωσε μια άποψη η οποία καθιερώθηκε να λέγεται Νόμος του Moore στον χώρο της πληροφορικής, ο οποίος με απλά λόγια λέει ότι με τα ίδια χρήματα θα αγοράζουμε διπλάσια υπολογιστική ισχύ απ’ ό,τι αγοράζαμε τον περασμένο χρόνο. Προέβλεψε, μάλιστα, ότι αυτός ο διπλασιασμός θα κρατήσει «τουλάχιστον μία δεκαετία».

Ολοι μας έχουμε σαφή αντίληψη σχετικά με τον νόμο αυτό, είτε στους προσωπικούς υπολογιστές που αγοράζουμε είτε στα «έξυπνα» κινητά τηλέφωνα που χρησιμοποιούμε καθημερινά. Εκεί όμως που έκανε λάθος ο Moore ήταν στη διάρκειά του. Αρχικώς μιλούσε για τουλάχιστον μία δεκαετία. Η πρόβλεψή του αποδείχθηκε πολύ συντηρητική. Ο νόμος του ισχύει πλέον περίπου 50 χρόνια και δεν αφορά μόνο την υπολογιστική ισχύ, αλλά καλύπτει πλήρως και την ψηφιακή πρόοδο. Είναι γεγονός ότι ό ίδιος ο Moore το 1975 αναθεώρησε την αρχική διατύπωση λέγοντας ότι διπλασιασμός δεν γίνεται κάθε χρόνο, αλλά κάθε δύο χρόνια. Και εδώ πάλι υπήρξε συντηρητικός. Η πράξη έδειξε ότι ο διπλασιασμός γίνεται περίπου κάθε 18 μήνες. Και στο σημείο αυτό φθάνουμε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα παρατήρηση. Τα 50 χρόνια είναι 600 μήνες, διαιρούμενοι με το 18 μας δίνουν 33 διπλασιασμούς.

Δηλαδή, αυτή την εποχή που ζούμε, σύμφωνα με τον Νόμο του Moore, μπαίνουμε στο δεύτερο μισό της σκακιέρας και οι εξελίξεις στον χώρο της ψηφιακής τεχνολογίας θα είναι τόσο ραγδαίες και συγκλονιστικές, που είναι πρακτικώς αδύνατον να τις προβλέψουμε και να τις εκτιμήσουμε. Αυτό όμως που σίγουρα μπορούμε να προβλέψουμε είναι τα χαρακτηριστικά των μελλοντικών εφαρμογών. Η ψηφιακή εποχή θα καθορίζεται από τρία χαρακτηριστικά: η εξέλιξη θα είναι εκθετική (Exponential), η πληροφορία θα είναι 100% ψηφιακή (Digital) και οι εφαρμογές θα συνδυάζουν πολλές τεχνολογίες (Combinatorial). Η πρόοδος που έχει συντελεστεί τα τελευταία χρόνια σε υπολογιστική ισχύ, σε αισθητήρες, στις τηλεπικοινωνίες και σε αποθηκευτικούς χώρους είναι τόσο μεγάλη, που είμαι απολύτως βέβαιος ότι θα δούμε εφαρμογές που ούτε μπορούμε να τις διανοηθούμε σήμερα. Προσωπικά προβλέπω ότι το αυτοκίνητο θα είναι το επόμενο πεδίο μάχης στην ανάπτυξη λογισμικού και εφαρμογών και σε πολύ λίγα χρόνια θα θεωρούμε παράξενο να βλέπουμε οδηγό στο αυτοκίνητο. Ηδη εδώ και μερικούς μήνες, η Google διαθέτει οχήματα που κινούνται στην περιοχή του Los Angeles χωρίς οδηγούς. Το αξιοσημείωτο είναι ότι τα οχήματα αυτά έχουν εμπλακεί μόνο έντεκα φορές σε ατυχήματα, αλλά σε όλες τις περιπτώσεις έφταιγε ο οδηγός του άλλου οχήματος και όχι το όχημα χωρίς οδηγό!

Θα σας δώσω, όμως, ακόμη δύο παραδείγματα από τη σημερινή κατάσταση για να πιστοποιήσω πόσο αλλάζει η εποχή μας. Ολοι πλέον γνωρίζουμε και πιθανότατα χρησιμοποιούμε συστήματα πλοήγησης. Αυτά μας οδηγούν από το σημείο Α στο σημείο Β, ακολουθώντας συνήθως το συντομότερο δρομολόγιο. Σε πιο προηγμένες χώρες, για παραπάνω βοήθεια μπορούμε να έχουμε και πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο για την κίνηση στους δρόμους. Εδώ και μερικά χρόνια λειτουργεί μια εταιρεία, η Waze, η οποία προσφέρει κάτι παραπάνω. Αντλώντας πληροφορίες από τα οχήματα των συνδρομητών της, μπορεί να εκτιμήσει, σε πραγματικό χρόνο, την ταχύτητα με την οποία κινούνται τα οχήματα αυτά στους δρόμους και να μας καθοδηγήσει στον προορισμό μας βάσει του ταχύτερου δρομολογίου το οποίο ισχύει τη δεδομένη στιγμή και όχι υποχρεωτικά του συντομότερου. Για παράδειγμα, αν γίνεται μια πορεία στην Πανεπιστημίου και θέλει κάποιος να πάει από το Σύνταγμα στην Ομόνοια, το σύστημα θα τον οδηγήσει να πάει μέσω Αθηνάς. Είναι φανερό ότι όσο αυξάνεται ο αριθμός των χρηστών της, τόσο αυξάνεται και η ακρίβεια των υπολογισμών της και κατά συνέπεια η ικανοποίηση των πελατών της. Αυτό είναι ένα κλασικό παράδειγμα του λεγόμενου Network Effect. Οσο περισσότεροι μετέχουν και είναι διασυνδεδεμένοι σε ένα σύστημα, τόσο μεγαλύτερη είναι η αποτελεσματικότητα. Σήμερα η εταιρεία έχει παρουσία σε 200 χώρες του κόσμου με 50 εκατομμύρια ενεργούς χρήστες και τα συστήματά της υποστηρίζουν περισσότερες από 45 γλώσσες. Στην Ελλάδα έχει μικρή παρουσία, με μερικές χιλιάδες χρήστες που είναι συγκεντρωμένοι στην Αθήνα.

Πάμε σε ένα άλλο παράδειγμα. Αν μπείτε στο www.Forbes.com και δώσετε στην αναζήτηση Narrative Science, ως αποτέλεσμα θα πάρετε διάφορα νέα σχετικά με εισηγμένες εταιρείες. Για παράδειγμα αντιγράφω από το site μια πρόσφατη ανακοίνωση:

«TiVo reports its first-quarter earnings on Tuesday, May 26, 2015, and the consensus earnings per share estimate is seven cents per share. The consensus estimate hasn’t changed over the past month, but it’s down from three months ago when it was nine cents. For the fiscal year, analysts are projecting earnings of 39 cents per share. A year after being $107.1 million, analysts expect revenue to fall 15% year-over-year to 91.4 million dollars for the quarter. For the year, revenue is projected to roll in at 383.2 million dollars. The majority of analysts (67%) rate TiVo as a buy. This compares favorably to the analyst ratings of seven similar companies, which average 43% buys».

Ξέρετε γιατί είναι ενδιαφέρον το παραπάνω κείμενο; Γιατί δεν γράφτηκε από άνθρωπο, αλλά από αλγόριθμο. Είναι όμως πρακτικώς αδύνατον να το καταλάβει κανείς. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν μετέφρασα το κείμενο, για να μην αλλοιώσω το περιεχόμενο με τη δική μου ανθρώπινη παρέμβαση. Η Forbes από το 2012 έχει αναθέσει στη Narrative Science να παράγει εντελώς αυτόματα τις εκτιμήσεις για τα αποτελέσματα των εισηγμένων εταιρειών, τροφοδοτώντας μόνο νούμερα.

Είμαι βέβαιος ότι σε μερικά χρόνια θα έχουμε πολυπλοκότερα κείμενα, γραμμένα από αλγορίθμους, των οποίων την προέλευση θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να αναγνωρίσουμε. Πνευματικές δραστηριότητες, οι οποίες στο παρελθόν ήταν αποκλειστικότητα της ανθρώπινης συνθετικής σκέψης, μπορεί στο μέλλον να αποτελούν εργασία των εξαιρετικά προηγμένων μηχανών. Πραγματικά, ζούμε σε ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εποχή!

ΥΓ. Αν θέλετε να έχετε μια πραγματική εμπειρία από το παρόν και μια πρόγευση για το μέλλον, επισκεφθείτε την ιστοσελίδα www.amazon.com/echo και δείτε το video. Δεν θα πιστεύετε στα μάτια σας και τ’ αυτιά σας!

* O κ. Ανδρέας Δρυμιώτης είναι σύμβουλος επιχειρήσεων.

ΤΑΣΟΥΛΑ ΚΑΡΑΙΣΚΑΚΗ

Χαμένοι στο Διαδίκτυο

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 15.02.2015

Αν παλαιότερα αυτό που ονειρευόταν ένας έφηβος με την είσοδό του στο πανεπιστήμιο ήταν η ελεύθερη φοιτητική ζωή, οι γνωριμίες, οι ερωτικές σχέσεις, τα πάρτι, σήμερα εκείνο που κυρίως προτιμά είναι τα ηλεκτρονικά gadgets και η ζωή στο Διαδίκτυο. Ερευνητές ζήτησαν από 1.200 Αμερικανούς φοιτητές να επιλέξουν αυτό που περισσότερο ποθούν, ανάμεσα σε 77 επιλογές. Δήλωσαν, λοιπόν, ότι αυτό που περισσότερο λαχταρούν είναι ένα συγκεκριμένο έξυπνο κινητό (η τελευταία εκδοχή του πούλησε σε δύο ημέρες τον περασμένο Σεπτέμβριο 10 εκατ. κομμάτια). Επειτα, θα ήθελαν να απολαύσουν έναν καφέ. Η τρίτη επιλογή τους ήταν να στείλουν ένα μήνυμα, η τέταρτη να μπουν στο facebook, η πέμπτη να αποκτήσουν μια ταμπλέτα της ίδιας εταιρείας (η πρώτη ανά τον κόσμο σε πωλήσεις – 50 έως 80 εκατ. κομμάτια ετησίως). Οι επόμενες δέκα επιλογές τους έχουν ως εξής. Να μπουν στο Instagram, να πιουν μια μπίρα, να επικοινωνήσουν με snapchat (αποστολή σε αυστηρά επιλεγμένους χρήστες φωτογραφίας ή βίντεο, που σε λίγα δευτερόλεπτα διαγράφεται), να κάνουν γυμναστική, να μπουν στο twitter, να ανοίξουν το laptop, να δουν τον κολλητό/ή τους, να βγουν για ένα ποτό, να παίξουν ποδόσφαιρο με την ομάδα της σχολής τους, να βγάλουν selfies.

Το μεγαλύτερο μέρος της επικοινωνίας γίνεται πια μέσα από τη μικρή οθόνη. Τα σώματα έχουν βολευτεί στη σκυφτή στάση με το δάχτυλο στη συσκευή, μέσα από αυτήν γίνεται το βύθισμα στον παλμό των στιγμών, σε έναν ιστό από δεσμούς και αντιθέσεις, ποντίσματα και εξάρσεις, την ακατάπαυστη οφιοειδή κίνηση της ζωής.

Ο μέσος χρήστης έξυπνου κινητού το χρησιμοποιεί περισσότερες από 1.500 φορές την ημέρα ή επί 3 ώρες και 16 λεπτά, ενώ τα δύο τρίτα «μπαίνουν» να κάνουν μία από τις 221 διαφορετικές εργασίες που πραγματοποιούν από το κινητό χωρίς να το συνειδητοποιούν. Είναι ο σύντροφός μας (ο… εξανθρωπισμός της συσκευής αποτελεί την πιο βαθιά αλλαγή), το παιχνίδι, το φυλαχτό, το αποκούμπι, το «όπλο». Η επέκταση του κεντρικού νευρικού μας συστήματος, το alter ego, ο διασκεδαστής, η ασπίδα προστασίας σε ένα εχθρικό περιβάλλον, το ηρεμιστικό. Αμερικανική έρευνα έδειξε ότι μια σύντομη επικοινωνία μέσω κινητού συμβάλλει στην έκκριση ενδορφινών, των φυσικών χημικών ουσιών που ανακουφίζουν από το στρες.

Ετσι, γίνεται όλο και πιο σφιχτός ο εναγκαλισμός με μια τεχνολογία που καθιστά τα πάντα εύκολα. Πιο ευρεία η κοινωνικοποίηση χωρίς φυσική παρουσία. Πιο συχνή η παράδοση της προσωπικής ζωής, το μάρκετινγκ του εαυτού, στο αχανές Διαδίκτυο. Στο εδώ και στο παντού (όλοι οι τόποι είναι εδώ). Σε ένα παρόν διαρκώς μεταλλασσόμενο.

Το Ιντερνετ έφερε μια μετατόπιση από τους θεσμούς στα άτομα. Τα blogs κατήργησαν τη διάκριση παραγωγών-καταναλωτών πληροφοριών· σήμερα όλοι μπορούμε να είμαστε παραγωγοί. Στη μεγάλη δημοκρατία του Ιντερνετ κάθε χρήστης είναι εν δυνάμει ρεπόρτερ και σχολιαστής. Μεταδότης των δικών του και ξένων ιδεών. Το πρόβλημα είναι ότι η έκρηξη της διαδικτυακής επικοινωνίας και η αύξηση των μέσων δείχνουν να έχουν στρεβλώσει τη βασική αφετηρία (την αναζήτηση για θερμότερη συντροφιά, μεγαλύτερη ελευθερία, περισσότερη συμπαράσταση) και να έχουν εξαφανίσει τον τελικό προορισμό. Εχουμε χαθεί στη διάδραση…

Έντυπη

Aκρη δεν έχει κανενός η ευθύνη

ΠΟΛΙΤΙΚΗ 11.05.2014

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

​Το επίτευγμα έγινε γνωστό προ ημερών. Επιστήμονες στις ΗΠΑ εκτύπωσαν σε τρισδιάστατο (3D) εκτυπωτή μια τέλεια ανθρώπινη καρδιά, η οποία λειτουργεί κανονικά και μπορεί να μεταμοσχευθεί σε ασθενή. Και βέβαια οι 3D εκτυπωτές δεν χρησιμοποιούνται μόνο στην αναγεννητική ιατρική (έχουν ήδη εκτυπωθεί και μεταμοσχευθεί με επιτυχία τραχεία, αυτιά, δέρμα, ουροδόχος κύστη, οστά), σ’ αυτούς εκτυπώνονται πλέον τα πάντα, τρόφιμα, έπιπλα, ανταλλακτικά, συσκευές, ακόμη και ολόκληρα αυτοκίνητα και σπίτια.

Εξίσου εντυπωσιακό είναι ένα άλλο, προσφάτως ανακοινωθέν, επίτευγμα. Αμερικανοί και Γερμανοί αστροφυσικοί και κοσμολόγοι αναδημιούργησαν σε υπερυπολογιστές με τη βοήθεια 12 δισ. τρισδιάστατων πίξελ την ιστορία του σύμπαντος, μια οπτική προσομοίωση της γένεσης και της εξέλιξής του από τη Μεγάλη Εκρηξη, το Μπιγκ Μπανγκ, πριν από 13,8 δισ. χρόνια, μέχρι και σήμερα που έχει λάβει τη μορφή ενός κύβου, με 41.416 γαλαξίες και ακμή 350 εκατ. έτη φωτός.

Θαυμαστά έργα, αποδείξεις των αστείρευτων ανθρώπινων ικανοτήτων.Curiosity στον Αρη, σωματίδιο του Θεού, ωάρια από βλαστοκύτταρα, κλωνοποιημένα έμβρυα, νεφρά καλλιεργημένα στο εργαστήριο, ρομποτικά μέλη που κινούνται με τη σκέψη του φέροντος… Αλλά μαζί και αέρια που σκοτώνουν συγκεκριμένες φυλές, μίνι ατομικές βόμβες που τρυπούν τόνους τσιμέντου και χάλυβα όπως το μαχαίρι το βούτυρο και πλήττουν επιλεγμένους στόχους, ανθρώπινα γονίδια σε ζώα και φυτά και το αντίστροφο, όντα υπό κατασκευή, ίσως, στο μέλλον, ποδηγετούμενα… Μέσα στη μέθη της υπέρβασης, την αίσθηση μιας σχεδόν θεϊκής δύναμης σε έναν κόσμο ατελή, οι επιστήμονες ενίοτε ξεχνούν ότι μας οδηγούν σε έναν κόσμο λιγότερο φυσικό, ενδεχομένως και ανεξέλεγκτο, λόγω υπερβολικής τεχνολογίας και ανεπαρκούς ανθρωπισμού.

«Πάσα επιστήμη χωριζομένη αρετής πανουργία και ου σοφία φαίνεται», έλεγε ο Πλάτωνας διά στόματος Μενέξενου. Το ζήτημα της αρετής και της ευθύνης του επιστήμονα (αυτή δεν σταματά εκεί όπου τελειώνει το έργο του· «άκρη δεν έχει κανενός η ευθύνη, εφόσον έγινε η αιτία ν’ αρχίσει να ξετυλίγεται μια σειρά πράξεων», έλεγε ο Παπανούτσος) τίθεται στις μέρες μας ιδιαίτερα επιτακτικά. Διότι, σήμερα, μετά την κατάρρευση των πολιτικών ουτοπιών, που έδιναν υποσχέσεις ικανοποίησης όλων των παμπάλαιων ανθρώπινων επιθυμιών, δικαιοσύνη, ισότητα, δημιουργία ενός νέου γενναίου κόσμου, και τη μικρή απήχηση των νέων κοσμοθεωριών, μπροστά σ’ αυτή την παράλυση της οραματικής φαντασίας, η επιστήμη είναι η δύναμη που προτείνει λύσεις σε όλα τα προβλήματα. Οχι μόνο εργαλεία για την ανακούφιση του ανθρώπινου πόνου, την ευζωία, τη μακροβιότητα, αλλά και για την ανθρώπινη παντοδυναμία – προς το καλό ή το κακό.

Η επιστήμη αντιπροσωπεύει το άλμα προς τα εμπρός, την έγκυρη εξήγηση του κόσμου, τη λατρεία της ανακάλυψης, τη φυγή από την ανία του εξηγημένου. Ομως μια μερίδα της στρέφεται στις εύκολες ουτοπίες, σε αναζητήσεις που εκπορεύονται από τον άκαμπτο ατομισμό, σαλπίζει νέα δόγματα στην εξασθενημένη εποχή μας της ματαιότητας και της άρνησης, της σύγχυσης αξιών και πεποιθήσεων, της μειωμένης συνοχής. Ταχύρρυθμες εξελίξεις σε σαθρό κοινωνικο-οικονομικο-πολιτικό πλαίσιο. Μια «βόμβα» στα θεμέλια της ανθρωπότητας, που ταπεινώνει την ανθρώπινη σοφία και αψηφά την τέχνη της επιβίωσης, τα όρια της σωτηρίας.

 

Του Ηλια Μαγκλινη

Αλήθειες και παγίδες του Διαδικτύου

04.11.2012

«Φυσικά και είναι αλήθεια· το είδα στο Διαδίκτυο». Αυτός είναι ο τίτλος πρόσφατου άρθρου που συνέγραψε ο Παναγιώτης Μεταξάς, καθηγητής Computer Science στο Wellesley College της Μασαχουσέτης με τη συνάδελφό του Eni Mustafaraj. Ο τίτλος ενέχει μιαν ειρωνεία και το εν λόγω άρθρο προέκυψε όταν ο Π. Μεταξάς συνειδητοποίησε ότι οι φοιτητές του είχαν μεγάλη δυσκολία στο να αποδεχθούν ότι οι πληροφορίες που λαμβάνουν από το Διαδίκτυο μπορεί να μην είναι έγκυρες και ότι, σε κάθε περίπτωση, απαιτείται διασταύρωση εκ μέρους τους.

Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, ο Π. Μεταξάς έθιξε ένα τεράστιο ζήτημα αναφορικά με την εγκυρότητα αυτού του αχανούς ωκεανού πληροφοριών του Παγκόσμιου Ιστού: σε ποιο βαθμό μπορεί ο κάθε χρήστης να εμπιστεύεται την είδηση που διαδίδεται μέσω Διαδικτύου και σε ποιο βαθμό επίσης μπορεί να διερευνήσει την εγκυρότητά της; Κατά καιρούς, έχουν «ανεβεί» και διαδοθεί απίθανες φήμες και ισχυρισμοί, οι οποίοι ανακυκλώθηκαν σχεδόν παθητικά ακόμα και από ιστοσελίδες παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας. Ενδεικτικά, να αναφέρουμε ότι πριν πεθάνει ο θεατρικός συγγραφέας Ιάκωβος Καμπανέλλης, διάφορα μπλογκ και σάιτ μετέδωσαν την ψευδή είδηση ότι είχε αφήσει την τελευταία του πνοή και η είδηση ανακυκλώθηκε από ορισμένα σάιτ έγκυρων εφημερίδων. Κάπως ανάλογα, μέσω ενός «τρολ» (ανώνυμου κατά κανόνα χρήστη που σκόπιμα μπορεί να σπείρει ψευδείς ειδήσεις με στόχο την βλάβη ή απλώς τον εκνευρισμό κάποιου προσώπου), ανακοινώθηκε πριν από έναν περίπου χρόνο ότι ο συγγραφέας Χρήστος Χωμενίδης είχε αυτοκτονήσει! Το νέο έγινε δεκτό με αρκετή επιφύλαξη και λίγες ώρες αργότερα, η αλήθεια αποκαταστάθηκε. Ομως και σε διεθνές επίπεδο, ο Π. Μεταξάς αναφέρει σε πρόσφατη συνέντευξή του στο περιοδικό Science, ένα ψευδές «τιτίβισμα» στο Twitter, όπου ανακοινωνόταν ο θάνατος του Σύρου προέδρου Ασαντ. «Η είδηση αναμεταδόθηκε από μερικούς δημοσιογράφους και μέσα σε μία ώρα οι τιμές του πετρελαίου αυξήθηκαν κατά ένα δολάριο».

Η αλήθεια είναι ότι ο ειρωνικός τίτλος στο άρθρο του Π. Μεταξά αποτελεί παράφραση μιας κουβέντας που άκουγε συχνά από τον πατέρα του: «Φυσικά και είναι αλήθεια· το γράφει η εφημερίδα». Συνομιλώντας τηλεφωνικά με τον καθηγητή Π. Μεταξά, τον ακούσαμε να γελάει όταν μας ανέφερε αυτή την πατρική κουβέντα, διότι και οι δύο ξέρουμε σήμερα ότι και η πρόταση αυτή ηχεί ειρωνικά. «Κατά τον πατέρα μου, όταν έγραφε κάτι η εφημερίδα ήταν αντικειμενικό. Βέβαια ανήκε σε μια παλαιά γενιά και σε μια εποχή κατά την οποία λίγοι άνθρωποι είχαν τη δυνατότητα να γράφουν δημοσίως. Οπότε, ναι μεν δεν μπορούσες να διαβάσεις όλες τις απόψεις, αυτά που γράφονταν όμως ήταν ενυπόγραφα και ο συγγραφέας τους έχαιρε κάποιας φήμης. Σήμερα, στο Διαδίκτυο, ο καθένας μπορεί να είναι συγγραφέας, αρθρογράφος κ.λπ. Ακούγονται πια όλες οι απόψεις αλλά χάνεται ο έλεγχος αυτού που γράφεται, ειδικά εξαιτίας της ανωνυμίας ή των ψευδωνύμων. Σήμερα η δυσκολία πλέον έγκειται στο να αξιολογήσεις την πληροφορία. Εδώ λοιπόν τίθεται το εξής ζήτημα: να εφαρμόσεις τις αρχές της κριτικής σκέψης. Δηλαδή, ποιος γράφει την τάδε είδηση, τι δείγματα γραφής έχει δώσει, να διασταυρώσω την είδηση με άλλα πράγματα που έχω διαβάσει στο παρελθόν, να τσεκάρω πηγές. Βλέπετε, όλοι μας σήμερα μπερδεύουμε την ικανότητα να βρίσκουμε μια πληροφορία με το να κατανοούμε σε βάθος αυτό που διαβάζουμε. Αυτό ακριβώς λέω και στους φοιτητές μου».

Ο Π. Μεταξάς υπογραμμίζει ότι μπορεί να ανατρέξει σε ογδόντα ελληνικά μπλογκ και να βρει την ίδια ακριβώς είδηση χωρίς όμως αυτό να εξασφαλίζει κάποια εγκυρότητα, διότι έχουν αντιγράψει απλώς την ίδια πληροφορία χωρίς να την ελέγξουν. Ο Π. Μεταξάς χωρίζει τους ελληνικούς ιστότοπους σε δύο κατηγορίες: «Υποψιάζομαι ότι ορισμένα προσπαθούν να βγάλουν χρήματα μέσω διαφημίσεων του Google. Αυτά είναι τα λεγόμενα scam: αντιγράφουν μια είδηση στα τυφλά, μαζί με όλες τις διαφημίσεις που τη συνοδεύουν, ελπίζοντας ο χρήστης να κάνει κλικ στη διαφήμιση και ο κάτοχος του ιστότοπου να βγάλει μερικά χρήματα. Ετσι δουλεύουν οι διαφημίσεις στο Google. Γι’ αυτό και συχνά δεν αντιστοιχεί ένας άνθρωπος σε ένα μπλογκ ή σάιτ αλλά ένας άνθρωπος σε δέκα, οπότε αυξάνεται η πιθανότητα να βγάλει έτσι χρήματα. Μια άλλη κατηγορία μπλογκ είναι αυτά που συνωμοσιολογούν ασύστολα. Στην Ελλάδα, το είδος ευδοκιμεί, ενώ στην Αμερική δεν είναι τόσο η συνωμοσιολογία όσο η καθαρή προπαγάνδα όλων των ειδών: πολιτική, ειδικά σε περίοδο εκλογών, όπως τώρα, θρησκευτική και, φυσικά, εμπορική: π.χ., αγοράστε την τάδε μετοχή τώρα στο χρηματιστήριο κ.λπ.».

Κρίση συνωμοσιολογίας

Πριν από λίγα χρόνια, ο καθηγητής Μεταξάς είχε παρατηρήσει μια… ελληνική κρίση συνωμοσιολογίας σχετικά με τη λεγόμενη επιδημία των χοίρων. «Η επέκταση της επιδημίας αποφεύχθηκε τότε. Ομως στην Ελλάδα ειδικά, αυτό ερμηνεύθηκε ως συνωμοσία: ότι όλο αυτό έγινε για να αγοράσει ο κόσμος φάρμακα. Ο πολύς κόσμος πιστεύει ότι μια επιδημία έρχεται ουρανοκατέβατη, διότι την αντιλαμβάνεται εκ των υστέρων, αφού έχει γίνει πρόβλημα. Ομως, οι ειδικοί παρακολουθούν μια επιδημία από το ξεκίνημά της, ειδικά τη γεωμετρική πρόοδο ανάπτυξής της. Ο περισσότερος κόσμος δεν κατανοεί ότι η γεωμετρική πρόοδος των επιδημιών σημαίνει ότι ένα μικρό πρόβλημα σε μία μόλις εβδομάδα μπορεί να βγει εκτός ελέγχου».

Από την άλλη πλευρά, ναι μεν το Διαδίκτυο καλλιεργεί τη διασπορά ψευδών ειδήσεων, αλλά έχει τη δυνατότητα να επανορθώσει ταχύτατα, κάτι που δεν διαθέτουν, π.χ., οι εφημερίδες. «Πράγματι. Μάλιστα, σήμερα, με το Διαδίκτυο, κάποιοι ερευνητές έχουν αποδείξει ότι οι ψευδείς ειδήσεις έχουν μικρότερη περίοδο ζωής σε σχέση με παλαιότερα και σε αυτή τη μικρή περίοδο ζωής τους αμφισβητούνται πολύ πιο έντονα, διότι συνήθως έχουν κάτι κραυγαλέο. Ωστόσο, οι ψευδείς ειδήσεις στο Διαδίκτυο είναι συχνά προϊόντα σκοπιμότητας. Πριν από κάμποσα χρόνια είχε γραφεί ότι κάποια αμερικανική εταιρεία βρισκόταν υπό έλεγχο της εφορίας. Μέσα σε δύο ώρες, έχασε 2 δισ. δολάρια από την αξία της στο χρηματιστήριο, μέχρι που αποκαλύφθηκε ότι η είδηση με την εφορία ήταν ψευδής. Το άτομο που διέσπειρε την είδηση έβγαλε 180.000 δολάρια. Πολύς κόσμος όμως έχασε τα χρήματά του».

Το Διαδίκτυο μετέβαλε δραστικά κάθε έννοια χρόνου στη μετάδοση της πληροφορίας και φυσικά στην ίδια τη δουλειά του δημοσιογράφου: η «αποκλειστική είδηση» δεν θα δημοσιευθεί αύριο, αλλά μέσα σε λίγα λεπτά. Αναπόφευκτα, αυτό οδηγεί σε παγίδες, ακόμα και έμπειρους δημοσιογράφους που έχουν ανάμειξη στα κοινωνικά δίκτυα. «Οταν στο Twitter οι δημοσιογράφοι ανακυκλώνουν, κάνουν retweet δηλαδή, μια είδηση χωρίς να τη σχολιάσουν, άθελά τους προωθούν τις ψευδείς ειδήσεις, διότι πολύ συχνά οι αναγνώστες μπερδεύουν την εμπιστοσύνη που έχουν προς ένα πρόσωπο με την είδηση που ανακυκλώνει».

Οι εκλογές στο Τwitter

Ειδικά σε ως προς το Twitter, ο καθηγητής Μεταξάς έχει ασχοληθεί πολύ με τον ρόλο που έχει παίξει στις αμερικανικές εκλογές. «Συνήθως όλα συμβαίνουν την τελευταία εβδομάδα, γι’ αυτό και περιμένουμε φέτος να δούμε τότε τι θα γίνει. Για παράδειγμα, τρεις μέρες πριν από τις προηγούμενες εκλογές, κάποιοι έφτιαξαν ψευδείς λογαριασμούς οι οποίοι μέσα σε 138 λεπτά έστειλαν περίπου 1.000 μηνύματα σε χρήστες, τους οποίους είχαν προηγουμένως παρακολουθήσει ότι ενδιαφέρονταν για την πολιτική. Τα μηνύματα αυτά έμοιαζαν με απαντήσεις σε προηγούμενα σχόλια αυτών των χρηστών, ενώ περιλάμβαναν και ψευδείς πληροφορίες για συγκεκριμένους υποψηφίους. Με τις ανακυκλώσεις (retweet) οι ψευδείς ειδήσεις έφτασαν σε 60.000 χρήστες. Οι υποψήφιοι δεν είχαν χρόνο να αντιδράσουν. Ετσι οι Δημοκρατικοί έχασαν την παραδοσιακή τους έδρα στη Μασαχουσέτη και, όπως αποκαλύψαμε, η παραπληροφόρηση ξεκίνησε από ρεπουμπλικανούς της Αϊόβα. Εκαναν καθαρή προπαγάνδα, διασπορά ψευδών ειδήσεων διότι ξέρουν ότι παντού στον κόσμο οι άνθρωποι ψηφίζουν πρώτα με το συναίσθημα και μετά με τη λογική. Αν ψήφιζαν με τη λογική, τότε ο Μπαράκ Ομπάμα θα έπρεπε να εκλεγεί άνετα πρόεδρος σε αυτές τις εκλογές, καθώς μιλάει για μείωση των φόρων στο 95% του κόσμου και αύξηση των φόρων στο 5% του πληθυσμού. Κι όμως, φαίνεται ότι οι εκλογές θα είναι θρίλερ».

Πάντως, τα αμερικανικά κόμματα σκανάρουν χρήστες των κοινωνικών μέσων δικτύωσης (ποιους «ακολουθούν», ποιους έχουν «φίλους», τι σχόλια «ποστάρουν») και μέσα από αλγόριθμους προσπαθούν να προβλέψουν ποιοι θα τους ψηφίσουν. Ο ίδιος ο Π. Μεταξάς, στο δικό του σάιτ, παρουσιάζει μια ανάλογη έρευνα με αλγόριθμους, ενώ σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα, έχει ξεκινήσει ένα μεγάλο πρότζεκτ, δηλαδή αυτόματο μηχανισμό αυτόματου ελέγχου πληροφοριών στο Διαδίκτυο, που βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη. «Στο Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα έχουν μεγάλη παράδοση από παλιά σε καταπληκτικούς προγραμματιστές. Εμείς παίξαμε τον ρόλο του συμβούλου σε όλη αυτή την ιστορία η οποία έχει συνέχεια. Το πρόβλημα είναι ότι έως τώρα ο μηχανισμός εντοπίζει τόσα πολλά που απαιτούν διασταύρωση, που χρειάζεται ειδική ομάδα για να ξεχωρίσει τις αληθείς από τις ψευδείς πληροφορίες. Μέσα από αυτό το πρότζεκτ πάντως, μάθαμε πολλά σχετικά με το πώς επικοινωνεί ο κόσμος μέσα από το Τwitter».

Ακόμα κι αν τελειοποιηθεί ο συγκεκριμένος μηχανισμός, το ζητούμενο για όλους παραμένει το ίδιο στην εποχή του Διαδικτύου: να αναδειχθεί στην πράξη αυτό που τονίζει ο καθηγητής Παναγιώτης Μεταξάς: η συστηματική, μεθοδική κριτική σκέψη, η διασταύρωση των πληροφοριών, ο διαρκής έλεγχος της πηγής.

Διαβάστε

http://cs.wellesley.edu/~pmetaxas/#Webscience. Η ηλεκτρονική διεύθυνση με τις σχετικές δημοσιεύσεις του καθηγητή Π. Μεταξά που διατίθενται σε μορφή pdf.

 

DAVID BROOKS / THE NEW YORK TIMES

Οσα δεν μπορούν να κάνουν οι μηχανές

Πηγή: Καθημερινή

ΠΟΛΙΤΙΚΗ 16.02.2014

Βαδίζουμε σίγουρα προς μια εποχή εκπληκτικής τεχνολογικής προόδου. Τα κομπιούτερ μπορούν ήδη να κινούν αυτοκίνητα χωρίς οδηγό και να κερδίζουν τους ανθρώπους στο σκάκι. Οπως επισημαίνουν ο Ερικ Μπρίνγιολφσον και ο Αντριου Μακ Αφί στο βιβλίο τους «The Second Machine Age», οι υπολογιστές θα έχουν όλο και μεγαλύτερες δυνατότητες να εκτελούν εργασίες με αυξημένες γνωσιακές απαιτήσεις, όπως να διαλέγουν κερδοφόρες μετοχές ή να διαγιγνώσκουν ασθένειες.

Αναπόφευκτα, ορισμένες διανοητικές δεξιότητες θα γίνουν λιγότερο πολύτιμες, γιατί θα τις αναλάβουν οι υπολογιστές. Το να έχεις δυνατή μνήμη θα είναι πιθανότατα λιγότερο πολύτιμο, όπως και το να είσαι άριστος φοιτητής ή, γενικά, να μπορείς να εκτελείς διανοητικές δραστηριότητες που συνεπάγονται την εφαρμογή προσδιορισμένων κανόνων.
Ωστόσο, ποιες ανθρώπινες ικανότητες θα γίνουν περισσότερο πολύτιμες; Στον τομέα της ειδησεογραφίας, μερικές από αυτές τις δεξιότητες έχουν γίνει ήδη προφανείς. Η τεχνολογία ανταμείβει τους «σπρίντερ» (εκείνους που μπορούν να αναγνωρίσουν και αμέσως να στείλουν μήνυμα για κάποιο ενδιαφέρον γεγονός) και τους «μαραθωνοδρόμους» (εκείνους που μπορούν να γράψουν μεγάλα περιεκτικά ρεπορτάζ), αλλά όχι τους «δρομείς μεσαίων αποστάσεων» (εκείνους που μπορούν να γράψουν περιλήψεις 800 λέξεων για τη χθεσινή ειδησεογραφία).
Γενικότερα, η εποχή των έξυπνων μηχανών φαίνεται να ανταμείβει τον ενθουσιασμό. Η ποσότητα των πληροφοριών μπροστά μας είναι πρακτικά άπειρη. Οι άνθρωποι που τα καταφέρνουν καλύτερα διαθέτουν μια σχεδόν ακόρεστη επιθυμία να ακολουθήσουν την περιέργειά τους και την ικανότητα να συγκεντρώνονται προσπαθώντας να βγάλουν νόημα από τους απύθμενους ωκεανούς δεδομένων.

Η εποχή ευνοεί επίσης τους ανθρώπους με ευρύ χρονικό ορίζοντα και στρατηγική πειθαρχία. Οταν ο Γκάρι Κασπάροφ «συμμάχησε» με έναν υπολογιστή για να παίξουν σκάκι με ένα άλλο ζεύγος σκακιστή-υπολογιστή, ανέφερε ότι ο μηχανικός συνεταίρος του διέθετε μεγαλύτερη «τακτική ευφυΐα», ενώ ο ίδιος υπερτερούσε σε στρατηγική ικανότητα.

Αυτό δεν είναι παράξενο. Ενας υπολογιστής μπορεί να αποτιμήσει εκατομμύρια δυνατότητες, αλλά ένας άνθρωπος μπορεί να προσφέρει μια συνολική αίσθηση κατεύθυνσης. Στον κόσμο των ψηφιακών περισπάσεων, όποιος μπορεί να διατηρήσει μακρόχρονη υπακοή σε ένα σκοπό και να φιλτράρει κάθε τι άσχετο, θα είναι προφανώς πολύτιμος.

Θα ανταμείβονται επίσης εκείνοι που εστιάζουν στην ουσία. Οποιοδήποτε παιδί μπορεί να πει «εγώ είμαι σκύλος» και να παραστήσει τον σκύλο. Οι υπολογιστές παλεύουν για να εννοήσουν την ουσία του «εγώ» και του «σκύλου», αλλά και να προσδιορίσουν ποια συστατικά του «εγώ» και ποια του «σκύλου» πρέπει να αναμειχθούν ώστε να παραστήσει κάποιος τον σκύλο. Αυτή είναι πολύ σημαντική δεξιότητα, γιατί η δημιουργικότητα μπορεί να περιγραφεί ως η ικανότητα να συλλαμβάνεις την ουσία ενός πράγματος και κατόπιν την ουσία κάποιου άλλου πολύ διαφορετικού, και να τα συμπτύσσεις για να φτιάξεις ένα εντελώς καινούργιο πράγμα.

Το 1950, ο υπολογιστής ήταν η γραφειοκρατία, η οργάνωση τεχνοκρατικών συστημάτων ώστε οι άνθρωποι να φέρνουν σε πέρας διαδικασίες πληροφόρησης. Τώρα όμως υπολογιστής είναι ο υπολογιστής. Ο ρόλος του ανθρώπου δεν είναι να λειτουργεί απρόσωπα, ουδέτερα, χωρίς πάθος. Τα συναισθηματικά χαρακτηριστικά είναι αυτά που ανταμείβονται: η ακόρεστη δίψα για κατανόηση, ο ενθουσιασμός, η ευαισθησία στο σημαντικό, η ικανότητα να συλλαμβάνεις το ουσιώδες.

Το αόρατο χέρι της τεχνολογίας
Οπως κανείς δεν μπορούσε να ξέρει πού θα οδηγούσε η λύση του Γουτεμβέργιου, έτσι σήμερα δεν φανταζόμαστε πού οδηγεί η νέα τεχνολογία.
mozilla-foundation-science-lab-640x360
Του Πασχου Μανδραβελη
Πηγή: Καθημερινη

Οταν ο Ιωάννης Γουτεμβέργιος συναρμολογούσε το 1439 την πρώτη τυπογραφική πρέσα, δεν ήξερε ότι θα άλλαζε τον κόσμο. Δεν το ήθελε καν. Το έκανε για να κερδίσει χρήματα και πιθανότατα για να αποπληρώσει τους επενδυτές που του χρηματοδότησαν ένα προηγούμενο ανόητο εγχείρημα. Εκείνη την εποχή έφτιαχνε καθρέφτες από στιλβωμένο μέταλλο που είχαν τη «μαγική» ιδιότητα να αντανακλούν το αόρατο ιερό φως από θρησκευτικά λείψανα. Η επιχείρηση έπεσε έξω διότι η μεγάλη συλλογή σκηνωμάτων του Καρλομάγνου, που ήταν να εκτεθεί στο Ααχεν της Γερμανίας το 1439, αναβλήθηκε λόγω πλημμυρών και ο Γουτεμβέργιος έπρεπε να βρει κάτι άλλο για να αποζημιώσει τους επενδυτές του.

Η «απελευθέρωση της γνώσης από τα μοναστήρια», όπου αναπαράγονταν χειρογράφως μόνο όσα έργα κρίνονταν αρκούντως «ιερά», είναι εκ των υστέρων αποτιμήσεις της γουτεμβεργιανής επανάστασης. Η τυπογραφία ήταν το καύσιμο της Αναγέννησης. Δημιούργησε τη μαζική παιδεία. Βοήθησε να κυριαρχήσει η επιστήμη έναντι των θρησκευτικών προλήψεων, παρά το γεγονός ότι η Βίβλος ήταν το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε (πάλι για εμπορικούς λόγους: είναι το απόλυτο best seller όλων των εποχών). Η ίδια η Εκκλησία δεν κατάλαβε ποτέ πόσο διαβρωτικός ήταν για την ισχύ της ο εκδημοκρατισμός της γνώσης που έφερναν τα τυπογραφεία· τα στήριξε δίνοντας μαζικές παραγγελίες για συγχωροχάρτια. Πάλι για εμπορικούς λόγους…

Οπως κανείς δεν μπορούσε να ξέρει τον 15ο αιώνα πού θα οδηγούσε η λύση του Γουτεμβέργιου (για να αποπληρώσει τους επενδυτές του), έτσι και σήμερα δεν μπορούμε να φανταστούμε πού οδηγεί τις κοινωνίες μας η νέα τεχνολογία. Βεβαίως είμαστε περισσότερο υποψιασμένοι από τότε. Η ιστορία της επιστήμης και της τεχνολογίας επιτρέπει τουλάχιστον να καταλάβουμε ότι ο κόσμος αλλάζει συθέμελα, εξαιτίας διάφορων τεχνολογικών εργαλείων που κρατάμε στα χέρια μας· ένα κινητό τηλέφωνο σήμερα έχει μεγαλύτερη υπολογιστική ισχύ απ’ όλους τους υπολογιστές που χρησιμοποίησε το 1969 η NASA για να στείλει τον άνθρωπο στο φεγγάρι. Εκτός αυτού, η διείσδυση των νέων τεχνολογιών στην κοινωνία γίνεται πολύ ταχύτερα από ποτέ. Πριν από δέκα χρόνια δεν υπήρχε το Facebook. Το 2008 είχε 100 εκατομμύρια χρήστες. Τον Μάρτιο του 2013 έφτασε το 1,2 δισεκατομμύριο χρήστες. Για να έχει ηλεκτρικό το 10% του πληθυσμού των ΗΠΑ πέρασαν 39 χρόνια· για να συνδεθεί στο Ιnternet 8 χρόνια και για να αποκτήσει tablet 2,5 χρόνια. Για να φτάσει το τηλέφωνο από το 10% στο 40% του πληθυσμού απαιτήθηκαν 39 χρόνια· για να έχει smartphone το 40% των κατοίκων των ΗΠΑ χρειάστηκαν 3 χρόνια.

Η διάχυση αυτών των εργαλείων αλλάζει -πολλές φορές χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε- τον τρόπο που δουλεύουμε, επικοινωνούμε, μαθαίνουμε, φλερτάρουμε κ.λπ. Αλλάζει συμπεριφορές παρανόμων· σήμερα η διείσδυση σε μια τράπεζα δεδομένων μπορεί να αποδειχθεί πιο αποδοτική από τη ληστεία μιας κανονικής τράπεζας. Αλλάζει η δομή ισχύος· δεν είναι μικρό πράγμα να βλέπει κανείς τον πρόεδρο μιας υπερδύναμης να κάνει διάγγελμα εναντίον μιας μικρής ομάδας hackers των Wikileaks που δημοσιοποίησαν τις αναφορές στρατιωτικών και διπλωματών των ΗΠΑ. Αλλάζει ο τρόπος παραγωγής υπηρεσιών και προϊόντων που έχει διασπαρεί σε κάθε γωνιά της οικουμένης. Αλλάζουν οι σχέσεις ιδιοκτησίας στους προσοδοφόρους πληροφοριακούς τομείς, αλλά και η έννοια της ιδιοκτησίας καθαυτή· ένα χωράφι, ένα εργοστάσιο μπορεί να οριστεί και να προστατευτεί, μια πολύτιμη πληροφορία ή ιδέα όχι.

Κανείς δεν ξέρει πώς θα καταλήξει ο νέος τεχνολογικός μας κόσμος. «Η πρόβλεψη είναι δύσκολη. Ειδικά για το μέλλον», είχε πει ο μεγάλος Δανός φυσικός Νιλς Μπορ. Είναι εντυπωσιακό ότι παρ’ όλες αυτές τις νέες δυνατότητες συλλογής και ανάλυσης απεριόριστων ποσοτήτων με στοιχεία, οι ικανότητές μας για πρόβλεψη δείχνουν πιο περιορισμένες από ποτέ. Φαίνεται ότι η ανθρώπινη φύση επιμένει πάνω απ’ όλα σ’ ένα στοιχείο: το μυστήριο. Πιο αναλυτικός ήταν ο Ρότζερ Κόεν των New York Times: «Είναι εντυπωσιακό ότι παρ’ όλες αυτές τις νέες δυνατότητες συλλογής και ανάλυσης απεριόριστων ποσοτήτων με στοιχεία, οι ικανότητές μας για πρόβλεψη δείχνουν πιο περιορισμένες από ποτέ. Φαίνεται ότι η ανθρώπινη φύση επιμένει πάνω απ’ όλα σε μια ποιότητα: το μυστήριό της. Είναι όμως ανακουφιστικό ότι δεν μπορούμε να ξέρουμε τι θα γίνει. Για να παραφράσω τον Κίρκεργκορ, ο χρόνος πάει μπροστά αλλά η κατανόηση προς τα πίσω. Και όπως παρατήρησε ο σκηνοθέτης Ζαν-Λικ Γκοντάρ, μια ταινία πρέπει να έχει αρχή, μέση και τέλος, αλλά όχι αναγκαστικά με αυτή τη σειρά».

Το τέλος της εργασίας ή της θέσης εργασίας;

Οι νέες τεχνολογίες αλλάζουν ταχύτατα το τοπίο στην οικονομία. Είναι φυσιολογικό. Οι μηχανές δεν βελτιώνουν απλώς την παραγωγικότητα της εργασίας, σε πολλές περιπτώσεις την υποκαθιστούν. Ο Τζέρεμι Ρίφκιν στο κλασικό του βιβλίο «Το τέλος της εργασίας» (εκδ. Α.Α. Λιβάνη) είναι απαισιόδοξος: «Διανύουμε την πρώτη φάση μιας μακροχρόνιας μετατόπισης από τη “μαζική εργασία” στην εξειδικευμένη “εργασία των εκλεκτών”, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη αυτοματοποίηση στην παραγωγή αγαθών και στην παροχή υπηρεσιών. Εργοστάσια που δεν απασχολούν εργαζομένους και εικονικές εταιρείες “ξεπροβάλουν” στον ορίζοντα».

Οι αριθμοί μοιάζουν να μην τον δικαιώνουν. Παρά την αύξηση του πληθυσμού η ανεργία στις ΗΠΑ κυμαίνεται μεταξύ 5-10%, όσο περίπου ήταν και στις αρχές του προηγούμενου αιώνα (πλην των περιόδων κρίσης). Υπάρχει όμως μια μεγάλη μετατόπιση, και γεωγραφικά και εντός των διάφορων τομέων. Κάποτε η πρωτογενής παραγωγή ήταν το πεδίο απασχόλησης του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού. Σήμερα στη Βρετανία ο αγροτικός τομέας παράγει το 1% του ΑΕΠ, ενώ οι δουλειές του Διαδικτύου 8%. Γενικώς στις ανεπτυγμένες χώρες, σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, η αγροτική παραγωγή είναι το 2% του ΑΕΠ, η βιομηχανική το 30% και ο τομέας υπηρεσιών το 68%.

Αυτό όμως που αλλάζει ανεπαίσθητα, αλλά θα έχει καταλυτικές επιπτώσεις, είναι η φύση της εργασίας. Μπορεί να μην μπορούμε να μιλήσουμε για το «τέλος της εργασίας», αλλά όλα δείχνουν ότι στην οικονομία της πληροφορίας οδηγούμαστε στο «τέλος της θέσης εργασίας». Η ανατροπή που ήδη βλέπουμε να συμβαίνει στο πλαίσιο της οικονομίας της πληροφορίας είναι το καθεστώς υπεργολαβίας στην εργασία. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι στον τομέα των υψηλών τεχνολογιών που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους υπό καθεστώς αυτοαπασχόλησης. Διαθέτουν ένα συμβόλαιο με την επιχείρηση, αναλαμβάνουν ένα έργο, το φέρουν εις πέρας και τέλος πληρώνονται. Δεν έχουν καμία υποχρέωση στην εταιρεία που τους προσλαμβάνει για συγκεκριμένο και σύντομο χρονικό διάστημα, και για ένα έργο κάθε φορά, ενώ αντίστοιχα και η επιχείρηση δεν έχει καμία υποχρέωση απέναντί τους.

Ας προβάλουμε αυτό το σχήμα στο μέλλον, κατ’ ουσίαν αναφερόμαστε σε μια νέα αγορά πληροφορίας. Υπεργολάβοι θα αγοράζουν πληροφορία με τη μορφή συνεχούς επιμόρφωσης και θα την πωλούν με τη μορφή προγραμμάτων-εργολαβιών σε εταιρείες. Εχουν τη δυνατότητα να πληρωθούν εφάπαξ είτε να συμμετάσχουν στα κέρδη. Κατά μία έννοια, θα συμμετέχουμε σε επιχειρήσεις, διαθέτοντας το δικό μας προσωπικό κεφάλαιο, που είναι το μυαλό μας.

Σε μια οικονομία της πληροφορίας επίσης, προικισμένοι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να συνεργαστούν, να ξεκινήσουν από κοινού ένα πρόγραμμα, να το πωλήσουν στη συνέχεια και να συμμετάσχουν τέλος στα κέρδη. Η εταιρεία που θα συστήσουν θα έχει διάρκεια ζωής όση ακριβώς και το πρόγραμμα. Επεξεργάζονται ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα, δημιουργούν μια αξία και συμμετέχουν στα κέρδη, με τη μορφή δικαιωμάτων. Η αγορά τους δεν είναι ακραιφνώς διεθνής (η εργασία τους συνεχίζει να έχει σχέση με υλικά, χαρτί ή οπτικούς δίσκους), ο πυρήνας όμως της δουλειάς τους είναι η αγορά και η πώληση πληροφορίας.

Το πρόβλημα των δικαιωμάτων

Ενα από τα μεγάλα ζητήματα που ανέδειξε η σύγχρονη τεχνολογία είναι το αποκαλούμενο «πρόβλημα διασφάλισης της πνευματικής ιδιοκτησίας». Αυτό παίρνει διάφορες μορφές. Από το «πρόβλημα Napster» παλιότερα μέχρι την peer to peer ανταλλαγή αρχείων σήμερα, από την «πειρατεία» των cd που κάνουν οικονομικοί μετανάστες στους δρόμους της Αθήνας μέχρι τα φάρμακα-κλώνους που παρασκευάζονται σε χώρες του Τρίτου Κόσμου, και μέχρι τις πατέντες λογισμικού που προωθούνται σε όλο τον κόσμο.

Το σύστημα της ιδιοκτησίας επί των υλικών πραγμάτων δούλεψε θαυμάσια στη βιομηχανική εποχή. Επειδή κάθε υλικό πράγμα είναι μοναδικό, το σύστημα της ιδιοκτησίας απάλυνε μέχρι εξαλείψεως τις εντάσεις μεταξύ των ανθρώπων για τη χρήση των αγαθών, δημιούργησε κίνητρα για μεγαλύτερη παραγωγικότητα, δημιούργησε πλούτο στις κοινωνίες.

Αυτή η επιτυχία είναι το βασικό επιχείρημα όσων θέλουν να μεταφέρουν ανέπαφο το σύστημα ιδιοκτησίας στην κοινωνία της γνώσης. Η πνευματική ιδιοκτησία, υποστηρίζουν, θα αποτελέσει κίνητρο για παραγωγή περισσότερης γνώσης από φυσικά ή νομικά πρόσωπα (εταιρείες).

Αληθοφανές, αλλά όχι αληθές. Κατ’ αρχάς η πρόοδος που σημείωσαν οι πολιτισμοί απανταχού δεν είχε κανένα σύστημα πνευματικής ιδιοκτησίας να τη στηρίξει. Η αλματώδης πρόοδος του δυτικού πολιτισμού βασίστηκε σε αυτό που σήμερα θα ήθελαν κάποιοι να ενοχοποιήσουν με τον όρο «πειρατεία». Η μαζική εκπαίδευση και το διαδεδομένο δίκτυο βιβλιοθηκών ήταν μια διαδικασία διάχυσης της γνώσης χωρίς τους φραγμούς της ιδιοκτησίας. Επέτρεψαν σε περισσότερους ανθρώπους να γίνουν κοινωνοί της προηγούμενης γνώσης, επέτρεψε σε περισσότερα μυαλά να δουλέψουν στα προβλήματα και να προταθούν περισσότερες λύσεις. Θα υπήρχε άραγε Αϊνστάιν εάν ο μεσαίου εισοδήματος υπάλληλος στο γραφείο πατεντών της Βέρνης έπρεπε να «αγοράσει» ολόκληρη τη γνώση των φυσικών επιστημών που προηγήθηκε της θεωρίας της σχετικότητας; Η κοινοκτημοσύνη της γνώσης δημιουργεί μακροπρόθεσμα πρόοδο και όχι η περίφραξη της πληροφορίας με συστήματα πνευματικής ιδιοκτησίας.

Η πνευματική ιδιοκτησία τραυματίζει θανάσιμα και την κοινωνική συνοχή. Στη βιομηχανική εποχή, η κινητικότητα των ατόμων μεταξύ των τάξεων βασίστηκε στην παιδεία, δηλαδή στη δωρεάν απόκτηση της πληροφορίας. Ο γιος ενός κολίγα μπορούσε να ξεφύγει από τη μοίρα του διά της ελεύθερης διατιθέμενης στην κοινωνία γνώσης, και πολλοί το έκαναν. Σε μια μελλοντική κοινωνία της γνώσης και με ένα αυστηρό σύστημα επιβολής της πνευματικής ιδιοκτησίας (αν μπορεί ποτέ αυτό να υπάρξει) και με τη διαρκή εκμηχάνιση όλων των άλλων εργασιών, ο γιος του κολίγα δεν θα μπορεί ούτε κολίγας να παραμείνει, αλλά ούτε να ελπίζει σε επαγγελματική άνοδο, να γίνει δηλαδή εργάτης της γνώσης, αφού δεν θα έχει τα χρήματα να «αγοράσει» τη γνώση που προαπαιτείται γι’ αυτή την επαγγελματική άνοδο.

Η πνευματική ιδιοκτησία είναι κομβική στη νέα εποχή. Δημιουργεί πλούτο και διαιωνίζει και τη φτώχεια, φτιάχνει επιχειρηματικές ευκαιρίες και γονατίζει την πρόοδο, είναι «ένα λάθος επίθετο για ένα λάθος ουσιαστικό», όπως έγραψε παλιότερα ο Αμερικανός διπλωμάτης Χάρλαν Κλίβελαντ.

Ο κατακερματισμός της ενημέρωσης

Κάθε πρωί, όταν οι (διαρκώς αυξανόμενοι) χρήστες του Facebook και του Twitter ανοίγουν τον υπολογιστή τους, έχουν μια εικόνα του κόσμου εντελώς διαφορετική από εκείνες που είχαν οι γονείς τους.

Τίποτε δεν είναι εν-τάξει. Εκεί που οι καταναλωτές των παραδοσιακών μέσων είχαν πρώτο πρώτο το μεγάλο θέμα της ημέρας στο Twitter μπορεί να προηγείται μια είδηση του τύπου «Με ποια ζώδια ταιριάζουν οι Κριοί». Στο Facebook η τυχαιότητα της τροφοδοσίας με ειδήσεις ή όχι και τόσο «ειδήσεις» μπορεί να φέρει στα μάτια μας μια έρευνα για τους ψεκασμούς, που κοινοποίησε κάποιος ψηφιακός «φίλος».

Τα social media δεν γκρέμισαν μόνο την ιεραρχία στην παραγωγή της ενημέρωσης (ένας πομπός πολλοί δέκτες) κονιορτοποίησαν την ίδια την ενημέρωση.

Ιδιο χώρο (140 χαρακτήρες) καταλαμβάνει η είδηση «Ζεστό κρασί για πρωινό μεσημεριανό και βραδινό, αυτή τη δίαιτα θα ακολουθήσω στις γιορτές» με την είδηση «Πρόβλημα δημοκρατικής λειτουργίας στις χώρες με μνημόνιο εντοπίζει το Ευρωκοινοβούλιο» και μάλιστα μ’ αυτή τη σειρά.

Κάποιος άλλος χρήστης μπορεί να μάθει για τη «δίαιτα του ζεστού κρασιού» αλλά να μην πάρει χαμπάρι την έκθεση του Ευρωκοινοβουλίου και το αντίστροφο. Η «κατά παραγγελία ενημέρωση» που ρυθμίζουν οι χρήστες, μπορεί να μην έχει ως ενδιάμεσο τα ΜΜΕ που «στρέβλωναν» ή «ιεραρχούσαν» την πραγματικότητα, δημιουργεί όμως πολλές παράλληλες πραγματικότητες.

Γράφαμε και παλιότερα ότι «η πληθώρα των δίαυλων επικοινωνίας κατακερματίζει την κοινή εμπειρία που λειτουργούσε ως ενοποιητικό στοιχείο της κοινωνίας και τη θέση της παίρνουν αποσπασματικές εμπειρίες. Ηταν διαφορετικά, για παράδειγμα, όταν στην Eλλάδα υπήρχαν δύο τηλεοπτικά κανάλια (με καλό ή κακό πρόγραμμα – δεν έχει σημασία) και ολόκληρη η επικράτεια είχε κοινό σημείο αναφοράς (έστω ως συζήτηση την επόμενη μέρα στο γραφείο) και θα είναι διαφορετικά όταν υπάρχουν τα μπουκέτα των 100 δορυφορικών καναλιών, των 50 εφημερίδων και των εκατομμυρίων web sites στο Internet. Τώρα οι κοινές μας (έστω διαμεσολαβημένες) εμπειρίες κατακερματίζονται και η ενοποιητική ιδιότητα των MME αντιστρέφεται… Η άνθηση των τεχνολογιών επικοινωνίας φέρνει τον κόσμο πιο κοντά, τον ενοποιεί, αλλά ταυτόχρονα τον κατακερματίζει στο εσωτερικό του» «Νέος κόσμος με πολλές επιλογές» (Καθημερινή 31.12.2006).

Είναι νωρίς να πούμε ότι η ιεραρχημένη από τα μαζικά Μέσα ατζέντα είχε περισσότερα ευεργετικά αποτελέσματα απ’ ό,τι έχει η κατακερματισμένη εμπειρία που προσφέρουν τα νέα Μέσα.

Το καζάνι βράζει και όπως στην εποχή της πρώτης τυπογραφίας δεν ξέρουμε πού θα καταλήξουμε για να κάνουμε τον λογαριασμό. Υπάρχει, όμως, μια πρώτη ένδειξη που πρέπει να προσέξουμε.

Η «Χρυσή Αυγή» έχει αναλογικά μεγαλύτερη διείσδυση στις νέες γενιές απ’ ό,τι στις παλιότερες. Αυτό πιθανώς να είναι απλώς στατιστική σύμπτωση με το γεγονός ότι οι νεότεροι έχουν αναλογικά μεγαλύτερο ποσοστό πρόσβασης στο Διαδίκτυο από τους πιο ηλικιωμένους.

Οπως και να έχει όμως το ζήτημα, ένα είναι σίγουρο: η μεγαλύτερη χρήση των νέων τεχνολογικών εργαλείων γνώσης δεν έλυσε τα παλιά προβλήματα της άγνοιας. Ακόμη και για τη φύση του φασισμού…

Αφήστε μια απάντηση

Top
 
Μετάβαση σε γραμμή εργαλείων