1984 Ο μεγάλος αδελφός ORWELL GEORGE
Μυθιστόρημα γραμμένο το 1948 που αναφέρεται στο τότε μελλοντικό 1984. Ένα βαρύ κατηγορώ εναντίον των απολυταρχικών καθεστώτων και των μεθόδων τους.
Το ολοκληρωτικό καθεστώς του Μεγάλου Αδελφού, παρακολουθώντας συνεχώς τους πάντες και τα πάντα μέσα από αμέτρητες διαδραστικές τηλεοθόνες, ασκεί τον απόλυτο έλεγχο στις πράξεις και τις συνειδήσεις. Όλα προσαρμόζονται στη μία και μοναδική αλήθεια, αυτή που πρεσβεύει το Κόμμα, ο μόνος αλάθητος μηχανισμός, του οποίου προσωποποίηση είναι ο Μεγάλος Αδελφός. Όλα, ακόμα και το παρελθόν: όποιος ελέγχει το παρελθόν ελέγχει το μέλλον, και όποιος ελέγχει το παρόν ελέγχει το παρελθόν.
Το έγκλημα της σκέψης είναι θανάσιμο αμάρτημα. Γι’ αυτό πρέπει να εξαλειφθεί οτιδήποτε οδηγεί στη διάπραξή του: ελευθερία, γλώσσα, ανθρώπινα αισθήματα. Και όποιος υποπέσει σε έγκλημα σκέψης, πρέπει να οδηγηθεί στον θάνατο αναμορφωμένος: θα πεθάνει αγαπώντας τον Μεγάλο Αδελφό.
Στο παρακάτω απόσπασμα ο πρωταγωνιστής Ούίνστον προσπαθεί να βοηθήσει μια γειτόνισσα να επιδιορθώσει μια βλάβη στα υδραυλικά του σπιτιού της.
« “Έχετε ένα γαλλικό κλειδί:» ρώτησε ό Ουίνστων, παίζοντας αμήχανα μέ τό παξιμάδι τού σωλήνα.
« Evα γαλλικό κλειδί”, είπε ή κυρία Πάρσονς, πού αμέσως έγινε άβουλη. «Δεν ξέρω, είμαι βέβαιη. “ίσως τα παιδιά…»
Ακούστηκαν ποδοκροτήματα κι άλλο ένα χτύπημα τής χτένας καθώς έτρεξαν τα παιδιά στο λίβινγκ ρουμ. Ή κυρία Πάρσονς έφερε το γαλλικό κλειδί. Ο Ουίνστων άφησε να τρέξει το νερό και έβγαλε με αηδία ένα μάτσο τρίχες πού είχαν βουλώσει το σωλήνα. Καθάρισε όπως μπορούσε τα χέρια του με κρύο νερό τής βρύσης καί γύρισε στό άλλο δωμάτιο.
«Ψηλά τά χέρια!» ούρλιαξε μια άγρια φωνή. “Ενα άγοράκι έννέα χρονών, όμορφο μέ σκληρό ύφος ξεπρόβαλε πίσω από τό τραπέζι καί τόν άπειλούσε μέ ένα αύτόματο παιδικό πιστολάκι, ένώ ή άδελφούλα του δύο χρόνια μικρότερη, έκανε τήν ίδια κίνηση μ’ ένα κομμάτι ξύλο. Καί τά δύο ήταν ντυμένα μέ τή στολή τών Κατασκόπων, δηλαδή μπλέ σόρτς, γκρι πουκάμισα καί ένα κόκκινο μαντήλι στό λαιμό. Ό Ούίνστον σήκωσε Τά χέρια, πίσω στό κεφάλι του, άνήσυχος γιατί ήταν πολύ σκληρός και άγριος ό τρόπος τού παιδιού, πού δέν έμοιαζε να είναι έντελώς παιχνίδι αύτό πού έκανε.
Είσαι προδότης!» ούρλιαξε τό παιδί. «Είσαι έγκληματίας τής σκέψης! Είσαι ένας κατάσκοπος Εύρασιάτης! Θά σέ σκοτώσω, θα σέ εξατμίσω, θά σέ στείλω στά αλατωρυχεία!»
Ξαφνικά χοροπηδούσαν και τά δύο γύρω του, φωνάζοντας ¨Προδότη!” καί “Έγκληματία τής Σκέψης!” Ή μικρή μιμούνταν όλες τις κινήσεις τού αδερφού της, Ήταν λίγο τρομαχτικό, έμοιαζε μέ τό χοροπήδημα πού έκαναν μικρά τιγράκια πού σύντομα θά έξελιχθούν σέ άνθρωποφάγα. Ύπήρχε κάτι σάν ύπολογισμένη αγριότητα στό μάτι τού παιδιού. Μιά φανερή έπιθυμία νά χτυπήσει, νά κλωτσήσει τόν Ούίνστον. Καί έμοιαζε νάχει συνειδητοποιήσει πώς είχε άρκετα μεγαλώσει, ώστε να μπορεί νά τό κάνει. Εύτυχώς πού δέν κρατούσε άληθινό πιστόλι. σκέφτηκε ό Ούίνστον.
Τά μάτια τής κυρία Πάρσονς στριφογύριζαν άπό τον Ούίνστον στά παιδιά. Τώρα πού τήν έβλεπε στό φως τού λίβινγκ ραύμ πρόσεξε μέ ένδιαφέρον ότι ύπήρχε πραγματικα σκόνη στις ρυτίδες τού προσώπου της.
¨Κάνουν τόσο θόρυβο¨, είπε, ¨έπειδή δεν μπόρεσαν νά δούν τόν άπαγχονισμό, γι’ αυτό κάνουν έτσι. ”Έχω πολλή δουλειά καί δέν μπορώ νά τά πάω. Είμαι πολύ άπασχολημένη και ό Τόμ δέ θά γυρίσει έγκαίρως άπ’ τή δουλειά του’
¨Γιατί δέν μπορούμε νά πάμε νά δούμε τόν άπαγχονισμό; βρυχήθηκε τό παιδί μέ τή βροντερή φωνή του.
¨Θέλουμε νά δούμε τόν απαγχονισμό¨ τραγούδησε ή μικρούλα έξακολουθώντας νά χοροπηδάει ολόγυρα.
Μερικοί Εύρασιάτες αίχμάλωτοι, ένοχοι έγκλημάτων πολέμου έπρόκειτο νά κρεμαστούν στό Πάρκο άπόψε, θυμήθηκε ό Ούίνστον. Αύτό συνέβαινε περίπου μιά φορά τό μήνα. Και ήταν ένα θέαμα πού άρεσε. Τά παιδιά φώναζαν νά τά πάνε νά τό δούν.
Ό Ούίνστον χαιρέτησε τήν κυρία Πάρσονς και βγήκε. ‘Όμως δεν είχε προχωρήσει έξι βήματα μέσα στό διάδρομο, όταν κάτι τον χτύπησε στό πίσω μέρος τού σβέρκου. Ήταν ένα έξαιρετικά όδυνηρό χτύπημα, σάν νά τόν διαπέρασε ένα πυρωμένο σίδερο.
Γύρισε άκριβώς τή στιγμή πού ή κυρία Πάρσονς τραβούσε τό γιό της μέσ’ άπό τήν πόρτα, ένώ τό παιδί έβαζε στήν τσέπη του μια σφεντόνα.
“Γκολντστάιν!¨1 γρύλισε τό παιδί, Τήν ώρα πού έκλεινε ή πόρτα. Άλλά εκείνο πού έντυπωσίασε πιό πολύ τόν Ούίνστον ήταν τό ύφος τού άπελπισμένου φόβου πού ύπήρχε στό γκρίζο πρόσωπο τής γυναίκας.
[…]
Μ’ αύτά τά παιδιά, σκέφτηκε, αύτή ή δύστυχη γυναίκα πρέπει νά ζει μέσα στόν τρόμο. Άκόμα ένα χρόνο, δύο χρόνια καί θά την παρακολουθούσαν μέρα νύχτα, γιά νά άνακαλύψουν συμπτώματα άνορθοδοξίας. Σχεδόν όλα τά παιδιά αύτές τίς ήμέρες ήταν τρομερά. Τό χειρότερο άπ’ όλα ήταν ότι μέ τέτοιες όργανώσεις σάν τούς Κατασκόπους τά παιδιά συστηματικά μεταβάλλονταν σέ μικρούς άγρίους, πού δέν μπορούσε νά δαμάσει κανείς. Κι όμως αύτό δέν τούς δημιουργούσε καμιά διάθεση νά έπαναστατήσουν ένάντια στήν πειθαρχία τού Κόμματος. Άπεναντίας, έλάτρευαν τό Κόμμα καί κάθε τί πού είχε σχέση μέ αύτό. Τά τραγούδια οί παρελάσεις, οί σημαίες, οί πεζοπορίες, τά γυμνάσια ψεύτικης σκοποβολής, τά ουρλιαχτά τών συνθημάτων, ή λατρεία του Μεγάλου Άδερφού, αύτά όλα τούς φάνταζαν σάν ένα ύπέροχο παιχνίδι. ‘Όλη τους ή θηριωδία είχε στραφεί πρός τά έξω έναντίον τών έχθρών τού Κράτους, ένάντια στούς ξένους, στους προδότες, στούς σαμποτέρ, στούς έγκληματίες τής Σκέψης. Ηταν σχεδόν φυσικό, άτομα πάνω άπ’ τά τριάντα νά φοβούνται τά παιδιά τους. Καί είχαν δίκιο, γιατί σπάνια περνούσε μια βδομάδα πού νά μήν έχουν οί Τάιμς μιά παράγραφο πού περιέγραφε πώς ένας μικρός σπιούνος ¨παιδί-ήρωα¨ — τόν όνόμαζαν συνήθως — είχε κρυφακούσει μιά παρατήρηση έναντίον τούΚόμματος καί είχε καταδώσει τούς γονείς του στήν Άστυνομία της Σκέψης.
“Γκολντστάιν!¨1 : εχθρός του καθεστώτος
ΘΕΜΑ Γ
Πώς εκπαιδεύει το καθεστώς τα παιδιά του αποσπάσματος και με ποιο στόχο; Ποια επίδραση ασκεί αυτή η εκπαίδευση στη συμπεριφορά τους και στις σχέσεις τους με τους άλλους; Να αξιοποιήσετε τρεις κειμενικούς δείκτες. Δεδομένου ότι τα μυθιστόρημά αυτό έχει χαρακτηριστεί προφητικό (ενώ γράφτηκε το 1948, πιστεύεται ότι προέβλεψε μια μελλοντική δυστοπία), εντοπίζετε σε αυτό κάποια στοιχεία της σημερινής πραγματικότητας με βάση το απόσπασμα που σας δόθηκε; (150-200 λέξεις) Μονάδες 15
ΑΠΑΝΤΗΣΗ
Με βάση το απόσπασμα το καθεστώς επιδιώκει να δημιουργήσει άτομα άβουλα, ανελεύθερα, πειθήνια όργανά του. Για αυτό τα εκπαιδεύει στο μίσος, στην αγριότητα και στη βία. Τα μέσα που χρησιμοποιεί είναι κατά κύριο λόγο η ένταξη των παιδιών σε ομάδες με στολές (κατασκόπους τους ονομάζει), οι οποίες τα εκπαιδεύουν με τραγούδια, παρελάσεις, πεζοπορίες, γυμνάσια σκοποβολής, συνθήματα και άλλα. Δημιουργούν δηλαδή μικρούς στρατούς που πειθαρχούν χωρίς σκέψη στις εντολές των υπευθύνων. Επιπλέον τούς ασκείται προπαγάνδα από τη μια, να μισούν τους εχθρούς του καθεστώτος (ξένους, προδότες, εγκληματίες της σκέψης, δηλαδή ανθρώπους που προσπαθούν να σκεφτούν κάπως ανεξάρτητα). Από την άλλη καλλιεργούν τη λατρεία προς το κόμμα και τον μεγάλο Αδερφό, τον οποίο θαυμάζουν και είναι έτοιμα να τον υπηρετήσουν πιστά. Η σχέση με το κόμμα και με τον μεγάλο Αδερφό εμφανίζεται να είναι πιο ισχυρή από κάθε άλλη ανθρώπινη σχέση ακόμα και από τη σχέση παιδιού – γονέα, αφού τα παιδιά είναι έτοιμα να καταδώσουν και τους ίδιους τους γονείς τους στις αρχές, εφόσον αυτοί εκφράσουν κάποια άποψη εκτός κομματικής και κρατικής γραμμής. Τέλος άλλο ένα μέσον εκπαίδευσης είναι και οι δημόσιες εκτελέσεις τις οποίες παρακολουθούν και παιδιά κι έτσι εθίζονται στο μίσος και στη βία.
Τα παραπάνω αισθητοποιούνται με τους εξής κειμενικούς δείκτες: πολύ δυνατή είναι η παρομοίωση των παιδιών με τιγράκια που ετοιμάζονται να γίνουν ανθρωποφάγα «έμοιαζε μέ τό χοροπήδημα πού έκαναν μικρά τιγράκια πού σύντομα θά έξελιχθούν σέ άνθρωποφάγα». Με αυτή θέλει να αναδείξει την αγριότητα που έχει καλλιεργηθεί στα παιδιά τα οποία συμπεριφέρονται σαν θηρία. Επιπλέον ένας ακόμα κειμενικός δείκτης είναι η περιγραφή της μητέρας: εμφανίζεται ανήμπορη, παθητική, ένα θύμα της αγριότητας των παιδιών της, και τα συναισθήματα οίκτου και συμπάθειας που εκφράζει πρωταγωνιστής και για το παρόν αλλά κυρίως για το μέλλον της γυναίκας «απελπισμένος φόβος» «πρέπει να ζει μέσα στον τρόμο» (μεταφορές). Τέλος τα ασύνδετα σχήματα στην τελευταία παράγραφο τα οποία από τη μια μας δίνουν τα μέσα εκπαίδευσης που χρησιμοποιεί το καθεστώς «Τά τραγούδια οί παρελάσεις, οί σημαίες, οί πεζοπορίες, τά γυμνάσια ψεύτικης σκοποβολής, τά ουρλιαχτά τών συνθημάτων, ή λατρεία του Μεγάλου Άδερφού» και από την άλλη αυτούς που πρέπει να μισούν τα παιδιά «έναντίον τών έχθρών τού Κράτους, ένάντια στούς ξένους, στους προδότες, στούς σαμποτέρ, στούς έγκληματίες τής Σκέψης».
Στη σημερινή εποχή τα ολοκληρωτικά καθεστώτα χρησιμοποιούν τα ίδια μέσα για να επηρεάσουν τους πολίτες και να τους αφαιρέσουν κάθε ικμάδα κριτικής σκέψης. Γενικότερα όμως και τα μέσα ενημέρωσης και το διαδίκτυο μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον παραπάνω σκοπό. Και σήμερα επίσης παρατηρούμε να υπερπροβάλλεται η βία, ώστε οι άνθρωποι να μην ενεργούν με οδηγό τη σκέψη και την ανθρωπιά αλλά με βάση τα ένστικτα τους. Επιπλέον ακραίες ομάδες δημιουργούν κομματικούς στρατούς που μισούν κάθε τι διαφορετικό, με κύριο χαρακτηριστικό τον φανατισμό και την τυφλή πίστη. Απέναντι σε όλα τα παραπάνω η απάντηση είναι η αληθινή παιδεία, η εσωτερική καλλιέργεια που οδηγεί τον άνθρωπο στην αυτογνωσία και την αληθινή ελευθερία.
