«

»

Απρ 20 2022

Μακρύς ο δρόμος της ελευθερίας

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Μακρύς ο δρόμος της ελευθερίας

Ανήμερα της εθνικής εορτής, διάβασα «Το Οραμα της Ελευθερίας στην Ελληνική Κοινωνία» του Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη, τον πανηγυρικό λόγο που ο διαπρεπής πολιτικός επιστήμων είχε εκφωνήσει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών την 25η Μαρτίου 1992. Η ανατύπωσή του μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καλλιγράφος. Το 65 σελίδων κείμενο μου πρόσφερε απροσδόκητη χαρά, διατυπώνοντας μέσα από τον λιτό λόγο, τη σοφία και τη σαφήνεια της σκέψης του συγγραφέα μια σύνοψη των προβλημάτων που η Ελλάδα αντιμετωπίζει διαχρονικά. Ομως, για τον ίδιο λόγο μού προκάλεσε βαθιά μελαγχολία. Τα προβλήματα που επισήμαινε ο Κιτρομηλίδης πριν από 30 χρόνια, και τα οποία διατύπωναν πολύ νωρίτερα επιφανείς παρατηρητές της κοινωνίας και της πολιτικής, ακόμη βασανίζουν τους Ελληνες, ακόμη υπονομεύουν το όραμα της ελευθερίας που ενέπνευσε την Επανάσταση. Στη σημερινή κοσμογονία, όπου πόλεμος και πανδημία ανατρέπουν όσα θεωρούσαμε δεδομένα, οι Ελληνες καλούμαστε πάλι να δώσουμε μάχη για την εθνική μας υπόσταση και τη θέση μας στον κόσμο. Ο αγώνας δεν είναι μικρότερης σημασίας από τις μάχες του παρελθόντος, καθώς οι απειλές του μέλλοντος δεν λογαριάζουν προηγούμενες επιτυχίες και σημερινές δικαιολογίες. Η μάχη επιβίωσης είναι αδιάκοπη και απρόβλεπτη. Γι’ αυτό είναι τόσο πολύτιμες οι φωνές που, όπως οι αρχαίοι, μας προτρέπουν να γνωρίζουμε εαυτούς, να γνωρίζουμε τις δυνάμεις μας για να σχεδιάσουμε την πορεία μας.

Στο «Οραμα της Ελευθερίας», ο Κιτρομηλίδης ζητεί «να εγκύψουμε κριτικά στην ιστορία μας και να προβληματιστούμε υπό το πρίσμα μιας “ιστορίας της ελευθερίας” πάνω στις ιδέες που ενέπνευσαν τον αγώνα του 1821 για να σταθμίσουμε σε ποιο ποσοστό οι ιδέες αυτές έχουν δικαιωθεί». Ενώ περιγράφει τη ζύμωση στην Ευρώπη στην εποχή των επαναστάσεων και το όραμα για την ελευθερία που εξέφραζαν ο Ρήγας Βελεστινλής και ο Αδαμάντιος Κοραής, παραθέτει μια σκληρή παρατήρηση του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου από το 1887, αρκετές δεκαετίες μετά την ανεξαρτησία. Συγκρίνοντας τους Ελληνες που επαναστάτησαν εναντίον των Τούρκων με τους συμπατριώτες του, ο ιστορικός του ελληνικού έθνους δεν είναι αισιόδοξος, γράφοντας ότι «επί των χρόνων της δουλείας εδημιουργήθησαν αι πολεμικαί, αι αστικαί και αι διανοητικαί δυνάμεις δι’ ων διεξήχθη οπωσδήποτε η επανάστασις, ενώ αφ’ ης εγενόμεθα ελεύθεροι δεν διεπλάσαμεν έτι νέας δυνάμεις επιτηδείας να συμπληρώσωσι και να ασφαλίσωσι το έργον των πατέρων ημών». Μισό αιώνα νωρίτερα, στις 25 Μαρτίου 1842, ο Διονύσιος Σολωμός έγραφε από την Κέρκυρα στον Γεώργιο Τερτσέτη: «Και για το σήμερα τι να πω; Η διαφθορά είναι τόσο γενική, και έχει ρίζες τόσο βαθιές, που σε κάνει να σαστίζεις. Μόνο όταν τα αίτια της διαφθοράς εξολοθρευτούν πέρα ώς πέρα, θα μπορέσουμε να ‘χουμε μια ηθική αναγέννηση. Τότε το μέλλον μας θα είναι μεγάλο, όταν όλα στηριχτούν στην ηθική, όταν θριαμβεύσει η δικαιοσύνη, όταν τα γράμματα καλλιεργηθούν όχι για μάταιη επίδειξη, παρά για το όφελος του λαού, που έχει ανάγκη από παιδεία και από μόρφωση όχι σχολαστική». Πόσες φορές έκτοτε έχει εκφραστεί η ελπίδα για ηθική, δικαιοσύνη και παιδεία; Οπως σημειώνει ο Κιτρομηλίδης, η ανεξαρτησία επιτεύχθηκε αλλά οι προσδοκίες που ενέπνεε το όραμα της ελευθερίας παρέμεναν ανεκπλήρωτες.

Η μετουσίωση του ιδεώδους της ελευθερίας σε «περιεχόμενο της πολιτικής πράξης» παραμένει ζητούμενο.

Ο Σολωμός και ο Παπαρρηγόπουλος θα εκπλήσσονταν σήμερα από την πρόοδο που σημείωσε το έθνος, με αποκορύφωμα την ένταξη της Ελλάδας στην κοινωνία των ευρωπαϊκών χωρών το 1981. Τότε φάνηκε να ολοκληρώνεται η πορεία που ξεκίνησε δύο αιώνες πριν με όραμα την ελευθερία και έμπνευση τις αρχές του Διαφωτισμού. Κι όμως, και οι δύο θα γνώριζαν αμέσως, όπως και εμείς, τι εννοεί ο Κιτρομηλίδης όταν γράφει πως η «απόκλιση από την προσήλωση στην ορθολογική θεώρηση των πολιτικών προβλημάτων» και η «παγίδευση… στην αυταρχική λογική μιας πλειοδοτούσης εθνικής μισαλλοδοξίας που δεν επιδέχεται αμφισβητήσεις και εναλλακτικές θεωρήσεις» εμπεριέχουν και «τη νομοτέλεια της εθνικής καταστροφής». Προσθέτει: «Η Θουκυδίδεια αυτή λογική της ιστορίας επιβεβαιώνεται δυστυχώς με εντυπωσιακή κανονικότητα στη νεοελληνική εμπειρία. Θα θυμίσω μόνο μερικές ενδεικτικές χρονολογίες: 1897, 1922, 1974». Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η χώρα είναι πολλά και περίπλοκα, σημειώνει ο συγγραφέας, και δηλώνει: «Η κραταίωση όμως της ελευθερίας και του πολιτισμού των ελευθεριών αποτελεί και το όπλο για την αντιμετώπισή τους».

Ο Κιτρομηλίδης γράφει για «κρίση πολιτικής ηθικής», η οποία επιτείνεται από «ιδεολογική σύγχυση» που προκαλείται από «ποικίλες επιθέσεις κατά του ορθού λόγου ως ρυθμιστικής αξίας της ζωής», από την «υποβάθμιση της ελευθερίας σε εργαλειακή τεχνική για την αντιμετώπιση οικονομικών και διοικητικών προβλημάτων» και από την «υπονόμευση της ελευθερίας ως αυθύπαρκτης και αυτόνομης αξίας που επιβάλλεται να αποτελεί αυτοσκοπό σε μια δημοκρατική κοινωνία». Με αυτή την παρατήρηση, ο Κιτρομηλίδης επιστρέφει στην αντίληψη της ελευθερίας που ενέπνευσε τους αγωνιστές του 1821 και τους οραματιστές της φιλελεύθερης πολιτικής σκέψης. Η μετουσίωση του ιδεώδους της ελευθερίας σε «περιεχόμενο της πολιτικής πράξης» παραμένει το ζητούμενο εδώ και 200 χρόνια. Τριάντα χρόνια μετά την πανηγυρική ομιλία του 1992, σε έναν κόσμο πολύ πιο απειλητικό, είναι δύσκολο να κρίνουμε εάν έκτοτε κάναμε βήματα μπρος ή πίσω.

Αφήστε μια απάντηση

Top
Αλλαγή μεγέθους γραμματοσειράς
Αντίθεση