Καινούργιο φως στα γεγονότα της ιστορικής μάχης της Ιμέρας μεταξύ Ελλήνων και Καρχηδονίων στις ακτές της Σικελίας, το 480 π.Χ., ρίχνουν οι σοροί 62 στρατιωτών που μελετήθηκαν από την ομάδα Βιοαρχαιολογίας του Mediterranean Colonies Project. Μια ομάδα Ιταλών αρχαιολόγων το 2008 ανακάλυψε μαζικούς τάφους σε ανασκαφές έξω από τα αρχαία τείχη της πόλης, που χρονολογούνται στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Οι σοροί ανήκαν όλες σε άνδρες με πολλά βίαια τραύματα ή ακόμη και όπλα καρφωμένα στα οστά τους.

Σύμφωνα με την Κάθριν Ρέινμπεργκερ, υποψήφια διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Τζόρτζια, τα ευρήματα υποδήλωναν ότι οι άνδρες πιθανώς να ήταν στρατιώτες που πολέμησαν στη μάχη της Ιμέρας. Η διεπιστημονική ομάδα ανθρωπολόγων, αρχαιολόγων και γεωλόγων στην οποία συμμετείχε η Ρέινμπεργκερ, ανέλυσε τα δόντια των νεκρών για να μάθει από πού προέρχονταν και κατέληξε σε ένα συμπέρασμα που μπορεί να ξαναγράψει τμήμα της αρχαίας ελληνικής στρατιωτικής ιστορίας.

Τα γεγονότα της μάχης της Ιμέρας αποτελούν ένα πολύ σημαντικό τμήμα της ιστορίας των Ελλήνων της κλασικής περιόδου. Oταν οι Πέρσες επιτέθηκαν στην Ελλάδα το 480 π.Χ., οι Eλληνες ζήτησαν τη βοήθεια του τυράννου των Συρακουσών Γέλωνα, ο οποίος πρόσφερε 20.000 οπλίτες και 200 τριήρεις, απαιτώντας συγχρόνως την αρχηγία των ελληνικών δυνάμεων. Ωστόσο, ο Γέλων κλήθηκε τελικά να υπερασπίσει τις δικές του κτήσεις από την επίθεση των Καρχηδονίων στη Σικελία. Τόσο ο Ηρόδοτος όσο και ο Διόδωρος Σικελιώτης περιγράφουν την πρώτη μάχη το 480 π.Χ. ως νίκη μιας συμμαχίας Ελλήνων από όλη τη Σικελία.

Ο Γέλων εισέβαλε αμαχητί στο καρχηδονιακό στρατόπεδο, στέλνοντας ιππείς που υποδύθηκαν τους συμμάχους, έκαψαν τα εχθρικά πλοία και σκότωσαν τον στρατηγό των Καρχηδονίων. Ωστόσο, σε δεύτερη μάχη το 409 π.Χ., η Ιμέρα έλαβε μικρή βοήθεια από τις Συρακούσες, αλλά δεν κατάφερε να αντισταθεί και τελικά καταστράφηκε από τους Καρχηδόνιους. Οι ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι όλοι οι στρατιώτες ήταν Eλληνες, με ορισμένους να προέρχονται από άλλες πόλεις της Σικελίας. Οι σoροί όμως των 62 στρατιωτών λένε μια διαφορετική ιστορία.

Διαφορετικά μέρη στη Γη έχουν χαρακτηριστικές αναλογίες στοιχειακών ισοτόπων στο χώμα και στο νερό τους. Καθώς καταναλώνουμε τα ισότοπα στα τρόφιμα και στα ποτά, το σώμα μας τα ενσωματώνει στα οστά και στα δόντια. Οι ερευνητές γνωρίζουν ότι τα ισότοπα του στροντίου στο σώμα αντικατοπτρίζουν το έδαφος όπου αναπτύχθηκαν τα φυτά και τα ζώα που το άτομο έφαγε, ενώ τα ισότοπα οξυγόνου προέρχονται από την πηγή νερού. Τα στοιχεία αυτά επομένως γίνονται ένα φυσικό αρχείο της καταγωγής μας. Το σμάλτο των δοντιών δρα σαν μια χρονοκάψουλα την οποία οι επιστήμονες χρησιμοποιούν για να καταλάβουν πού μεγάλωσε ένα άτομο, επειδή σχηματίζεται κατά την παιδική ηλικία και δεν αλλάζει με την πάροδο του χρόνου.

Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν τα δόντια από τις σορούς των στρατιωτών για να προσδιορίσουν τη γεωγραφική τους προέλευση. Διαπίστωσαν έκπληκτοι πως οι περισσότεροι στρατιώτες από την πρώτη μάχη το 480 π.Χ. δεν ήταν ντόπιοι, καθώς είχαν υψηλότερες τιμές στροντίου και χαμηλότερες τιμές οξυγόνου σε σύγκριση με αυτές που περίμεναν στους ντόπιους. Με βάση τις αναλογίες των ισοτόπων, οι στρατιώτες πιθανότατα είχαν διαφορετικές γεωγραφικές προελεύσεις που εκτείνονται και πέρα από τη Μεσόγειο. Αντίθετα, στη μάχη του 409 π.Χ., οι περισσότεροι αποδείχθηκαν ντόπιοι.

H δομή των στρατών

Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Τζον Ρ. Χέιλ του Πανεπιστημίου του Λούιβιλ, οι Eλληνες στρατιώτες συχνά υπηρετούσαν ως μισθοφόροι σε ξένους στρατούς. Ωστόσο, υπάρχουν ελάχιστες ενδείξεις ότι ξένοι στρατιώτες πολέμησαν για στρατούς των ελληνικών πόλεων. Οι ελληνικοί στρατοί αποτελούνταν ως επί το πλείστον από οπλίτες που συχνά πολεμούσαν σε ομάδες με βάση την πόλη από την οποία προέρχονταν και στην οποία ήταν πολίτες. Το να ήταν κανείς πολίτης της πόλης σήμαινε ότι συμμετείχε στην πολιτική ζωή και συχνά η ιδιότητα αυτή προοριζόταν για πλουσιότερους άνδρες με ελληνική μόνο καταγωγή.

Τα ευρήματα από τις σορούς υποδηλώνουν ότι μπορεί να υπήρχαν ξένοι στρατιώτες που εντάχθηκαν στην ελληνική πλευρά. Η πρόσληψη ξένων μισθοφόρων θα μπορούσε να αλλάξει τη σύνθεση των κοινοτήτων κατά την κλασική περίοδο και ενδεχομένως να παρείχε στους ξένους μια οδό προς την ιθαγένεια που διαφορετικά δεν ήταν διαθέσιμη. Σύμφωνα με τη Ρέινμπεργκερ, η ανακάλυψη της πιθανής ύπαρξης ξένων μισθοφόρων στους στρατούς των ελληνικών πόλεων αλλάζει «όχι μόνο την ιστορία της πρώτης μάχης της Ιμέρας, αλλά επίσης την κατανόησή μας για το ποιος είχε δύναμη και προνόμια στη Σικελία κατά την κλασική περίοδο».

Για τα δυσκολεμένα παιδιά, τα απομακρυσμένα από τις οικογένειές τους με εισαγγελική εντολή, που βρίσκουν απάγκιο στα γεωργικά σχολεία της Κιβωτού του Κόσμου, δεν υπάρχει πλέον το ποτέ και το πουθενά, οι χαμένοι δρόμοι και οι χαμένοι κόσμοι. Μόνο μια καθαρή πορεία πάνω σε στέρεη γη. Τους την προσφέρει ο ιδρυτής της Κιβωτού, πατήρ Αντώνιος Παπανικολάου, που σπάει τον φαύλο κύκλο της παραβατικότητας μέσα από την επουλωτική επαφή τους με τη φύση. Γι’ αυτό άλλωστε και το πιο νέο από τα γεωργικά σχολεία της Κιβωτού, στο Διμήνι του Βόλου, έλαβε πρόσφατα το βραβείο GENE Global Education Award 2020/2021 της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Λειτουργεί από το 2017 και είναι ένας αγροτοκτηνοτροφικός παράδεισος με εντυπωσιακή θέα στην πόλη του Βόλου και στον Παγασητικό, με φάρμα, οπωρώνα, ελαιώνα, αμπελοκαλλιέργειες, θερμοκήπιο, κήπο με αρωματικά φυτά και βότανα, τράπεζα σπόρων, αλλά και 17 άριστα εξοπλισμένα εργαστήρια, μεταξύ των οποίων, ελαιοτριβείο, τυροκομείο, οινοποιείο, εργαστήριο παρασκευής ζυμαρικών, εργαστήριο παρασκευής παραδοσιακών προϊόντων, εργαστήριο παρασκευής ζωοτροφών, πετρόμυλο. Από το 2015 λειτουργεί και το γεωργικό σχολείο στην Πωγωνιανή Ιωαννίνων, σε ένα πανέμορφο τοπίο 800 μέτρα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα, ενώ υπάρχουν και τα παραρτήματα στη Χίο και στην Καλαμάτα.

«Τα παιδιά έχουν ανάγκη από κάποιον να τους δώσει ελπίδα, να δουν στα μάτια του ότι μπορούν να τα καταφέρουν, ότι δεν είναι “καμένα”, να τους πει “τώρα είμαι εγώ εδώ για σένα”, να τους καλύψει την ανάγκη πρώτα να εμπιστευτούν και μετά να αγαπήσουν, και να καταφέρουν να ξεπεράσουν το παρελθόν και να ανθήσουν. Είναι το προσωπικό μου στοίχημα να τα δω να εξελίσσονται και να προοδεύουν», λέει ο πατήρ Αντώνιος, ο οποίος έχει δημιουργήσει το πιο πρωτοποριακό δίκτυο μέριμνας όχι μόνο παραμελημένων παιδιών, αλλά και γονατισμένων μητέρων, με παραρτήματα σε έξι περιοχές της Ελλάδας.

«Δεν είναι απλά γεωργικά σχολεία, αλλά εκπαιδευτικές μονάδες ενταγμένες μέσα στο θεραπευτικό παιδαγωγικό μας πρόγραμμα. Η θεραπεία μέσα από την επαφή με τη γη και τα ζώα ήταν ο πρωταρχικός μας στόχος και είχε θεαματικά αποτελέσματα στην ψυχοσύνθεση των παιδιών. Ομως με τα χρόνια, τα σπίτια φιλοξενίας εξελίχθηκαν σε καλά σχολεία, που καλλιεργούν δεξιότητες και μαθαίνουν τέχνες στα παιδιά, πιστοποιημένες πλέον με ένα πτυχίο αναγνωρισμένο από το κράτος, και μάλιστα πριν από την ενηλικίωσή τους, ώστε να καταφέρουν να βγουν με εφόδια στην κοινωνία. Διότι πρόκειται για παιδιά με ψυχοσυναισθηματικά και συμπεριφορικά προβλήματα, ήδη μεγάλα, 16, 17 χρονών, με σοβαρά μαθησιακά κενά, πολλά δεν έχουν τελειώσει καν το γυμνάσιο», εξηγεί ο πατήρ Αντώνιος.

Στην Πωγωνιανή αγόρια και κορίτσια ζουν καθημερινά το θαύμα της φύσης. Ηδη από την Α΄ Δημοτικού αναλαμβάνουν την ευθύνη για την καλλιέργεια ενός μικρού κομματιού γης. Εκπαιδεύονται στην ανατροφή και στη φροντίδα των ζώων της φάρμας, στην καλλιέργεια οπωροκηπευτικών στο θερμοκήπιο και στο χωράφι, στην παραγωγή θεραπευτικών φυτών και βοτάνων, τα μεγαλύτερα παιδιά στη μελισσοκομική τέχνη και στην παραγωγή μελιού, βασιλικού πολτού και κηραλοιφών. Στο τυροκομείο, μαθαίνουν να παράγουν και να τυποποιούν λευκά και κίτρινα τυριά, όπως φέτα, γραβιέρα, φορμαέλα, χαλούμι κ.ά. Στο εργαστήριο παρασκευής παραδοσιακών προϊόντων, φτιάχνουν γλυκά του κουταλιού, τραχανά, μαρμελάδες, βαλσαμέλαιο και καλλυντικά σαπούνια. Στη φάρμα με τα αιγοπρόβατα, τις αγελάδες, τα πόνι, τις κότες και άλλα ζώα και πτηνά, μαθαίνουν να τα φροντίζουν. Εχουν δίπλα τους έμπειρους ανθρώπους που τους μυούν στα μυστικά του πρωτογενούς τομέα.

«Η γνώση αποκτάται μέσα από τις σχέσεις με τους επαγγελματίες, τους παιδαγωγούς, τους συνομηλίκους, μέσα από το κοινό βίωμα, τη συνεργατικότητα, τον αλληλοσεβασμό, την αλληλεγγύη, μέσα από τη γεύση της εμπειρίας. Από τη θεωρία στην αίθουσα μεταφερόμαστε στο χωράφι, στο αμπέλι, στον ελαιώνα, όπου τα παιδιά επικοινωνούν με τη φύση, ανακαλύπτουν ότι δεν είναι κάτι άψυχο, αλλά θέλει φροντίδα και στοργή όπως ο άνθρωπος. Διδάσκονται από αυτήν. Συχνά τους λέω ότι τίποτα δεν είναι άχρηστο, τίποτα δεν πάει χαμένο, ακόμη και από τα λάθη μας, όπως από την κοπριά που βάζουμε στο χωράφι, γινόμαστε πιο δυνατοί. Και κάνουμε αντιστοιχίσεις». Η φροντίδα του αμπελιού μοιάζει πολύ με τη φροντίδα της ψυχής, λέει ο πατήρ Αντώνιος. «Οπως το αμπέλι χρειάζεται το κατάλληλο περιβάλλον για να αναπτυχθεί, έτσι και το πλαίσιο μέσα στο οποίο μεγαλώνει ένα παιδί, η ωριμότητα των παιδαγωγών του, η φροντίδα, η ασφάλεια, η αγάπη που παίρνει, παίζουν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξή του». Μεγάλη σημασία έχουν τα στηρίγματα όπου θα διακλαδιστεί ο βλαστός, η καθοδήγηση για μια σταθερή οριοθετημένη ανοδική πορεία, η προστασία του φυτού από παράσιτα και, κυρίως, το κλάδεμα από έμπειρο αμπελουργό: το έγκαιρο, αυστηρό, αποφασιστικό κλάδεμα (ελαττωμάτων, κακών συμπεριφορών) που όμως πονάει, «η τομή του αμπελιού βγάζει ένα δάκρυ». Οι ξερές κληματίδες, που αφαιρούνται γιατί δεν έχουν κάτι να προσφέρουν, «πρέπει να καούν, να μη μείνουν κοντά στο φυτό και το μολύνουν».

Οι αντιστοιχίσεις αυτές γίνονται κατά την ώρα της μαθητείας και πολλά παιδιά βλέπουν στην εξέλιξη του φυτού τη δική τους ιστορία. «Επαιζα μπάσκετ με ένα παιδί από πολύ δύσκολη οικογένεια, είδα σ’ αυτό όσο παίζαμε μεγάλες ικανότητες, και του λέω την ώρα του παιχνιδιού, πρέπει να φύγεις από την Αθήνα και να πας στο γεωργικό σχολείο στον Βόλο. “Εγώ, πώς;” ρώτησε, όμως ώς το τέλος του παιχνιδιού είχε πάρει την απόφασή του. “Θα πάω”, είπε, και έγινε εξαιρετικός επαγγελματίας. Μια μέρα, που βρισκόμασταν στο κτήμα στην Καλαμάτα, με πήρε από το χέρι και με οδήγησε σε μια μανταρινιά που είχε ξεραθεί, όμως καθώς είχε πετάξει έναν βλασταράκι, δεν την κόψαμε και τώρα κάνει τους πιο πλούσιους και γλυκείς καρπούς. “Εκείνο το βλασταράκι είδες σε μένα και με πίστεψες, κι ύστερα πίστεψα και εγώ σε μένα”, μου είπε. Είχε δει σε εκείνο το δέντρο τη δική του ζωή».

Θεωρώ κρίσιμο σκαλοπάτι στην πορεία μου για την ωριμότητα το πέρασμά μου από τη ζώνη της βεβαιότητας στο λυκόφως της αβεβαιότητας. Δεν μπορώ να το τοποθετήσω χρονικά με ακρίβεια. Δεν έγινε σε μια μέρα, ούτε τη σημάδεψε ένα σημαντικό γεγονός, ιστορικό, κοινωνικό ή προσωπικό. Ευτυχώς δεν έζησα πολέμους, ούτε επαναστάσεις, η δε προσωπική μου ζωή μέχρι στιγμής τουλάχιστον δεν μου επεφύλαξε μεγάλες ανατροπές. Από γεγονότα άλλο τίποτε, όμως κανένα απ’ αυτά που σε σημαδεύουν για μια ολόκληρη ζωή. Η μεταμόρφωση ήταν το αποτέλεσμα της μακράς εσωτερικής διεργασίας που την οφείλω στη μοναχική και σιωπηλή δραστηριότητα της ανάγνωσης και της γραφής.

Συγχωρήστε μου τον τόνο της προσωπικής εξομολόγησης. Ομως προσπαθώ να εξηγήσω τις αλλεργικές αντιδράσεις που μου προκαλούν όσοι εξακολουθούν να οχυρώνονται πίσω από τις βεβαιότητές τους. Για λόγους οικονομίας θα τους κατέτασσα σε δύο κατηγορίες. Στην πρώτη ανήκουν «οι προσκυνητές του μαυσωλείου του Λένιν». Κρίνουν τον κόσμο του 21ου αιώνα με τα εργαλεία που κατασκεύασε ο 19ος. Φυσιολάτρες της νεωτερικότητας ψάχνουν τους «κολασμένους» για να καλύψουν το στερητικό σύνδρομο του γνήσιου προλεταριάτου. Γι’ αυτούς η Ιστορία δεν είναι ζήτημα ανθρώπων.

Είναι ζήτημα αρχών. Το δικό μας ΚΚΕ, η κυνική εκδοχή του, ο ΣΥΡΙΖΑ, η αριστερά του Μελανσόν στη Γαλλία, αλλά και όσοι έχουν αναγάγει την οικολογία από πραγματικό πρόβλημα σε θεολογικό. Βρίσκουν τους «κολασμένους» τους στους Παλαιστίνιους, στους μετανάστες ή στα δάση του Αμαζονίου. Η δεύτερη κατηγορία έχει να κάνει με τη μετανεωτερικότητα. Είναι οι λεγόμενοι «φιλελεύθεροι δικαιωματιστές». Αυτοί έχουν αντικαταστήσει την επαγγελία της «αταξικής» κοινωνίας με την «πολυπολιτισμική» κοινωνία. Εχοντας φτιάξει ένα περίγραμμα του κοινωνικού οικοδομήματος, οργανώνουν την πολιορκητική πολιτική τους. Η ελληνική κοινωνία, για παράδειγμα, είναι «φυλετική», «σεξιστική», «ομοφοβική» και ανενδοίαστα «κρεοφαγική». Τα προβλήματά της οφείλονται σε όλ’ αυτά τα αυτοάνοσα νοσήματα. Θα λυθούν μόνον αν όλοι απελευθερώσουν τον καταπιεσμένο ομοφυλόφιλο που κρύβουν μέσα τους κι αν απαλλαγούν από τη σκουριά του φυλετισμού και δεχθούν ότι όχι μόνον οφείλουν να συμβιώσουν με τους μουσουλμάνους μετανάστες, αλλά πρέπει να αποδεχθούν και τους όρους της ζωής που εκείνοι θέλουν να επιβάλουν. Ασχέτως αν αυτοί ομνύουν στη σαρία κι αν πιστεύουν ότι τους ομοφυλόφιλους πρέπει να τους λιθοβολείς. Αυτό θα πει διάλογος πολιτισμών.

Υπάρχουν πολλά κοινά ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο ομάδες. Το πρώτο είναι οι βεβαιότητές τους. Και οι «φιλελεύθεροι δικαιωματιστές» και οι «προσκυνητές του μαυσωλείου του Λένιν» πιστεύουν στην «ορθή πολιτική» τους. Το δεύτερο είναι η πίστη τους ότι μπορούν να κάνουν καλύτερο τον κόσμο μας, να διορθώσουν τις κακοτεχνίες του και να αποκαταστήσουν τις αδικίες του. Μάλλον δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί από τους σημερινούς «φιλελεύθερους» στα νιάτα τους προσκυνούσαν το «μαυσωλείο του Λένιν». Εκεί διδάχθηκαν την πολιτική αξία της βεβαιότητας και την πίστη στην πρόοδο. Την πίστη ότι ο κόσμος είναι εκ φύσεως «προοδευτικός» και ότι κάθε πρόοδος του προσθέτει ακόμη ένα θετικό πρόσημο. Βέβαια, όπως είχε γράψει ο Μισέλ Ονφρέ, αν σου πει ο γιατρός ότι «ο καρκίνος σου προοδεύει», γίνεσαι αυτομάτως εχθρός της προόδου. Ο εστί μεθερμηνευόμενον: «η πρόοδος δεν είναι πανάκεια», όπως θέλει να μας την παρουσιάσει η «Ενιαία Σκέψη». Ως «ενιαία» ορίζεται η ταύτιση ιδεών που μπορεί να έχουν διαφορετική ή ακόμη και αντιτιθέμενη αφετηρία, όμως συναντώνται στο ίδιο σημείο. Κοινό τους χαρακτηριστικό, η βεβαιότητα της έκφρασης.

Ξεκίνησα σε αυτοβιογραφικό τόνο και θα κλείσω με τον ίδιο τρόπο. Οταν πήγα στο Παρίσι για τις σπουδές μου, το ζεύγος Σαρτρ – Μποβουάρ έφτιαχνε τη «βροχή και την καλοκαιρία» – για να χρησιμοποιήσω μια γαλλική έκφραση. Ονειρευόταν ο «Ποπόλ» τους ορυζώνες του Μάο; Η στοιχειώδης ευπρέπεια επέβαλλε σεβασμό στους χειρισμούς του Μεγάλου Τιμονιέρη. Η Liberation ξεκίνησε ως μαοϊκό έντυπο. Οργάνωνε όργια για να απελευθερώσει την ομοφυλοφιλία της η Σιμόνη; Η στοιχειώδης ευπρέπεια επέβαλλε να ζητήσεις από τη σύντροφό σου τη συμμετοχή σε κάποιο όργιο. Το ζεύγος είχε επιρροή, και τότε δεν υποψιαζόμουν, εννοείται, πως στο τραπέζι του Deux Magots, όπου συνήθιζε να γράφει ο διανοητής, προετοιμαζόταν το μέλλον της διανόησης στον δυτικό κόσμο. Εννοώ τη σύμπραξη της πιο αποστεωμένης προσήλωσης στις αρχές του μαρξισμού με τις ορμές των δικαιωματιστών. Το σημερινό δόγμα της πολιτικής ορθότητας ή, άλλως, της ενιαίας σκέψης.

Το δικό μας 1984 δεν είναι ένα ολοκληρωτικό καθεστώς έτσι όπως το συνέλαβε η μεγαλοφυΐα του Οργουελ με την εμπειρία των ολοκληρωτισμών του Μεσοπολέμου. Ζούμε σε δημοκρατίες που μας διασφαλίζουν την ελεύθερη έκφραση των ιδεών. Το ερώτημα είναι πώς διαμορφώνεται αυτή η ελευθερία την οποία όλοι θέλουμε να υπερασπιστούμε. Με βεβαιότητες ή με το δικαίωμα στην αβεβαιότητα; Προσωπικά έχω να πω ότι το δικαίωμα στην αβεβαιότητα μου το έδωσαν οι λεγόμενοι κλασικοί που η παιδεία μας τείνει να απαξιώσει. Κι αν θεωρούμε ότι μπορούμε να φτιάξουμε έναν άνθρωπο πέρα από τα όρια του Θουκυδίδη ή του Ευριπίδη, ας αναρωτηθούμε μήπως ο άνθρωπος αυτός δεν είναι «άνθρωπος» αλλά ένα ενεργούμενο ιδεών σαν αυτό που κατασκεύασε ο Σαρτρ. Ο Φράνκενσταϊν της ενιαίας σκέψης και της πολιτικής ορθότητας.