Μπορείς να συλλάβεις τις κλασικές σπουδές χωρίς τη μελέτη των κειμένων στο πρωτότυπο; Για τους ιθύνοντες του Princeton προφανώς μπορείς. Υπάρχουν τόσες μεταφράσεις που αποδίδουν τη σοφία των αρχαίων σε σημερινές γλώσσες. Αν όμως δεν μπορείς να αναφερθείς στο πρωτότυπο, πώς θα μπορέσεις να κρίνεις τις επιλογές των μεταφραστών που διαφέρουν ανάλογα με το εκάστοτε παρόν; Διάβασα ότι κυκλοφόρησε πρόσφατα ένα λεξικό της αρχαίας ελληνικής που «διορθώνει» τις σεμνότυφες επιλογές του κλασικού Λίντελ Σκοτ, προϊόν της βικτωριανής εποχής.

Το «πρωτότυπο», η αντίληψη περί πρωτοτύπου είναι συνυφασμένη με την ύπαρξη του δυτικού πολιτισμού. Και όχι μόνον στα κείμενα. Στα έργα της ανθρώπινης δημιουργίας. Εχουμε αναρωτηθεί από πού προκύπτει η αξία του πρωτοτύπου στα έργα τέχνης; Γιατί ένα εξαιρετικά φτιαγμένο αντίγραφο της «Νυχτερινής Περιπόλου» του Ρέμπραντ δεν μπορεί να φτάσει την αξία του πρωτοτύπου που φιλοξενείται στο Μουσείο Ρικς στο Αμστερνταμ; Επειδή η συνείδηση του πολιτισμού μας στρέφεται γύρω από έναν πυρήνα. Κι αυτός ο πυρήνας είναι η πρωταρχική χειρονομία από την οποία προέκυψαν όλες οι υπόλοιπες. Το ζητούμενο για τον δυτικό πολιτισμό ήταν πάντα η αναζήτηση της πρωταρχικής χειρονομίας, και η υλοποίησή της. Η ελληνική γλώσσα έχει απογράψει και διαμορφώσει την πρωταρχική χειρονομία της φιλοσοφίας, της τραγικής σκέψης, της Ιστορίας, της επικής ποίησης μεταξύ άλλων. Η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός εκεί βρήκαν την ορμή για να δημιουργήσουν τη δική τους πρωταρχική χειρονομία, για να παράγουν τη δική τους σκέψη. Οπως γράφει ο Ρεμί Μπραγκ, η σχέση με το πρωτότυπο χαρακτηρίζει την ιδιοπροσωπία του δυτικού πολιτισμού. Ο Αβερρόης, ο μεγάλος Αραβας σχολιαστής του Αριστοτέλη, τον είχε διαβάσει σε μετάφραση. Μήπως έτσι μπορεί να εξηγηθεί και ο ισλαμικός σκοταδισμός που έπνιξε την αραβική αναγέννηση του Αβερρόη και του Αβικένα; Τους έλειπε η ορμή της πρωταρχικής χειρονομίας.

Οι Ελληνες δεν γνώριζαν την τέχνη της μετάφρασης. Λογικό. Δεν υπήρχε άλλος πολιτισμός του οποίου τα έργα να μπορούν να μεταφέρουν στη γλώσσα τους. Επιρροές σίγουρα υπήρχαν, τίποτε δεν γεννιέται απ’ το τίποτε, όμως ό,τι περνούσε τα σύνορά τους είχαν την ικανότητα να το αφομοιώσουν και να το εντάξουν στη δική τους δημιουργική χειρονομία. Τη «σοφία» ο Πλάτων τη μεταμόρφωσε σε φιλοσοφία, σε αναζήτηση της σοφίας. Την «αλαζονεία» ο Αισχύλος την έκανε τραγωδία, τους «Πέρσες». Γι’ αυτό οι Ελληνες και η γλώσσα τους αντιμετωπίστηκαν από όλους τους αιώνες του δυτικού πολιτισμού ως οι θεματοφύλακες της πρωταρχικής χειρονομίας, το απόλυτο πρωτότυπο.

Στους Ρωμαίους χρωστάμε την τέχνη της μετάφρασης, τη γλώσσα της Ευρώπης όπως έλεγε ο Ουμπέρτο Εκο. Ο Κικέρων μετέφρασε Πλάτωνα στα λατινικά και έτσι επεξεργάστηκε το λεξιλόγιο της φιλοσοφίας που άνοιξε τον δρόμο για τους Στωικούς ή τον Επικούρειο Λουκρήτιο. Βέβαια κατά τον Χάιντεγκερ η εξέλιξη της φιλοσοφίας στηρίζεται σε ένα μεταφραστικό λάθος του Κικέρωνα. Μάλλον αδυναμία της γλώσσας του. Στα λατινικά το ρήμα sum δεν έχει μετοχή ενικού. Οπότε ο Κικέρων το πλατωνικό ον το μετέφρασε με το απαρέμφατο esse, «είναι». Οπου αποδεικνύεται ότι η γραμματική δεν είναι άχρηστη γνώση και το πρωτότυπο μπορεί να συνεισφέρει στη σκέψη, εκτός από την αποστήθιση ρηματικών τύπων.

Ολα αυτά μπορεί να μοιάζουν ότι δεν έχουν πρακτικό αντίκρισμα στο παρόν. Θεωρητικές ανησυχίες ενός τύπου που γράφει στην «Καθημερινή» και διακατέχεται από μανία καταδιώξεως, ευτυχώς πολιτισμικής μόνον επί του παρόντος. Καταρρέει ο πολιτισμός μας και οι αξίες του επειδή κάποιοι, αρμοδιότεροι εμού, αποφασίζουν ότι πρέπει να απαλλάξουν τις «κλασικές σπουδές» από το μαρτύριο της επαφής με τα πρωτότυπα κείμενα; Φοβάμαι πως ναι. Το επόμενο βήμα το έχουμε ήδη δει, όταν οι ιταλικές αρχές κάλυψαν τη γύμνια της Αφροδίτης του Καπιτωλίου για να μη σκανδαλιστούν οι Ιρανοί επίσημοι επισκέπτες. Τίποτε φοβερό. Μικρές καθημερινές χειρονομίες που περνούν σχεδόν απαρατήρητες.

Κούραση της παιδείας μας; Χωρίς αμφιβολία. Αν περιοριστούμε στην Ελλάδα, δύο αιώνες τώρα παλεύει να βρει τρόπους για να διδάξει τα αρχαία ελληνικά στα παιδιά της και δεν έχει βρει τον κατάλληλο. Θα πρέπει να καταγραφεί στις αποτυχίες αυτών των διακοσίων ετών. Ευθύνονται γι’ αυτήν εξίσου οι «αρχαιολάτρες» και όσοι μισούν τα αρχαία ελληνικά.

Πολιτισμική κούραση; Η Δύση δεν αντέχει άλλο. Δεν έχει άλλες δυνάμεις για να υπερασπιστεί τον εαυτό της. Και για να αποφύγει το ναυάγιο ξεφορτώνεται τη σαβούρα, όλο αυτό το βάρος που την έκανε να πιστεύει στην υπεροχή της. Πρώτο και καλύτερο η σχέση της με την πρωταρχική χειρονομία της ύπαρξής της, τα λεγόμενα κλασικά της πρότυπα. Οταν φτάσουμε σε όσα η προοδευτική σκέψη θεωρεί ως «υποπροϊόντα» της κλασικής σκέψης, τη δημοκρατία, τα ατομικά δικαιώματα, την ισότητα των φύλων τότε μπορεί να αντιληφθεί τον κίνδυνο. Ισως να είναι αργά. Ομως, μην ξεχνάμε εκείνο το «τέτλαθι κραδίη» –βάστα καρδιά μου– που είπε ο Οδυσσέας όταν νόμιζε πως είχε γλιτώσει από τα βάσανά του, όμως βρέθηκε αντιμέτωπος με τους μνηστήρες στο ίδιο του το ανάκτορο.

Οι πρώτες ημέρες του Αυγούστου έδωσαν πικρή πρόγευση για τις επερχόμενες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στην Ελλάδα. Φάνταζε μακρινή, μα δεν είναι πια. Οι εικόνες κατέγραψαν αδυναμίες στην αντιμετώπιση πρωτόγνωρων φαινομένων, παρόμοιων με άλλες χώρες, επιβεβαιώνοντας τη δύναμη της κλιματικής… απειλής.

Η κρίση συνέπεσε με τη δημοσίευση της επιστημονικής μελέτης του φαινομένου από τον ΟΗΕ. Βασικό συμπέρασμα, το κρίσιμο όριο θερμοκρασιακής αύξησης του 1,5 βαθμού Κελσίου που σηματοδοτεί άσχημα, αλλά όχι ακόμη καταστροφικά αποτελέσματα. Η μελέτη θέτει ένα απλό αλλά ταυτόχρονα δύσκολο ερώτημα: είναι ικανή η παγκόσμια κοινότητα να «κρατήσει» την αύξηση της θερμοκρασίας κάτω από το όριο;

Το ερώτημα φαντάζει ρητορικό εάν κάποιος αφουγκραστεί τις αποκλίνουσες απόψεις που διατυπώνονται. Συμπολίτες και συνάνθρωποι συγκρούονται ως προς την αλήθεια των επιστημονικών συμπερασμάτων, τη συμμετοχή κρατών, φορέων και ανθρώπων, τις προτεινόμενες πολιτικές και τα αντίστοιχα επιχειρησιακά σχέδια. Αρκετοί προσπερνούν τις διαφωνίες ως σποραδικές, θυμικές ή μικροπολιτικές αντιπαραθέσεις. Επιφανειακές αναγνώσεις που χάνουν την ουσία ενός προβλήματος, όχι τόσο επιστημονικού αλλά κυρίως κοινωνιολογικού.

Η κλιματική απειλή είναι πολυπαραμετρικό και πολύπλοκο πρόβλημα, χωρίς εύκολες απαντήσεις. Ουσιαστικά, προκύπτει από δύο παράγοντες: την ανυπαρξία άμεσων και πρακτικών λύσεων και την ασυμφωνία κατεύθυνσης και εφαρμογής ανάμεσα στους διαφορετικούς και ανεξάρτητους φορείς.

Συνεπώς, οι όποιες προσεγγίσεις προϋποθέτουν καινοτομία ως προς τις λύσεις και συμφωνία (και συνυπευθυνότητα) ως προς τους στόχους και την εφαρμογή. Μια τέτοια συνδιαμόρφωση, αποδοχή και επιδίωξη κοινών (αλλά αβέβαιων) στόχων, αλλά και η θέσπιση, τήρηση και υποστήριξη κοινών κανόνων και δράσεων, καθιστούν την επίλυση θεμελιωδώς δύσκολη και απελπιστικά χρονοβόρα! Μια άσκηση management για «δύσκολους λύτες».

Πρωταρχικά, είναι σημαντικό να κατανοηθεί η αποτελεσματικότητα της τεχνοκρατικής προσέγγισης στο πρόβλημα. Προφανώς ο σχεδιασμός λύσεων βασίζεται στην επιστημονική έρευνα και στην τεχνολογική καινοτομία. Νέα υλικά, ενεργειακές διαδικασίες και κυκλικές (circular) πρακτικές διαχείρισης αποβλήτων σε καταναλωτικό και βιομηχανικό επίπεδο περιγράφουν βραχυπρόθεσμες και μεσοπρόθεσμες δράσεις. H τεχνοκρατική προσέγγιση δεν είναι, όμως, από μόνη της ικανή συνθήκη. Οι καινοτόμοι δράσεις απαιτούν ευρύτερες συνεργασίες χωρίς κλειστές διοικητικά ομάδες, με την ενεργή συμμετοχή φορέων «πρώτης γραμμής» (frontline). Eτσι επιτυγχάνεται η προώθηση καινοτόμων ιδεών και ξεπερνιούνται κατεστημένες συμπεριφορές.

Παράλληλα, πρέπει να αποφευχθεί η αρνητική κοινωνική απόκριση σε τεχνοκρατικές προσεγγίσεις. Η «στεγνή» και εξειδικευμένη ορολογία, και η «ελιτίστικη» παρουσίαση των τεχνοκρατικών πολιτικών περιορίζουν συχνά την αποδοχή τους. Ειδικά όταν αυτές συγκρούονται με αντιλήψεις και πρακτικές ετών, δημιουργώντας έλλειμμα εμπιστοσύνης ανάμεσα στους αποδέκτες και στους επιτελικούς διαμορφωτές των πολιτικών. Μια πρόκληση που περιγράφει η Gillian Tett των Financial Times στο βιβλίο «Anthro-Vision». Eτσι, καθίσταται απαραίτητη η «μετάφραση» των τεχνοκρατικών κατευθύνσεων σε δράσεις συμβατές με τις κοινωνικές αξίες και νόρμες. Ελιτίστικες λογικές του «δεν ξέρουν αυτοί» δημιουργούν τριβές και υπονομεύουν την απαραίτητη συμμετοχή ρισκάροντας το αποτέλεσμα.

Τέλος, καθίσταται αναγκαία η θέσπιση μηχανισμών διακυβέρνησης και διαχείρισης των δράσεων πέρα και πάνω από συγκεκριμένες ομάδες, όπως υποστήριξε πρόσφατα ο Μ. Ιακωβίδης («Κ», 8/8/2021). Μηχανισμοί που συνθέτουν απόψεις και δημιουργούν συνυπευθυνότητα μεταξύ των εμπλεκόμενων μερών, π.χ. μια ανεξάρτητη αρχή ή η θέσπιση της αντιμετώπισης της κλιματικής απειλής ως κεντρικού μοχλού αξιολόγησης, χρηματοδότησης και λογοδοσίας σε όλες τις κρατικές και διακρατικές βαθμίδες. Στενά (μικρο)πολιτικά παίγνια δεν κομίζουν, μακροπρόθεσμα, κέρδη από ζητήματα όπως η κλιματική απειλή.

Οι καταστροφές του Αυγούστου ανοίγουν μια χρήσιμη συζήτηση. Οι στάχτες από τις φωτιές επιτάσσουν (αυτο)κριτική στάση απέναντι στην απειλή, απαιτώντας τη δημιουργία μετώπου συνυπευθυνότητας για να βρεθούν οι καινοτόμοι απαντήσεις στην κλιματική απειλή. Μικρόψυχες και κοντόφθαλμες αντιπαραθέσεις δεν βοηθούν. Η ευκαιρία είναι μεγάλη. Oπως και η ελπίδα.

* Ο κ. Στέλιος Καβαδίας είναι καθηγητής της έδρας Margaret Thatcher στην Επιχειρηματική Καινοτομία και Ανάπτυξη στο Judge Business School του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ.

Στις 7 Νοεμβρίου 1943, τα ναζιστικά στρατεύματα κατοχής κατέλαβαν το Καρπενήσι, παρά τη σθεναρή αντίσταση ανταρτών του ΕΛΑΣ. Πυρπόλησαν και κατέκαψαν την πόλη. Οι φωτογραφίες του Σπύρου Μελετζή μαρτυρούν το αδιανόητα συγκλονιστικό μέγεθος της καταστροφής. Το Καρπενήσι θύμιζε το σημερινό Χαλέπι στη Συρία: παντού ερείπια. Οι κάτοικοι είχαν προλάβει να καταφύγουν στα γειτονικά βουνά. Οταν επέστρεψαν, είδαν μια μόνο κατ’ όνομα πόλη.

Θυμάμαι τον πατέρα μου, 14 ετών τότε, να μας αφηγείται συχνά τις κακουχίες. Αστεγοι, πεινασμένοι και τρομαγμένοι, έπρεπε να οργανώσουν την επιβίωσή τους στον βαρύ χειμώνα. Το σπίτι, πριν από την καταστροφή, ήταν καινούργιο. Το είχε χτίσει ο παππούς με τις οικονομίες που είχε φέρει ως μετανάστης από την Αμερική. Κάηκε κι αυτό, όπως όλα τα άλλα. Πώς ξεκινάς από την αρχή;

Αυτό είναι το αγωνιώδες ερώτημα και για τους κατοίκους της Βόρειας Εύβοιας σήμερα. Δεν είναι μόνο η τεράστια υλική ζημία, αλλά και η ψυχική εξουθένωση που βιώνουν, βλέποντας τον κόσμο τους ξαφνικά να έχει καταρρεύσει· να ζουν σαν να πρόσφυγες στη χώρα τους. Πώς το ξεπερνάς;
Ρωτούσα συχνά τον πατέρα μου, όπως ρωτώ και Ελληνοκύπριους πρόσφυγες μετά την εισβολή του ’74, πώς τα κατάφερε. Η απάντηση ήταν και είναι η ίδια: «Τι άλλο να κάναμε; Επρεπε να ζήσουμε. Σφίγγεις τα δόντια, αγωνίζεσαι και προχωράς. Τουλάχιστον δεν είμασταν μόνοι. Στεκόμασταν ο ένας στον άλλον».

Η ικανότητα του ανθρώπου να ανακάμπτει μετά από συμφορές εκπλήσσει. Το πατρικό σπίτι ξαναχτίστηκε, έστω κι αν η ζωή άργησε να γίνει ομαλή – την Κατοχή διαδέχθηκε ο Εμφύλιος. Οι Ελληνοκύπριοι πρόσφυγες ξανάγιναν νοικοκύρηδες, αν και ο πόνος για τη χαμένη πατρίδα δεν εξέλιπε. Ερευνες στις ΗΠΑ δείχνουν ότι αν και πάνω από τους μισούς ανθρώπους εκτίθενται σε τραυματικά γεγονότα, μόνο το 5%-10% αναπτύσσει μετατραυματική διαταραχή.

Αυτό που μου έκανε πάντοτε εντύπωση στους ανθρώπους της γενιάς των γονιών μου ήταν η ανθεκτικότητά τους – η ικανότητα να ανακάμπτουν μετά από καταστροφές και συμφορές. Η ανθεκτικότητα (resilience) εμφαίνεται στον τρόπο ανταπόκρισης σε αυτές. Αν και ένα μεγάλο μέρος της ψυχολογικής έρευνας έχει εντοπίσει τα χαρακτηριστικά που προσδίδουν ανθεκτικότητα σε ένα άτομο (π.χ. αισιοδοξία, αυτοεκτίμηση, σθένος κ.λπ.), τα χαρακτηριστικά αυτά δεν είναι τόσο εγγενώς ατομικά όσο σχεσιακά: προκύπτουν από σχέσεις του ατόμου με το περιβάλλον του. Η πεποίθηση λ.χ. ότι «θα τα καταφέρουμε» διαμορφώνεται μέσα από διαδικασίες επικοινωνίας στην κοινότητα. Ο ρόλος της ηγεσίας είναι, φυσικά, καθοριστικός.
Η Αφροαμερικανίδα Σούζαν Ράις, πρώην πρέσβειρα των ΗΠΑ στα Ηνωμένα Εθνη, περιγράφει πώς οι γονείς της της ενστάλαξαν την αυτοπεποίθηση σε ένα περιβάλλον φυλετικών προκαταλήψεων. Ο πατέρας της δεν εσωτερίκευσε ποτέ τις ρατσιστικές προσβολές: αντλούσε την αυτοεκτίμησή του όχι από τα σχόλια των συγκαιρινών του, αλλά από τη θρησκευτική του πεποίθηση για τις δυνατότητες που είχε ως δημιούργημα του Θεού. Η αυτοπεποίθηση της Ράις δεν ήταν αυτοφυής: καλλιεργήθηκε στην οικογένεια, η οποία με τη σειρά της αντλούσε, εν πολλοίς, νόημα ζωής από τη μεταφυσική της κοινότητας στην οποία μετείχε.

Τα ανθρώπινα συστήματα διαθέτουν εγγενή ανθεκτικότητα, όπως η φύση διαθέτει ενδογενή αναγεννητικότητα. Το βλέπουμε σε οικογένειες, οργανισμούς και κοινότητες, όταν δοκιμάζονται από μείζονες κρίσεις (π.χ. θάνατος, βιομηχανικά ατυχήματα, φυσικές καταστροφές). Το κοινό στοιχείο της ανθεκτικής απόκρισης είναι η ικανότητα του συστήματος να παράγει νόημα ζωής, να κινητοποιεί κοινωνικό κεφάλαιο (να καλλιεργεί δεσμούς αλληλοβοήθειας και αλληλοστήριξης), να μην αυτοθυματοποιείται, και να μαθαίνει.

Είδαμε ήδη μερικές από αυτές τις ικανότητες στα καμένα χωριά της Εύβοιας. Η αλληλεγγύη που εκδηλώθηκε μεταξύ των συγχωριανών και προσφέρθηκε από άλλα μέρη της χώρας και φιλικά κράτη ήταν εντυπωσιακή. Μια φράση που συχνά χρησιμοποιούσαν οι κάτοικοι ήταν: «Ολοι μαζί τρέξαμε να σώσουμε το χωριό». Μπροστά στον κίνδυνο, η κοινότητα απέκτησε αίσθηση κοινής μοίρας – κινητοποιούμενη, ενώθηκε. Η πολλαπλή αρωγή της πολιτείας ενισχύει υλικά και συμβολικά τους πληγέντες – ο δικός πόνος τους έγινε και δικός μας. Οι εκκλησιαστικές τελετουργίες αποτέλεσαν μηχανισμούς συσπείρωσης, ψυχικής αλληλοστήριξης και επιβεβαίωσης του νοήματος της ζωής – οι ιώβειες δοκιμασίες χαλυβδώνουν την πίστη και ενισχύουν την ελπίδα. Μπορεί να φαίνεται ότι τα χάνουμε όλα, αλλά έχουμε το μείζον – τη χάρη του Θεού. «Μηδέν έχοντες και πάντα κατέχοντες» (Απ. Παύλος, Προς Κορινθίους, Β΄, 6, 10). Οι ψυχολόγοι μιλούν για «αυτο-ενίσχυση» – τη θετική μεροληψία ότι θα τα καταφέρουμε.

Μείζονες καταστροφές λειτουργούν ως καταλύτες αναστοχασμού. Οι μεγα-πυρκαγιές των τελευταίων ετών θέτουν μετ’ επιτάσεως πλείστα θέματα: από την κλιματική αλλαγή μέχρι τη δασοπροστασία και τη δασοπυρόσβεση, τους δασικούς χάρτες, την αυθαίρετη δόμηση, τη λειτουργία του κράτους, και την ποιότητα του πολιτικού λόγου. Η συστημική ανθεκτικότητα απαιτεί την αποτελεσματική σύζευξη κεντρικής οργάνωσης και τοπικής αυτο-οργάνωσης. Το ενδεχόμενο να γίνουμε θύματα απροσδόκητων σφοδρών γεγονότων είναι μια υπόμνηση της ανθρώπινης τρωτότητας. Την επόμενη φορά που θα δούμε έναν πρόσφυγα ή έναν επαίτη να μας χτυπάει την πόρτα, καλό είναι να θυμόμαστε ότι, κάποτε, ίσως ήταν κι αυτός νοικοκύρης.

* Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.