Ο ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΛΥΣΙΑ

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΛΥΣΙΑ

• Ο Λυσίας υπήρξε πολυγραφότατος.
• Ασχολήθηκε με μεγάλη επιτυχία και με τα τρία είδη του ρητορικού λόγου,
  • ελάχιστα με το συμβουλευτικό, (σώζεται ο «Περί της Πολιτείας»)
  • περισσότερο με το επιδεικτικό ή πανηγυρικό (σώζονται δυο επιδεικτικοί, «ο Επιτάφιος» και ο «Ολυμπιακός»)
  • και κατ’ εξοχήν με το δικανικό (οι δικανικοί λόγοι, κατηγορικοί ή απολογητικοί, αναφέρονται σε ποικίλες υποθέσεις δημόσιες ή ιδιωτικές.)

Η ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

Το έργο του Λυσία έχει σημαντική ιστορική αξία.

Περιεχόμενο:

• Παρέχει πολύτιμες γνώσεις για την εσωτερική πολιτική κατάσταση της Αθήνας την περίοδο από το τέλος του Πελοποννησιακού μέχρι και του Κορινθιακού πολέμου (404-393 π.Χ.) ειδικότερα δε για την εποχή των Τριάκοντα.
• Οι δικανικοί του λόγοι με την ποικιλία των υποθέσεων φωτίζουν την ιδιωτική, κοινωνική και οικονομική ζωή των Αθηναίων της περιόδου αυτής και αποτελούν πολύτιμο βοήθημα για τον μελετητή της αττικής δικονομίας και του δικαίου γενικότερα.

Αισθητική αξία του έργου.

Οι λόγοι του Λυσία χαρακτηρίζονται

• από τεχνική αρτιότητα, η οποία προκαλεί τον θαυμασμό.
• από απόλυτη πειθαρχία στους κανόνες της ρητορικής τέχνης.
• συντομία, η περιεκτικότητα και ποικιλία των προοιμίων·
• σαφήνεια, γλυκύτητα και φυσικότητα της διήγησης·
• πειστικότητα της απόδειξης, που ο ρήτορας πετυχαίνει με τη δεξιότητά του στον χειρισμό των εντέχνων πίστεων, δηλ. των λογικών επιχειρημάτων, του ήθους και του πάθους·
• το μέτρο και η χάρη του επιλόγου αποτελούν τις κυριότερες αρετές στη διάρθρωση των λόγων του.
• Το σημαντικότερο όμως χαρακτηριστικό της τέχνης του Λυσία είναι η ηθοποιία. Ο ρήτορας πετυχαίνει να προσαρμόσει τον λόγο του στην προσωπικότητα του πελάτη του κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να δίδεται η εντύπωση ότι ο λόγος φέρει την προσωπική σφραγίδα του ομιλητή και όχι του επαγγελματία λογογράφου.

Ύφος

• Η απλότητα
• η καθαρή και ακριβής έκφραση,
• η βραχυλογία που συνίσταται στη σύντομη και περιεκτική φράση, αποτελούν τις βασικότερες αρετές του λυσιακού ύφους και συνθέτουν τη μεγαλύτερη αρετή του, την χάριν.

Δίκαια λοιπόν ο Λυσίας χαρακτηρίζεται ως ο διαπρεπέστερος λογογράφος της αρχαιότητας και το έργο του μεγάλης ιστορικής και αισθητικής αξίας.

Α’. Η ΦΥΣΙΚΗ ΡΗΤΟΡΕΙΑ

Έμφυτο χάρισμα του λόγου: κάποιος άνθρωπος διαθέτει φυσική ευγλωττία με την οποία μπορεί εύκολα να γοητεύσει και να πείσει.

Στα ομηρικά έπη

Ο Όμηρος θεωρεί την ευγλωττία σπάνιο θεϊκό χάρισμα όπως είναι η ομορφιά και η σύνεση.

Ο ιδανικός ήρωας έπρεπε να διαπρέπει με τον λόγο στην αγορά όπως με τα ανδραγαθήματα στον πόλεμο, να είναι δηλαδή μύθων τε ῥητήρ ἔργων τε πρηκτήρ (Ἰλ. I, 443). Η Ομηρική «ἀγορή» (η συνέλευση) είναι «κυδιάνειρα», δοξάζει δηλαδή τους άνδρες όπως και η μάχη.

Παράδειγματα:

• ο γηραιός Νέστωρ, ο «λιγύς Πυλίων ἀγορητής, τοῦ καὶ ἀπὸ γλώσσης μέλιτος γλυκίων ῥέεν αὐδή» (που απ’ τη γλώσσα του έτρεχε η φωνή γλυκύτερη απ’ το μέλι). Ἰλ. Α, 248-249
• ο ασήμαντος Θερσίτης τον οποίον γελοιογραφεί ο Όμηρος στο Β της Ιλιάδος (στ. 212-277).

Από τον Νέστορα στον Περικλή        

Στην ποίηση: ο Σόλων και ο Πίνδαρος

Στα ιστορικά έργα: σε αγορεύσεις ιστορικών προσώπων στο έργο του Ηροδότου.

Το δημοκρατικό πολίτευμα ως κύριος παράγοντας καλλιέργειας της έμφυτης ρητορικής ικανότητας:

η «ἰσηγορία» (ισότητα στο δικαίωμα του λόγου), έδωσε τη δυνατότητα σε πολλούς να αξιοποιήσουν το φυσικό τους τάλαντο.

Σπουδαίοι φυσικοί ρήτορες:

• ο Θεμιστοκλής
• ο Περικλής (σχέση με τους σοφιστές → ίσως είχε και κάποιες θεωρητικές γνώσεις ρητορικής τεχνικής)

Β’. Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗΣ ΡΗΤΟΡΕΙΑΣ

Διαφορά μεταξύ φυσικής ευγλωττίας και συστηματικής ρητορικής→ απαιτεί ακριβή γνώση των κανόνων («ἐπιστήμην») και άσκηση («μελέτην»).

          Σικελία μετά το 466 π.Χ.: κατάλυση των τυραννικών → επικράτηση  των δημοκρατικών πολιτευμάτων → αστικές δίκες για την ανάκτηση περιουσιών που είχαν σφετερισθεί οι τύραννοι → ανάπτυξη της δικανικής ρητορείας.

Ο Συρακόσιος Κόραξ και ο επίσης Συρακόσιος μαθητής του Τ(ε)ισίας :

• προχώρησαν στη διαίρεση του ρητορικού λόγου σε μέρη
• και στη χρήση των «εικότων», των πιθανών δηλ. λογικών επιχειρημάτων, στην υποστήριξη των δικαστικών υποθέσεων.
• Συγγραφή (μάλλον από τον Τισία) του πρώτου εγχειριδίου ρητορικής με τον τίτλο «Τέχνη».
• «Τέχνη» προφανώς χαρακτηρίζεται η ρητορική, κάτι που θα αμφισβητήσει αργότερα η αυστηρή Πλατωνική κριτική.

Γ’. ΡΗΤΟΡΕΙΑ ΚΑΙ ΣΟΦΙΣΤΙΚΗ

Η Αθήνα από τα μέσα περίπου του 5ου αιώνα π.Χ γίνεται το επίκεντρό της ρητορικής.

Αίτια:

1. Το δημοκρατικό πολίτευμα και οι λαϊκές συνελεύσεις και τα δικαστήρια.
2. Ο χαρακτήρας των Αθηναίων: πολυλόγοι και φιλόλογοι.
3. Το μέγεθος της πόλεως
4. Οι σοφιστές, περιφερόμενοι διδάσκαλοι ανώτερης παιδείας. Πολλοί απ’ αυτούς, όπως ο Πρωταγόρας και ο Πρόδικος, εδίδασκαν κάποια στοιχεία Γραμματικής και τεχνικής του λόγου.

Ο Γοργίας ο Λεοντίνος που έφθασε στην Αθήνα το 427 π.Χ. άσκησε ιδιαίτερη επίδραση στην εξέλιξη της ρητορικής, αφού

• καλλιέργησε την πολιτική και ιδιαίτερα την επιδεικτική ρητορεία.
• μελέτησε τη σημασία που έχει η τρέχουσα πολιτική, κοινωνική και ψυχολογική συγκυρία, η κατάλληλη δηλ. για κάθε λόγο περίσταση, ο «καιρός».

Η ρητορική του, με τα λεγόμενα «γοργίεια» σχήματα, είχε σκοπό να καταπλήξει και να γοητεύσει προσεγγίζοντας τα όρια του ποιητικού λόγου.

Η κριτική που ασκήθηκε στη ρητορική κυρίως από τον Πλάτωνα στους διάλογους του «Γοργίας» και «Φαῖδρος», είχε ως βάση την επίδραση που άσκησαν σε αυτή οι σοφιστές.

Κύρια σημεία:

1. ο Γοργίας, όπως και οι περισσότεροι σοφιστές, αρνείται ότι υπάρχει αντικειμενική γνώση και επομένως αντικειμενική αλήθεια και ηθική.
2. Ο Πρωταγόρας είχε διατυπώσει την άποψη ότι για κάθε ζήτημα υπάρχουν δύο λόγοι (απόψεις) αντίθετοι μεταξύ τους με την απαίτηση να είναι και οι δύο συγχρόνως εξίσου αληθινοί («δισσοί λόγοι»).
3. Η ρητορική δεν στοχεύει στα αληθινά και τα δίκαια, στα «εἰκότα», δηλαδή τα πιθανά, τα αληθοφανή, φθάνει να συμφέρουν τον ρήτορα ή τον πελάτη του.

Αποτέλεσμα: οι μαθητές των σοφιστών χρησιμοποίησαν τη γνώση της ρητορικής για να στρεψοδικούν στα δικαστήρια και να δημαγωγούν στις συνελεύσεις.

          Ο Πλάτων

• αρνείται να χαρακτηρίσει επιστήμη ή τέχνη τη ρητορική,
• πιστεύει ότι είναι απλώς μια εμπειρία, μια ικανότητα, ένα όργανο μόνον απάτης, αφού ο ρήτορας δεν έχει γνώση («ἐπιστήμην»), αλλά γνώμη μονάχα («δόξαν») για το θέμα με το οποίο τυχόν ασχολείται.

Η απάντηση του Ισοκράτη:

• επικρίνει βέβαια τα τεχνάσματα των επαγγελματιών της ρητορικής,
• τονίζει την παιδευτική αξία της διδασκαλίας της η οποία στηριγμένη στην πείρα της πραγματικότητας, μπορεί να επιτύχει στην πράξη ένα ευρύτερο παιδευτικό αποτέλεσμα.
• Αυτή τη γενική πνευματική καλλιέργεια, την αγωγή που έχει πρακτικούς πολιτικούς στόχους, καταρτίζοντας ανθρώπους της δράσεως, ο Ισοκράτης την ονομάζει «φιλοσοφίαν».

Ε’. ΤΑ ΕΙΔΗ TOΥ ΑΤΤΙΚΟΥ ΡΗΤΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ

Εκκλησία του Δήμου      

• Αποφάσιζε για τα πιο σοβαρά θέματα του κράτους, όπως η κήρυξη πολέμου, η υπογραφή ειρήνης, η σύναψη και διάλυση συμμαχιών, η ψήφιση νόμων, τα δημόσια οικονομικά κ.λπ.
• Δικαίωμα λόγου και ψήφου είχαν σ’ αυτήν όλοι οι γνήσιοι Αθηναίοι πολίτες από το εικοστό έτος της ηλικίας τους.
• Η Εκκλησία συνεδρίαζε κανονικά σαράντα φορές τον χρόνο, αλλά και εκτάκτως, όταν το καλούσαν οι περιστάσεις.
• Χώρος των συνεδριάσεων ήταν συνήθως η Πνύκα και κάποτε η Αγορά ή το θέατρο του Διονύσου.
• Μετά τις αγορεύσεις αποφάσιζαν ψηφίζοντας συνήθως με ανάταση των χεριών («χειροτονία»).
• Οι ρήτορες είχαν απόλυτη ελευθερία συμβουλής και μεγάλη επιρροή στην πολιτική ζωή, ακόμη και αν δεν ασκούσαν δημόσιο λειτούργημα.

Η Ηλιαία:

• ένα δικαστήριο ενόρκων, του οποίου μέλη μπορούσαν να γίνουν, μετά από κλήρωση, όλοι οι άνω των τριάντα ετών γνήσιοι Αθηναίοι πολίτες.
• Την Ηλιαία αποτελούσαν 6.000 δικαστές («Ἡλιασταί») από τους οποίους οι 1000 ήσαν αναπληρωματικοί. Το δικαστήριο δίκαζε σε τμήματα των 201, 401, 501, κ.λπ. δικαστών ανάλογα με τη σοβαρότητα της δίκης. Ο περιττός αριθμός απέκλειε την περίπτωση ισοψηφίας.
• Οι δικαστές ελάμβαναν ως δικαστική αποζημίωση 2-3 οβολούς κατά δικάσιμη ημέρα.
• Ο χρόνος των αγορεύσεων περιοριζόταν από ένα υδραυλικό χρονόμετρο, την «κλεψύδρα».
• Η ψηφοφορία ήταν μυστική.

Οι λογογράφοι

• Αυτοί ήσαν έμπειροι δικανικοί ρήτορες που, με το αζημίωτο φυσικά, έγραφαν τα κείμενα των λόγων τα οποία ήσαν υποχρεωμένοι οι διάδικοι να αποστηθίσουν και να απαγγείλουν στο δικαστήριο.
• έπρεπε να γνωρίζουν όχι μόνον τους νόμους, αλλά και την ψυχολογία των λαϊκών δικαστών, οι οποίοι ήταν απλοϊκοί Αθηναίοι πολίτες χωρίς νομικές γνώσεις, ώστε να τους επηρεάζουν προς το συμφέρον των πελατών τους.

ΣΤ’. ΤΑ ΜΕΡΗ TOΥ ΡΗΤΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ

Έντεχνες αποδείξεις είναι εκείνες που ο ίδιος ο ρήτορας επινοεί.

Αυτές είναι:

1. Τα ενθυμήματα:

• βραχυλογικοί συνήθως συλλογισμοί οι οποίοι, δίδουν συνήθως πιθανά, αλλά και ασφαλή κάποτε συμπεράσματα, με βάση τα γεγονότα στα οποία στηρίζονται.
• Η βραχυλογία του ενθυμήματος υπηρετεί την κομψότητα του λόγου, την οικονομία του χρόνου και δεν εκνευρίζει τον ακροατή.
• Τα ενθυμήματα στηρίζονται σε γενικά παραδεκτές απόψεις και τρόπους σκέψεως που ονομάζονται «κοινοί τόποι» (κοινόχρηστα επιχειρήματα).

2. Τα παραδείγματα. Είναι ιστορικά (πραγματικά) ή πλαστά (παραβολές). Είναι βέβαια ενδείξεις μόνον. Η αποδεικτική τους αξία στηρίζεται στην ομοιότητα ή την αναλογία προς αυτό που ζητείται να αποδειχθεί.
3. Οι γνώμες. Είναι αποφθέγματα για ζητήματα γενικού χαρακτήρα. Η αποδεικτική τους αξία εξαρτάται από τον βαθμό που αναγνωρίζονται γενικώς ως ορθές ή από το κύρος αυτού που τις έχει διατυπώσει.

4. Τα ήθη.

• Ήθος του ρήτορα: προβάλλει την εικόνα του ως έντιμου ανθρώπου και πολίτη, οι λόγοι του γίνονται έτσι πειστικότεροι, αφού είναι λογικό οι άνθρωποι να εμπιστεύονται τους φρόνιμους και ενάρετους.
• Ήθος του αντιπάλου: προσπαθεί να μειώσει ηθικά τον αντίπαλο και έτσι να εξουδετερώσει την πειστικότητα των επιχειρημάτων του.
• Ήθος του ακροατή: φροντίζει να γίνει συμπαθής στους ακροατές επαινώντας π.χ. τους προγόνους των, κολακεύοντας αυτούς τους ίδιους ή δικαιολογώντας τα λάθη και τις αδυναμίες τους.

Αυτή η ηθοποιία (ρήτορα, αντιπάλου, ακροατή) ασκούσε μεγάλη επίδραση στο ακροατήριο και απαντάται σε όλα τα μέρη του ρητορικού λόγου.

5. Τα πάθη.

ο ρήτορας, προσπαθεί να διεγείρει στις ψυχές των ακροατών του τα πάθη (τα συναισθήματα) που τον συμφέρουν ή να μεταγγίσει τα πάθη που κυριαρχούν στη δική του ψυχή, δηλ. οργή, φιλία, μίσος, φόβο, οίκτο, ντροπή, φθόνο κ.λπ. (παθοποιία).