Από το αφιέρωμα:

Oξος, χολή και τρολ στο Διαδίκτυο

ΤΟ ΒΗΜΑ

του Σπύρου Βλαχόπουλου

Θα περίμενε κανείς ότι το Διαδίκτυο θα βελτίωνε τις συνθήκες του πολιτικού και γενικότερα του δημόσιου διαλόγου. Τα πράγματα ωστόσο δεν εξελίχθηκαν έτσι. Ναι μεν το Διαδίκτυο δημιουργεί ένα «ηλεκτρονικό δημόσιο forum» και βοηθάει ώστε να επικοινωνούν και να συζητούν μεταξύ τους περισσότεροι άνθρωποι πολύ γρήγορα και χωρίς εδαφικούς περιορισμούς, πλην όμως το επίπεδο της δημόσιας αντιπαράθεσης έχει μειωθεί πάρα πολύ.

Αντί για ανταλλαγή γνωμών, στο Διαδίκτυο συχνά κυριαρχεί μια τοξικότητα και ένα κλίμα πολεμικής αντιπαράθεσης, όπου το ζητούμενο δεν είναι ο προβληματισμός για την άποψη του συνομιλητή αλλά η ταπείνωσή του.

Και εάν επρόκειτο για έναν «πόλεμο ιδεών», τα πράγματα δεν θα ήταν τόσο άσχημα. Συνήθως όμως η συζήτηση εκφυλίζεται σε προσωπικές επιθέσεις, με τις οποίες «δικάζονται» και «καταδικάζονται» με απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς ανθρώπινες προσωπικότητες και όχι οι ιδέες τους.

Οι λόγοι για αυτήν την κατάσταση είναι πάρα πολλοί. Ο πιο βασικός έγκειται ίσως στην ανωνυμία του Διαδικτύου. Η ανωνυμία παρέχει την ασφάλεια στον κακόπιστο χρήστη ότι μπορεί να πει ό,τι θέλει και όπως επιθυμεί χωρίς καμία απολύτως συνέπεια.

Και ναι μεν υπάρχουν μηχανισμοί για την εξακρίβωση της ταυτότητας του χρήστη του Διαδικτύου, πλην όμως οι προϋποθέσεις για την ταυτοποίηση είναι τόσες πολλές και κρατάνε τόσο πολύ ώστε η πιθανότητα να αποκαλυφθεί ποιος έγραψε το συκοφαντικό σχόλιο να είναι εξαιρετικά ισχνή και να μην αποτελεί αποτρεπτικό παράγοντα για τον υβριστή του Διαδικτύου. Δεν είναι όμως μόνον η ανωνυμία.

Είναι και η απόσταση και η έλλειψη σωματικής επαφής μεταξύ των διαδικτυακών συνομιλητών. Οταν τον άλλον δεν τον βλέπεις μπροστά σου και δεν φοβάσαι την άμεση αντίδρασή του, εάν είσαι κακόπιστος μπορείς πολύ πιο εύκολα να εκφρασθείς εναντίον του με προσβλητικούς χαρακτηρισμούς.

Εξάλλου, η πιθανότητα ποινικής καταδίκης ή υποχρέωσης καταβολής αποζημίωσης φαντάζει τόσο μακρινό ενδεχόμενο στη σημερινή δικαστική πραγματικότητα, ώστε να μην αποτελεί πραγματικό αποτρεπτικό παράγοντα.

Τα παραπάνω είναι λίγο-πολύ γνωστά και έχουν επισημανθεί πολλές φορές. Κάτι που ίσως έχει τονιστεί λιγότερες φορές είναι ότι στον ανοικτό κόσμο του Διαδικτύου δεν επιλέγεις τον συνομιλητή σου. Στα «δημόσια προφίλ» συμμετέχει όποιος θέλει χωρίς καμία προϋπόθεση.

Αυτό μπορεί να φαντάζει δημοκρατικό (και πράγματι είναι) αφού επεκτείνει τον κύκλο των προσώπων που συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο, από την άλλη όμως αποτελεί την «τέλεια συνταγή» για να καταστραφεί ένας εποικοδομητικός διάλογος και μια ουσιαστική ανταλλαγή απόψεων.

Γιατί, πολύ απλά, αργά ή γρήγορα στη συζήτηση θα εμπλακεί, επιβάλλοντας τους όρους του, και ο κακόπιστος, ο ακραίος, ο επιθετικός, ακόμα και το «τρολ» (αμειβόμενο ή μη). Στο Διαδίκτυο έχουμε μάλλον ξεχάσει τους όρους διεξαγωγής μιας πετυχημένης συζήτησης.

Ξεχάσαμε δηλαδή ότι όταν ετοιμάζουμε μια δημόσια συζήτηση, το πρώτο πράγμα που σκεφτόμαστε είναι η επιλογή των καλεσμένων συνομιλητών, έτσι ώστε να διασφαλίζεται μια ουσιαστική, πολιτισμένη και ισορροπημένη ανταλλαγή απόψεων.

Κάτι τέτοιο είναι πολύ δύσκολο να επιτευχθεί στον δημόσιο χώρο του Διαδικτύου όπου δεν υπάρχουν προσκεκλημένοι αλλά μόνον «απρόσκλητοι» επισκέπτες που μπορούν να πουν το οτιδήποτε.

Υπάρχει όμως και κάτι άλλο. Αν κάτι χαρακτηρίζει τον δημόσιο διάλογο στο Διαδίκτυο, αυτό είναι η ταχύτητα.

Γράφει κάποιος μια άποψη και αυτός που δεν συμφωνεί, αισθάνεται ότι πρέπει να απαντήσει αστραπιαία με ταχύτητα δευτερολέπτων. Για να ανταπαντήσει και πάλι ο πρώτος, και ούτω καθεξής. Ωστόσο, ο ουσιαστικός διάλογος προϋποθέτει όχι μόνο σκέψη, αλλά και περίσκεψη.

Να συλλογισθείς δηλαδή και να προβληματιστείς για τα λεγόμενα του άλλου, μήπως και έχει αυτός δίκιο και όχι εσύ. Αυτή είναι η βαθύτερη ουσία του διαλόγου, την οποία μάλλον έχουμε απολέσει στον σύγχρονο τεχνολογικό κόσμο της απίστευτης ταχύτητας και των αυτονόητων βεβαιοτήτων.

Ολα τα παραπάνω μπορεί να φαντάζουν «τεχνοφοβικά». Δεν είναι όμως. Ο εκφυλισμός του δημόσιου διαλόγου στο Διαδίκτυο δεν οφείλεται στο Διαδίκτυο αυτό καθαυτό, αλλά στο ότι δεν έχουμε μάθει να το χρησιμοποιούμε σωστά.

Οχι μόνο με την έννοια ότι συχνά δεν χρησιμοποιούμε τα τεχνολογικά «φίλτρα» που μας παρέχει για να αποφύγουμε έναν τοξικό διάλογο, αλλά με την έννοια ότι έχουμε «ξεσυνηθίσει» να λαμβάνουμε υπεύθυνες αποφάσεις.

Και το να επιλέξεις τον συνομιλητή σου και τους όρους του διαλόγου μαζί του, είναι μια πολύ υπεύθυνη και δύσκολη απόφαση.

Ο κ. Σπύρος Βλαχόπουλος είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής στο ΕΚΠΑ.