Η νήσος Σύρα και το λιμάνι της μέσα από το «Armée et Marine»
Η Ερμούπολη και το λιμάνι της Σύρου. Φωτογραφία: commandant de P. / περιοδικό Armée et Marine, 8.12.1901 / Ψηφιακό αντίγραφο: Gallica – Bibliothèque nationale de France
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Σύρος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κόμβους του Αιγαίου. Το γαλλικό περιοδικό «Armée et Marine», στο τεύχος της 8ης Δεκεμβρίου 1901, αφιερώνει εκτενές άρθρο στη «νήσο Σύρα και το λιμάνι της», σκιαγραφώντας την εικόνα ενός νησιού που συνδυάζει εμπορική ακμή, ναυτική σημασία και έντονες κοινωνικές αντιθέσεις.
Η Σύρα –η αρχαία Σύρος, που δεν πρέπει να συγχέεται με τη Σκύρο– περιγράφεται ως ένα μικρό, κατάλευκο νησί με έναν και μοναδικό λιμένα: την Ερμούπολη. Παρά το μέγεθός του, το λιμάνι αυτό αποτελεί σταθερό σημείο προσέγγισης των ατμοπλοίων που συνδέουν τη Σμύρνη, τη Βηρυτό, την Αθήνα και την Κωνσταντινούπολη. Για τους Γάλλους συντάκτες, η Σύρος λειτουργεί ως εμπορική αποθήκη και κεντρικός σταθμός του Αιγαίου, δικαιολογώντας τον χαρακτηρισμό της ως «μητρόπολης των Κυκλάδων».
Σύμφωνα με το άρθρο, ο πληθυσμός του νησιού ανέρχεται περίπου στις 32.000 ψυχές, εκ των οποίων οι 22.000 κατοικούν στην Ερμούπολη – την «πόλη του Ερμή», όνομα που συμβολίζει τον εμπορικό της χαρακτήρα. Η εικόνα που αποδίδεται είναι αυτή ενός τόπου ταυτόχρονα πλούσιου και φτωχού: πλούσιου σε εμπορική δραστηριότητα και ναυτιλία, αλλά με εμφανείς κοινωνικές ανισότητες.
Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στον τρόπο με τον οποίο πολλοί Συριανοί έμποροι πλούτισαν κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης. Το περιοδικό περιγράφει πώς πλοία με τουρκική σημαία καταλάμβαναν φορτία ευρωπαϊκής βοήθειας προς την Ελλάδα και, στη συνέχεια, υπό ελληνική σημαία, πωλούσαν όπλα και εφόδια στους επαναστατημένους Έλληνες. Τα χρήματα που αποκομίζονταν, σημειώνεται, δεν κρατούνταν αποκλειστικά για ιδιωτικό όφελος, αλλά συχνά δανείζονταν –με εγγυήσεις– στην ίδια την υπόθεση της ανεξαρτησίας.
Το νησί παρουσιάζεται ως χωρισμένο σε δύο πόλεις: την Άνω Σύρο, την παλαιά, και την Κάτω πόλη, την Ερμούπολη. Η δεύτερη απλώνεται δίπλα στη θάλασσα και θυμίζει, κατά τους Γάλλους συντάκτες, μια ζωντανή ναυτική πολιτεία με καταστήματα, εργαστήρια και δρόμους που παραπέμπουν σε ανατολίτικο παζάρι. Σε άλλο τμήμα της, δεσπόζουν οι κατοικίες εμπόρων, τραπεζιτών και εφοπλιστών, εντυπωσιακά σπίτια που αναρριχώνται στο βράχο πάνω από το βαθύ γαλάζιο της θάλασσας.
Η κοινωνική ζωή χαρακτηρίζεται λιτή αλλά αξιοπρεπής. Αν και οι διασκεδάσεις δεν είναι πολλές, γίνεται λόγος για μια δραστήρια κοινωνία και για τη συμμετοχή του προξενικού σώματος σε κοινωνικές εκδηλώσεις. Στο νησί λειτουργούν τόσο ιταλικό όσο και ελληνικό θέατρο, τα οποία συγκεντρώνουν κοινό, έστω και με διαλείμματα στη λειτουργία τους.
Το λιμάνι της Ερμούπολης περιγράφεται ως το μοναδικό του νησιού και εκτεθειμένο στους ανατολικούς ανέμους. Παρά ταύτα, στο βόρειο τμήμα του κόλπου, ένας μακρύς μόλος προσφέρει αξιόλογη προστασία και ασφαλές αγκυροβόλιο, με βάθη κατάλληλα για εμπορικά πλοία. Ωστόσο, επισημαίνεται ότι ο περιορισμένος χώρος δεν επιτρέπει τη μακρόχρονη παραμονή μεγάλων ναυτικών δυνάμεων, οι οποίες προτιμούν κοντινότερους, πιο προστατευμένους όρμους στα γύρω νησιά.
Η εικόνα που προκύπτει από το γαλλικό κείμενο είναι εκείνη μιας Σύρου κομβικής για το Αιγαίο των αρχών του 20ού αιώνα: ενός νησιού εμπορικά ακμαίου, στρατηγικά χρήσιμου και κοινωνικά σύνθετου, όπως το κατέγραφε η ευρωπαϊκή ματιά της εποχής.
Σημείωση συντάκτη
Το παρόν άρθρο αποτελεί πρωτότυπη ελληνική απόδοση και επιμέλεια βασισμένη στο κείμενο «L’île de Syra et son port», που δημοσιεύθηκε στο γαλλικό περιοδικό «Armée et Marine» στις 8 Δεκεμβρίου 1901 (σελ. 865–867). Το πρωτότυπο έργο ανήκει στον δημόσιο τομέα. Ψηφιακό αντίγραφο: Gallica – Bibliothèque nationale de France και μπορείτε να το διαβάσετε ΕΔΩ
Το «Armée et Marine» ήταν γαλλικό εβδομαδιαίο εικονογραφημένο περιοδικό των αρχών του 20ού αιώνα, με αναγνώστες κυρίως αξιωματικούς, διπλωμάτες και κρατικούς λειτουργούς. Τα αφιερώματά του σε λιμάνια και πόλεις δεν είχαν τουριστικό χαρακτήρα, αλλά κατέγραφαν σημεία εμπορικού και στρατηγικού ενδιαφέροντος. Η παρουσία της Σύρου στις σελίδες του, το 1901, αποτυπώνει τη σημασία της Ερμούπολης ως κόμβου του Αιγαίου στη διεθνή ναυτική και εμπορική γεωγραφία της εποχής.
