ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΟΥΣΟΥΛΗΣ

Εφημερίδα, ΤΟ ΒΗΜΑ, 22/11/2020

Κλέβω τη σκέψη από τον ποιητή και την προσαρμόζω στις ανάγκες του τρέχοντος αυτού κειμένου. Με το αντικλείδι της διάκρισης βοηθό, ας προσπαθήσουμε να εισχωρήσουμε στον κόσμο της πραγματικότητάς μας.

«Με το αντικλείδι ενός χαμόγελου επιχειρείς παραβίαση στο απόρρητο της θλίψης», μας λέει. Ας αφήσουμε τη θλίψη στη διάθεση του ποιητή και ας επιχειρήσουμε με ματιά αισιοδοξίας να ανοίξουμε τις πόρτες του κλειστού κόσμου μας, που συχνά γεννά θλίψη. Αν ο κοινός μας βίος έχει δυσνόητες και σκοτεινές πλευρές, δεν μπορεί και δεν πρέπει αυτές να μένουν αφώτιστες, κρυφές και «απόρρητες».

Οι οδυνηρές μέρες που διανύουμε αναδεύουν το βάθος των πραγμάτων και το φέρνουν μπροστά μας αλύπητα, άμορφο και συγκεχυμένο. Δίπλα στην αγωνία και τον φόβο, η σύγχυση για το παρόν και το μέλλον της κοινής μας μοίρας έχει εγκατασταθεί ως μόνιμη συνοδός βιωμάτων και γεγονότων.

Η ανάγκη της διάκρισης. Σήμερα όσο ποτέ. Η διάκριση είναι το μόνο κλειδί για την αποκρυπτογράφηση, την κατανόηση και την αποδοχή της πραγματικότητας του καθημερινού, που συγκροτεί τον κόσμο μας.

Διάκριση. Η αξιολόγηση του σημαντικού από το ασήμαντο. Ο διαχωρισμός, η ταξινόμηση, η ιεράρχηση των δεδομένων πραγμάτων και των εφικτών αγαθών και λύσεων. Η διάκριση είναι η προϋπόθεση της επιλογής. Είναι η συνείδηση της επιλογής. Η επίγνωση του πραγματικού που προκύπτει γίνεται ταυτόχρονα επίγνωση των δυνατοτήτων και των προϋποθέσων για μια επόμενη νοητή ατομική και συλλογική πορεία.

Η οδός της διάκρισης, ως άρνηση της αοριστίας και ως απόκρουση της γοητείας του γενικού, είναι το αντίθετο της πλάνης. Η διάκριση μας φέρνει πιο κοντά στον υπαρκτό κόσμο και τον πραγματικό εαυτό μας. Διαλύοντας το γενικό, φωτίζει το συγκεκριμένο. Και ζυγίζεται έτσι πιο εύκολα και κατανοητά το εφικτό, διακρίνεται πιο εύκολα από το ανέφικτο και το καθένα τοποθετείται στη θέση του. Απελευθερωμένοι από τη σύγχυση, βλέπουμε πιο καθαρά, ανοίγοντας τα κλειστά δωμάτια στο φως.

Επιθυμίες. Προσδοκίες. Αγαθά. Συνθήκες. Στιγμές. Σκοποί. Μέσα. Σημασίες. Νοήματα. Χρόνος. Η ικανότητα της διάκρισης, ως ατομικό πνευματικό άθλημα και ως συλλογικό επίτευγμα, μας προστατεύει από αυτό το χαοτικό σύμπαν, που με σκοτεινό και υπόγειο τρόπο δίνει κατεύθυνση στα πράγματα και ορίζει το περιεχόμενο της πορείας τους.

Αν ως τώρα, η ελληνική κοινωνία είχε ανάγκη από μια συνάντηση με την ανάγκη της διάκρισης, τώρα η διάκριση είναι η προϋπόθεση της επιβίωσής της. Από την πιο «πεζή» έννοια, μέχρι το πιο βαθύ νοημά της. Διαφορετικά «θα ξαναπέφτουμε πάντα στα ίδια λάθη».

Ισχυρίζομαι ότι για τους (αρχαίους) Ελληνες ίσχυε η εξίσωση «Πολιτισμός = Παιδεία». Γράφει ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης.

Αξιοσημείωτο: Οι κατ’ εξοχήν δημιουργοί πρωτογενούς πολιτισμού, οι αρχαίοι Ελληνες, δεν είχαν ειδική λέξη για τον πολιτισμό! Είχαν μεν την λέξη πολιτισμός αλλά με την σημασία τής «δημόσιας διοίκησης» και των «λεπτών τρόπων συμπεριφοράς». Την λέξη πολιτισμός επανέφερε στην χρήση με νέα σημασία, αυτήν που έχουμε σήμερα, ο Αδαμάντιος Κοραής (το 1829) για να αποδώσει στα Ελληνικά το γαλλικό civilisation. Και οι αρχαίοι πώς ονόμαζαν ό,τι εμείς χαρακτηρίζουμε ως «πολιτισμό»; Χρησιμοποιούσαν την λέξη παιδεία, όπως έχει δείξει ο μεγάλος Γερμανός φιλόλογος Werner Jaeger στο ομότιτλο τρίτομο έργο του Paideia (1959), το οποίο στην αγγλική του έκδοση είχε ως υπότιτλο «Τα ιδεώδη τού Ελληνικού πολιτισμού» («Paideia: The Ideals of Greek Culture»). Ισχυρίζομαι ότι για τους (αρχαίους) Ελληνες ίσχυε η εξίσωση «Πολιτισμός = Παιδεία».

Κάθε πνευματική και υλική δραστηριότητα που προάγει τον άνθρωπο, φιλοσοφία, θρησκεία, ηθική, γλώσσα («γραμματική»), μαθηματικά, ιατρική (βιολογία), γυμναστική, αθλητισμός, επιστήμες, ποίηση, μουσική, εικαστικά, θέατρο, ιστορία, γράμματα (γενικότερα), εκπαίδευση, βιβλίο και βιβλιοθήκες, αρχιτεκτονική, αλλά και άσκηση πολιτικής, διοίκησης, διακυβέρνησης, νομοθεσίας, τα πάντα ήταν για τους προγόνους μας θέματα παιδείας. Αυτή ακριβώς η ολιστική αντίληψη τού ανθρώπου ως πνευματικής και υλικής οντότητας που υπάρχει και προάγεται μέσω τής παιδείας υπήρξε η ελληνική αντίληψη, τα ελληνικά «ιδεώδη» τού πολιτισμού, αντίληψη ουσιαστική, βαθιά, αποκαλυπτική, και σήμερα διδακτική για μάς.

Πόλις – πολίτης – πολιτισμός

Η έννοια τού πολιτισμού συνδέεται άμεσα με τον συνειδητοποιημένο πολίτη. Ο πολίτης με την ελληνορρωμαϊκή έννοια τής πόλεως είναι αυτός που αναλαμβάνει ευθύνες και αναπτύσσει πρωτοβουλίες για την καλλιέργεια, πνευματική και υλική των πολιτών. Ο πολίτης ασκεί πολιτική καλλιέργειας, μόρφωσης που οδηγεί τελικά στον πολιτισμό.

Ο Ρωμαίος civis, ο πολίτης, θα αναπτύξει μια δραστηριότητα γύρω από αυτόν που θα ονομασθεί civilis, ό,τι χαρακτηρίζει τον πολίτη. Αυτό θα περάσει από τα γαλλ. civile και civiliser για να δώσει αργότερα (από το 1721) στον γαλλικό κόσμο την έννοια τού civilisation, απ’ όπου η λέξη και σε άλλες γλώσσες (πρβλ. αγγλ. civilization από το 1772). Τον γαλλικό όρο θα αποδώσει ο Κοραής στα Ελληνικά με αναβίωση τής αρχαίας λέξης πολιτισμός.

 

Γραφή και πολιτισμός

Προϋπόθεση για την ανάπτυξη τού πολιτισμού υπήρξε η γραφή. Λαοί που δεν ανέπτυξαν γραφή για να αποτυπώσουν και να εκφράσουν τον όποιο πολιτισμό τους έχασαν μαζί και την επιβίωση τού πολιτισμού τους. Αντιθέτως λαοί όπως οι Ελληνες, που πρώιμα ανέπτυξαν γραφή και πολύ νωρίς δημιούργησαν αλφάβητο εύκολο και λειτουργικό, προσιτό σε όλους,  αποτύπωσαν, διέσωσαν και διέδωσαν τον πολιτισμό τους μέσα από τα κείμενα που γράφτηκαν Ελληνικά. Εχω επιμείνει στο βιβλίο μου για «Το ελληνικό αλφάβητο» (2018) ότι ο ελληνικός πολιτισμός είναι ένας «πολιτισμός τού γραπτού λόγου». Το ίδιο ισχύει και για άλλους μεγάλους πολιτισμούς που ευτύχησαν να αναπτύξουν γραφή και να αποτυπώσουν τον πολιτισμό τους σε κείμενα.

Πολιτισμός και καλλιέργεια

Με την μετάβαση στην Βιομηχανική Κοινωνία και την τεχνολογία που αναπτύχθηκε έκτοτε και περί αυτήν προέκυψε η ανάγκη να γίνει διάκριση μεταξύ τεχνικού ή υλικού και πνευματικού πολιτισμού, μεταξύ πολιτισμού, που περιορίστηκε να δηλώνει τον τεχνικό/υλικό πολιτισμό, και καλλιέργειας (κουλτούρας), που δήλωσε τον πνευματικό πολιτισμό. Οι όροι αυτοί απέδωσαν αντιστοίχως το civilisation και το culture. Ωστόσο, ο πολιτισμός μιας χώρας περιλαμβάνει και τα δύο, πράγμα που σημαίνει ότι χρειάζεται ένας ενιαίος γενικός όρος που δεν μπορεί να είναι άλλος από την λέξη πολιτισμός, η οποία μπορεί να εξειδικεύεται με τα κατάλληλα επίθετα.

 

Ο πολιτισμός ως κοσμοθεωρία

Τελικά, ο πολιτισμός ενός λαού είναι η θεώρηση τού κόσμου από τον λαό αυτόν, είναι η κοσμοθεωρία του, όχι θεωρητικά εκφρασμένη, αλλά βιωμένη μέσα από την ζωή και την παράδοσή του. Είναι το πώς βλέπει και πώς αξιολογεί τον κόσμο, την θέση του και την ζωή του μέσα σ’ αυτόν, τί θεωρεί σημαντικό και τί όχι∙ τί αξίζει να επιδιώκει και τί να αποφεύγει∙ τα ιδανικά και τα ιδεώδη του, σε εθνικό και ατομικό επίπεδο και σε σύγκριση  με εκείνα άλλων λαών. Ο πολιτισμός, εν τέλει, είναι το σύστημα αξιών κάθε λαού το οποίο δημιουργεί ως σύνολο και κατευθύνει την σκέψη, την ζωή και τις πράξεις του. Αυτό το βιωμένο σύστημα διαχέεται σε όλες τις μορφές έκφρασης και δράσης κάθε λαού: στην νοοτροπία, στον ψυχισμό, στην σκέψη, στην γλώσσα του, στην θρησκευτική πίστη του,  στην τέχνη, στην επιστήμη, στα γράμματα, στην μουσική, στο τραγούδι, στο θέατρο, κατ’ εξοχήν στην Εκπαίδευση∙ παντού. Γιατί ο πολιτισμός θεμελιώνει και λειτουργεί ως ταυτότητα κάθε λαού. Η σύγκλιση συγκεκριμένων πολιτισμών οφείλεται σε κοινά στοιχεία επί των οποίων εδράζεται ο πολιτισμός τους. Ετσι ο «ευρωπαϊκός πολιτισμός» εδράζεται από κοινού στον ορθό λόγο τού αρχαιοελληνικού στοχασμού, στην διοίκηση και την νομοθεσία των Ρωμαίων και στην χριστιανική θρησκεία, ενώ διαφοροποιείται και εξειδικεύεται κατά λαόν σύμφωνα με την ξεχωριστή ιστορική πορεία του, τις παραδόσεις, την γλώσσα και την κοινωνική του διαστρωμάτωση.

Επίλογος

Οσο πιο μικρή είναι μια χώρα τόσο πιο σημαντικό ρόλο στην ύπαρξη, στην πρόοδο και στην επιβίωσή της παίζει ο πολιτισμός της. Κι επειδή όλα περνούν μέσα από την μόρφωση που παρέχει η Εκπαίδευση κι επειδή  «πολιτισμός = παιδεία», μια «ζώνη πολιτισμού» σε όλα τα χρόνια τής σχολικής εκπαίδευσης, όπως έχουμε προτείνει, θα εξοικείωνε εξ απαλών ονύχων τους αυριανούς Ελληνες πολίτες με τον πολιτισμό μας. Θα πολλαπλασίαζε στην χώρα μας τους αναγνώστες βιβλίων, τους θεατές εκθέσεων, θεάτρου, κινηματογράφου, τους ακροατές συναυλιών και ποικίλων μουσικών εκδηλώσεων. Τους καλλιεργημένους πολίτες.

Ακόμη και στις δύσκολες μέρες τής πανδημίας θα έπρεπε η Πολιτεία να επιτρέπει κατ’ εξαίρεσιν για τον πολιτισμό στις γνήσιες εκφάνσεις του, την (υπό αυστηρούς όρους υγιεινής) λειτουργία των βιβλιοπωλείων, των παραστάσεων τού θεάτρου, των προβολών τού κινηματογράφου, των μουσικών εκδηλώσεων (συναυλιών, μουσικών παραστάσεων) ως λιμένες πνευματικής καταφυγής και ψυχικής ανάκαμψης των σκληρά δοκιμαζομένων από την πανδημία πολιτών.

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΟΥΣΟΥΛΗΣ 

Εφημερίδα, ΤΟ ΒΗΜΑ, 25/10/2020

Έχουν άπειρες σελίδες γραφτεί για το ζήτημα. Άνθρωποι του μέλλοντος θα συμπληρώσουν τα κενά. Γύρω από το ζήτημα αυτού του πάθους, έχει τρέξει ποτάμι το αίμα.

Όλα αρχίζουν από τα πρώτα βήματα. Από τα πρώτα βήματα της μεγάλης διαδρομής σε εξέλιξη, δύο υψωμένα χέρια μάχονται σε έναν ανελέητο αγώνα επικράτησης, που ποτέ δεν θα λάβει τέλος.

Το πρώτο. Το πρώτο είναι το υψωμένο χέρι της βίας. Ως αρχέγονη εναπόθεση αυτή η παράσταση και αυτή η μνήμη, συνεχίζει με ποικίλα ιδεολογικά αυτοδικαιωτικά προσωπεία να επιχειρεί να γράψει την τελευταία πράξη, σε ένα τέλος που φαντάζεται ιστορικό. Ένας μεγάλος σκοπός, σχεδόν πάντα, μεγάλος και ιερός, πάντα, είναι η επίκληση. Το υψωμένο χέρι της βίας διεκδικεί το απόλυτο πρωτείο πάνω σε όλα. Και κυρίως πάνω στην υποψία διαλογικού αυτοπροσδιορισμού και ελευθερίας. Ως φαντασία καθολικής εξουσίας διαγράφει κάθε τι το πολιτικό. Η βία είναι από τον πυρήνα της αντιπολιτική. Η πολιτική, η μεγάλη αυτή επινόηση του ανθρώπου, ως ο καταλυτικός θεσμικός έλεγχος της βίας, είναι το πρώτο «αντικείμενο» προς κατάργηση, ο πρώτος και ο έσχατος εχθρός κάθε απόλυτης εξουσίας.

Απέναντι σε αυτή τη «μέθοδο Κάιν», της καταστολής και του φόβου, υψώνεται το χέρι που διεκδικεί τον λόγο. «Ζητώ τον λόγο». Αντηχεί η πρόταση σαν παρατεταμένη σεισμική δόνηση στη διάρκεια της τραγικής ανθρώπινης διαδρομής. Τίποτα δεν μπορεί να ανακόψει το διαπεραστικό και διατρητικό μήνυμά της.

Γύρω από το αποφασισμένα υψωμένο χέρι του λόγου, θα γραφτεί η, εξωτερικά μάταιη και εσωτερικά καθοριστική, ιστορία της διαδρομής. Από τη Γαλλική Επανάσταση ήδη, η διαμάχη αυτή προσλαμβάνει έναν πρωτόγνωρο παροξυσμό. Οι «φίλοι» και οι «εχθροί» της ελευθερίας, σε μια απεγνωσμένη σύγκρουση, διδάσκουν με τις πράξεις τους και ταυτόχρονα χαράσσουν τις γραμμές της πορείας. Από την ελευθερία του Τύπου, μέχρι τον βάρβαρο νόμο «περί υπόπτων», βλέπουμε το εύρος της διαμάχης και το τυφλό αδιέξοδο της άρνησης. Και σκάβεται ο δρόμος.

Μέσα του βασανιστικά θα τίθεται το ερώτημα, που ενυπάρχει σε όλη τη διαδρομή και σε κάθε στροφή, διαρκώς, θα εμφανίζεται ενώπιόν μας. «Πρέπει να έχουν ελευθερία οι εχθροί της ελευθερίας»;

Οπλισμένοι με την εμπειρία των δύο τελευταίων αιώνων και κυρίως του εικοστού, θωρακισμένοι με τη γνώση που γέννησε κάθε άρνηση της πολιτικής διαλογικής διαδικασίας, αποκρούοντας με συνείδηση τον πειρασμό της αλλοίωσής μας, οφείλουμε την μία νοητή απάντηση: με τα όπλα της ελευθερίας, με το όπλο του Νόμου, παλεύουμε τους εχθρούς της ελευθερίας. Διαλογικά κερδίζεται ο κόσμος.

http://www.lefteriskousoulis.gr/index.php/2014-11-06-14-16-38/808-anaktisi

Εφημερίδα, ΤΟ ΒΗΜΑ, 01/11/2020

Δευτερεύοντα ζητήματα καθημερινά διεκδικούν την προσοχή μας. Ένα σύστημα δημοσιότητας, με δύναμη λόγου και δυνατότητες εντυπωσιασμού, αρπάζει το ενδιαφέρον των ανθρώπων και το εντάσσει προσωρινά στον κόσμο του ασήμαντου. Το ασήμαντο μοιάζει να έχει κερδίσει στις μέρες μας τη μάχη της προτίμησης και τον αγώνα των εντυπώσεων. Φωταγωγημένο το ασήμαντο, τα άλλα αναγκαστικά κινούνται στη σκιά του.

Αυτό το «επίτευγμα» του ασήμαντου κατακτήθηκε προοδευτικά. Με υπομονή και εργασία επίμονη εκτοπίστηκε τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα από την κεντρική σκηνή ή από το κεντρικό πολιτικό μέτωπο θα λέγαμε καλύτερα, καθετί που συνόδευε μια απαίτηση ουσίας και μια δέσμευση νοήματος.

Το αίτημα νοήματος και κάθε συζήτηση γι’αυτό αγνοήθηκε και τη θέση του πήρε σε κλίμα μάλιστα πανηγυρικό η συνειδητή άρνησή του. Η μηχανική καθημερινότητα επέβαλε το νόμο της. Η συντήρησή της έγινε σχεδόν καθολικός στόχος. Η αδράνεια είχε βρει την τέλεια συνθήκη για τη μακροβιότητά της. Το λεγόμενο πολιτικό σύστημα βρήκε στην ισοπεδωμένη αυτή κατάσταση έναν τόπο συμβιβασμού και ησυχίας.

Το έχω σημειώσει πολλές φορές στις φιλόξενες αυτές σελίδες. Η παρακμή είναι η αποδοχή της άρνησης του νοήματος, κάθε νοήματος. Το νόημα είναι ο οδηγός της διάκρισης. Μια κοινωνία σε παρακμή χαρακτηρίζεται από την αδυναμία της να διακρίνει το ασήμαντο από το σημαντικό. Η κατάσταση που προκύπτει είναι παραλυτική.

Στο σημείο αυτό βρισκόμαστε. Η κρίση δεν έφερε καμία ουσιαστική μεταβολή. Ένα παρελθόν συνεχίζει να επαναλαμβάνει τον εαυτό του. Η έλευση της Covid19, ο φόβος, η άρνηση, η αμφίβολη συμμόρφωση, η απόσταση από το συνεχώς διακηρυσσόμενο από την εξουσία αγαθό της δημόσιας υγείας, μιλάει για την αλλοίωση που έχει ήδη συντελεστεί, μέσα από την αδυναμία αξιολόγησης του σημαντικού και ιεράρχησής του σε μια κλίμακα επιλογών.

Οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι μέσα σε αυτή την αντικειμενικά δύσκολη κατάσταση, οδηγούνται υποχρεωτικά σε μια γραφειοκρατικού τύπου διάχειρισή της, καθώς το πνεύμα της κοινότητας, της κοινής μοίρας και της τύχης εκάστου μέσα σε αυτή την κοινή μοίρα, είναι δραματικά αποδυναμωμένο μέσα στη συνείδηση των ανθρώπων.

Συζητάμε για μια ενδεχόμενη σύγκρουση με την Τουρκία. Η καθοριστική σήμερα γραμμή πολέμου είναι η ανάκτηση του σημαντικού εις βάρος του ασήμαντου. Ανακτώντας αυτή τη διάκριση μπορούμε να χτίσουμε μια νέα ιεράρχιση, που ως κριτήριο και ως κανόνας ζωής, θα μπορούσε να οδηγήσει τις συμπεριφορές μας. Και θα μπορούσε αυτή η εξωτερικά  παράδοξη πρόκληση να γίνει πολιτικός στόχος για τη σημερινή Κυβέρνηση, που με όπλο τη μεγάλη αποδοχή της από την κοινωνία, θα μπορούσε, διαγράφοντας παλαιές παραστάσεις,  να εργασθεί για την ανάκτηση των σημαντικών της ζωής μας