Στις 31 Οκτωβρίου 1984, μια είδηση συγκλόνισε την Πολωνία, που από τρία χρόνια βρισκόταν υπό καθεστώς στρατιωτικού νόμου: ο ιερέας Γέρζι Ποπιελούσκο βρέθηκε νεκρός, δολοφονημένος από τις δυνάμεις ασφαλείας του καθεστώτος. Ποιος ήταν ο ιερέας εκείνος και πώς και γιατί «έπρεπε» να πεθάνει;

Ο Ποπιελούσκο γεννήθηκε τον Σεπτέμβριο 1947 και αφού τελείωσε το σχολείο, φοίτησε στο ιερατικό σεμινάριο της Βαρσοβίας. Μεταξύ 1966 και 1968 υπηρέτησε τη στρατιωτική θητεία του σε μια ειδική μονάδα, σκοπός της οποίας ήταν να αποτρέψει τους νέους άνδρες από το να γίνουν ιερείς. Κάθε ιερέας, από τη στιγμή που θα έμπαινε στο ιεροδιδασκαλείο μέχρι τον θάνατό του, αντιμετωπιζόταν ως εχθρός του κομμουνιστικού συστήματος και πράκτορας ενός ξένου κράτους, του Βατικανού. Μέσα στο υπουργείο Εσωτερικών υπήρχε ειδική διεύθυνση, το λεγόμενο Τμήμα 4, που ήταν αφιερωμένη στην παρακολούθηση της Καθολικής Εκκλησίας. Η σκληρή και ταπεινωτική μεταχείριση την οποία υπέστη δεν είχε καμία επίδραση στις πεποιθήσεις του Ποπιελούσκο, αφού, μετά την ολοκλήρωση της στρατιωτικής θητείας του, συνέχισε τις σπουδές του. Ωστόσο, οι επανειλημμένες τιμωρίες που υπέστη για την επιμονή του να μη γίνει λαϊκός επηρέασαν την υγεία του για το υπόλοιπο της ζωής του.

Εμπρακτη υποστήριξη της Αλληλεγγύης

Ο Ποπιελούσκο χειροτονήθηκε ιερέας από τον καρδινάλιο Στέφαν Βισίνσκι τον Μάιο του 1972. Ως νεαρός κληρικός υπηρέτησε αρχικά κοντά στη Βαρσοβία από το 1972 έως το 1975 και στη συνέχεια σε διάφορες ενορίες της πόλης, οι οποίες περιελάμβαναν αρκετούς εργάτες, καθώς και φοιτητές. Η καθοριστική στιγμή για την πολιτικοποίησή του ήρθε το 1980, όταν άρχισε να τελεί τις λεγόμενες «Λειτουργίες για την πατρίδα» στην ενορία του Αγίου Στανισλάου Κόστκα, σε ένα προάστιο της Βαρσοβίας. Οι λειτουργίες αυτές έγιναν σύμβολο πνευματικής αντίστασης κατά του κομμουνιστικού καθεστώτος, προσελκύοντας χιλιάδες ανθρώπους που αναζητούσαν ελπίδα και ηθική υποστήριξη από τις διώξεις που υφίσταντο, καθιστώντας έτσι τον Ποπιελούσκο γνωστό σε έναν πολύ ευρύτερο κύκλο πέραν της «στενής» ενορίας του.

Τον επόμενο χρόνο, ο Ποπιελούσκο προσκολλήθηκε στο εργατικό κίνημα, προσφέροντας ηθική συμπαράσταση στους απεργούς της Χαλυβουργίας της Βαρσοβίας. Στη συνέχεια συνδέθηκε με εργάτες και συνδικαλιστές του κινήματος της Αλληλεγγύης που αντιτάχθηκαν στο κομμουνιστικό καθεστώς, και έγινε ο εφημέριος της οργάνωσης. Ο Ποπιελούσκο άρχισε να οργανώνει και υλική φιλανθρωπική βοήθεια για οικογένειες των οποίων μέλη είχαν φυλακιστεί. Ως σθεναρός αντίπαλος του καθεστώτος, τα κηρύγματά του συνδύαζαν τις θρησκευτικές κατηχήσεις με πολιτικά μηνύματα, επικρίνοντας την κομμουνιστική κυβέρνηση, εκφράζοντας την αλληλεγγύη του προς τους πολιτικούς κρατούμενους και παρακινώντας τον κόσμο να διαμαρτυρηθεί. Αυτές οι λειτουργίες χαρακτηρίστηκαν τότε ως «δύο ώρες ελευθερίας». Το βασικό μήνυμα που εξέπεμπε ήταν ότι «το θεμελιώδες ζήτημα για την απελευθέρωση του ανθρώπου και του έθνους είναι η υπέρβαση του φόβου».

Αυτό το κήρυγμα ευθυγραμμιζόταν με τη διακήρυξη του Πάπα Ιωάννη Παύλου κατά την πρώτη επίσκεψή του ως Ποντίφικα στην Πολωνία το 1978, κατά την οποία είχε συμβουλεύσει δημοσίως το καθολικό εκκλησίασμα «μη φοβάστε» (υπονοώντας το κομμουνιστικό καθεστώς). Την περίοδο του στρατιωτικού νόμου (μετά τον Δεκέμβριο του 1981), η Καθολική Εκκλησία ήταν η μόνη δύναμη που μπορούσε να εκφράσει σχετικώς ανοιχτά τη διαμαρτυρία της, καθώς η τακτική τέλεση της Θείας Λειτουργίας παρείχε ευκαιρίες για δημόσιες συγκεντρώσεις στις εκκλησίες.

Στις «Λειτουργίες για την πατρίδα», το βασικό μήνυμα που εξέπεμπε ο Ποπιελούσκο ήταν ότι «το θεμελιώδες ζήτημα για την απελευθέρωση του ανθρώπου και του έθνους είναι η υπέρβαση του φόβου».

Τα κηρύγματα του Ποπιελούσκο μεταδίδονταν τακτικά από το Radio Free Europe (Ράδιο Ελεύθερη Ευρώπη) και έτσι έγιναν γνωστά σε όλη την Πολωνία για την ασυμβίβαστη στάση τους κατά του καθεστώτος. Μεταξύ 1982 και 1984, ο Ποπιελούσκο έκανε 26 «Λειτουργίες για την πατρίδα» στην ενορία του στη Βαρσοβία. Η δραστηριότητά του είχε μεγάλο αντίκτυπο και στις αρχές ασφαλείας του καθεστώτος, που τον στιγμάτισαν ως έναν από τους πλέον «επικίνδυνους» αντιπάλους. Χαρακτηριστικά, οι «Λειτουργίες για την πατρίδα» αναφέρονταν τότε ως «συνεδρίες μίσους» από τον κυβερνητικό εκπρόσωπο. Η δημοτικότητα των λειτουργιών αυξανόταν από μήνα σε μήνα, όπως και η δυσαρέσκεια του Κομμουνιστικού Κόμματος για τον νεαρό ιερέα. Στην Αρχιεπισκοπή της Βαρσοβίας και προσωπικά στον αρχιεπίσκοπο Γιόζεφ Γκλεμπ ασκήθηκε πίεση για να τον φιμώσουν. Ακολούθησε και κρατική καταστολή, καθώς πράκτορες παρακολουθούσαν συχνά τις λειτουργίες για να κρατούν σημειώσεις για το περιεχόμενο των κηρυγμάτων του και να παρατηρούν ποιοι παρευρίσκονταν σε αυτές.

Προηγήθηκαν τρεις προσπάθειες εξόντωσής του

Εδώ και αρκετές δεκαετίες επανέρχεται στην εκπαιδευτική πολιτική διαρκώς η συζήτηση σχετικά με το πόσο επίκαιρη είναι η μελέτη της αρχαίας ελληνικής γλώσσας στη σημερινή εποχή και ειδικότερα κατά πόσον τα πανεπιστήμια, που λειτουργούν με οικονομοτεχνικά κριτήρια, μπορούν να επωμιστούν την οικονομική επιβάρυνση να εκπαιδεύουν σε ακριβά εκπαιδευτικά ιδρύματα φοιτητές και φοιτήτριες που θα δυσκολευτούν να βρουν δουλειά στον τομέα των σπουδών τους ή να συμβάλουν τουλάχιστον με ουσιαστικό τρόπο στην κοινωνία και στο κρατικό οικοδόμημα. Σε τι ωφελεί η εκμάθηση μιας «νεκρής γλώσσας» κατά τον 21ο αιώνα;

Οι υπέρμαχοί της υποστηρίζουν ότι πρέπει κανείς να σπουδάσει Αρχαία Ελληνικά, ώστε να είναι σε θέση να διαβάσει τα κείμενα του Ομήρου και του Πλάτωνα από το πρωτότυπο ή διότι οι γνώσεις της αρχαίας ελληνικής γραμματικής βοηθούν στην εκμάθηση άλλων γλωσσών. Αλλά ποιος από εμάς διαβάζει όντως τον Ομηρο, τον Θουκυδίδη και τον Αριστοτέλη από το πρωτότυπο;

Ακόμη, είναι πραγματικά πειστικό το επιχείρημα περί λειτουργικότητας της εκμάθησης στην εποχή των αυτόματων μεταφραστικών εφαρμογών, μιας γενικευμένης κακής χρήσης της γλώσσας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και μιας τάσης προς την επικράτηση μιας αγγλόφωνης μονοκρατορίας;

Τα Αρχαία Ελληνικά είναι μια δύσκολη γλώσσα με ιδιαίτερα πλούσιο λεξιλόγιο και τεράστια ποικιλομορφία. Οποιος θέλει να κατανοήσει αρχαία ελληνικά κείμενα πρέπει να καταβάλει μεγάλη προσπάθεια και να αφιερώσει πολύ χρόνο στην ετυμολογία, στο μέτρο, στη γραμματική, στο γλωσσικό ύφος και σε πολλά ακόμη. Ωστόσο, δεν πρέπει να ασχοληθεί μόνο με τη γλώσσα, αλλά και να εντρυφήσει στην καθημερινότητα της Αρχαίας Ελλάδας, να γνωρίσει και να κατανοήσει το ευρύτερο πλαίσιο της Ιστορίας και του πολιτισμού.

Μέσα από αυτή την επίπονη γνωστική διαδικασία, που συνεπάγεται μια βαθιά ενασχόληση με τη γλώσσα και τον πολιτισμό, οι σπουδαστές εντυπώνονται τους συσχετισμούς και τις λεπτομέρειες της ελληνικής γλώσσας και του ελληνικού πολιτισμού και ως εκ τούτου αποκτούν μια καλή γνώση των θεμελίων της ευρωπαϊκής Ιστορίας και του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Αυτή η γνώση έχει για μένα προσωπικά πολύ πρακτικά πλεονεκτήματα εδώ στην Ελλάδα: Για παράδειγμα, με βοηθάει το γεγονός ότι έχω εμπεδώσει το ιστορικό υπόβαθρο του ελληνικού τοπίου. Επίσης, δεν κάνω λάθη στην ορθογραφία της νεοελληνικής γλώσσας.

Είναι κυρίως ό,τι απορρέει από τη γνώση αυτή: η επιθυμία για πραγματικό διάλογο και η ακλόνητη πίστη στη νίκη του καλύτερου επιχειρήματος, η αυτοπεποίθηση για τον προσδιορισμό της ευρωπαϊκής μας ταυτότητας.

Αλλά και πέρα από την Ελλάδα, η γνώση της αρχαιότητας με βοηθάει να κατανοήσω καλύτερα το κοινωνικό πλαίσιο και τις λειτουργίες, για παράδειγμα, του θεάτρου, του πανεπιστημίου και των δημοκρατικών θεσμών και να αντιληφθώ καλύτερα τις διαχρονικές κοινές γραμμές που υπάρχουν στην Ευρώπη μας. Ακόμη και για ζητήματα καινοτομίας και συνεργασίας με τους γείτονές μας μαθαίνω από την Αρχαία Ελλάδα: όπως ο Θεόδωρος ο Σάμιος και ο Ροίκος κατασκεύασαν το Ηραίο της Σάμου αντλώντας τεχνικές γνώσεις από την Αίγυπτο, έτσι και οι Αραβες μετέφρασαν από τον 9ο αιώνα στη Βαγδάτη το σύνολο της ελληνικής επιστημονικής βιβλιογραφίας στα αραβικά.

Αυτό που προσωπικά θεωρώ το μεγαλύτερο επίτευγμα των μακροχρόνιων σπουδών μου στην ελληνική γλώσσα, δεν είναι η τεράστια γνώση που απέκτησα από την ανάγνωση ποιητών και στοχαστών, των οποίων οι ιδέες καθόρισαν τον κόσμο μας έως τη σημερινή εποχή και θα συνεχίζουν να τον καθορίζουν και στο μέλλον. Είναι κυρίως ό,τι απορρέει από τη γνώση αυτή: η αποστροφή για την ιδέα πως πρέπει να αντιδρούμε άμεσα σε κάθε νέα είδηση, η πεποίθηση ότι η γαλήνη, η καλά μελετημένη ενέργεια και η στρατηγική υπομονή οδηγούν πιο εύκολα στον στόχο, η επιθυμία για πραγματικό διάλογο και η ακλόνητη πίστη στη νίκη του καλύτερου επιχειρήματος, η αυτοπεποίθηση για τον προσδιορισμό της ευρωπαϊκής μας ταυτότητας και τέλος το αίσθημα εσωτερικής υπερηφάνειας και ικανοποίησης για τα μεγάλα πολιτιστικά επιτεύγματα της Ελλάδας για την Ευρώπη.

Μάθετε Αρχαία Ελληνικά!

*Ο κ. Αντρέας Κιντλ είναι πρέσβης της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας στην Ελλάδα.

Ημέρα ήταν ζεστή. Ο ήλιος, βαρύς, κατακάθιζε την κάψα του πάνω στην πυρωμένη πόλη. Στα βαγόνια του μετρό, ο αέρας πνιγηρός απ’ την πολυκοσμία. Με απροθυμία συγχρωτιζόταν προσωρινά το στριμωγμένο πλήθος. Εκείνη, ασάλευτη, σαν χειροδεμένη σε χαλύβδινη μαγική εστία, δεν σήκωνε τα μάτια από το ανοιχτό βιβλίο. Οχι συνήθης εικόνα. Την κοιτώ. «Κι εγώ διαβάζω», μου γνέφει διπλανός μου, «μάλλον ακούω· audiobook. Κι όταν κάθομαι, e-book». Μια άδηλη κυμαινόμενη μειοψηφία;

Διεθνώς, το βιβλιόφιλο κοινό συρρικνώνεται. Ανάμεσα στο βιβλίο της καλπάζουσας κοσμογονικής ύλης και στο κινητό των ταχέως εναλλασσόμενων κόσμων, το χέρι επιλέγει το δεύτερο. Λέξεις ρέουν πάνω στις οθόνες, σπάνια είναι αράδες βιβλίων, συχνότερα είναι συνομιλίες, ειδήσεις, ιστορίες, μηνύματα, άρθρα, μαζί με εικόνες, μιμίδια, βίντεο, εμότζι… Η τάση καθόδου της βιβλιοανάγνωσης συνοδοιπορεί με την άνοδο της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, της αλγοριθμικής προώθησης διαδικτυακού περιεχομένου, της κουλτούρας της «δευτερογενούς προφορικότητας». Γιατί να διαβάσεις ένα βιβλίο γεωπολιτικής ανάλυσης όταν μπορείς να ακούσεις ένα podcast γεωπολιτικής ανάλυσης; Οπως γράφει o Τζόσουα Ρόθμαν στο New Yorker, «το Διαδίκτυο πάει να κλείσει την “παρένθεση του Γουτεμβέργιου”, την περίοδο των τυπωμένων κειμένων, προσφέροντας στην ανθρωπότητα ένα πιο ελεύθερο, αποκεντρωμένο, διαλογικό σύστημα επικοινωνίας». Συνταρακτικά πολυεπίπεδο, συναρπαστικά πολυπλοκότερο εκείνου στην απαρχή του πολιτισμού, όταν τα έπη απαγγέλλονταν, ύστερα τα λογοτεχνικά έργα διαβάζονταν μεγαλόφωνα στην ομήγυρη, μέχρι που θριάμβευσε το βιβλίο και η ατομική σιωπηρή ανάγνωση.

Δεν είναι ότι αφαιρείται –ακόμη– χρηστική αξία από το τυπωμένο βιβλίο. Είναι ότι η έκρηξη της πληροφορίας στην ψηφιακή εποχή αναδομεί τις εγκεφαλικές λειτουργίες τροποποιώντας τη φύση του διαβάσματος. Γινόμαστε ολοένα πιο επιδέξιοι στη σάρωση κειμένων, στην επεξεργασία σύντομων πληροφοριών, στην ταχεία αναζήτηση περιεχομένου και ολοένα λιγότερο πρόθυμοι να εμβαθύνουμε στα κείμενα. Είναι μια δεξιότητα επιβίωσης. Πρέπει να επιλέξουμε τι θα συγκρατήσουμε από τον ωκεανό των πληροφοριών – και να το κάνουμε γρήγορα. Ομως αυτή η νέα ικανότητα έχει κόστος, λένε οι νευροεπιστήμονες. Οι νευρωνικές οδοί εμβάθυνσης στον γραπτό λόγο –και μαζί σύγκρισης, κρίσης, ενσυναίσθησης– αποδυναμώνονται. Ταυτόχρονα ελαττώνεται η ανάγκη για έλεγχο και εξασθενεί η κριτική σκέψη, καθώς οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων παρέχουν ασταμάτητα έτοιμο το προσφιλές σύνολο ιδεών που ενστερνιζόμαστε.

Τα ψηφιακά εργαλεία αλλάζουν τη φύση της ανάγνωσης και μειώνουν την αίγλη της τυπωμένης σελίδας.

Δεν ήρθε το τέλος του τυπωμένου βιβλίου· 1.300 και πλέον είναι οι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι, 863 συστηματικοί και 472 αυτοεκδότες (ΟΣΔΕΛ). Και αυξανόμενη η ετήσια παραγωγή τίτλων – άνω των 12.000 (11.592 τίτλοι σε πρώτη έκδοση και 1.210 σε επανέκδοση, το 2022). Από αυτούς οι 2.000, ηλεκτρονικών βιβλίων. Οι ψηφιακές πλατφόρμες ανάγνωσης, πεδία πλανητικής διασύνδεσης, διευρύνουν τις κατηγορίες των αναγνωστών και τον ορισμό της ανάγνωσης. Ομως –επανέρχεται το ερώτημα– πόσο εμβαθύνουμε;

Το διά της τεχνητής νοημοσύνης πάντρεμα προφορικών και έντεχνων κειμένων, διαλόγων, απόψεων, σχολίων τροποποιεί τις συντεταγμένες του γραπτού λόγου, που διαβάζεται όχι μόνο από ανθρώπους αλλά και από μηχανές. Συναισθηματικά αμέτοχες, εξαπλουστεύουν δύσκολα έργα και κάνουν περιλήψεις βιβλίων – από το πρωτότυπο απομένει ο αναδιαταγμένος πυρήνας του. Θα γίνουμε έτσι σοφότεροι; Κάτοχοι της πεμπτουσίας αριστουργημάτων που θα έμεναν αδιάβαστα; Το ζήτημα είναι ότι οι μηχανές δεν έχουν κίνητρα. Τουλάχιστον όχι ακόμη. Οδηγούνται με βάση τη δική μας παιδεία. Οσο αυτή θα ρηχαίνει από την ευκολία της αυτοματοποίησης και της συντόμευσης έργων, τόσο θα φτωχαίνει ο παραγόμενος λόγος, θα κινδυνεύει να χαθεί η μαγεία του αναλλοίωτου καλοδουλεμένου κειμένου.

Η πολυδιάσπαση είναι η συνήθης αντίδραση όταν χίλια πράγματα απαιτούν ταυτόχρονα την προσοχή μας. Το διάβασμα κινείται αντίθετα προς αυτόν τον κατακερματισμό της σκέψης. Είναι μια πνευματική και ηθική άσκηση συγκέντρωσης, η πιο συγκινητική, η πιο βαθιά, η πιο καθηλωτική εμπειρία. Ομως, στην εποχή της στιγμιαίας επικοινωνίας, πόσοι μπορούν να διαβάσουν με αυτόν τον τρόπο; Μάλλον οι λιγότεροι. Αρκούν για να διαφυλάξουν τη συλλογική μνήμη, τον άυλο ιστό από ιδέες, παραδόσεις, πεποιθήσεις, τον απαραίτητο για την πολιτισμική επιβίωση των κοινοτήτων; Να διασώσουν το όχημα με το οποίο οι πολιτισμοί διασχίζουν τα πελάγη του χρόνου; Ισως.