ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ Η Ραιδεστός στην Ανατολική Θράκη. «Η ελληνική ψυχή ολόκληρος είνε προσκολλημένη εις την διατήρησιν των κεκτημένων διά της Συνθήκης των Σεβρών, ως του ελαχίστου όρου ικανοποιήσεως των ελληνικών θυσιών». ΣΠΥΡΙΔΩΝ Γ. ΠΛΟΥΜΙΔΗΣ 19.01.2022 • 14:39 Η …
ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 21 Η νέα οικουμένη ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, Περὶ Ἀλεξάνδρου τύχης καὶ ἀρετῆς, 6 329Α-D Ο Πλούταρχος με δεδομένο τον προβληματισμό κατά πόσον οι ιδεολογικές συλλήψεις των φιλοσόφων βελτιώνουν τη ζωή και τα ήθη …
ΒΙΒΛΙΟ 21.10.2019 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΗΛΙΑΣ ΜΑΓΚΛΙΝΗΣ Τα μέλη της «τριανδρίας» –Ελευθέριος Βενιζέλος, Παναγιώτης Δαγκλής, Παύλος Κουντουριώτης– παραδίδουν τη σημαία του 2ου Συντάγματος της Μεραρχίας Σερρών στον συνταγματάρχη Ν. Χριστοδούλου (Εθνικό Ιστορικό Μουσείο). Τα τελευταία χρόνια …
Ανάμεσα στο «δεν ξέρω» και στο «θα μάθω» Της Μαρίας Κατσουνάκη Την περασμένη Τετάρτη ο πρώην πρωθυπουργός Κώστας Μητσοτάκης συναντήθηκε με νεαρούς μπλόγκερ και απάντησε σε ερωτήσεις τους στο βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone, στο κέντρο …
Καθορισμός εξεταστέας ύλης για το έτος 2025 για τα μαθήματα που εξετάζονται πανελλαδικά για την εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση αποφοίτων Γ’ τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου και Γ’ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου. Φόρτωση PDF… Λήψη αρχείου …
ΑΠΟΨΗ Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ Αρθρο του Γ. Μαυρογορδάτου στην «Κ» Τα χαράματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, αν στη θέση του Ιωάννη Μεταξά είχε βρεθεί ως δικτάτορας ο Νικόλαος Πλαστήρας, αν δηλαδή είχε επικρατήσει το Κίνημα του …
ΒΙΒΛΙΟ Ο δρόμος προς την Επανάσταση του ’21 «Σύγχρονο ελληνικό θέμα εμπνευσμένο από τη σφαγή της Σαμοθράκης». Eλαιογραφία του Zαν-Mπατίστ Bενσόν (1789-1855), ο οποίος παρουσίασε τον πίνακά του στο παρισινό Σαλόνι του 1827 ως εξής: …
https://www.lectores.gr/ Μέντωρ / 5 days ago Αποστόλης Κωνσταντίνου Λίγες, απλές επισημάνσεις που φέρνει η πείρα της μακρόχρονης διδασκαλίας και ενασχόλησης με το μάθημα της Έκθεσης στο Λύκειο. Πέρα από αυτές, ίσως σας συνεπάρει και λίγο η δική …
Απόψεις Βίβιαν Στεργίου 05.08.2025 • 20:00 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ Λατρεύω τον Θανάση Αντετοκούνμπο. Κάνω σαν χαζή μαζί του. Εχω πάει στο γήπεδο μόνο και μόνο για να τον δω από μακριά. Και για μια περίοδο είχα …
Με τις λέξεις ο νους συλλαμβάνει τον κόσμο. Αυτές ορίζουν το εύρος του, αλλά και τα αναστήματα των ανθρώπων. Δεν νοείται εκείνοι να προοδεύουν και η ομιλία να φθίνει. Και όμως. Πλέον μιλάμε όλο και λιγότερο. Οχι μόνο. Συνδιαλεγόμαστε μέσα από κανάλια και υπό συνθήκες που διαστρεβλώνουν τον λόγο και τροποποιούν δραματικά τη γεωγραφία της δημόσιας σφαίρας.
Μελέτη του Πανεπιστημίου της Αριζόνας, η οποία διεξήχθη σε δύο φάσεις με απόσταση 15 ετών (δημοσιεύθηκε στο Perspectives on Psychological Science), έδειξε ότι κάθε χρόνο μειώνεται κατά περίπου τρεισήμισι εκατοντάδες ο αριθμός των λέξεων που εκφέρουν ημερησίως άνδρες και γυναίκες. Οι άλλοτε 16.000 εκφερόμενες λέξεις την ημέρα μέσα σε μια δεκαπενταετία έγιναν 12.700. Δηλαδή ο προφορικός λόγος του καθενός μας χάνει 120.000 λέξεις τον χρόνο. Και όσο πιο νέος είναι κάποιος, τόσο πιο λιγομίλητος. Αν στους άνω των 25 η απώλεια είναι 314 λέξεις την ημέρα, στους κάτω των 25 είναι 452. Προτιμούμε την εύκολη σύντομη ταχεία ψηφιακή επικοινωνία από την ομιλία. Οχι μόνο. Λόγω της ψηφιοποίησης της ζωής, έχουν εκλείψει οι πολλές μικρές καθημερινές αλληλεπιδράσεις, οι τυχαίες συνομιλίες στη γειτονιά, με τον παντοπώλη, τον ταμία, τον περιπτερά, τον ταχυδρόμο, τον γείτονα, τον άνθρωπο στον δρόμο από τον οποίο θα ζητήσουμε πληροφορίες. Και έχει χαρίσματα ο προφορικός λόγος, που ο πληκτρολογημένος στερείται: τη ζωντανή παρουσία, τον αυθορμητισμό της διά ζώσης συνομιλίας, τα μηνύματα διά του σώματος και του βλέμματος… Η φυσική συζήτηση με ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε, λένε οι επιστήμονες, αποκαλύπτει μικρόκοσμους, βελτιώνει τη διάθεση, δίνει μια αίσθηση ικανοποίησης από τη ζωή.
Η αλγοριθμική λογοκρισία αποπροσανατολίζει τον όποιο διάλογο και χειραγωγεί τη δημόσια σφαίρα.
Η μαζική ενδιαίτηση στα κοινωνικά δίκτυα όχι μόνο δεκατίζει τον προφορικό λόγο, αλλά και τροποποιεί συλλήβδην το επικοινωνιακό μας σύμπαν. Με τρόπο καταστροφικό για τη δημοκρατία. Τα σόσιαλ, οι πολλά υποσχόμενοι ταχείς, ανοιχτοί, συμμετοχικοί μηχανισμοί δημόσιας διαβούλευσης και κοινωνικής αφύπνισης (Αραβική Ανοιξη, Black Lives Matter, #MeToo) κατέληξαν να διέπονται ολοκληρωτικά από αδιαφανή κερδοσκοπικά αλγοριθμικά συστήματα που καθορίζουν ποιος ακούγεται και υπό ποιους όρους, τι μεταδίδεται και τι αποσιωπάται. Διότι οι πλατφόρμες κυνηγούν όχι την αξιοπιστία αλλά το κέρδος διά της αύξησης της διαφημιστικής αξίας τους με τη μέγιστη δυνατή εμπλοκή των χρηστών. Αγκίστρι, η προώθηση του πλέον θορυβώδους, σοκαριστικού, παραπλανητικού, κατασκευασμένου, εξοργιστικού, πολωτικού περιεχομένου. Η αλγοριθμική λογοκρισία, οι θάλαμοι ηχούς που εγκλείουν τους χρήστες σε κοινότητες ομοϊδεατών και συναισθηματικά τους πολώνουν, με συνέπεια να μισούν την άλλη πλευρά αντί απλώς να διαφωνούν μαζί της, η ώθηση στο τρολάρισμα, σε έναν ελαφρόμυαλο μηδενισμό, η τοξική ασυναρτησία, η ατελεύτητη κακοφωνία, πνίγουν τις πιο αδύναμες φωνές, ακυρώνουν την επικοινωνιακή δύναμη των ακηδεμόνευτων ανθρώπων και την έννοια της κοινής γνώμης, παραμορφώνοντας σοβαρά τη δημόσια σφαίρα. Τη διαιρούν σε ανταγωνιστικά κοινά, το καθένα ικανό να αγνοεί τα άλλα. Οπως λέει ο Χαράρι, «οι δημοκρατίες πεθαίνουν όχι μόνο όταν οι άνθρωποι δεν είναι ελεύθεροι να εκφραστούν, αλλά και όταν δεν είναι πρόθυμοι ή ικανοί να ακούσουν». Συντελείται μια δυσοίωνη μείωση της αλλοτινής δύναμης του λόγου, που είναι για το πνεύμα ό,τι η ανάσα για το σώμα. «Κοιτάξτε τα χείλη μου, έλεγε ο Ελύτης, από αυτά εξαρτάται ο κόσμος». Πια δεν εξαρτάται. Και φθίνει η ικανότητα διάκρισης μεταξύ αυταρχισμού και δημοκρατίας, η δυνατότητα διόρθωσης των σφαλμάτων όσων βρίσκονται στην εξουσία.
Τα όρια του λόγου σηματοδοτούν τα όρια της σκέψης. Οταν αυτός συρρικνώνεται κι εκείνη στενεύει. Χωρίς τον λόγο, η σκέψη είναι βουβή. Η ουσία της δημοκρατίας, έλεγε ο Χάμπερμας, είναι ο διάλογος και σκοπός του η κατανόηση μεταξύ των ανθρώπων. Μια γνήσια διαβουλευτική δημοκρατία, πρέσβευε, προϋποθέτει μια δημόσια σφαίρα ισχυρή και με αρχές. Σήμερα βρισκόμαστε πολύ μακριά από αυτήν την «ηθική του λόγου» στην πράξη, από την ειλικρινή αμφίδρομη αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων. Δεν υφίσταται δημοκρατικό διαλέγεσθαι, εκείνη η ειρηνική προστριβή, η συμφωνημένα πλαισιωμένη και με κανόνες οριοθετημένη, αφού ποτέ –αλγοριθμικά– δεν αμφισβητούνται οι πεποιθήσεις κανενός. Και πληθαίνουν οι αγκυροβολημένοι στο αλάνθαστο, οι κλεισμένοι στα ιδεολογικά φρούριά τους. Σίσυφοι όσοι πασχίζουν να συντηρηθεί μια στοιχειώδης αχειραγώγητη επικοινωνία, να εξαχθεί αλώβητο το πιο μικρό κομμάτι αλήθειας. Το βασίλειο του ορθού λόγου δύει.
Πολλοί έως και σήμερα έχουν τη λανθασμένη εντύπωση πως οι γυναίκες των Βυζαντινών αυτοκρατόρων συνήθιζαν να ζουν στη «σκιά» του συζύγου τους, πλην ίσως ελαχίστων εξαιρέσεων
7′ 56″ χρόνος ανάγνωσης
Η αυτοκράτειρα Θεοδώρα με την ακολουθία της (ψηφιδωτό ναού Αγίου Βιταλίου Ραβέννας, Ιταλία).
Γιώργος Βενιέρης07.07.2026 • 08:00
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
Πολλοί έως και σήμερα έχουν τη λανθασμένη εντύπωση πως οι γυναίκες των Βυζαντινών αυτοκρατόρων συνήθιζαν να ζουν στη «σκιά» του συζύγου τους, πλην ίσως ελαχίστων εξαιρέσεων. Οτι παρέμεναν έγκλειστες στα πολυτελή βασιλικά διαμερίσματα, περνώντας τον χρόνο τους ανάμεσα σε κυρίες επί των τιμών, ευνούχους, ευλαβείς κληρικούς και δασκάλους που μεριμνούσαν για το μορφωτικό τους επίπεδο. Ωστόσο η πραγματικότητα είναι τελείως διαφορετική. Η δομή της βυζαντινής αυτοκρατορίας επιφύλασσε ξεχωριστή θέση για την πρώτη κυρία της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Κατά τη διάρκεια της υπερχιλιόχρονης Ιστορίας της, η βυζαντινή αυτοκράτειρα είχε κύρος, τελετουργική παρουσία και, σε κρίσιμες περιόδους, πραγματική πολιτική εξουσία. Μπορεί να ζούσε μέσα σε έναν κόσμο αυστηρών κανόνων, συμβόλων και ιεραρχίας, αλλά δεν αποτελούσε ένα απλό στολίδι του θρόνου. Ηταν μέρος του ίδιου του μηχανισμού της αυτοκρατορικής εξουσίας. Αποκαλούνταν «αυγούστα», τίτλο που έλαβε για πρώτη φορά η Λιβία, χήρα του Οκταβιανού, το 14 μ.Χ. Αργότερα ο όρος επεκτάθηκε σε κόρες, μητέρες, γιαγιάδες, ακόμη και σε ανιψιές των ηγεμόνων, με αποτέλεσμα ολόκληρη η οικογένεια να αποκαλείται εντέλει Domus Augusta (Αυγούστειος Οίκος). Οι μελέτες έχουν δείξει πως κατείχε μια σειρά δικαιωμάτων ως προς την άσκηση της εξουσίας, που δεν τα συναντάς εύκολα σε άλλες αυτοκρατορίες.
Στέψη πριν από τον γάμο
Οπως εύστοχα επισημαίνει ο αείμνηστος Γάλλος ιστορικός Charles Diehl (1859-1944), το όνομα του οποίου σημειωτέον έχει δοθεί σε δρόμο της Θεσσαλονίκης, τα δικαιώματα αυτά δεν τα αποκτούσε εξ αντανακλάσεως, επειδή δηλαδή ήταν απλώς η γυναίκα του ηγεμόνα, αλλά γιατί στην ίδια την τελετή στέψης της, η οποία ήταν ανεξάρτητη από τον γάμο, λάμβανε τα σύμβολα της εξουσίας. Να τονιστεί σε αυτό το σημείο πως το μυστήριο του γάμου επόταν της στέψης. Κατά συνέπεια αποκτούσε την ιδιότητα της ηγεμονίδας μέσω μιας πράξης που προηγούνταν του θρησκευτικού μυστηρίου και ήταν διακριτή από αυτό.
Με άλλα λόγια, πρώτα αναγνωριζόταν ως πρόσωπο που μετείχε στο αυτοκρατορικό κύρος και έπειτα γινόταν σύζυγος με την εκκλησιαστική έννοια του όρου. Σε ένα κράτος όπου ο αυτοκράτορας παρουσιαζόταν ως εκλεκτός του Θεού και προστάτης της ορθής πίστης, η δημόσια στέψη της γυναίκας που θα στεκόταν δίπλα του προσέδιδε στην παρουσία της μια βαρύτητα που ξεπερνούσε κατά πολύ τον ιδιωτικό χώρο του γάμου.
Πίνακας του Georges Jules Victor Clairin, που φιλοτεχνήθηκε το 1902 και αναπαριστά την αυτοκράτειρα Θεοδώρα.
Το περίφημο «Βιβλίο των Τελετών» («De Cerimoniis»), που συντάχθηκε υπό την εποπτεία του τέταρτου κατά σειρά αυτοκράτορα της δυναστείας των Μακεδόνων Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου (905-959), μας επιτρέπει να αντιληφθούμε καλύτερα τον κόσμο εκείνης της εποχής. Στις σελίδες του αποτυπώνεται μια κοινωνία όπου η αυτοκρατορική εξουσία εκφραζόταν μέσα από πομπές, ακροάσεις, υποδοχές ξένων ηγεμόνων, εορτές, εκκλησιασμούς και αυστηρές ιεραρχίες. Η αυτοκράτειρα δεν βρισκόταν έξω από αυτό το σύστημα. Αντιθέτως είχε συγκεκριμένη προνομιούχα θέση, καθώς το πρωτόκολλο προέβλεπε την παρουσία της σε συγκεκριμένες τελετές καθώς και σε στιγμές κατά τις οποίες το παλάτι ήθελε να δείξει προς τα έξω συνοχή, συνέχεια και μεγαλείο. Ετσι, η αυγούστα γινόταν μέρος μιας ευρύτερης σκηνοθεσίας της εξουσίας, που είχε ως στόχο να πείσει τους πάντες ότι η αυτοκρατορία ήταν θεόθεν, νόμιμη και σταθερή.
Σε ποιες περιπτώσεις έπαιρνε την εξουσία στα χέρια της
Η βασίλισσα του Βυζαντίου κάτω από ορισμένες περιστάσεις μπορούσε να ασκήσει σχεδόν πλήρη εξουσία. Σε περίπτωση που ο αυτοκράτορας ήταν ανήλικος, μπορούσε να αναλάβει την αντιβασιλεία, όπως έπραξε για παράδειγμα η Ειρήνη η Αθηναία από το 780 μέχρι το 790 μ.Χ., ώσπου να ενηλικιωθεί ο γιος της Κωνσταντίνος ΣΤ΄. Η Ειρήνη, πέρα από τα τυπικά καθήκοντα μιας μητέρας που προστάτευε προσωρινά τα δικαιώματα του παιδιού της, αναμείχθηκε ενεργά στη διακυβέρνηση, συγκρούστηκε με ισχυρές ομάδες της αυλής και του στρατού, και όταν οι σχέσεις της με τον γιο της δοκιμάστηκαν και έφθασαν στο σημείο της ανοιχτής σύγκρουσης κατά την ενηλικίωσή του, επέστρεψε στην εξουσία ως συναυτοκράτειρα. Μάλιστα από το 797 έως το 802 κυβέρνησε μόνη της, σε μια από τις πιο εντυπωσιακές περιπτώσεις γυναικείας βασιλείας στη μεσαιωνική ιστορία, υπογράφοντας δύο από τις νομοθετικές πράξεις της με τον ανδρικό αυτοκρατορικό τίτλο «πιστός βασιλεύς».
Τελετή επιλογής νύφης από τον αυτοκράτορα Θεόφιλο. Το έργο δημιουργήθηκε το 1889 από τον Βρετανό καλλιτέχνη Val Cameron Prinspep.
Αντιβασιλέας μπορούσε να γίνει η αυγούστα και στις περιπτώσεις που ο αυτοκράτορας ήταν ασθενής ή όταν, λόγω ηλικίας, πολέμου ή πολιτικής κρίσης, δεν μπορούσε να ασκήσει ο ίδιος αποτελεσματικά τη διακυβέρνηση. Σε περίπτωση απουσίας του ηγεμόνα, ιδίως όταν εκείνος εκστράτευε μακριά από την Κωνσταντινούπολη, μπορούσε να λειτουργήσει ως τοποτηρήτρια της αυτοκρατορικής εξουσίας, ενώ σε περίπτωση χηρείας του θρόνου αναλάμβανε ρόλο στη μεσοβασιλεία ή και στην ίδια τη βασιλεία. Το Βυζάντιο, βεβαίως, δεν έπαψε ποτέ να είναι μια κοινωνία όπου οι άνδρες κυριαρχούσαν στη διοίκηση, στον στρατό και στην Εκκλησία· αυτό δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει. Ωστόσο η δυναστική νομιμότητα, η μητρότητα του διαδόχου, η πορφυρογέννητη καταγωγή ή η προσωπική ικανότητα μιας αυτοκράτειρας μπορούσαν να ανατρέψουν τους συνηθισμένους κανόνες και να της ανοίξουν τον δρόμο προς την εξουσία. Ενδεικτική είναι η περίπτωση της πορφυρογέννητης Ζωής και της αδελφής της Θεοδώρας, των δύο θυγατέρων του Κωνσταντίνου Η΄ (960-1028), που κυβέρνησαν ως αυτοκράτειρες των Ρωμαίων στα μέσα του 11ου αιώνα.
Ποιοι βρίσκονταν στην αυλή της
Η αυλή της συζύγου του αυτοκράτορα απαρτιζόταν από πολυάριθμες γυναίκες που τη συνόδευαν και την υπηρετούσαν, αλλά και από ευνούχους (πρόσωπα που στο Βυζάντιο κατείχαν συχνά εξαιρετικά υψηλές θέσεις, ακριβώς επειδή θεωρούνταν ασφαλείς διαχειριστές της πρόσβασης προς τα αυτοκρατορικά πρόσωπα), αξιωματούχους, φρουρούς και υπηρέτες που μεριμνούσαν για την καθημερινή λειτουργία του οίκου. Με ιδιαίτερη προσοχή επιλέγονταν την ίδια ώρα οι πελεκιοφόροι και οι πρωτοσπαθάριοι φρουροί της, ώστε να νιώθει ασφαλής στις μετακινήσεις της.
Η Θεοδώρα στον Ιππόδρομο. Ελαιογραφία του Jean Joseph Benjamin Constant, 19ος αιώνας.
Επικεφαλής του οίκου της ήταν ο μέγας κύριος του θαλάμου, ο οποίος συντόνιζε τους θαλαμηπόλους, τους συμβούλους και τους κλητήρες που βρίσκονταν υπό τις διαταγές της. Επικεφαλής των γυναικών που βρίσκονταν στο πλευρό της ήταν η κυρία επί των τιμών, η οποία μπορούσε να κατέχει το εξαιρετικά υψηλό αξίωμα της ζωστής πατρικίας. Το αξίωμα αυτό θεσπίστηκε από τον αυτοκράτορα Θεόφιλο, που βασίλευσε από το 829 έως το 842 μ.Χ., προκειμένου να τιμήσει την πεθερά του Θεοκτίστη.
Διαχειριζόταν προσωπική περιουσία
Κατά τη διάρκεια του φαγητού, η αυτοκράτειρα είχε τον δικό της μέγα κύριο του τραπεζιού και τον προσωπικό οινοχόο, ενώ σχεδόν όλες έδιναν ιδιαίτερη σημασία στην εξωτερική τους εμφάνιση. Στο Βυζάντιο, η δημόσια όψη του αυτοκρατορικού προσώπου λειτουργούσε ως σύμβολο της ίδιας της αυτοκρατορίας. Τα ενδύματα, τα κοσμήματα, το στέμμα, τα μαργαριτάρια, τα χρυσοκέντητα υφάσματα και η πορφύρα δήλωναν ιεραρχία, δύναμη και θεϊκή εύνοια. Αν παρατηρήσει κανείς το περίφημο ψηφιδωτό της Ραβέννας, στον Ιερό Ναό του Αγίου Βιταλίου, η αυτοκράτειρα Θεοδώρα εικονίζεται με βασιλική πορφυρή χλαμύδα, πλούσια κοσμήματα και συνοδεία, απέναντι από τον σύζυγό της Ιουστινιανό τον Μέγα (482-565).
Λέγεται μάλιστα ότι η Θεοδώρα φρόντιζε με μεγάλη επιμέλεια την εμφάνισή της, ξυπνούσε αργά για να διατηρεί ξεκούραστο το πρόσωπό της και έκανε συχνά πολύωρα λουτρά για να κρατά τη φρεσκάδα του δέρματός της. Στην Ιστορία ωστόσο έμεινε για την πολιτική ευφυΐα της. Υπήρξε η στενότερη σύμβουλος του Ιουστινιανού και κατά τη Στάση του Νίκα, την οργανωμένη απόπειρα ανατροπής του αυτοκράτορα το 532 μ.Χ., που όταν ο σύζυγός της φέρεται να σκέφτηκε τη φυγή, εκείνη ήταν αυτή που τον έπεισε να μείνει στον θρόνο και να αντιμετωπίσει τους δεκάδες χιλιάδες στασιαστές σφάζοντάς τους στον Ιππόδρομο.
Η αυγούστα διέθετε επίσης προσωπική οικονομική περιουσία, την οποία μπορούσε να διαχειρίζεται χωρίς να ενημερώνει απαραιτήτως τον βασιλιά. Αυτό το στοιχείο είναι απολύτως κρίσιμο για να κατανοήσουμε τη θέση της. Στο Βυζάντιο οι γυναίκες, ιδίως των ανώτερων στρωμάτων, μπορούσαν να κατέχουν περιουσία, να συντάσσουν διαθήκες, να διαχειρίζονται προίκες και, σε περίπτωση χηρείας, να αναλαμβάνουν τον έλεγχο της οικογενειακής περιουσίας και την κηδεμονία των ανήλικων παιδιών. Για μια αυτοκράτειρα όλα αυτά αποκτούσαν ακόμη μεγαλύτερη σημασία, διότι η περιουσία δεν εξασφάλιζε απλώς άνεση, αλλά και επιρροή. Μέσω δωρεών, χορηγιών, ευεργεσιών και ιδρύσεων μονών μπορούσε να δημιουργεί δίκτυα υποστήριξης, να ανταμείβει πρόσωπα που στήριζαν το παλάτι, να ευεργετεί λογίους και να συνδέει το όνομά της με έργα ευσέβειας και κοινωνικής φροντίδας.
Λεπτομέρεια ψηφιδωτού που αποτυπώνει την αυτοκράτειρα Θεοδώρα (Ιερός Ναός Αγίου Βιταλίου Ραβέννας, Ιταλία).
Οσες αυτοκράτειρες αγαπούσαν τα γράμματα περιστοιχίζονταν από έναν ολόκληρο κύκλο λογίων, οι οποίοι συνέθεταν γι’ αυτές ποιήματα, ρητορικά εγκώμια ή πεζά έργα λαμβάνοντας γενναιόδωρες αμοιβές. Η αυλή της αυτοκράτειρας μπορούσε έτσι να λειτουργήσει και ως κέντρο της πνευματικής ζωής. Η Αννα Κομνηνή (1083-1153), κόρη του αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄ Κομνηνού και της Ειρήνης Δούκαινας, παρότι δεν υπήρξε η ίδια αυτοκράτειρα με τη στενή έννοια, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του μορφωτικού επιπέδου που μπορούσαν να έχουν οι γυναίκες της βασιλικής οικογένειας, καθώς συνέγραψε μεταξύ του 1137 και του 1148 την «Αλεξιάδα», ένα από τα σπουδαιότερα ιστορικά έργα του Μεσαίωνα που αποτελεί μια από τις σημαντικότερες πηγές για την Α′ Σταυροφορία.
Το μήνυμα που εξέπεμπε με τις επισκέψεις στην Αγία Σοφία
Το ίδιο το πρωτόκολλο έδινε στις αυτοκρατορικές συζύγους θέση στη δημόσια ζωή, καθώς μετείχαν στις επίσημες τελετές δίπλα στον βασιλιά. Οταν, δε, εκείνος εκστράτευε με τους άνδρες του σε τόπους μακρινούς, εκείνη πήγαινε να εκκλησιαστεί στην Αγία Σοφία με πολυάριθμη πομπή, υπενθυμίζοντας στους κατοίκους της πρωτεύουσας ότι η αυτοκρατορική εξουσία εξακολουθούσε να είναι παρούσα στην Κωνσταντινούπολη. Σε μια πόλη όπου ο υπέρλαμπρος Ιερός Ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας αποτελούσε τον κατεξοχήν χώρο συνάντησης της βασιλείας με την Εκκλησία, η αυγούστα που εισερχόταν με συνοδεία, ενδύματα και σύμβολα εξουσίας έστελνε σαφές μήνυμα συνέχειας και σταθερότητας.
Οταν, τέλος, επισκέπτονταν το βυζαντινό ανάκτορο ξένοι ηγεμόνες, πρεσβευτές ή υψηλοί αξιωματούχοι, η αυτοκράτειρα είχε και τότε ρόλο. Στεκόταν μαζί με τον αυτοκράτορα στην υποδοχή ή αναλάμβανε να περιποιηθεί τη γυναίκα του υψηλού επισκέπτη, ακολουθώντας ενίοτε ξεχωριστό πρόγραμμα. Η πρακτική αυτή θυμίζει, τηρουμένων των αναλογιών, τον ρόλο που έχουν και σήμερα οι σύζυγοι πρωθυπουργών και προέδρων όταν δέχονται υψηλούς επισκέπτες άλλων χωρών.
Για πρώτη φορά στην Ελλάδα, μια μεγάλη έρευνα της Orientum για τη Γενιά Ζ δίνει το λόγο σε αυτούς που τη μεγάλωσαν και τη ζουν: τους γονείς της. Τα αποτελέσματα είναι αποκαλυπτικά
«Όταν ο γιος μου, πριν από πέντε χρόνια, μου ανακοίνωσε ότι ήθελε να περάσει στη Φιλοσοφική, με έλουσε κρύος ιδρώτας· δεν ήθελα να έρθω σε αντιπαράθεση μαζί του, αλλά γνώριζα τη δυσκολία απορρόφησης των αποφοίτων και ήμουν αντίθετος», θυμάται σήμερα ο 52χρονος Σωτήρης, βιολόγος στο επάγγελμα, που μένει στα νότια προάστια. «Έκτοτε ο γιος μου με αιφνιδιάζει ευχάριστα με την ωριμότητα και τη συνέπειά του· πέρασε με την πρώτη στην Αθήνα, άρχισε να εργάζεται ήδη από το καλοκαίρι μετά τις Πανελλήνιες, παρακολουθεί ανελλιπώς τη σχολή, ενώ έχει ήδη επιλέξει διατμηματικό μεταπτυχιακό, για να συνδυάσει τη γλωσσολογία με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Μου λέει: “Μπαμπά, μην ανησυχείς, πριν αποφασίσω οτιδήποτε κάνω έρευνα”».
Η δημόσια συζήτηση σχετικά με την Generation Z παραμένει ζωηρή εδώ και χρόνια. Άλλοι τη χαρακτηρίζουν ανυπόμονη και απαιτητική, άλλοι δημιουργική, ευαισθητοποιημένη και ευπροσάρμοστη. Ωστόσο, ανάμεσα στις αναλύσεις των ειδικών και τα αμέτρητα άρθρα, απουσιάζει η φωνή αυτών που τους γνωρίζουν καλύτερα, αυτών που τους διαμόρφωσαν: των γονέων τους.
Η Orientum, με περισσότερα από 20 χρόνια εμπειρίας στον επαγγελματικό προσανατολισμό και στη συμβουλευτική σταδιοδρομίας, επέλεξε να διερευνήσει τη νοοτροπία και τις αξίες των Zoomers, εφήβων και νέων μεταξύ 14 μέχρι 29 ετών, μέσα από τα μάτια των γονέων τους. Ως εκ τούτου, σχεδίασε και υλοποίησε πανελλαδική έρευνα με δείγμα 2.154 γονέων στην Ελλάδα, που παρουσιάζει κατ’ αποκλειστικότητα το περιοδικό «Κ». Η παρουσίασή της πραγματοποιείται με τη συμμετοχή του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος ως Ακαδημαϊκού Συνεργάτη, στο πλαίσιο της ανάδειξης και της αξιοποίησης των ευρημάτων της έρευνας.
Όσοι απάντησαν ηλεκτρονικά στην έρευνα που ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2025 και ολοκληρώθηκε τον Μάιο του 2026 ήταν ως επί το πλείστον γυναίκες, δηλαδή μητέρες κατά 75,1%, ένα στοιχείο που δεν εκπλήσσει. Ως προς την ηλικία, οι περισσότεροι συμμετέχοντες είναι από 50 έως 59 ετών (57,7%), παιδιά δηλαδή της «γενιάς X», η οποία διαμορφώθηκε σε πολύ διαφορετικές εργασιακές συνθήκες − αρκεί να αναλογιστούμε ότι έβγαιναν στην αγορά εργασίας όταν η Ελλάδα προετοιμαζόταν για τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Ως προς το μορφωτικό τους επίπεδο, σχεδόν 3 στους 4 δήλωσαν ότι διαθέτουν πτυχίο ή και μεταπτυχιακό.
Το πρόβλημα με το ίντερνετ
Την εισβολή της τεχνολογίας, του διαδικτύου και των social media στη ζωή των παιδιών υποδεικνύουν οι γονείς ως την πηγή σχεδόν όλων των προβλημάτων τους. Ενδεικτικά, πάνω από τους μισούς (52,3%) αναφέρουν την ψηφιακή διάσπαση προσοχής ως την κατεξοχήν καθημερινή δυσκολία των Zoomers. Ακολουθεί το άγχος, που επηρεάζει την απόδοση (38,8%), η ανυπομονησία για το αποτέλεσμα (37,0%), η αναβλητικότητα (36,3%), η έλλειψη πειθαρχίας στη μελέτη (31,6%), η δυσκολία στον καθορισμό στόχων (28,8%), η δυσκολία συγκέντρωσης και η συχνή αλλαγή ενδιαφερόντων ή η δυσκολία δέσμευσης σε μικρότερα ποσοστά.
«Δεν είναι τυχαίο ότι η διάσπαση λόγω των ψηφιακών μέσων βρίσκεται στην κορυφή της λίστας. Τα παιδιά της Generation Z μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον συνεχών ερεθισμάτων και άμεσης πρόσβασης στην πληροφορία. Η πρόκληση σήμερα δεν είναι η έλλειψη πληροφοριών, αλλά η διαχείρισή τους και η ικανότητα διατήρησης της συγκέντρωσης σε έναν κόσμο που διεκδικεί διαρκώς την προσοχή μας», σχολιάζει ο Νίκος Παυλάκος, σύμβουλος σταδιοδρομίας και συνιδρυτής της Orientum.
«Η επαφή με το ίντερνετ εξελίσσεται σε εξάρτηση, όμως νομίζω ότι τουλάχιστον οι μεγαλύτεροι εξ αυτών συνειδητοποιούν το πρόβλημα», σχολιάζει η Χριστίνα, ιδιωτική υπάλληλος, μητέρα δύο αγοριών, 22 και 20 ετών. «Ο μικρός μου πολλές φορές, επιστρέφοντας από εξόδους, μου λέει “μαμά, κάναμε ένα challenge με τα παιδιά, κρύψαμε τα κινητά στις τσέπες μας όσο πίναμε καφέ”».
Η κοινωνική ζωή της γενιάς Ζ, πάντως, απασχολεί αρκετά τους γονείς τους. Η Χρύσα, ψυχολόγος από τη Θεσσαλονίκη, μητέρα δύο παιδιών 24 και 20 ετών, μας λέει ότι «έμαθαν και λόγω της πανδημίας να βλέπουν τον πλησίον ψηφιακά, δεν είχαν την ευκαιρία να αναπτύξουν κοινωνικές δεξιότητες και δυσκολεύονται πολύ να συνδεθούν, ακόμα και τα πιο κοινωνικά εξ αυτών. Η ανικανότητά τους να δημιουργούν σχέσεις φαίνεται ακόμα περισσότερο όταν αποφοιτούν και από το πανεπιστήμιο, γιατί παύουν να έχουν ένα κοινό σημείο αναφοράς με συνομηλίκους και τελικά δεν κατορθώνουν να κρατήσουν ζωντανές φιλίες από τα φοιτητικά χρόνια, όπως πρωτύτερα είχαν χάσει και τους φίλους από το σχολείο».
Το χάσμα των γενεών
Οι γονείς θεωρούν ότι αυτό που τους «χωρίζει» από τα παιδιά τους είναι κυριολεκτικά… η κοιλάδα της Σίλικον Βάλεϊ. Το 85,6% αναφέρει τη σχέση τους με την τεχνολογία ως το κυριότερο σημείο διαφοροποίησης, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από κάθε άλλη διάσταση. «Οι αξίες, οι στάσεις και οι αντιλήψεις κάθε γενιάς διαμορφώνονται σε μεγάλο βαθμό από τα γεγονότα και τις συνθήκες που βιώνει κατά την εφηβεία και τη νεανική της ηλικία. Η γενιά Z μεγάλωσε εξ ολοκλήρου σε έναν ψηφιακό κόσμο, ενώ ταυτόχρονα βίωσε την οικονομική κρίση, την πανδημία και μια περίοδο αυξημένης κοινωνικής και οικονομικής αβεβαιότητας», σημειώνουν οι ερευνητές της Orientum.
Εν συνεχεία, οι γονείς εντοπίζουν σημαντικές διαφορές στις αξίες και στις προτεραιότητες ζωής (60,8%), καθώς και στη στάση απέναντι στην εργασία (40,9%). «Εμένα η γενιά Ζ με ξενίζει και δυσκολεύομαι να βρω σημεία επαφής», λέει με ειλικρίνεια η Άννα, ιδιωτική υπάλληλος, μητέρα ενός κοριτσιού 20 ετών και ενός αγοριού 17 ετών. «Είμαι άνθρωπος πολύ του καθήκοντος και η δική τους τάση να θέτουν σε προτεραιότητα τον εαυτό τους και τις ανάγκες τους συχνά μου γεννά αρνητικά συναισθήματα. Ξέρω ότι ίσως έχουν δίκιο και ενδεχομένως με αυτόν τον τρόπο σκέψης να πάνε πιο μπροστά από εμάς, αλλά δεν μπορώ να το διαχειριστώ συναισθηματικά». Από την πλευρά της, η Χριστίνα, έχοντας τόσο παιδιά όσο και συναδέλφους στη γενιά Ζ, διαπιστώνει επίσης ότι είναι πολύ επιρρεπείς στην ιδέα του εύκολου χρήματος. «Παρακολουθούν influencers και youtubers με επιτυχία και πιστεύουν ότι και εκείνοι θα μπορούσαν έτσι να γίνουν πλούσιοι».
Τι εφόδια πρέπει να έχουν τα παιδιά.
Συζητήσεις για το μέλλον
«Οι γονείς μπορεί να μη μιλούν την ίδια “γλώσσα” με τη γενιά Z σε όλα τα θέματα, όμως τα ευρήματα δείχνουν ότι δεν σταματούν να συνομιλούν ουσιαστικά μαζί της», σχολιάζει ο Σπύρος Μιχαλούλης, σύμβουλος σταδιοδρομίας και συνιδρυτής της Orientum. Το 70,3% των γονέων δηλώνουν ότι μπορούν να επικοινωνήσουν ουσιαστικά με το παιδί τους, ενώ το 62,8% αναφέρουν ότι το παιδί τους ακούει προσεκτικά. Ένα από τα θέματα συζήτησης είναι η επαγγελματική σταδιοδρομία. Το 36,2% των γονέων δηλώνουν ότι συζητούν για το επαγγελματικό μέλλον του παιδιού σχεδόν κάθε μήνα, το 31,6% μερικές φορές τον χρόνο, ενώ το 28,2% κάθε εβδομάδα! Το ύφος των συζητήσεων έχει σημαντικά διαφοροποιηθεί από το παρελθόν. «Η μητέρα μου δεν συμφωνούσε με τη δέσμη που είχα επιλέξει τότε, ούτε με τη σχολή που ήθελα», θυμάται η Άννα. «Ούτε εγώ συμφωνούσα με την επιλογή της κόρης μου, της είπα μία φορά την επιχειρηματολογία μου, αλλά δεν επανήλθα ποτέ ξανά».
«Οι γονείς μπορεί να μη μιλούν την ίδια “γλώσσα” με τη γενιά Z σε όλα τα θέματα, όμως τα ευρήματα δείχνουν ότι δεν σταματούν να συνομιλούν ουσιαστικά μαζί της». —Σπύρος Μιχαλούλης, συνιδρυτής Orientum
«Ποιος πρέπει να έχει τον τελικό λόγο για τις σπουδές και την καριέρα;» ρώτησαν οι ερευνητές και η συντριπτική πλειονότητα των γονέων (82,3%) απάντησαν: «Τον τελικό λόγο πρέπει να τον έχει το ίδιο το παιδί». Το 17,5% θεωρεί ότι η απόφαση πρέπει να λαμβάνεται από κοινού από γονείς και παιδί. Σχεδόν κανένας γονέας δεν απαντά πως τον τελικό λόγο πρέπει να τον έχει εκείνος.
«Το βλέπουμε καθημερινά και στις συνεδρίες συμβουλευτικής σταδιοδρομίας. Οι περισσότεροι γονείς επιθυμούν να έχουν ενεργό ρόλο στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, χωρίς όμως να επιβάλλουν τη δική τους επιλογή. Αναζητούν τρόπους να υποστηρίξουν και να καθοδηγήσουν τα παιδιά τους, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι η τελική απόφαση πρέπει να είναι δική τους», σχολιάζει ο κ. Παυλάκος. Ένα εξαιρετικά μεγάλο ποσοστό του δείγματος, 75,5%, έχει αναζητήσει συμβουλευτική και επαγγελματικό προσανατολισμό από ειδικούς. «Οι γονείς δεν χρειάζεται πλέον να γνωρίζουν μόνο ποιες σχολές έχουν επαγγελματική αποκατάσταση. Χρειάζεται να κατανοούν και το νέο περιβάλλον εργασίας, στο οποίο θα κληθούν να ενταχθούν τα παιδιά τους. Μια συνέντευξη εργασίας για έναν νέο της Generation Z μπορεί να περιλαμβάνει online assessments, προσομοιώσεις πραγματικών εργασιακών συνθηκών, ακόμα και στοιχεία gamification − διαδικασίες σχεδόν άγνωστες στις προηγούμενες γενιές», τονίζει ο ίδιος. Λαμβάνοντας υπόψη αυτά τα δεδομένα, ο επαγγελματικός προσανατολισμός αποκτά άλλο νόημα· δεν αφορά την επιλογή ενός επαγγέλματος, αλλά την κατανόηση ενός νέου κόσμου.
Να μην πάθουν τα ίδια
Έχοντας οι ίδιοι διανύσει το μεγαλύτερο μέρος του επαγγελματικού τους βίου, έχοντας κυριολεκτικά περάσει από τους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες των πολλαπλών κρίσεων, καλούνται να καθοδηγήσουν τα παιδιά τους, έτσι ώστε να κάνουν τις επιλογές που θα τους οδηγήσουν σε ό,τι για εκείνα αποτελεί επαγγελματική αλλά και προσωπική επιτυχία. Ενδεικτικό αυτής της εσωτερικής πάλης είναι ότι περισσότερο αγωνιούν μήπως τα παιδιά τους οδηγηθούν μακροπρόθεσμα σε εργασιακό burnout (48,4%) παρά στην ανεργία (40%)!
Ωστόσο, αυτό που τους κάνει να χάνουν τον ύπνο τους, όταν αναλογίζονται το επαγγελματικό μέλλον των παιδιών τους, είναι η οικονομική ανασφάλεια, απαντά το 70,6%. «Η Generation Z είναι η πρώτη γενιά που ενηλικιώθηκε μέσα σε μια αλληλουχία οικονομικών, κοινωνικών και τεχνολογικών αναταράξεων. Από την οικονομική κρίση και την πανδημία έως τον πληθωρισμό και την αβεβαιότητα που δημιουργούν οι τεχνολογικές εξελίξεις, οι νέοι καλούνται να σχεδιάσουν το μέλλον τους σε ένα περιβάλλον που αλλάζει διαρκώς», σχολιάζει ο κ. Μιχαλούλης. «Οι γονείς δεν ανησυχούν απλώς για το αν τα παιδιά τους θα βρουν δουλειά. Ανησυχούν για το αν θα μπορέσουν να χτίσουν μια αυτόνομη ζωή, να αποκτήσουν οικονομική ανεξαρτησία και να σχεδιάσουν το μέλλον τους με ασφάλεια», προσθέτει ο κ. Παυλάκος. Επίσης, τους απασχολούν η είσοδος της τεχνητής νοημοσύνης και των τεχνολογικών αλλαγών (36%) στην αγορά εργασίας, η μετανάστευση στο εξωτερικό (26,2%) και οι κοινωνικές ανισότητες (23,7%).
«Οι γονείς δεν ανησυχούν απλώς για το αν τα παιδιά τους θα βρουν δουλειά. Ανησυχούν για το αν θα μπορέσουν να χτίσουν μια αυτόνομη ζωή». —Νίκος Παυλάκος, συνιδρυτής Orientum
«Λέω στον 24χρονο γιο μου να κυνηγήσει τη δουλειά των ονείρων του, αλλά, αν τη βρει και σταδιακά διαπιστώσει ότι τον εκμεταλλεύονται, να σηκωθεί και να φύγει, χωρίς δεύτερη σκέψη», τονίζει η Χρύσα. «Αν η επόμενη γενιά λειτουργήσει έτσι, πιστεύω ότι όχι μόνο θα προασπίσει την ψυχική της υγεία και την επαγγελματική της αξιοπρέπεια –πολύ καλύτερα απ’ ό,τι εμείς–, αλλά θα εκπαιδεύσει σταδιακά και τους εργοδότες στην Ελλάδα». Οι Zoomers έχουν σίγουρα δει την κατάρρευση των γονιών τους, συχνά λόγω φόρτου εργασίας αλλά και ανισοτήτων στην αγορά εργασίας. «Κάποτε ήμουν μαζί με την κόρη μου στο τρένο, εκείνη ήταν 15 και εγώ 45, και με ρώτησε “πώς είσαι, μαμά, γενικά;”. Κι εγώ παραδέχτηκα ότι ήμουν πολύ πιεσμένη στη δουλειά και μου έδωσε μια αποστομωτική απάντηση», θυμάται η Άννα. «Με συμβούλευσε να βάλω όρια και τον εαυτό μου σε προτεραιότητα». Η ίδια θεωρεί ότι οι Zoomers έχουν καταλάβει πώς σκέφτονται οι γονείς τους. «Έχουν δει τα τρωτά μας σημεία και μας έχουν συμπονέσει· αντίθετα, εμείς βλέπαμε τους γονείς μας σαν παντογνώστες, άτρωτους και άφθαρτους, ίσως ένα προφίλ που το καλλιεργούσαν οι ίδιοι ή η εποχή».
Απαραίτητα soft skills
Οι γονείς αυτών των παιδιών ιεραρχούν διαφορετικά τα προσόντα με τα οποία προσπαθούν να εφοδιάσουν τα παιδιά τους, θέτοντας τις «δεξιότητες ζωής» πιο ψηλά από τους ακαδημαϊκούς τίτλους. Σε αυτές συγκαταλέγονται τόσο τα περίφημα soft skills όσο και οι ξένες γλώσσες, οι τεχνολογικές γνώσεις αλλά και οι γνωριμίες… Συγκεκριμένα, η κατάταξη των γονέων είναι η εξής: 97,52% soft skills, 94,95% οι ξένες γλώσσες, 93,16% οι τεχνολογικές δεξιότητες, 88,8% η δικτύωση και οι επαγγελματικές γνωριμίες, 86,99% το πανεπιστημιακό πτυχίο και, τέλος, 83,58% ο μεταπτυχιακός τίτλος. «Ενθαρρύνω τα παιδιά μου να σπουδάσουν κάτι που τώρα νομίζουν ότι τους ταιριάζει, διευκρινίζοντάς τους ότι το πτυχίο δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε δουλειά, αλλά σε μόρφωση. Όταν δουν ότι αυτός ο τομέας δεν τους καλύπτει, να μη φοβηθούν να αλλάξουν», σχολιάζει η Άννα.
Το εύρημα αυτό αντανακλά μια ευρύτερη αλλαγή στην αντίληψή μας για την επαγγελματική επιτυχία και ευθυγραμμίζεται με τις διεθνείς τάσεις. Σύμφωνα με το Future of Jobs Report 2025 του World Economic Forum, δεξιότητες όπως η αναλυτική σκέψη, η δημιουργικότητα, η ανθεκτικότητα, η προσαρμοστικότητα και η διά βίου μάθηση συγκαταλέγονται στις σημαντικότερες για την αγορά εργασίας των επόμενων ετών.
«Το πτυχίο παραμένει σημαντικό, αλλά δεν αρκεί πλέον από μόνο του. Οι γονείς αναγνωρίζουν ότι η επαγγελματική επιτυχία εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από τις δεξιότητες που επιτρέπουν στους νέους να προσαρμόζονται, να συνεργάζονται και να εξελίσσονται διαρκώς», σχολιάζει ο κ. Παυλάκος. Οι σπουδές στο εξωτερικό δεν θεωρούνται πανάκεια, ούτε ωστόσο δαιμονοποιούνται, αν και αξιοσημείωτη μερίδα των γονέων ανησυχούν για το φαινόμενο του brain drain. Σε ερώτηση για το πόσο σημαντικές τις θεωρούν, το 40,8% απαντά πολύ ή πάρα πολύ σημαντικές, το 36,4% μέτρια σημαντικές και το 22,8% λίγο ή καθόλου σημαντικές.
Επάγγελμα και ευτυχία
Παρότι οι γονείς εκφράζουν συχνά ανησυχία για τις επαγγελματικές προοπτικές της Generation Z, δεν φαίνεται να θεωρούν ότι η ασφάλεια, τα χρήματα ή το κοινωνικό κύρος πρέπει να υπερισχύουν των προσωπικών ενδιαφερόντων και της ευτυχίας του παιδιού. Περίπου δύο στους τρεις γονείς διαφωνούν με την άποψη ότι «το παιδί θα πρέπει να επιλέξει ένα επάγγελμα με σταθερότητα ή υψηλές οικονομικές απολαβές, ακόμα και αν αυτή η επιλογή δεν το εκφράζει πραγματικά». Το 73,4% δηλώνει ότι προτιμά το παιδί να ακολουθήσει αυτό που το κάνει πραγματικά ευτυχισμένο, ακόμα και αν θεωρείται επαγγελματικά επισφαλές, ενώ το 86,4% αναφέρει ότι μπορεί να στηρίξει την επιλογή του παιδιού του ακόμα και αν είναι αντίθετος.
Παράλληλα, οι απόψεις διίστανται ως προς τη σημασία του κύρους και της κοινωνικής καταξίωσης, κάτι που παλαιότερα αποτελούσε τον απόλυτο στόχο. Ταυτόχρονα, το 59,62% εκτιμά ότι η προσωπική του εργασιακή εμπειρία μπορεί να αποτελέσει χρήσιμο οδηγό για το παιδί, που σημαίνει ότι οι γονείς αναγνωρίζουν τον ρόλο τους στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, αλλά τον αντιλαμβάνονται περισσότερο ως συμβουλευτικό και υποστηρικτικό. «Για δεκαετίες, η εικόνα του Έλληνα γονέα συνδεόταν με την αναζήτηση της σίγουρης δουλειάς, του κύρους και της επαγγελματικής ασφάλειας. Τα ευρήματα της έρευνας δείχνουν ότι αυτή η εικόνα αλλάζει», σχολιάζει ο κ. Παυλάκος. «Ο γονέας που αποφασίζει για το παιδί του δίνει σταδιακά τη θέση του στον γονέα που ακούει, συζητά και στηρίζει το παιδί στις αποφάσεις του», παρατηρεί ο κ. Μιχαλούλης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η στάση των γονέων απέναντι στην επιχειρηματικότητα, την οποία το 50,7% θεωρεί μια καλή προοπτική για το παιδί τους και το 35,2% την αντιμετωπίζει με ουδετερότητα. «Παρότι στη διαχρονική έρευνα της Orientum για τα επαγγελματικά ενδιαφέροντα των νέων η επιχειρηματικότητα καταγράφεται σταθερά ως η δημοφιλέστερη επαγγελματική κατηγορία, οι γονείς εμφανίζονται περισσότερο επιφυλακτικοί».
Το δικό μου το παιδί
Αποκωδικοποιώντας τις απαντήσεις των γονέων, είναι ευδιάκριτο ότι η καθαρή τους κρίση «θολώνει» όταν πρόκειται για τις επαγγελματικές προοπτικές των δικών τους παιδιών και το μέλλον που διανοίγεται μπροστά του. Όταν, λοιπόν, ερωτώνται πώς βλέπουν τις σημερινές επαγγελματικές προοπτικές σε σύγκριση με εκείνες της δικής τους γενιάς, το 47% απαντά ότι είναι χειρότερες, το 37,7% ότι είναι καλύτερες. Συνεπώς, υπερτερεί κατά τι η ανησυχία, αλλά επί της ουσίας μάλλον κερδίζει η αμφιθυμία, άλλοι είναι αισιόδοξοι και άλλοι ανήσυχοι για το αύριο της νέας γενιάς. Όταν όμως η συζήτηση μεταφέρεται στο δικό τους παιδί, η εικόνα «ξεκαθαρίζει» και η αισιοδοξία κερδίζει έδαφος. Μόλις το 12,7% δηλώνει χαμηλή αισιοδοξία για τις επαγγελματικές του προοπτικές, περισσότεροι από ένας στους τρεις (35,5%) δηλώνουν πολύ ή πάρα πολύ αισιόδοξοι, ενώ το 51,8% δηλώνει μέτρια αισιόδοξο. Η αντίθεση αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα: οι γονείς εμφανίζονται πιο επιφυλακτικοί απέναντι στις συνθήκες που αντιμετωπίζει η Generation Z συνολικά, αλλά σημαντικά πιο αισιόδοξοι όταν αναφέρονται σε εκείνες του παιδιού τους. Το εύρημα αυτό παραπέμπει στο φαινόμενο της «μη ρεαλιστικής γονεϊκής αισιοδοξίας» (unrealistic parental optimism), σύμφωνα με το οποίο οι γονείς τείνουν να αξιολογούν πιο θετικά τις προοπτικές του δικού τους παιδιού σε σχέση με εκείνες των συνομηλίκων του.
«Η πιο χαρακτηριστική περιγραφή της Generation Z δεν είναι τελικά μία μόνο λέξη», σχολιάζει ο κ. Παυλάκος. «Είναι μια γενιά με μεγάλες δυνατότητες, η οποία προσπαθεί να βρει τον δρόμο της σε έναν κόσμο που αλλάζει γρηγορότερα από ποτέ. Και αυτό είναι ίσως το στοιχείο που εξηγεί τόσο τις ανησυχίες όσο και τις ελπίδες που εκφράζουν οι γονείς μέσα από αυτή την έρευνα».
Η έρευνα της Orientum ξεκίνησε το 2025 και ολοκληρώθηκε το 2026. Το δείγμα αποτελείται από 2.154 γονείς παιδιών ηλικίας 12-27 ετών, με γεωγραφική κατανομή που αντικατοπτρίζει τον ελληνικό πληθυσμό. Το ερωτηματολόγιο περιλάμβανε κλειστές ερωτήσεις Likert, ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής και μία ανοιχτή ερώτηση ελεύθερης διατύπωσης. Ακαδημαϊκός Υπεύθυνος της Έρευνας είναι το Αμερικανικό Κολλέγιο της Ελλάδος. Περισσότερα για την Orientum στο orientum.com
Ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τα κατοικίδιά τους ως «συναισθηματική υποδομή», με σκοπό να καλύψουν τα κενά της ζωής τους
2′ 16″ χρόνος ανάγνωσης
(Φωτογραφία: A. Krivenok/ Getty Images/ Ideal Image)
Γιώργος Φραντζεσκάκης09.05.2026 • 21:00
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
Δεν είναι ελληνικό το φαινόμενο. Είναι παγκόσμιο. Η αγορά των ζώων συντροφιάς χτυπάει κόκκινα την ίδια στιγμή που η γεννητικότητα καταρρέει. Ο σκύλος και η γάτα δεν είναι πλέον «κατοικίδια». Είναι μια ισχυρή συναισθηματική υποδομή. «Emotional infrastructure» την αποκαλούν οι ψυχολόγοι, σε μια απόπειρα να ερμηνεύσουν το γιατί όλο και περισσότεροι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τα ζώα σαν παιδιά: ασφάλειες, pet psychologists, τούρτες γενεθλίων, pet hotels, wearable συσκευές που μετράνε ζωτικές λειτουργίες, διατροφολόγοι.
Η ιστορία της σχέσης ανθρώπου και ζώου δεν εξελίσσεται πια. Μεταλλάσσεται σε κάτι σχεδόν μεταφυσικό: μια συγκατοίκηση συναισθηματικής επιβίωσης. Η αγορά έχει βρει και τον κατάλληλο όρο: «Pet parenting»…
Για πολλούς ανθρώπους πλέον, τα κατοικίδια λειτουργούν ως υποκατάστατα. Ως μια μορφή σιωπηρής απάντησης σε ερωτήματα που δεν διατυπώνονται ποτέ δημόσια: Γιατί ζούμε μόνοι; Γιατί οι ανθρώπινες σχέσεις διαλύονται με την ευκολία ενός SMS; Γιατί η έννοια της οικογένειας μοιάζει όλο και περισσότερο με μια νοσταλγική ανάμνηση παρά με ένα σύγχρονο βίωμα;
Τα ζώα δεν ζητούν εξηγήσεις. Δεν σε κρίνουν για τις αποτυχίες σου, δεν κουβαλάνε μνήμες με τον τρόπο που το κάνει ένας άνθρωπος. Είναι η τελευταία μορφή αγάπης που φαίνεται αδιαπραγμάτευτη. Και αυτό, σε έναν κόσμο που ασφυκτιά από το άγχος για το μέλλον, μοιάζει με λύτρωση.
Αλλά δεν είναι.
«Οι άνθρωποι είναι φτιαγμένοι για να επενδύουν σε ρίσκα» έγραφε τις προάλλες ένας ψυχολόγος που κουράρει μοναχικούς εφήβους.
«Οι ασφαλείς σχέσεις μπορεί να προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση, αλλά δεν υποστηρίζουν την ανάγκη για εξέλιξη – και η εξέλιξη βρίσκεται μέσα στο ανθρώπινο γονίδιο. Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από την αναζήτηση της ασφάλειας, της ευκολίας, της ατραπού με τις μικρότερες αντιστάσεις – “the path of least resistance”. Γνωρίζουμε βέβαια ότι η μικρότερη δυνατή δαπάνη ενέργειας εξασφάλισε την επιβίωσή μας· αλλά συνδυαζόταν πάντα με μια εσωτερική ώθηση για εξερεύνηση και διεύρυνση της ανθρώπινης εμπειρίας. Αυτός ο φαινομενικά αντιφατικός συσχετισμός κατοχύρωσε την επικράτησή μας απέναντι σε όλα τα άλλα είδη. Αυτό το σπουδαίο οξύμωρο θυσιάζουμε σήμερα, για να μην πληγωθούμε, να μη βρεθούμε σε δύσκολη θέση, να μη βγούμε από την περίφημη “comfort zone” μας».
Τι χάσαμε; Το πιο δύσκολο και συναρπαστικό κομμάτι της ύπαρξης: την αμοιβαιότητα.
Το ξέρετε, λατρεύω τα σκυλιά. Η εξάρτηση όμως δεν είναι αμοιβαιότητα. Είναι ακριβώς το αντίθετο. Μας κάνει μαλθακούς, βολεμένους, Συβαρίτες. Στην εποχή μας ακούς συνέχεια τους όρους «ενσυναίσθηση» και «συναισθηματική ευφυΐα». Και όμως· οι έννοιες αυτές βρίσκουν πλέον εφαρμογή μόνο εκεί όπου δεν δοκιμάζονται. Στο ζώο που δεν θα σε αμφισβητήσει. Στο πλάσμα που δεν θα απαιτήσει να γίνεις καλύτερος, που θα αρκεστεί απλώς στο να είσαι εκεί.
Κάποτε κάναμε παιδιά για να τους παραδώσουμε τον κόσμο. Σήμερα υιοθετούμε ζώα για να τον αντέξουμε. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι γιατί αγαπάμε τόσο πολύ τα ζώα μας. Είναι το γιατί νιώθουμε πια ότι μόνο εκεί μπορούμε να εμπιστευτούμε την αγάπη μας.
Ίσως, το έχετε παρατηρήσει στον εαυτό σας ή στους γύρω σας: είμαστε βιαστικοί, νευρικοί, απότομοι. Συζητήσαμε με τη συγγραφέα Κριστίν Ρόουζεν, για να μάθουμε τπ πώς και το γιατί
Έχετε πιάσει τον εαυτό σας να βιάζεται υπερβολικά στην ουρά ή στην κίνηση, να αισθάνεται ότι έρχεται το τέλος του κόσμου, να θυμώνει και να γίνεται αγενής με τους άλλους; Αν κυκλοφορείτε στους δρόμους, σίγουρα θα έχετε αντιληφθεί ότι δεν είστε οι μόνοι. Κι αν αυτό δεν σας παρηγορεί, υπάρχει τουλάχιστον μια καλή εξήγηση για τα νεύρα και την ανυπομονησία σας: βρίσκεται κάπου πολύ κοντά σας. Είναι το κινητό τηλέφωνο, η μικρή συσκευή που μας συνοδεύει από τη στιγμή που ξυπνάμε μέχρι που πέφτουμε για ύπνο. Σύμφωνα με ερευνητές των κοινωνικών επιπτώσεων των νέων τεχνολογιών, το κινητό μάς εκπαιδεύει να έχουμε όλο και λιγότερη υπομονή. Δεν είναι δίκαιο να κατηγορούμε την τεχνολογία για όλα μας τα δεινά, αλλά είναι κι εξίσου αφελές να αγνοούμε το αποτύπωμά της. Τόσο τα επιστημονικά ευρήματα όσο και τα εμπειρικά δεδομένα δείχνουν ότι οι νέες τεχνολογίες έχουν διαμορφώσει έναν νέο ανθρωπολογικό τύπο. Όποιος έχει μάτια βλέπει ότι, στους δημόσιους χώρους τουλάχιστον, όπου η συμπεριφορά μας είναι ορατή και στους άλλους, χάνουμε ευκολότερα την υπομονή μας, αδιαφορούμε για τους γύρω μας, θυμώνουμε πιο εύκολα, γινόμαστε πιο αγενείς.
«Μια ψευδής αίσθηση ελέγχου»
Σύμφωνα με την Αμερικανίδα συγγραφέα και δημοσιογράφο Κριστίν Ρόουζεν, που μελετά εδώ και μία δεκαετία τις συμπεριφορές των ανθρώπων στο διαδίκτυο και στην πραγματική ζωή, η ρίζα του προβλήματος βρίσκεται σε μια λανθασμένη προσδοκία. Επηρεασμένοι απ’ τις εμπειρίες μας στον ψηφιακό κόσμο, περιμένουμε τα ίδια αποτελέσματα και στον πραγματικό κόσμο. Με απλά λόγια, πιστεύουμε ότι τα πράγματα θα αλλάξουν με το πάτημα ενός κουμπιού ή με το χάιδεμα μιας οθόνης. «Το κινητό τηλέφωνο», μου λέει η Ρόουζεν σε μια διαδικτυακή συζήτηση που είχαμε πριν από μερικές μέρες, «μας έχει δώσει μια ψευδή αίσθηση ελέγχου. Προφανώς και δεν φταίει αποκλειστικά η τεχνολογία για όλα αυτά που ζούμε. Υπάρχουν όντως πολλές πιέσεις, πολλές κοινωνικές αλλαγές που συμβάλλουν, αλλά η τεχνολογία ειδικά δημιουργεί καινούργιες προσδοκίες για το πώς πρέπει ή δεν πρέπει να λειτουργεί ο κόσμος. Περνάμε επτά ως εννέα ώρες την ημέρα κοιτάζοντας αυτές τις οθόνες, έχοντας τον έλεγχο. Μπορείς, για παράδειγμα, αν δεν σου αρέσει αυτό που λέει ο άλλος, να τον διαγράψεις. Μπορείς να αποκλείσεις το ένα ή το άλλο. Έχεις τον έλεγχο όλων των αλληλεπιδράσεών σου και αρχίζεις να αναπτύσσεις την αίσθηση ότι έχεις τον έλεγχο και πολλών άλλων πραγμάτων. Η αλήθεια όμως είναι ότι δεν μπορούμε να έχουμε απόλυτο έλεγχο. Αυτή η προσδοκία ελέγχου, όταν ματαιώνεται, μετατρέπεται γρήγορα σε οργή ή θυμό».
Τις προάλλες, χάλασε το πλυντήριο των πιάτων μου και εκνευρίστηκα, γιατί το καινούργιο δεν συνδέθηκε σε δύο, αλλά σε τρεις ημέρες μετά την αγορά. Και χθες, που κόλλησα πίσω απ’ το αυτοκίνητο ενός ηλικιωμένου, ένιωσα ότι φτάνω στα όριά μου. Απ’ τη συζήτησή μου με τη Ρόουζεν καταλαβαίνω ότι πρέπει να περιορίσω την έκθεσή μου στις οθόνες. «Η αλήθεια είναι ότι όλα έχουν να κάνουν με την υπομονή», υποστηρίζει η συγγραφέας. «Το να μάθεις να περιμένεις είναι μια δεξιότητα. Προσπαθούμε να το διδάξουμε αυτό στα παιδιά που μεγαλώνουμε. Πρέπει να περιμένεις. Πρέπει να φας το δείπνο σου και μετά να φας το επιδόρπιό σου. Αλλά αν κοιτάξεις την κουλτούρα μας σήμερα, δεν χρειάζεται να περιμένεις πολύ. Μπορείς να πάρεις αυτό που θέλεις με το πάτημα ενός κουμπιού. Θα σ’ το παραδώσει η Amazon την ίδια μέρα κιόλας. Έτσι, αυτή η προσδοκία αρχίζει να διεισδύει σε τομείς της ζωής που δεν μπορείς να ελέγξεις. Δεν μπορώ να ελέγξω πόσο αργά οδηγεί ο τύπος μπροστά μου, αλλά νιώθω ότι θα έπρεπε να μπορώ».
Η Ρόουζεν έχει γράψει ένα ενδιαφέρον και πολύ πυκνό βιβλίο, με τίτλο Η εξαφάνιση της εμπειρίας, στο οποίο αναλύει τις ανησυχητικές αυτές τάσεις. Στην καθημερινή μας ζωή, ισχυρίζεται, αφήνουμε ορισμένες ανθρώπινες εμπειρίες να εξαφανιστούν. Σκύβουμε στα τηλέφωνά μας, αντί να κοιτάζουμε ο ένας τον άλλον στα μάτια, και προσποιούμαστε ότι δεν υπάρχει κανένας άλλος γύρω μας. «Ένας από τους λόγους που με ώθησαν να γράψω αυτό το βιβλίο», μου λέει, «ήταν το γεγονός ότι παρατήρησα αυτές τις αλλαγές στον εαυτό μου και στους αγαπημένους μου, σε ανθρώπους που πριν από δέκα χρόνια δεν ένιωθαν ή δεν συμπεριφέρονταν όπως τώρα».
(Εικόνα: CSA Images/ Getty Images/ Ideal Image)
Ως αποτέλεσμα της βαριάς χρήσης της τεχνολογίας, η ψυχραιμία εξαφανίζεται, ο θυμός εκρήγνυται ευκολότερα και η αγένεια παγιώνεται. «Μπορώ να μιλάω μαζί σου», συνεχίζει η Ρόουζεν, «αλλά ταυτόχρονα να αποσπάται η προσοχή μου από το τηλέφωνό μου. Αυτό σου στέλνει ένα μήνυμα. Σου λέει ότι δεν είσαι τόσο σημαντικός όσο νομίζεις. Εγώ έχω τον έλεγχο. Αυτό συμβαίνει διαρκώς και παντού. Ιδίως εδώ στις ΗΠΑ το συναντάμε συνέχεια. Οι άνθρωποι γίνονται όλο και πιο αγενείς. Η ευγένεια όμως είναι πολύ σημαντική, γιατί μας βοηθά να συνυπάρχουμε με ανθρώπους που πραγματικά δεν συμπαθούμε και με τους οποίους μπορεί να διαφωνούμε».
«Οι Λουδίτες είχαν δίκιο»
Η ανυπομονησία και η αδιαφορία μας προς τους άλλους επηρεάζει φυσικά και την πολιτική. Ο κόσμος δεν έχει πια την υπομονή να ασχοληθεί με μακρόπνοα σχέδια. «Ζούμε σε ένα συνεχές παρόν», μου λέει η Ρόουζεν, «κι αυτό σημαίνει ότι αντιδρούμε πάντα σε ό,τι συμβαίνει στο παρόν και δεν κοιτάζουμε πίσω για να μάθουμε από τα λάθη μας, και δεν κοιτάζουμε μπροστά για να σκεφτούμε το μέλλον. Αυτό επηρεάζει την ικανότητά μας να κάνουμε μακροπρόθεσμα σχέδια. Η πολιτική και η τεχνολογία έχουν συγχωνευθεί μ’ έναν τρόπο που μπορεί να είναι αρκετά τοξικός για τον δημοκρατικό συμβιβασμό και τον δημόσιο διάλογο. Ανταμείβει την πιο δυνατή φωνή στην αίθουσα. Ανταμείβει τους πολιτικούς που καλλιεργούν οπαδούς και κάνουν περφόρμανς κι όχι αυτούς που ανταποκρίνονται πραγματικά στους ψηφοφόρους τους».
«Οι άνθρωποι γίνονται όλο και πιο αγενείς. Η ευγένεια όμως είναι πολύ σημαντική, γιατί μας βοηθά να συνυπάρχουμε με ανθρώπους που πραγματικά δεν συμπαθούμε».
Η συγγραφέας προτείνει να πατήσουμε φρένο. Στο βιβλίο της φτάνει να επικαλείται τις κοινότητες των Άμις, που απέχουν τελείως απ’ τις τεχνολογίες. Δεν φοβάται μήπως την αποκαλέσουν Λουδίτισσα; τη ρωτώ. «Μα, οι Λουδίτες είχαν δίκιο», μου απαντά. «Δεν είναι ότι φοβούνταν τις μηχανές ή τις νέες τεχνολογίες. Υπερασπίζονταν σθεναρά έναν τρόπο ζωής. Στην περίπτωσή τους, αυτός ο τρόπος ζωής σήμαινε τη δυνατότητα να εργάζονται στο σπίτι, μέσα σε μια μικρής κλίμακας οικονομία όπου ο καθένας είχε τον ρόλο του και συνέβαλλε στο κοινό καλό. Ήθελαν να προστατεύσουν αυτόν τον κόσμο, αλλά έχασαν τη μάχη. Είδαν ποιος ήταν ο πραγματικός κίνδυνος του νέου εργαλείου. Είδαν ότι θα επωφεληθούν απ’ αυτό οι ιδιοκτήτες των εργοστασίων και όχι οι οικογένειες. Από κάθε άποψη, η κριτική τους ήταν σωστή. Απλώς δεν υπήρχε τρόπος να πολεμήσουν αυτό που ερχόταν. Νομίζω λοιπόν ότι μπορούμε να πάρουμε μαθήματα απ’ αυτούς.
»Όταν οι άνθρωποι με αποκαλούν Λουδίτισσα, το παίρνω πλέον ως κομπλιμέντο. Ναι, θέλω να κάνω αυτές τις ερωτήσεις πριν επιτρέψω στα εργαλεία να μπουν στη ζωή μου. Αν μου πείτε ότι αυτή η νέα εφαρμογή θ’ αλλάξει τη ζωή μου, θα το σκεφτώ και θα εξετάσω πολύ κριτικά τι θα μου στερήσει. Αν αυτό σημαίνει ότι θα βλέπω τους φίλους μου λιγότερο συχνά από κοντά, δεν θέλω να το κάνω. Αν αυτό σημαίνει ότι θα βγαίνω λιγότερο έξω στον κόσμο για να εξερευνώ πράγματα, γιατί θα βλέπω μόνο βιντεάκια στο τηλέφωνό μου, δεν θέλω να το κάνω».
Έχουμε κερδίσει πολλά απ’ τα έξυπνα τηλέφωνά μας, λέει η Ρόουζεν, αλλά ταυτόχρονα έχουμε χάσει την υπομονή, την ψυχραιμία, την ευγένεια και το ενδιαφέρον μας για τους άλλους. Σε ατομικό επίπεδο, η αναγνώριση του προβλήματος μπορεί να φέρει κάποια πρόσκαιρα αποτελέσματα. Τι μπορούμε, όμως, να κάνουμε για να ανακτήσουμε όλα αυτά που χάσαμε συλλογικά; Η Ρόουζεν δείχνει προς την κατεύθυνση της Ανατολικής Ακτής των ΗΠΑ, εκεί όπου λαμβάνονται οι κρίσιμες αποφάσεις. «Έχουμε επιτρέψει να εξαρτάται η υποδομή της καθημερινής μας ζωής από τις νέες τεχνολογίες, κι αυτό είναι προς όφελος των τεχνολόγων. Δεν είναι και τόσο καλό για εμάς. Πιστεύω λοιπόν ότι, από αυτή την άποψη, η αντίληψή μας για τον εαυτό μας και για το είδος του κόσμου που θέλουμε πρέπει να αλλάξει. Δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από αυτά τα εργαλεία, αλλά μπορούμε να κατασκευάσουμε καλύτερα. Το έχουμε ξανακάνει αυτό. Έχουμε κάνει τα αυτοκίνητα ασφαλέστερα, έχουμε κάνει τα αεροπλάνα ασφαλέστερα. Πρέπει να έχουμε ένα ηθικό όραμα για το είδος της κοινωνίας που θέλουμε να προωθήσουμε και να μην αποδεχόμαστε παθητικά ό,τι μας δίνει η Σίλικον Βάλεϊ. Δεν νομίζω ότι αυτός είναι ο σωστός τρόπος για να προχωρήσουμε».
Από όλες τις προφητικές γνώσεις που μπορεί να βρει κανείς στο κλασικό μυθιστόρημα του Όργουελ, ίσως μία από τις πιο ανατριχιαστικές είναι η έλευση της εποχής της μετα-αλήθειας. Μπορεί το 1984 να μας βοηθήσει να περιηγηθούμε καλύτερα στη δική μας δυστοπία;
Η ιστορία ξεκινάει ως γνωστόν καθώς τα ρολόγια δείχνουν 13 – μεταδίδοντας μια άμεση αίσθηση δυσφορίας ή ανωμαλίας. Σαν να έχει παραμορφωθεί ο ίδιος ο χρόνος.
Αλλά δεν είναι μόνο τα ρολόγια. Μέσα από τα μάτια του πρωταγωνιστή, του Ουίνστον Σμιθ, και μέσα από την τεχνολογία με την οποία αλληλεπιδρά, το 1984 μας δείχνει έναν κόσμο που βασίζεται στον κυβερνητικό έλεγχο – όχι μόνο των πράξεων των ανθρώπων, αλλά και των σκέψεών τους.
Η ζωντάνια αυτών των τεχνολογιών συχνά κυριαρχεί στις συζητήσεις για το 1984, όχι μόνο λόγω του πόσο προβλέψιμες φαίνονται πολλές από αυτές. Κάθε σπίτι στο Airstrip One (το μετονομαζόμενο στο βιβλίο Ηνωμένο Βασίλειο) περιέχει μια τηλεοθόνη – μια αμφίδρομη τηλεόραση που μπορεί να εκπέμπει αλλά και να λαμβάνει και η οποία είναι μόνιμα ενεργοποιημένη. Αυτό είναι ίσως το πιο εύστοχο από τα πολλά προφητικά κατορθώματα του Τζορτζ Όργουελ στο βιβλίο – αν και, στις μέρες μας, πείθουμε τους εαυτούς μας ότι κρατάμε τις δικές μας κάμερες ενεργοποιημένες από επιλογή.
Μηχανές γνωστές ως «επαληθευτές»
Στο ρόλο του ως «διορθωτής» της ιστορίας για το Υπουργείο Αλήθειας, ο Ουίνστον Σμιθ υπαγορεύει σε μια συσκευή (σωστά και πάλι, Όργουελ) και είναι σε θέση να αναθεωρεί ή να διαγράφει παλιές ειδήσεις – όλα αυτά όχι μόνο είναι δυνατά στην εποχή του διαδικτύου, αλλά χρησιμοποιούνται πολύ συχνά στον σημερινό κόσμο της παραπληροφόρησης, των ψευδών ειδήσεων και των «εναλλακτικών γεγονότων».
Η εκτεταμένη επιχείρηση προπαγάνδας του Υπουργείου Αλήθειας περιλαμβάνει επίσης μηχανές γνωστές ως «επαληθευτές» που παράγουν αυτόματα μαζικά βιβλία και τραγούδια. Εναπόκειται στον αναγνώστη να αποφασίσει αν θα δει με κυνισμό ή με αισιοδοξία αυτή την ανάγνωση-διασταύρωση με τη σημερινή πραγματικότητα.
Όπως και να έχει, οι επαληθευτές φαίνεται ότι θα ενταχθούν στον αλλόκοτο κατάλογο των τεχνολογικών προφητειών του 1984, καθώς τώρα παλεύουμε με τις δυνατότητες δημιουργίας περιεχομένου της τεχνητής νοημοσύνης.
Ο κόσμος του Ουίνστον Σμιθ είναι ένας κόσμος στον οποίο ακόμη και το κουτσομπολιό μετατρέπεται σε εμπόρευμα για τους σκοπούς του κόμματος, όχι μόνο όταν συνδυάζεται με ένα μυστικό αστυνομικό κράτος που ενθαρρύνει τους ανθρώπους να καταγγέλλουν τους φίλους, τους γείτονες ή τους εραστές τους – και ακόμη και τα παιδιά να καταγγέλλουν τους γονείς τους
Προπαγάνδας και παραπληροφόρηση
Όλη αυτή η τεχνολογία, όπως και η γοητεία του Όργουελ για τις αποχρώσεις της γλώσσας και την ικανότητά της να επεκτείνει ή να περιορίσει την ελεύθερη έκφραση, είναι αυτό που κάνει τη ζοφερή καθημερινή πραγματικότητα της ζωής στο Airstrip One τόσο υποβλητική.
Αλλά τίποτα από όλα αυτά δεν είναι αυτό που κάνει το 1984 να εξακολουθεί να μοιάζει τόσο επίκαιρο το 2024 – σαράντα χρόνια μετά το ομώνυμο μελλοντικό έτος στο οποίο διαδραματίζεται η δυστοπία του. Αντίθετα, είναι η κατανόηση του Όργουελ για τον σκοπό και τη φύση της προπαγάνδας και της παραπληροφόρησης.
Ο Όργουελ έχει κατηγορηθεί ως βαρύγδουπος στην κατασκευή του καθεστώτος προπαγάνδας του Airstrip One, αλλά είναι οι ακρότητες που μας βοηθάνε να αξιοποιήσουμε τις γνώσεις του μυθιστορήματος στην καθημερινή μας ζωή. Εξάλλου, οι όροι και τα μέσα της προπαγάνδας αλλάζουν – οι «ψευδείς ειδήσεις», η «παραπληροφόρηση» και τα «deepfakes» είναι μόνο μερικά από τα πιο πρόσφατα – αλλά η θεμελιώδης φύση της δεν αλλάζει.
Ένας κόσμος στον οποίο ακόμη και το κουτσομπολιό μετατρέπεται σε εμπόρευμα
Η πιο σημαντική πτυχή του χαρακτηρισμού της προπαγάνδας και της παραπληροφόρησης που δίνει ο Όργουελ στο 1984 είναι ότι προέρχεται από εκείνους που βρίσκονται στην κορυφή της εξουσίας και ότι αναπτύσσεται αδίστακτα για να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά τους. Είναι εύκολο να χάσουμε από τα μάτια μας αυτό το γεγονός σήμερα, όταν η επέλαση των ψευδών ειδήσεων φαίνεται να μας έρχεται μέσω τόσων διαφορετικών φορέων και σε τόσες διαφορετικές ψηφιακές πλατφόρμες.
Επιπλέον, ενώ θα μπορούσαμε να αναγνωρίσουμε ότι οι ισχυροί ασκούν έλεγχο σε ό,τι μεταδίδεται στις σημερινές τηλεοράσεις ή τυπώνεται στις εφημερίδες που εκδίδουν, το μυθιστόρημα του Όργουελ μεταφέρει έξοχα ότι αυτός ο έλεγχος εκτείνεται πολύ πέρα από αυτό.
Ο κόσμος του Ουίνστον Σμιθ είναι ένας κόσμος στον οποίο ακόμη και το κουτσομπολιό μετατρέπεται σε εμπόρευμα για τους σκοπούς του κόμματος, όχι μόνο όταν συνδυάζεται με ένα μυστικό αστυνομικό κράτος που ενθαρρύνει τους ανθρώπους να καταγγέλλουν τους φίλους, τους γείτονες ή τους εραστές τους – και ακόμη και τα παιδιά να καταγγέλλουν τους γονείς τους.
Σε μια ανατριχιαστική στιγμή λίγα λεπτά αργότερα, ο Τομ Πάρσονς ικετεύει τη μυστική αστυνομία να τον λυπηθεί και να σκοτώσει την οικογένειά του αντ’ αυτού: «Έχω μια γυναίκα και τρία παιδιά … Μπορείτε να τους πάρετε όλους και να τους κόψετε το λαιμό μπροστά στα μάτια μου»
Όλοι γνωρίζουν ότι πρέπει να δίνουν μια παράσταση
Εδώ είναι που μπαίνει στο παιχνίδι η δεύτερη μεγάλη διαπίστωση του Όργουελ για τη φύση της προπαγάνδας. Καθώς η πλοκή του 1984 εξελίσσεται, γίνεται ολοένα και πιο φανερό ότι ο Ουίνστον και η ερωμένη του Τζούλια δεν είναι οι μόνοι που δεν πιστεύουν στην πραγματικότητα τα κραυγαλέα ψέματα και την προπαγάνδα που εκπέμπει η κυβέρνησή τους – αλλά όλοι γνωρίζουν ότι πρέπει να δίνουν μια παράσταση.
Ο λαός είναι τόσο τρομοκρατημένος από την ανάγκη να εκτελεί τα καθήκοντα που του επιβάλλει η προπαγάνδα, ώστε ακόμη και γονείς που έχουν συλληφθεί από τη μυστική αστυνομία επειδή τα παιδιά τους ανέφεραν ότι έλεγαν προκλητικά πράγματα στον ύπνο τους, μιλούν για την ευγνωμοσύνη τους προς το παιδί τους και την υπερηφάνεια τους για το γεγονός ότι το έκαναν.
«Αρκετά έξυπνο για ένα πιτσιρίκι επτά ετών, ε;» αναφωνεί ο συνάδελφος του Ουίνστον, ο Τομ Πάρσονς, καθώς διηγείται ότι τον κατήγγειλε η κόρη του. «Δεν της κρατάω κακία γι’ αυτό. Στην πραγματικότητα είμαι περήφανος γι’ αυτήν. Δείχνει ότι τη μεγάλωσα με το σωστό πνεύμα, έτσι κι αλλιώς».
Λυπηθείτε με, σκοτώστε την οικογένειά μου
Σε μια ανατριχιαστική στιγμή λίγα λεπτά αργότερα, ο Τομ Πάρσονς ικετεύει τη μυστική αστυνομία να τον λυπηθεί και να σκοτώσει την οικογένειά του αντ’ αυτού: «Έχω μια γυναίκα και τρία παιδιά … Μπορείτε να τους πάρετε όλους και να τους κόψετε το λαιμό μπροστά στα μάτια μου».
Η μυστική αστυνομία γνωρίζει ότι το παιδί έχει κατασκευάσει το περιστατικό για ανταμοιβή, ο Πάρσονς πιθανότατα το γνωρίζει επίσης, και παρόλα αυτά όλοι παίζουν μαζί με μια παρωδία, καθώς αυτό αποδεικνύει ότι η προπαγάνδα λειτουργεί – όλοι είναι πρόθυμοι να ενεργήσουν σύμφωνα με την εγκεκριμένη μυθοπλασία.
Σπάνια σκεφτόμαστε την παραπληροφόρηση στον πραγματικό κόσμο με αυτόν τον τρόπο, αλλά ίσως να επωφεληθούμε αν το κάναμε. Ο σκοπός της προπαγάνδας σπάνια είναι να ενθαρρύνει όλους όσοι την βλέπουν ή τη διαβάζουν να πιστέψουν στην κυριολεκτική αλήθεια της – αντίθετα, παρέχει μια αφήγηση ή ενημερώνει τους ήδη υποστηρικτές της να γνωρίζουν ποια επιχειρήματα εγκρίνονται και θα προωθηθούν. Είναι ένα όχημα για την εξουσία του ενός ή του άλλου είδους για να κρατήσει τους υποστηρικτές της στη γραμμή.
Οι άνθρωποι απλώς παύουν να ενδιαφέρονται για την αλήθεια
Όταν εξετάζεται μέσα από αυτόν τον οργουελικό φακό, η ίδια η ιδέα του ελέγχου των γεγονότων ως αντίλογος στην προπαγάνδα ή την παραπληροφόρηση φαίνεται γελοία.
Στη σημερινή δυστοπία της μετα-αλήθειας, η απόδοση της προπαγάνδας, μαζί με τις ανθρώπινες γνωστικές προκαταλήψεις και τους μηχανισμούς άμυνας, σημαίνει ότι οι άνθρωποι συχνά θα προσκολλώνται ακόμη πιο πολύ στα προτιμώμενα ψεύδη τους όταν έρχονται αντιμέτωποι με πραγματικά γεγονότα και στατιστικές αποδείξεις.
Και πράγματι, γι’ αυτό μας προειδοποιούσε ο Όργουελ – όχι μόνο για έναν κόσμο που κατακλύζεται από ψευδείς ειδήσεις και προπαγάνδα που διοχετεύεται από τους ισχυρούς, αλλά για έναν κόσμο στον οποίο οι άνθρωποι απλώς παύουν να ενδιαφέρονται για την αλήθεια. Σήμερα, ο αγώνας κατά της προπαγάνδας είναι επίσης ένας αγώνας κατά της αυξανόμενης αδιαφορίας των ανθρώπων γι’ αυτήν.
Η κατανόηση της προπαγάνδας ως εργαλείου που χρησιμοποιείται από τους εξουσιαστές και στη συνέχεια αναπτύσσεται ως παράσταση από εκείνους στους οποίους απευθύνεται, μας δίνει ένα νέο πλαίσιο για την ανάλυσή της και μια νέα έννοια για την αντίστασή της.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος μαζί με βουλευτές του, ανάμεσα στους οποίους και ο Λεωνίδας Ιασονίδης (αριστερά). Διακρίνεται χειρόγραφη αφιέρωση του Λ. Ιασονίδη στον προσωπικό του φίλο Αλέξιο Ιωαννίδη «Εις τον αγαπητόν Αλέκον Ιωαννίδη, Λ. Ιασονίδης» (φωτ.: Αρχείο Αλεξίας Ιωαννίδου)
Η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας (1204-1461) προστάτεψε τον γεωγραφικό χώρο του Πόντου από τους εξισλαμισμούς που εξελίσσονταν σε όλη την χερσόνησο της Ανατολίας. Μετά από την πτώση της Τραπεζούντας και το οριστικό τέλος της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, το δυσπρόσιτο της περιοχής, σύμφωνα με τους καθηγητές Άγγελο Συρίγο και Ευάνθη Χατζηβασιλείου, επέτρεψε τη διατήρηση της ελληνικής ταυτότητας αφού όπως αναφέρουν «Ο ελληνισμός του Πόντου έχει τις ρίζες του κατ’ ευθείαν στην αρχαία περίοδο, όπως αποδεικνύεται και από την αρχαϊκή ελληνική διάλεκτο που ομιλούν οι Πόντιοι». Ήταν όμως μόνο το γεωγραφικό ανάγλυφο η αιτία της διατήρησης της ελληνικής ταυτότητας των Ποντίων; Ασφαλώς όχι.
Η διατήρηση των χαρακτηριστικών ενός λαού έχει να κάνει πρωτίστως με τη θέλησή του να διατηρήσει αυτά τα χαρακτηριστικά και την ψυχική του αντοχή κάτω από αντίξοες συνθήκες.
Ο ελληνισμός του Πόντου κράτησε σε πολύ μεγαλύτερο ποσοστό αναλογικά με τις υπόλοιπες κοινότητες, σύμφωνα πάντα με τους καθηγητές Συρίγο και Χατζηβασιλείου, την ομοιογένειά του και την εθνική του ταυτότητα. Εξαιτίας της γεωγραφικής του θέσης –δεν συνδεόταν γεωγραφικά με άλλες περιοχές στις οποίες διαβιούσε το ελληνικό στοιχείο– ήταν απομονωμένος. Από το 1914 και συστηματικότερα μετά το 1916 βρέθηκε στο επίκεντρο της γενοκτονικής πολιτικής των νεότουρκων. Λίγο πριν από τον Α’ Π.Π. ο πληθυσμός των Ποντίων ανερχόταν, σύμφωνα με την απογραφή του Πατριαρχείου, σε 454.000 ανθρώπους σε σύνολο πληθυσμού στην περιοχή 1.100.000.
Στην Μ. Ασία συμπεριλαμβανόμενου και του Πόντου, οι Έλληνες κάτοικοι την ίδια περίοδο –σύμφωνα με τις οθωμανικές Αρχές– ήταν 1.228.859 ενώ σύμφωνα με την απογραφή του Οικουμενικού Πατριαρχείου 1.419.402.
Μπορούσε άραγε ο Ελληνικός Στρατός να επιχειρήσει στον Πόντο;
Πρόκειται για ένα ερώτημα που μένει αναπάντητο για παραπάνω από έναν αιώνα. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία οι Πόντιοι ήταν βενιζελικοί, ως εκ τούτου προσδοκούσαν δυναμική επέμβαση εκ μέρους του πρωθυπουργού της Ελλάδας. Φανταστείτε την απογοήτευσή τους όταν οι επιζήσαντες της Ποντιακής Γενοκτονίας είδαν τον άνθρωπο που πίστεψαν και υποστήριξαν, να προτείνει ως υποψήφιο για Νόμπελ Ειρήνης το 1934 τον Μουσταφά Κεμάλ, τον ενορχηστρωτή της σφαγής τους και υπαίτιο του ξεριζωμού τους από τις πατρογονικές και μητρογονικές τους εστίες δίνοντας οριστικό τέλος στην παρουσία Ελλήνων στον Πόντο μετά από 2.500 και περισσότερα χρόνια!
Λαμβάνοντας υπόψιν τα στρατηγικά και στρατιωτικά δεδομένα, δεν ήταν εφικτό να πραγματοποιηθεί μια μεγάλης κλίμακας επιχείρηση στον Πόντο. Ο Βενιζέλος έχοντας «ζυγίσει» τα δεδομένα έθεσε ως στρατηγικό στόχο, εφικτό κατά τη γνώμη του να πραγματοποιηθεί, την απελευθέρωση της Σμύρνης. Εάν διασπούσε τις δυνάμεις (στρατιωτικές, διπλωματικές, οικονομικές) σε Ιωνικό και Ποντιακό μέτωπο το πιο σίγουρο ήταν ότι αυτή η εθνική προσπάθεια θα είχε ατυχές τέλος.
Ο Βενιζέλος ήταν πολιτικός που καθόριζε τη σκέψη και την πολιτική του με εντελώς λογικά κριτήρια. Το ίδιο έκανε όταν έπρεπε να διαλέξει ανάμεσα στο Μοναστήρι και στη Θεσσαλονίκη, το ίδιο έκανε όταν διάλεγε ανάμεσα στην Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη (που δυστυχώς τις χάσαμε και τις δυο).
Ο Πόντος για τα δεδομένα του ελληνικού κράτους που εκείνη την στιγμή μεγάλωνε και κέρδιζε εδάφη χάριν στην πολιτική του μεγάλου ηγέτη του, ήταν πολύ μακριά και αποκομμένος για να μπορέσει να ελευθερωθεί.
Προσπαθώντας να προστατέψει τον ελληνισμό του Πόντου πρότεινε τη συγκρότηση μιας Ποντοαρμενικής Ομοσπονδίας στην οποία οι Έλληνες Πόντιοι θα συνδιοικούσαν ως ισότιμοι εταίροι. Το σχέδιο δεν προχώρησε γιατί οι Αρμένιοι δεν ήταν διατεθειμένοι να συνδιοικήσουν με μια σημαντικά μικρότερη μειονότητα. Γι’ αυτόν το λόγο ο Βενιζέλος πρότεινε να ενταχθούν οι Έλληνες του Πόντου στο κράτος που ήταν προγραμματισμένο να δημιουργηθεί από τους Αρμενίους, έστω χωρίς κάποιον διοικητικό ρόλο, με την ελπίδα πως θα εξασφαλίζονταν τα εχέγγυα για τη σωτηρία τους. Ήταν η πιο ρεαλιστική επιλογή στη δεδομένη στιγμή. Ο Βενιζέλος έκρινε μείζονος σημασίας το ζήτημα της εφαρμογής της Συνθήκης των Σεβρών.1 Μέσω αυτής η Ελλάδα θα αναβαθμιζόταν και θα ήταν σε θέση να προασπίσει τα συμφέροντα των «παιδιών της» ακόμα και εάν δεν κατόρθωσε να τα εντάξει μέσα στα χωρικά της πλαίσια. Όμως η ιστορία διέψευσε τα σχέδια του οξύνου Έλληνα πολιτικού και ακολούθησε η τραγωδία της Ποντιακής Γενοκτονίας.
Αλεξία Π. Ιωαννίδου
_____
1. Η Συνθήκη των Σεβρών είχε σκοπό την επίλυση του λεγόμενου Ανατολικού ζητήματος. Ρύθμιζε τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Εάν εφαρμοζόταν ο ρόλος της Ελλάδας θα ήταν φανερά ενισχυμένος και τα σύνορά της μεγαλύτερα, θα δημιουργούσε «την Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών». Δυστυχώς οι υπόλοιπες χώρες δεν την επικύρωσαν ποτέ.
Βιβλιογραφία
• Άγγελος Συρίγος / Ευάνθης Χατζηβασιλείου, Μικρασιατική Καταστροφή, 50 ερωτήματα και απαντήσεις, εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2022.
Το γαλλικό Kοινοβούλιο ψήφισε νόμο βάσει του οποίου η προσβολή φύλου, σεξουαλικών προτιμήσεων και φυλής είναι αδίκημα ακόμη κι αν διαπραχθεί σε ιδιωτικό χώρο. Επισύρει πρόστιμο 3.750 ευρώ. Και πώς θα διαπιστωθεί το αδίκημα; Μόνον διά της καταγγελίας. Είτε κάποιου προσκεκλημένου στο δείπνο όπου ο παππούς καταφέρθηκε κατά του γάμου των ομόφυλων ζευγαριών με απρεπείς χαρακτηρισμούς, είτε από κάποιον από τους νεαρούς βλαστούς της οικογένειας τους οποίους έχει ευαισθητοποιήσει η σχολική τάξη. Αυτό ψηφίσθηκε στις 6 Μαρτίου και το νομοσχέδιο το εισήγαγε το κόμμα της «Αναγέννησης» που συμμετέχει στην πλειοψηφία. Και μετά απορούν γιατί αν γίνονταν βουλευτικές εκλογές στο τέλος του 2023 οι δημοσκοπήσεις δίνουν πλειοψηφία στο κόμμα της Λεπέν.
Ο Οργουελ προέβλεψε την κατάργηση του ιδιωτικού χώρου στο «1984». Σε κάθε σπίτι υπάρχει μια οθόνη του Μεγάλου Αδελφού η οποία παρακολουθεί και καταγράφει την κάθε κίνηση. Ακόμη και τις εκφράσεις του προσώπου. Η δυσαρέσκεια ή η υπερβάλλουσα χαρά δεν είναι αθώες. Κανένα αίσθημα δεν είναι αθώο στην επικράτεια του Μεγάλου Αδελφού. Ο ήρωας του Οργουελ, ο Ουίνστον Σμιθ, προσπαθεί να βρει μια γωνιά στο σπίτι του που δεν θα τον παρακολουθεί η οθόνη, για να γράψει το ημερολόγιό του. Είναι ο τρόπος του για να ξεφύγει από την κυριαρχία του καθεστώτος. Να καταγράψει τον ελάχιστο χώρο που του έχει απομείνει για την προσωπική του ζωή. Θα το πληρώσει ακριβά όταν θα ερωτευθεί την Τζούλια.
Ο Οργουελ είχε ζήσει τον ολοκληρωτισμό από τη θητεία του στον Ισπανικό Εμφύλιο. Εκεί έζησε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζε το σταλινικό Κ.Κ. τους συναγωνιστές του. Αφησε το «Εγκώμιο στην Καταλωνία». Η εμπειρία του τον ενέπνευσε να γράψει και τη «Φάρμα των ζώων», το αριστουργηματικό παραμύθι που περιγράφει τη μετάλλαξη της επανάστασης σε ολοκληρωτικό καθεστώς. Οπως λέει ο ίδιος, το εμπνεύσθηκε το 1937, όμως το ολοκλήρωσε το 1945. Το απέρριψαν τέσσερις εκδότες. Ανάμεσά τους και οι Faber and Faber με αναγνώστη τον Ελιοτ, ο οποίος του έγραψε ότι προβάλλει μια «τροτσκική» –troskyte– άποψη για τη σοβιετική επανάσταση. Ενας άλλος εκδότης τού έγραψε πως έστειλε το χειρόγραφο στο «Υπουργείο Πληροφοριών», το οποίο του συνέστησε να μην το εκδώσει. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν είχε τελειώσει, η Σοβιετική Ενωση ήταν σύμμαχος στον πόλεμο κατά του ναζισμού. Δεν υπήρχε νομοθετική απαγόρευση κριτικής. Ομως το κενό το κάλυπτε η ανάγκη τής «ορθής σκέψης».
Και ο Οργουελ γράφει στο Παράρτημα της «Φάρμας των ζώων»: Η «ορθή σκέψη» δεν επιβάλλεται διά της βίας, με επίσημους μηχανισμούς λογοκρισίας. Επιβάλλεται με την εσωτερίκευση της λογοκρισίας. Πώς λειτουργεί; Κατ’ αρχάς απαιτείται μια γλώσσα αναφοράς η οποία δημιουργείται σιωπηρά, από τη συνήθεια, και επιβάλλει τα όριά της. Αναλογισθείτε πόσες λέξεις ή εκφράσεις θεωρούσαμε ως μέρος της καθημερινής μας γλώσσας μέχρι πριν από δέκα χρόνια –δεν λέω παραπάνω– και σήμερα είναι απαγορευμένες. Δεν μας τις έχει απαγορεύσει κανένας νόμος, αλλά εμείς οι ίδιοι δεν τολμάμε να τις προφέρουμε. Δεν τολμώ καν να τις αναφέρω. Η μεγάλη δύναμη της «ορθής σκέψης», ή της πολιτικής ορθότητας, είναι η αυτολογοκρισία. Είναι η διαφορά ανάμεσα στην απολυταρχία και στον ολοκληρωτισμό. Η απολυταρχία απαιτεί την υποταγή των υπηκόων της. Ο ολοκληρωτισμός απαιτεί την ταύτισή τους.
Ναι, στον σημερινό μας κόσμο την ολοκληρωτική απειλή την ενσαρκώνει ο Πούτιν και τα ευρωπαϊκά αριστεροδεξιά παραφερνάλιά του. Πλην όμως. Αν έχει κάποιο όπλο, πέρα από τα στρατιωτικά, για να τον αντιμετωπίσει η Δύση, είναι το πρόταγμα της ελευθερίας της. Αυτό που η ίδια υπονομεύει. Δεν χρειάζεται να ξέρεις τι λέει η Χάνα Αρεντ για την κατάργηση των ορίων ανάμεσα στο δημόσιο και στο ιδιωτικό. Η ίδια το θεωρεί πυρήνα του ολοκληρωτισμού.
Αφορμή για το σημερινό σημείωμα ήταν το νομοσχέδιο στο γαλλικό Κοινοβούλιο. Το ζητούμενο όμως δεν περιορίζεται σε αυτό. Το νομοσχέδιο αυτό είναι το σύμπτωμα μιας ασθένειας που κατατρώει τις σάρκες του δυτικού πολιτισμού. Και, ως γνωστόν, τα δόντια των αρουραίων δεν τα αντιλαμβάνεσαι. Ο ολοκληρωτισμός της ενιαίας σκέψης είναι γλυκός. Δεν επιτίθεται, σε αγκαλιάζει. Για φανταστείτε κάποιον να ελέγχει την πολιτική ορθότητά σας στο τραπέζι της Καθαράς Δευτέρας. Κι αυτός να είναι ο γιος σας, η κόρη σας ή ο ανιψιός σας. Θα μου πείτε, εδώ έχουμε μεγαλύτερα προβλήματα, όπως η τιμή της λαγάνας ή της ταραμοσαλάτας.
Αυτό δεν είναι ένα κείμενο για όσους κακομεταχειρίζονται την ελληνική γλώσσα βάζοντας λάθος καταλήξεις. Ούτε γι’ αυτούς που λατρεύουν να παίρνουν ύφος θιγμένου φιλολόγου όταν ο πλαϊνός τους εκδηλώνει προφανή άγνοια ως προς την κλίση του επιθέτου «ασφαλής». Δεν αποσκοπεί να σας ταράξει μέσω της κινδυνολογίας, να σας αγχώσει και να σας κάνει να κατεβάσετε από τη βιβλιοθήκη τον Σολωμό. Σκέφτομαι απλώς το ενδεχόμενο η γλώσσα να συρρικνώνεται. Ας δούμε τα πράγματα από πιο κοντά.
Εμείς, η γλώσσα
Η γλώσσα είναι οι άνθρωποι που τη μιλούν. Οι συζητήσεις, οι αγωνίες, τα ενδιαφέροντά τους. Οταν λιγοστεύουν οι άνθρωποι, κονταίνει κι η γλώσσα. Εμείς είμαστε η γλώσσα. Εμείς φτιάχνουμε φράσεις και ανάλογα με το εάν είμαστε ποιητές, φιλόσοφοι ή καλοί παραμυθάδες, μπορεί να φτιάχνουμε και λέξεις. Οταν γίνονται ρηχοί οι άνθρωποι ρηχαίνει κι η γλώσσα. Οταν παύουν ν’ αγωνιούν, να σκέφτονται, να συνομιλούν και να παράγουν, παύει κι η ανάγκη για μία γλώσσα που θα τα καλύπτει όλ’ αυτά.
Η τεχνολογία, λοιπόν, είναι ένας κίνδυνος. Ο τρόπος που κάνει τους Ελληνες χαζούς. Η ικανότητά της να εκτοπίζει τη σκέψη, τα βιβλία, την ονειροπόληση από το κάδρο. Η Ελλάδα λαμβάνει μέτρα για την προστασία των δεκαεξάχρονων, όμως μπορούμε να παρατηρήσουμε τον πλήρη εθισμό και άλλων ηλικιακών ομάδων στο κινητό. Οι άνθρωποι που γεννήθηκαν εκτός Διαδικτύου είναι τώρα σαν παιδάκια που ανακαλύπτουν τη σοκολάτα. Με το δάχτυλο στην οθόνη, χωρίς αντισώματα, με μια δίψα που δεν ξεδιψά, οι άνθρωποι που θα έπρεπε να μας δωρίζουν την εμπειρία, τις συμβουλές και τη φροντίδα τους, μας ρωτούν αν κάτι που είδαν είναι αληθινό. Ανεξάρτητα από την απάντηση, βλέπουν κι άλλο.
Πλάι σ’ αυτά, ένα τεράστιο μέρος του ελληνόφωνου Διαδικτύου προέρχεται από (κακή) μετάφραση άλλων σελίδων, από κακή απόδοση ξένων συζητήσεων ή είναι φτιαγμένο με τις γλωσσικές δεξιότητες της ΤΝ. Κάποιοι μάλιστα δεν είναι ντροπαλοί, το λένε. Το κείμενό μου το έγραψα με τη βοήθεια της ΤΝ, λες κι ο κυνισμός, η έλλειψη δημιουργικότητας και το «μπλοκάρισμα» είναι μαγκιά. Να και μια φωτογραφία να το συνοδεύσει – κι αυτή με ΤΝ. Η επέλαση της κακογουστιάς πλασάρεται σαν εξοικονόμηση πόρων. Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην οικονομία και τη φθήνια ξεπερνιέται.
Οταν τα ελληνικά βρωμάνε μούχλα
Η γλώσσα είναι ένας κήπος. Θέλει φροντίδα, πότισμα, ένα μυαλό που μεριμνά. Η εκμάθησή της απαιτεί χρόνο και χρήμα. Τα νέα Ελληνόπουλα υποτίθεται πως δεν χρειάζεται ν’ ανησυχούν γι’ αυτό, μια που η γλώσσα μας διδάσκεται στα σχολεία. Ας παραβλέψουμε το γεγονός ότι πολλά σχολεία κλείνουν από την έλλειψη μαθητών. Αλλο είναι το θέμα: πώς διδάσκεται η γλώσσα;
Μήπως μυρίζει μούχλα, κόμπλεξ και παλιό; Μήπως τα παιδιά μαθαίνουν να συνδυάζουν τα ελληνικά με τη διεκδίκηση της αποδοχής του φιλολόγου. Μήπως συνδέουν τις ελληνικές λέξεις με τον κόσμο του Ραγκαβή, αντί να σκέφτονται πως αυτή η γλώσσα τυλίγει τη δική τους εμπειρία; Μέσα σ’ αυτήν ερωτεύονται, τα φτιάχνουν, φασώνονται, μαλώνουν, παίζουν μπάσκετ, μέσα σ’ αυτήν τη γλώσσα ζουν!
Η υποτίμηση της ελληνικής γλώσσας πάει χέρι χέρι με τη θέασή της σαν κάτι άδοξο, βαρετό, μουχλιασμένο και καθηγητίστικο. Βρωμάει λευκή κιμωλία και κάποιον άνδρα με μουσάκι που νιώθει πως έχει πιάσει απευθείας σύνδεση με Πλάτωνα και με Αριστοτέλη. Αν το παιδί δεν νιώσει τη γλώσσα του δική του, ως καταπίεση θα το βιώσει κι αυτό. Σαν αγγαρεία.
Γι’ αυτό η ελληνική γλώσσα δεν χρειάζεται προστάτες, αλλά αγάπη. Το να κατοικήσουμε τη γλώσσα μας μ’ αγάπη σημαίνει να παίζουμε μαζί της, να την τρίβουμε πάνω στην επιφάνεια της εμπειρίας μας, να δοκιμάζουμε, να μη φοβόμαστε πως ίσως σπάσει. Δεν είναι βάζο κι έχει αντέξει κάμποσους αιώνες.
Αγάπη για τη γλώσσα σημαίνει συναρπαστικές συζητήσεις για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Είναι η έξαψη γύρω απ’ όσα κάνουν το Συμπόσιο και τα σπαράγματα της Σαπφούς επαρκώς κουλ ώστε να θεωρούνται ακατάλληλα για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Είναι η αγάπη για τους τόπους που κατοικούμε, τις σκέψεις που κάνουμε, τα θέματα που μας απασχολούν. Και τελικά αγάπη για εμάς τους ίδιους. Αν η θρέψη της γλώσσας χρειάζεται αγάπη, τότε την αναμένουμε πρωτίστως απ’ αυτούς που ισχυρίζονται πως δουλειά τους είναι να βάζουν μέσα σε λέξεις την εμπειρία μας. Κι εκεί, όμως, υπάρχει πρόβλημα.
Η γλώσσα μου εμποδίζει την αναγνώριση του ταλέντου μου στο εξωτερικό
Η «αποτελεσματικότητα» έχει ποτίσει τα πάντα. Ακόμη και την τέχνη. Ετσι, η αγωνία αρκετών καλλιτεχνών είναι να τους μεταφράσουν ή να γράψουν απευθείας σ’ άλλη γλώσσα ή να μη γράψουν καθόλου, να φτιάξουν έργα (θεατρικά, εικαστικά κ.λπ.) που δεν έχουν λόγια, γιατί ενδέχεται να είναι πιο αποτελεσματικό.
Λογικό, από μια άποψη, διότι άλλες αγορές είναι πιο εύρωστες και άλλες χώρες επενδύουν περισσότερο από την Ελλάδα στον πολιτισμό (δείτε εδώ πόσο χαμηλά είναι η Ελλάδα). Αυτό είναι κάπως «αστείο» διότι κάποιες ευρωπαϊκές χώρες που επενδύουν φουλ στη γλώσσα και στον πολιτισμό, είναι ήδη μεγάλες γλώσσες, λόγω αποικιοκρατίας. Παράλληλα, άλλα κράτη δεν έχουν το δημογραφικό πρόβλημα που έχει η Ελλάδα. Φυσικά υπάρχουν κι οι ιδιώτες. Η Ελλάδα σκοράρει χαμηλά στην ατομική δαπάνη για βιβλία, όμως αυτό μπορεί ν’ αλλάξει. Και θ’ αλλάξει. Αργά ή γρήγορα θα σιχαθούμε εντελώς τα κενά μνήμης, τον χάλια ύπνο, τον αποπροσανατολισμό από τους στόχους μας, το μπέρδεμα και τις κοινότοπες συζητήσεις που προκαλεί η κατανάλωση διαδικτυακής σαβούρας.
Υπάρχει, όμως, κι άλλο ζήτημα! Με όρους αποτελεσματικότητας σκέφτονται και τα μικρά παιδιά.
Επιβίωση ή ζωή με νόημα;
Δυστυχώς, από πολύ μικρά τα Ελληνόπουλα έχουν/έχουμε άγχος επιβίωσης. Η δική μου γενιά έβγαλε όλο το πανεπιστήμιο μέσα στην οικονομική πολυκρίση. Οι επόμενοι γαλουχήθηκαν μέσα στην πανδημία, στον πόλεμο, τον πληθωρισμό και στα ενοίκια Μανχάταν. Προφανώς, η πρώτη τους έγνοια είναι να πιάσουν δουλειά (ιδανικά «έξω») κι αυτό καθορίζει όχι μόνον πόσο (δεν) διαβάζουν στα ελληνικά, αλλά και πόσο (δεν) προτίθενται να κάνουν χρήση της γλώσσας: να μιλήσουν με δικές τους λέξεις για όσα τους καίνε. Από άποψη κόστους/οφέλους τα ισπανικά, τα κινέζικα και, προφανώς τα αγγλικά είναι πιο «έξυπνες» επενδύσεις χρόνου.
Η Ελλάδα στο μυαλό πολλών νέων ανθρώπων είναι συνυφασμένη με τα γηρατειά, τον μαρασμό και τη φτώχεια: ακόμα κι όταν ζουν Ελλάδα ποστάρουν στ’ αγγλικά, έχουν αγωνίες Νέας Υόρκης και φωτογραφία προφίλ Λονδίνου, διότι αυτά είναι σύμβολα καταξίωσης κι επιτυχίας, καθώς και δυνατότητες για μία προσωπική απελευθέρωση, το πλάσιμο μίας ταυτότητας που έχει κάτι κοσμοπολίτικο κι εξωστρεφές, αυτό, δηλαδή, που πολύ συχνά λείπει από την ίδια τη χώρα. Αρκετοί Ελληνες αγκαλιάζουν τ’ αγγλικά, γιατί αυτά προσδίδουν μία ανοικτότητα στην καθημερινότητα. Αποζητούν κάτι που να λέει μέλλον και ταχύτητα, όπως ακριβώς το λένε τα ρήματα στ’ αγγλικά που αστράφτουν σαν οχήματα χωρίς οδηγό, σαν πύραυλοι, σαν κάτι από το 2070 τέλος πάντων.
Υπάρχει λύση: η αγάπη
Η γλώσσα θέλει νέο αίμα και νέα σώματα (ανεξαρτήτως χρώματος ή καταγωγής) που τη μιλούν. Θέλει να διαβάζεται, να γίνεται ποιήματα. Να διαδίδεται παντού στον κόσμο, όχι με μίζερες φιλολογίστικες κορώνες και εθνικοπατριωτικά λογύδρια, που χαρίζουν άφθονο γέλιο σε οποιονδήποτε σοβαρό άνθρωπο, αλλά μέσα απ’ την αγάπη. Και δεν χρειάζεται να θρηνολογούμε τις ανθρωπιστικές σπουδές που υποχωρούν παντού στον κόσμο και μαζί τους υποχωρεί και μία βαθιά ρίζα ενδιαφέροντος για τον ελληνόφωνο πολιτισμό. Χρειάζεται να αγαπήσουμε περισσότερο, να μεταφράσουμε περισσότερο, να παραγάγουμε περισσότερο και να διακηρύξουμε την αγάπη μας με κάθε τρόπο. Αγαπάμε πραγματικά τα σπουδαία κείμενα που εμείς τα λέμε «αρχαία» κι ο υπόλοιπος κόσμος «λογοτεχνία»; Ή τα σεβόμαστε από απόσταση, χωρίς να έχουμε ιδέα πόσο διασκεδαστικά και σκανδαλώδη είναι; Αγαπάμε τη γλώσσα μας όπως είναι τώρα; Τον σύγχρονο ελληνόφωνο πολιτισμό; Αχ, αυτό είναι δύσκολο γιατί προϋποθέτει να δούμε και να αγαπήσουμε εμάς.
Σ’ έναν κόσμο που και κατακερματίζεται και ομογενοποιείται, τα ελληνικά είναι νησί με θησαυρούς. Και ναι, οκέι, είναι «αναποτελεσματικό» να γράφεις στα ελληνικά, να λιώνεις με τις ώρες πάνω απ’ τον Ομηρο, να ξυπνάς λίγο νωρίτερα, για να διαβάσεις Σεφέρη πριν πιάσεις δουλειά. Είναι αναποτελεσματικό, όμως, με τον τρόπο που είναι αναποτελεσματικό να ερωτεύεσαι, να έχεις φυτά στο σπίτι, να χαμογελάς ή να λες «ευχαριστώ» χωρίς λόγο.
Πράγματα που με κάνουν να πιστεύω στην ανθρωπότητα αυτή την εβδομάδα
Οσοι αρνούνται να δουν «λογική» στους πολέμους. Το στυλ κι η ομορφιά στις ταινίες του Τζάρμους. Τα μπαλκόνια τα μεσημέρια, όταν στεγνώνουν τ’ απλωμένα ρούχα κι οι γάτες κάνουν ηλιοθεραπεία. Οι λεμονιές της Αθήνας κι η εγγύτητα της Αθήνας στη θάλασσα. Η ιδέα της νηστείας: η θέση ενός ήσυχου, προσωπικού στόχου στέρησης σ’ ένα περιβάλλον χαζοβιόλικης κατανάλωσης.
24/9/1828: Ίδρυση της Ταχυδρομικής Υπηρεσίας
Τα πρώτα γραφεία της Ταχυδρομικής Υπηρεσίας ανοίγουν στο Ναύπλιο (τότε πρωτεύουσα της Ελλάδας), στην Τρίπολη, στην Επίδαυρο και στο νησί της Σύρου. Σχετικός δικτυακός τόπος: http://www.elta.gr/
24/9: Ευρωπαϊκή Ημέρα Σχολικού Αθλητισμού Η συγκεκριμένη ημέρα αποτελεί μια ευκαιρία κινητοποίησης μαθητών/τριών, γονέων/κηδεμόνων, εκπαιδευτικών προς έναν ενεργό τρόπο ζωής, ο οποίος συμβάλλει στην καλύτερη υγεία και ενισχύει τις σχολικές επιδόσεις. Στόχος της Ευρωπαϊκής Ημέρας Σχολικού Αθλητισμού είναι η αλλαγή κουλτούρας της νέας γενιάς προς έναν δραστήριο, πιο ενεργό τρόπο ζωής που οδηγεί στην υγεία, σωματική και ψυχική. - Σχετικές αναρτήσεις
Τα σημερινά θέματα των Πανελλαδικών Εξετάσεων
Υπολογισμός μορίων 2025
ΙΕΠ προγράμματα σπουδών
100 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ
1821 – 2021 Οι μαθητές γράφουν: Λογοτεχνία και Ελληνική Επανάσταση του 1821
Υιοθετώ ένα ιστορικό πρόσωπο, ένα επίτευγμα ή καλλιτεχνικό ρεύμα από το Βυζάντιο και την Δυτική Ευρώπη (Μεσαίωνας – Αναγέννηση – Διαφωτισμός)
Η πλούσια ιεραποστολική δράση του ουρανοβάμονος Αποστόλου των Εθνών Παύλου έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσουν το σωτήριο μήνυμα του Ευαγγελίου του Χριστού άνδρες και γυναίκες που σαγηνεύτηκαν από το σταυροαναστάσιμο κήρυγμά του και αναδείχθηκαν κατόπιν πύρινοι κήρυκες της χριστιανικής διδασκαλίας. Ανάμεσα στις αγιασμένες μορφές που εγκολπώθηκαν τον Κύριο ημών Ιησού Χριστό μέσα από τη διδασκαλία […]
Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης ( 24 Σεπτεμβρίου) Ο όσιος Σιλουανός —κατά κόσμον Συμεών Ιβάνοβιτς Αντόνωφ— γεννήθηκε το 1866 σε οικογένεια χωρικών της περιφερείας Ταμπώβ της Ρωσίας. Από την ηλικία των τεσσάρων ετών αναρωτιόταν: «Πού είναι αυτός ο Θεός; Όταν μεγαλώσω, θα γυρίσω όλη την γη αναζητώντας τον!» Στη νεανική του ηλικία όταν άκουσε το βίο […]
Ο Αρχιμανδρίτης Ζαχαρίας Ζάχαρου της Ι. Μ. Τιμίου Προδρόμου Έσσεξ Αγγλίας μιλάει για τον Άγιο Σιλουανό τον Αθωνίτη και τον Γέροντα Σωφρόνιο Σαχάρωφ, που έζησε ως μοναχός στο Άγιον Όρος με τον Άγιο Σιλουανό και συνέγραψε τον θαυμαστό βίο του πνευματικού πατέρα του. Your browser does not support the audio tag.
(Επιμέλεια Στέλιος Κούκος) Αρχιμανδρίτης Αιμιλιανός Σιμωνοπετρίτης Λόγοι ασκητικοί Ερμηνεία στον Αββά Ησαΐα Εκδόσεις Ίνδικτος Οι λόγοι του αββά Ησαΐα είναι πολύ απλοί ως προς τη γλώσσα και τα νοήματά τους, βαθείς όμως ως προς το περιεχόμενό τους. Χαίρεται κανείς να τους διαβάζη, διότι έχει την εντύπωσι ότι βρίσκεται σε έναν ανθώνα με λουλούδια ποικίλων χρωμάτων […]
(Επιμέλεια Στέλιος Κούκος) Όταν λοιπόν έφθασαν εις τον ωρισμένον τόπον έκλινεν ο μακάριος Νικόλαος τα γόνατα και όσον ηδύνατο εξήπλωσε τον λαιμόν του, διά να τον αποκεφαλίση ο δήμιος ευκόλως και ταχέως· προσευχόμενος δε απετμήθη την μακαρίαν αυτού κεφαλήν εις τας κγ’ (23) Σεπτεμβρίου, ημέραν Δευτέραν, εν έτει ͵αχοβ’ (1672) και έλαβε του Μαρτυρίου τον […]
(Επιμέλεια Στέλιος Κούκος) Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης Ομιλία 40 Στον πάνσεπτο του Χριστού Προφήτη και Πρόδρομο και Βαπτιστή Ιωάννη 1 Αν ο θάνατος των οσίων είναι άξιος τιμής και η μνήμη δικαίων πρέπει να συνοδεύεται με εγκώμια, πόσο μάλλον πρέπει να τελούμε με εγκώμια τη μνήμη της ακροτάτης κορυφής των οσίων και δικαίων, του […]
Η Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών (Ε.Μ.Σ.) και το Αυστραλιανό Ινστιτούτο Μακεδονικών Σπουδών (Α.Ι.Μ.Σ.) με αφορμή τη συμπλήρωση 10 χρόνων λειτουργίας του Δικτύου Επικοινωνίας Ομογενών Μακεδόνων (Δ.Ε.Ο.Μ.) της Ε.Μ.Σ. [2016-2026] και των 40χρονων του Αυστραλιανού Ινστιτούτου Μακεδονικών Σπουδών (Α.Ι.Μ.Σ.) [1986-2026] συνδιοργανώνουν εορταστική εκδήλωση την Τετάρτη 23 Σεπτεμβρίου 2026, ώρα 18:30 στην Αίθουσα Διαλέξεων της Ε.Μ.Σ. Στο πλαίσιο […]
Την Κυριακή 22 Σεπτεμβρίου, στα χρόνια του αυτοκράτορα Μαυρικίου (582–602), η Θεσσαλονίκη πληροφορήθηκε ότι μεγάλη εχθρική δύναμη κατευθυνόταν εναντίον της. Τη νύχτα οι επιτιθέμενοι έφθασαν στο «φρούριον τῆς καλλινίκου μάρτυρος Ματρώνης» και, μέσα στο σκοτάδι, το εξέλαβαν αρχικά ως την ίδια την πόλη. Με το πρώτο φως της ημέρας αντίκρισαν τη Θεσσαλονίκη σε μικρή απόσταση […]
Ο δρ Τόμας Σομπότκα, επικεφαλής του Ινστιτούτου Δημογραφίας της Βιέννης, επισημαίνει σε συνέντευξή του στην εφημερίδα «Καθημερινή» (15/16 Αυγούστου 2026), ότι «δεν έχει πια την ίδια αξία να είσαι γονιός», και τονίζει ότι η πολιτική τού να δίδονται οικονομικά κίνητρα δεν έχει μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα , καθώς το κόστος ανατροφής των παιδιών παραμένει τεράστιο, τόσο σε […]
Προκήρυξη 1 θέσης μέλους του Συμβουλίου Αξιολόγησης και Πιστοποίησης (ΣΑΠ) της ΕΘΑΑΕ για τον επιστημονικό κλάδο των Οικονομικών ή Κοινωνικών Επιστημών, εξέδωσε η διοίκηση της Ανεξάρτητης Αρχής. Πατήστε εδώ για να ανοίξετε την Προκήρυξη
Tην πρώτη εβδομάδα του Οκτωβρίου θα ανακοινώσει ο ΕΟΠΠΕΠ τις ημερομηνίες υποβολής αιτήσεων για τη συμμετοχή των υποψηφίων στις εξετάσεις πιστοποίησης αποφοίτων του Μεταλυκειακού Έτους – Τάξης Μαθητείας των ΕΠΑΛ, δήλωσε στο esos η Διευθύνουσα Σύμβουλος του ΕΟΠΠΕΠ Γεωργία Ρεμπούτσικα. Οι εξετάσεις θα διεξαχθούν για 28 ειδικότητες.
Η συντριπτική πλειοψηφία όσων πρώτευσαν φέτος στην εισαγωγή τους στα Τμήματα του Πανεπιστημίου Μακεδονίας ήταν… γένους θηλυκού. Από τα 17 παιδιά, τα 14 ήταν κορίτσια και μόνον τρία αγόρια. Με την εντυπωσιακή αυτή... επικράτηση, καθώς και την εξίσου εντυπωσιακή συμμετοχή περίπου 400 νέων φοιτητών και φοιτητριών πραγματοποιήθηκε σήμερα η κεντρική εκδήλωση της Εβδομάδας Υποδοχής Πρωτοετών […]
Τετραμελή επιτροπή σύνταξης προδιαγραφών για την π προμήθεια εξοπλισμού για τα εργαστήρια κεντήματος, πλεξίματος και κεραμικής στα Δημοτικά Σχολεία, προϋπολογισμού 4 εκ. ευρώ, συγκρότησε το υπουργείο Παιδείας, ως εξής: 1. Άννα Καρατζάνη, κλάδου ΤΕ Συντηρητών Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης με Γνωστικό Αντικείμενο "Ιστορία και Προστασία Πολιτιστικών Τεκμηρίων από Ύφασμα", Επίκουρη Καθηγήτρια στο τμήμα Συντήρησης Αρχαιοτήτων […]
Τις προϋποθέσεις υπαγωγής στην ειδική κατηγορία υποψηφίων Αλλοδαπών - Αλλογενών στις στις Ανώτατες Εκκλησιαστικές Ακαδημίες και τα Τμήματα Θεολογικών Σχολών τωνπου προτείνονται από την Εκκλησία της Ελλάδος, ορίζει απόφαση της υπουργού παιδείας Σοφίας Ζαχαράκη, η οποία δημοσεύθηκε σήμερα στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης. Πατήστε εδώ για να ανοίξετε το ΦΕΚ Ειδικότερα, η απόφαση ορίζει τα […]
Τις προϋποθέσεις υπαγωγής στην ειδική κατηγορία υποψηφίων Αλλοδαπών - Αλλογενών ,που προτείνονται από την Εκκλησία της Ελλάδος, στις Ανώτατες Εκκλησιαστικές Ακαδημίες ορίζει απόφαση της υπουργού παιδείας Σοφίας Ζαχαράκη, η οποία δημοσεύθηκε σήμερα στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης. Πατήστε εδώ για να ανοίξετε το ΦΕΚ Ειδικότερα, η απόφαση ορίζει τα εξής: Άρθο 1
Καθορίστηκε, με απόφαση της υπουργού Παιδείας Σοφίας Ζαχαράκη, ο τρόπος διδασκαλίας του μαθήματος της Ηθικής, το οποίο απευθύνεται αποκλειστικά στους/στις μαθητές/τριες που απαλλάσσονται από το μάθημα των Θρησκευτικών, ως εξής:
Την άμεση αναμόρφωση του νέου πλαισίου για τις εκπαιδευτικές δράσεις και μετακινήσεις των μαθητών της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης ζητά με κοινοβουλευτική ερώτηση προς την υπουργό Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη,ο τομεάρχης Παιδείας του ΠΑΣΟΚ Στέφανος Παραστατίδης, καθώς, όπως υποστηρίζει, οι νέες ρυθμίσεις επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο το σχολείο με γραφειοκρατικές διαδικασίες και ευθύνες που δεν ανήκουν στους εκπαιδευτικούς. Ο […]
Από το υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού γνωστοποιείται ότι οι βαθμολογίες των Επαναληπτικών Πανελλαδικών Εξετάσεων ΓΕΛ 2026 στα μαθήματα Γενικής Παιδείας και Προσανατολισμού ανακοινώνονται σήμερα, Τετάρτη 23-9-2026 το μεσημέρι, στα ΓΕΛ της χώρας που είχαν αντίστοιχους υποψηφίους. Διευκρινίζεται ότι οι καταστάσεις που αναρτώνται στα Λύκεια θα περιέχουν μόνο τον κωδικό κάθε υποψηφίου και τα βαθμολογικά […]
Χρησιμοποιούμε cookies για να σας προσφέρουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία στη σελίδα μας. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε τη σελίδα, θα υποθέσουμε πως είστε ικανοποιημένοι με αυτό.