Ιαν 10 2023

Η θρησκευτική και διανοητική μόρφωση των παιδιών, Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως

https://www.faneromenihol.gr/index.php/keimena/iera-paradosi/paterika-keimena-2/6895-i-thriskeftiki-kai-dianoitiki-morfosi-ton-paidion-agiou-nektariou-pentapoleos

agnektariosΟ πιο αρμόδιος τρόπος, με τον οποίο μπορεί να επιτευχθεί η πνευματική (διανοητική) και η θρησκευτική μόρφωση του ανθρώπου, είναι εκείνος που ξεκινά από αυτή τη βρεφική ηλικία. Επειδή όμως οι μόνοι άμεσοι και αρμόδιοι δάσκαλοι αυτής της ηλικίας είναι οι μητέρες, γι’ αυτό και είναι ανάγκη αυτές πρώτα να παίρνουν επιμελημένη ανατροφή, γιατί αυτές θα χρησιμεύσουν για τα παιδιά τους ως εικόνες, των οποίων πιστά αντίγραφα θα γίνουν αυτά. Διότι κάπως έτσι στα χνάρια των μητέρων προχωρούν με ακρίβεια τα παιδιά, ώστε μπορούμε να πούμε ότι ένα χνάρι υπάρχει πάνω στο έδαφος, το χνάρι της μητέρας. Το παιδί τόσο πολύ μιμείται τα πλεονεκτήματα ή τα ελαττώματα της μητέρας, ακόμη και τη φωνή και το ύφος, ώστε πολύ εύστοχα θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε τα παιδιά με τον φωνογράφο, η ορειχάλκινη πλάκα του οποίου δέχεται πρώτα τα ίχνη της φωνής και στη συνέχεια την εκπέμπει με τον ίδιο τόνο, το ίδιο ύφος και με τον ίδιο χρωματισμό, με τον οποίο εκφωνήθηκε.

Άρα απαιτείται μεγάλη προσοχή στην ανατροφή των μητέρων, γιατί η ελλιπής ανατροφή τους θα έχει ως αναπόφευκτα αποτελέσματα την επιλήψιμη ανατροφή των παιδιών τους, η οποία θα τα κάνει δυστυχισμένα και μάστιγες της κοινωνίας.
Οι μητέρες, και για τον υψηλό τους προορισμό και για την προσωπική τους αξία, είναι ανάγκη από τη βρεφική ηλικία να παίρνουν την πρέπουσα ανατροφή.
Και πρέπουσα σ’ αυτές ανατροφή είναι αυτή που έχει ως αντικείμενο μορφώσεως τον νου και την καρδιά, γιατί αυτά τα δύο είναι τα δύο κέντρα, γύρω από τα οποία περιστρέφεται η πνευματική και ηθική μόρφωση του ανθρώπου. Εάν παραμεληθεί το ένα από τα δύο, η μόρφωση είναι ατελής και χωλαίνει. Ο νους και η καρδιά, αν και είναι όργανα μιας ψυχής, όμως έχουν ανάγκη από διαφορετικά μέσα και τρόπους μορφώσεως.

Η καρδιά ανήκει στον μεταφυσικό κόσμο και ο νους στον φυσικό, γι’ αυτό και κάθε ένα απ’ αυτά είναι ανάγκη να διδάσκεται τις δικές του αλήθειες. Και η αλήθεια του νου είναι η παιδεία και η επιστήμη, της καρδιάς όμως είναι οι υπερφυσικές αλήθειες και η θρησκεία. Είναι λοιπόν ανάγκη να παρέχουμε στα κορίτσια μας παιδεία και θρησκεία, για να μπορέσουν να τα μεταδώσουν και στα δικά τους παιδιά.
Η παιδεία και η θρησκεία είναι οι δύο φωτεινοί φάροι που οδηγούν τον ποντοπόρο άνθρωπο κατά το πολυκύμαντο στάδιο της ζωής του και τον προφυλάσσουν από κάθε ναυάγιο και από κάθε επικίνδυνη πρόσκρουση. Είναι τα δύο μάτια της ψυχής, με τα οποία βλέποντας βαδίζει απρόσκοπτα την οδό της αλήθειας που οδηγεί στην ευδαιμονία και τη σωτηρία. Είναι τα δύο όργανα που
τον οδηγούν στην τελείωση, τα οποία χρησιμοποιώντας ο άνθρωπος αναδεικνύεται άξιος της υψηλής του καταγωγής και ον της υψίστης περιωπής.
Μόνο αν μορφωθούν με αυτόν τον τρόπο οι μητέρες μπορούν να αναδείξουν χρηστά παιδιά, καλούς πολίτες και γενναιόφρονες άνδρες. Μήπως οι μητέρες των αγίων Τριών Ιεραρχών που εορτάζουν σήμερα, δεν μας δίνουν ένα τέτοιο λαμπρό παράδειγμα;
Αυτές τόσο πολύ αγαπούσαν την παιδεία και από τόσο μεγάλο θρησκευτικό ζήλο και ζωηρό θρησκευτικό συναίσθημα κατέχονταν, ώστε είχαν πλήρη πεποίθηση ότι με το δικό τους παράδειγμα διοχέτευσαν στις καρδιές των παιδιών τους τον έρωτά τους για την παιδεία και τον ζήλο προς την θρησκεία, και έτσι δεν δίστασαν καθόλου να παραδώσουν τα παιδιά τους σε δασκάλους εθνικούς (ειδωλολάτρες), για να αναπτυχθούν όπως έπρεπε διανοητικά, χωρίς να ανησυχούν καθόλου για μια τέτοια διδασκαλία, διότι είχαν εμπιστοσύνη στον εαυτό τους. Ήξεραν ότι τίποτε δεν θα μπορέσει να κλονίσει τις θρησκευτικές αρχές και πεποιθήσεις των γιων τους, γιατί αυτές οι αρχές με πολλή φροντίδα είχαν οικοδομηθεί πάνω σε πέτρα!
Έχοντας, λοιπόν, εμπιστοσύνη στον εαυτό τους η Νόννα και η Εμμέλεια, οι καλές και ενάρετες μητέρες του Βασιλείου και του Γρηγορίου, τους στέλνουν στην Αθήνα, η οποία ήταν εστία της παιδείας και των φώτων αλλά και το κέντρο της ειδωλολατρίας, όπου η εθνική θρησκεία ήταν εγκατεστημένη με όλη της τη μεγαλοπρέπεια. Και πράγματι οι πεποιθήσεις τους δεν διαψεύσθηκαν. Οι δύο νέοι σπουδαστές έχοντας μέσα στην καρδιά τους ζωηρή τη φλόγα της πίστης τους στον Χριστό έμειναν ανεπηρέαστοι σε όλο το διάστημα των σπουδών τους. Δεν κλονίστηκαν ούτε από τη διδασκαλία των Σοφιστών, που συστηματικά πολεμούσαν τον Χριστιανισμό, ούτε δελεάστηκαν από τις μεγαλοπρεπείς τελετές της εθνικής λατρείας, αλλά επανήλθαν στις μητέρες τους ακμαίοι και ζωηροί στις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, αμοιβή οι ίδιοι σ’ αυτές για τους παιδαγωγικούς κόπους, τη μητρική φροντίδα και την αρετή τους.
Πραγματικά η αμοιβή ήταν πλούσια, γιατί απολάμβαναν τους γιους τους ως μέλη Χριστού, επομένως και μέλη δικά τους. Γιατί εκείνος που δεν είναι μέλος Χριστού, δεν μπορεί να είναι μέλος ούτε χριστιανής μητέρας, αφού η χριστιανή μητέρα που είναι μέλος Χριστού είναι αδύνατο να έχει μέλος διαφορετικό, μέλος σάπιο, μέλος διεφθαρμένο. Άρα η απομάκρυνση των γιων τους από τον Χριστό θα ήταν καταστροφή. Ταιριάζει λοιπόν να ονομάσουμε την τήρηση της πίστεως των γιων τους στον Χριστό ως αμοιβή προς αυτές, πράγμα που ποτέ δεν θα συνέβαινε εάν οι μητέρες δεν είχαν χριστιανική μόρφωση. Πόσο τότε θα πονούσαν! Πόσο θα κατηγορούσαν τον εαυτό τους! Αλλά θα ήταν πια αργά.
Και η μητέρα του Ιωάννη, η καλή και ενάρετη Ανθούσα, στα είκοσί της χρόνια έμεινε χήρα και έχοντας μόνο έναν γιο αφιερώθηκε όλη στην ανατροφή του, βάζοντας σε μεγαλύτερη μοίρα τη φροντίδα για την ανατροφή του γιου της παρά έναν δεύτερο γάμο. Το ίδιο και αυτή, όταν ο αγαπημένος της μονογενής γιος έφτασε στην κατάλληλη ηλικία και είχε ανάγκη από ανώτερη εκπαίδευση, δεν δίστασε να τον παραδώσει στα χέρια εθνικού δασκάλου προς ανάπτυξη των πνευματικών του δυνάμεων.
Η πεποίθηση στην πίστη της ήταν πεποίθηση και στο παιδί της, διότι γνώριζε καλά ότι όλη την πίστη της την είχε βάλει στην ψυχή του αγαπητού της γιου, και δεν διαψεύσθηκε. Γιατί ο Ιωάννης αμέσως μετά το πέρας των σπουδών του, αφού ελάχιστο χρόνο ασχολήθηκε με το επάγγελμα του ρήτορα, παραδόθηκε ολοκληρωτικά στην υπηρεσία της Εκκλησίας. Ο Λιβάνιος, ο δάσκαλος του Ιωάννη, βλέποντας την επιτυχία της προσχώρησης του Ιωάννη στη χριστιανική θρησκεία, με μεγάλο πόνο αναφώνησε: «Αλίμονο, τι υπέροχο χαρακτήρα έχουν οι γυναίκες στους Χριστιανούς!» δείχνοντας έτσι την αιτία της επιτυχίας.
Πραγματικά πόσο ωραία, πόσο λαμπρά παραδείγματα παρουσιάζονται μπροστά μας οι ευσεβείς αυτές μητέρες! Πόσο θαυμαστές εικόνες! Πόσο θαυμαστά πρότυπα! Ποιος μπορεί να αρνηθεί ότι οι μητέρες αναδεικνύουν τους μεγάλους και ενάρετους άνδρες;
Σύμφωνα λοιπόν με τα παραδείγματα αυτά είναι ανάγκη να δώσουμε την κατάλληλη μόρφωση στις μητέρες, ξεκινώντας από την παιδική τους ηλικία, για να είμαστε βέβαιοι για τη μελλοντική καρποφορία και τα αποτελέσματα.
Έτσι είναι ανάγκη να δώσουμε μόρφωση στα παιδιά μας και θρησκευτική και διανοητική, για να τα αναδείξουμε άξια του προορισμού τους. Είναι ανάγκη λοιπόν να συνυπάρχουν παιδεία ευσεβής και θρησκεία μουσοτραφής, διότι τα δύο αυτά είναι τα μόνα ασφαλή εφόδια στη ζωή τους που μπορούν με πολλούς τρόπους να βοηθήσουν τον άνθρωπο.
(30 Ιαν. 1889)
[Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως, Λόγος εκφωνηθείς εν τω Αχιλλοπουλείω Παρθεναγωγείω κατά την Εορτήν των Τριών Ιεραρχών (απόσπασμα)

Δεκ 27 2022

Ακρότητες της πολιτικής ορθότητας

ΑΠΟΨΕΙΣ

Η πολιτική ορθότητα μπορεί να είναι ένα εργαλείο προκειμένου να θεραπευτούν άρρωστα φαινόμενα και να εκπαιδευτεί και να ευαισθητοποιηθεί η κοινή γνώμη μιας χώρας. Μπορεί όμως και να μετατραπεί σε κάτι πολύ ακραίο, ακόμη και γελοίο

25.12.2022 • 20:59
UPD: 21:08 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Η πολιτική ορθότητα μπορεί να είναι ένα εργαλείο προκειμένου να θεραπευτούν άρρωστα φαινόμενα και να εκπαιδευτεί και να ευαισθητοποιηθεί η κοινή γνώμη μιας χώρας. Μπορεί όμως και να μετατραπεί σε κάτι πολύ ακραίο, ακόμη και γελοίο. Σε αυτό το σημείο μοιάζει να πλησιάζουν τα αμερικανικά πανεπιστήμια, τα οποία συχνά ακολουθούν και τα πανεπιστήμια των δυτικών χωρών. Ολο και περισσότεροι άνθρωποι που διδάσκουν ή σπουδάζουν σε αυτά νιώθουν ότι, στην καλύτερη περίπτωση, πνίγονται από τον οδοστρωτήρα της πολιτικής ορθότητας. Και δεν μιλάμε για οπαδούς του Τραμπ ή νοσταλγούς του Ρέιγκαν. Αλλά ακόμη και για ανθρώπους που για τα ελληνικά και τα ευρωπαϊκά δεδομένα είναι κεντροαριστεροί ή αριστεροί. Κανείς δεν μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα γιατί διατρέχει τον κίνδυνο να δεχθεί βιτριολικές επιθέσεις αν ξεφύγει, έστω και λίγο, από τον ζουρλομανδύα του τι επιτρέπεται και τι όχι. Ενας καθηγητής που σε καμία περίπτωση δεν είναι ρατσιστής χάνει τη δουλειά του γιατί διαβάζει μια νουβέλα στην τάξη και δεν παραλείπει μια φράση που θεωρείται ότι προσβάλλει έναν φοιτητή. Το Stanford, ένα από τα σημαντικότερα πανεπιστήμια στον κόσμο, εκδίδει λίστα με απαγορευμένες λέξεις. Οι Αμερικανοί χρησιμοποιούσαν τη φράση «δεν έχει νόημα να χτυπάς ένα άλογο που έχει πεθάνει», εννοώντας ότι δεν έχει νόημα να επιμένεις σε κάτι αν έχει τελειώσει. Οχι πια! Γιατί θεωρείται ότι συγκαλύπτει βίαιες και καταδικαστέες συμπεριφορές αγριότητας απέναντι στα ζώα. Ο κατάλογος του τι επιτρέπεται και τι όχι δεν τελειώνει ποτέ. Ούτε βέβαια και ο κατάλογος των αιτημάτων που ξεκίνησε με τις τουαλέτες τριών τύπων και συνεχίζει.

Ο κατάλογος του τι επιτρέπεται και τι όχι στα αμερικανικά πανεπιστήμια δεν τελειώνει ποτέ. Το Stanford, από τα σημαντικότερα πανεπι- στήμια στον κόσμο, εκδίδει λίστα με απα- γορευμένες λέξεις.

Αρχικά αυτού του είδους ο φανατισμός αποξένωνε κομμάτια του πληθυσμού που ανήκαν στα δεξιά της αμερικανικής κοινωνίας ή εθεωρούντο λούμπεν ή οπισθοδρομικά. Με το πέρασμα του χρόνου όμως αποξενώνει και όσους απλά θέλουν να σκέπτονται με ανοιχτό μυαλό, να εκφράζονται ελεύθερα και να μη νιώθουν την παρουσία της «αστυνομίας πολιτικής ορθότητας» πάνω από το κεφάλι τους. Είναι απίστευτο πόσες φορές ακούς λογικούς, μετριοπαθείς ακαδημαϊκούς ή φοιτητές να εξοργίζονται και να φωνάζουν, πίσω από κλειστές πόρτες πάντα και με ιδιαίτερη προσοχή, «αυτό το πράγμα δεν αντέχεται».

Ρώτησα έναν φίλο καθηγητή σε σημαντικό αμερικανικό πανεπιστήμιο, ο οποίος έχει κεντροαριστερές απόψεις, πόσο θα διαρκέσει αυτό το φαινόμενο μέχρι να ξαναπάει το εκκρεμές κάπου στη μέση. Ο ίδιος είχε περάσει μια εξαιρετικά δυσάρεστη εμπειρία που τον είχε βάλει στο επίκεντρο ενός μικρού τσουνάμι χωρίς κανέναν πραγματικό λόγο. Αντιμετωπίζει όμως στωικά την κατάσταση και απάντησε πως θα χρειαστεί τουλάχιστον μία γενιά ακόμη έως ότου ισορροπήσει η κατάσταση. Με μεγάλο όμως κόστος και, το κυριότερο, με πολλές πολιτικές παρενέργειες, γιατί –ως γνωστόν– η δράση φέρνει πάντοτε αντίδραση όταν κινείται σε ακραία και παράλογα επίπεδα.

Δεκ 27 2022

Το Ρωσικό Κόμμα και η ταυτότητα των Ελλήνων

ΑΠΟΨΕΙΣ
ΛΙΝΑ ΛΟΥΒΗ
04.12.2022 • 20:40 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Ο διαχωρισμός των Ελλήνων σε ρωσόφιλους, αγγλόφιλους ή γαλλόφιλους είχε αρχίσει πολύ πριν από το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης. Από την εποχή της Μεγάλης Αικατερίνης και των Ναπολεόντειων πολέμων, ξένοι πράκτορες και πρόξενοι, έχοντας διαμορφώσει διαφόρων ειδών δικτυώσεις στις οθωμανικές – ελληνικές επαρχίες, παρακινούσαν τους κατοίκους σε εξέγερση υποσχόμενοι συμπαράσταση. Ετσι, οι Ελληνες είχαν αρχίσει να διαχωρίζονται ανάλογα με τη Δύναμη, την επέμβαση της οποίας ευνοούσαν ή προσδοκούσαν περισσότερο. Οι προεστοί της Πελοποννήσου π.χ. προσέβλεπαν στη βοήθεια της Ρωσίας, έχοντας όμως εναποθέσει μέρος των ελπίδων τους και στη Γαλλία.

Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης αναπτύχθηκαν ξένα δίκτυα, γνωστά ως «μηχανορραφίες», που δρούσαν με στόχο να προωθήσουν πρόσωπα που θα μπορούσαν να τεθούν επικεφαλής του ελληνικού κράτους. Η προώθηση του Ιωάννη Καποδίστρια ως κυβερνήτη της Ελλάδας –την ίδια στιγμή που η Γαλλία προωθούσε τον δούκα του Νεμούρ και η Αγγλία τον Λεοπόλδο του Σαξ Κόμπουργκ– υποστηριζόταν από φιλέλληνες εγκατεστημένους στην Ευρώπη και Επτανήσιους, ενώ το 1825 ο Κολοκοτρώνης και άλλοι αγωνιστές υπέγραφαν αίτηση με την οποία προσφερόταν υποταγή στη Ρωσία.

Μετά την αδυναμία των επαναστατών να αντιμετωπίσουν τα στρατεύματα του Ιμπραήμ, οι κυρίαρχες φατρίες Μαυροκορδάτου, Κωλέττη και Κολοκοτρώνη, που είχαν εν τω μεταξύ δημιουργηθεί στην επαναστατημένη Ελλάδα, θα αποτελέσουν τον πυρήνα των τριών σταθερών κομμάτων: του Αγγλικού, Γαλλικού και Ρωσικού, αντίστοιχα, τα οποία ωστόσο, σύμφωνα με τον Μάρκο Ρενιέρη, ήταν μόνο δύο: το «ανατολικό» και το «δυτικό». Το Ρωσικό Κόμμα συγκροτήθηκε πιο εύκολα από τα άλλα δύο σε ισχυρή ομάδα· η κοινή ορθόδοξη πίστη με τους Ρώσους, καθώς και η δράση των Ρώσων πρακτόρων στα προεπαναστατικά χρόνια είχαν συμβάλει καθοριστικά στον φιλορωσισμό των Ελλήνων. Εξάλλου η δημιουργία της Επτανήσου Πολιτείας (1800-1807) και η μετριοπαθής συνταγματική διακυβέρνηση που εισήγαγε η ρωσική κατοχή στα Επτάνησα είχαν κάνει τη Ρωσία, σε σύγκριση με την αγγλική «τυραννία» που την ακολούθησε, πολύ συμπαθή σε μεγάλη μερίδα Ελλήνων.

Η καποδιστριακή διακυβέρνηση έπαιξε σημαντικό ρόλο ώστε το Ρωσικό κόμμα να αποκτήσει εθνική εμβέλεια, συνοχή και σαφείς θέσεις. Αντιστεκόμενο στην «ξενόφερτη» βαυαρική διοίκηση και εκφράζοντας τη δυσαρέσκειά του για τον καθολικό βασιλιά Οθωνα, διατήρησε την ισχύ του και την περίοδο της απόλυτης μοναρχίας. Θεωρώντας θεμέλιο της κοινωνίας τη θρησκεία και την ανατολική παράδοση, απέρριπτε τον κοσμοπολιτισμό, τη δυτική παιδεία και τις ιδέες του Διαφωτισμού, στοιχεία που χαρακτήριζαν τα «δυτικά» κόμματα, τα οποία ήταν επηρεασμένα και από τον ευρωπαϊκό φιλελεύθερο αντιρωσισμό.

Στις βαθιές πολιτικές διαιρέσεις που ακολούθησαν τον Κριμαϊκό Πόλεμο έως πολύ αργότερα, το πνεύμα της αντιπαράθεσης ανάμεσα σε «ανατολικούς» και «δυτικούς» διατηρήθηκε σχεδόν αλώβητο.

Ως προς το εκκλησιαστικό ζήτημα, το οποίο αντανακλούσε την κατεξοχήν ιδεολογική σύγκρουση και το βαθύτατο δίλημμα που κυριαρχούσε στην ελληνική κοινωνία για τον προσανατολισμό του κράτους προς την Ανατολή ή τη Δύση, την παράδοση ή τη νεωτερικότητα, το Ρωσικό Κόμμα παρέμεινε σταθερό στη θέση του εναντίον του Αυτοκεφάλου. Κρίνοντας την Εκκλησία της Ελλάδος «σχισματική», διακήρυσσε ότι η ανεξάρτητη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Εκκλησία σήμαινε την αποκοπή του νεαρού βασιλείου από τις εθνικές του ρίζες και την αποδυνάμωση των Ελλήνων από το κυριότερο στοιχείο του «εθνισμού» τους, την ορθοδοξία.

Ο Κριμαϊκός Πόλεμος που ξέσπασε το 1853 ανάμεσα στη Ρωσία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν η επιβεβαίωση των φόβων του Ρωσικού κόμματος. Η συμμαχία της Αγγλίας και της Γαλλίας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία εναντίον της Ρωσίας και η απροσχημάτιστη επέμβαση των κανονιοφόρων τους στον Πειραιά, έδωσαν την ευκαιρία στους ρωσόφιλους να εκδηλώσουν τη δυσαρέσκεια και την οργή τους απέναντι στις «προστάτιδες» δυτικοευρωπαϊκές Δυνάμεις, ενώ εκείνη ακριβώς την περίοδο πολλοί δυτικότροποι Ελληνες στράφηκαν προς τη Ρωσία. Παράλληλα ο χριστιανισμός, το σημαντικότερο ενοποιητικό στοιχείο του «πολιτισμένου» κόσμου, θα εξελιχθεί στο κυρίαρχο επιχείρημα υπέρ της Ρωσίας και εναντίον της χριστιανικής Δυτικής Ευρώπης, που προτίμησε την ημισέληνο και το κοράνι έναντι του σταυρού και του ευαγγελίου. Η ρωσόφιλη πλευρά, που εκφραζόταν μέσα από την εφημερίδα «Αιών», κάνοντας αναφορές στην τέταρτη Σταυροφορία, θεωρούσε τον πόλεμο ως ρήξη της ορθόδοξης Ανατολής με τους «καταραμένους Λατίνους» και προέβαλε σταθερά την ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ως την ενδεδειγμένη λύση του Ανατολικού Ζητήματος, ενώ, συγκρίνοντας τον τσάρο με τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, καλούσε τους Ελληνες να τον ακολουθήσουν για να ανακτήσουν την Κωνσταντινούπολη.

Υστερα από τη διάλυση των τριών «ξενικών» κομμάτων στο τέλος του Κριμαϊκού Πολέμου, το 1856, η θέση της Ρωσίας για τη λύση του Ανατολικού Ζητήματος υπέρ των «αδελφών Σλάβων», τα συμφέροντα των οποίων συγκρούονταν με αυτά των Ελλήνων, προκάλεσε, όχι μόνο διλήμματα στην ελληνική εξωτερική πολιτική, αλλά και αμηχανία στους ρωσόφιλους Ελληνες. Στις βαθιές πολιτικές διαιρέσεις που ακολούθησαν έως πολύ αργότερα, το πνεύμα της αντιπαράθεσης ανάμεσα σε «ανατολικούς» και «δυτικούς» διατηρήθηκε σχεδόν αλώβητο. Σταθερή πάντως εξακολουθούσε να είναι η προσήλωση της μιας πλευράς των Ελλήνων στη «φωτισμένη Ευρώπη». Το άλλο στρατόπεδο παρέμεινε ακλόνητο στην απόρριψή της· ξεκινώντας από τη Ρωσία, τον ομόδοξο θεματοφύλακα της ανατολικής του ταυτότητας, εύρισκε πάντα ερείσματα στον εκάστοτε αντίπαλο του «δυτικού πνεύματος».

* Η κ. Λίνα Λούβη είναι καθηγήτρια Νεώτερης Ιστορίας του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Δεκ 27 2022

Τα Χριστούγεννα του Μωραϊτίδη

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ο Αλέξανδρος Μωραϊτίδης (1850-1929) είχε προτίμηση στη γιορτή των Χριστουγέννων, αν κρίνουμε από τον αριθμό των διηγημάτων που της αφιέρωσε, ασφαλώς μεγαλύτερο από τον αριθμό των πασχαλινών

Τα Χριστούγεννα του Μωραϊτίδη

«Τα κάλαντα», Νικηφόρος Λύτρας, 1872.
12.12.2022 • 17:44 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Ο Αλέξανδρος Μωραϊτίδης (1850-1929) είχε προτίμηση στη γιορτή των Χριστουγέννων, αν κρίνουμε από τον αριθμό των διηγημάτων που της αφιέρωσε, ασφαλώς μεγαλύτερο από τον αριθμό των πασχαλινών. Το έχει επισημάνει και ο Τέλλος Αγρας, αποδίδοντας το γεγονός στο ότι τα Χριστούγεννα ήταν «η μεγαλύτερη γιορτή των εφημερίδων», τότε που η «λογοτεχνία ήταν σαρξ εκ της σαρκός της Δημοσιογραφίας» («Κριτικά», Γ΄, Ερμής, 1984, σ. 79). Η προτίμηση του Μωραϊτίδη για τα Χριστούγεννα δεν ήταν θεολογική, αλλά συναισθηματική. Το παραδέχεται και ο ίδιος: «Η νυξ των Χριστουγέννων αείποτε έσχεν ιδιαιτέραν επιρροήν επί του νευρικού μου συστήματος» («Τα διηγήματα», Α΄, σ. 44, παραπέμπω στην τρίτομη έκδοση, επιμ. Νίκος Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Γνώση-Στιγμή, 1990-1993). Τα Χριστούγεννα είναι συνδεδεμένα μέσα του με τη θαλπωρή της αναμμένης εστίας στο πατρικό σπίτι των παιδικών χρόνων, με τη λάμπουσα πυρά, μέσα στο καταχείμωνο, με τον αναβρασμό της χύτρας, «το ηδύτερον τούτο της οικογενείας άσμα» (Α΄, 48) και τα ροδοψημένα χαμαλιά (Α΄, 147). Του λείπει πάντα το αναμμένο τζάκι: «Ουδέν επόθησα θερμότερον εν τω μακρώ βίω της ξενιτείας μου ή την απόκτησιν εστίας, παρά την οποίαν καθήμενος να αφαιρούμαι εις τας ελικοειδείς κυμάνσεις της φλογός της και να καίω από καιρού εις καιρόν τόσα αποτυχόντα σχέδια, ως καίουσι τα άχρηστα χαρτία!» (Α΄, 54).

Το ωραιότερο χριστουγεννιάτικο διήγημα του Μωραϊτίδη ή, καλύτερα, εκείνο που μου αρέσει περισσότερο είναι τα «Χριστούγεννα στον ύπνον μου» (1898, Β΄, 173-194). Ο συγγραφέας και αφηγητής ζει στην Αθήνα «άνευ πυράς εις την εστίαν και άνευ ελπίδος εις την καρδίαν» (Α΄, 95), και σαν μην έφταναν αυτά ο νέος μητροπολίτης Αθηνών όρισε να καταργηθεί η νυχτερινή ακολουθία των Χριστουγέννων, γι’ αυτό και οι καμπάνες της εκκλησίας των Ταξιαρχών, στους Αέρηδες, εκείνη τη χρονιά δεν σήμαναν στις δύο μετά τα μεσάνυχτα. Ο αφηγητής έχασε το κέφι του περιμένοντας να σημάνουν, και όταν τελικά σήμαναν κατά τα ξημερώματα τού φάνηκε ο ήχος τους πένθιμος. Δεν πήγε εκκλησία. Χριστούγεννα χωρίς νυχτερινή ακολουθία δεν είναι Χριστούγεννα. «Μου εφάνη πως δεν έκαμα Χριστούγεννα εκείνο το έτος. Ημουν όλην την ημέραν κατηφής και λυπημένος» (Β΄, 173). Ας τον καταλάβουμε αυτόν τον λάτρη της τυπικής τάξεως, όταν θυμώνει τόσο με τον μητροπολίτη: «Ενας ωχρός δεσπότης ως νεκρός, μ’ εσβεσμένην όψιν ως όψιν νεκρού, και με πλέον εσβεσμένην φωνήν, ως φωνήν νεκρού. Βεβαίως και με νεκράν την καρδίαν» (Β΄, 175). Εκείνη τη μελαγχολική ημέρα θα λάβει μια αναπάντεχη πρόσκληση από τον τριτεξάδελφό του Παπαδιαμάντη να πάνε σε φιλικό σπίτι, όπου προσφέρεται χριστουγεννιάτικο δείπνο. Μολονότι άκεφος θα δεχθεί, γιατί ο Παπαδιαμάντης του υπόσχεται πως θα ψάλουν τα τροπάρια της εορτής. Ο οικοδεσπότης, ο κυρ Στρατής, είναι και αυτός ψάλτης στο νεκροταφείο.

Είναι συνδεδεμένα μέσα του με τη θαλπωρή της αναμμένης εστίας στο πατρικό σπίτι των παιδικών χρόνων.

Στο δείπνο τα πράγματα παίρνουν αλλόκοτη τροπή για τον αφηγητή. Στον έναν τοίχο βλέπει πινάκιο με κόλλυβα, στον άλλον νεκρικά στέφανα, ενώ ο οικοδεσπότης τσουγκρίζοντας το ποτήρι του εύχεται «εις υγείαν των πεθαμένων». Ενα αίσθημα θανάτου τον κυκλώνει, αναβιώνει μέσα του παλιός παιδικός φόβος. Αισθάνεται πεθαμένος. Οταν ήρθε η ώρα να ψάλουν τα της εορτής, ο άλλος Αλέξανδρος, που ξέρει το πρόβλημά του, έχει φροντίσει να απομακρύνουν ή να καλύψουν όλα τα νεκρικά αντικείμενα, για να συμμετάσχει στο ψάλσιμο και ο αφηγητής. Το κλίμα αλλάζει, γίνεται πανηγυρικό. Οι τρεις εργένηδες ψάλλουν με ενθουσιασμό, εορτάζουν κατ’ οίκον τη μητρόπολη των εορτών, ενώ ο Στρατής εύχεται τώρα «εις υγείαν των ζωντανών», με την προσθήκη «και του χρόνου διπλοί, βρε παιδιά!» (Β΄, 189). Μα όταν έρχεται η σειρά του να ψάλει αντί για ένα πανηγυρικό τροπάριο των Αίνων της εορτής, θα ψάλει το «Θρηνώ και οδύρομαι» της νεκρώσιμης ακολουθίας, κλαίγοντας σύγκορμος. Τρεις εργένηδες γιορτάζουν μόνοι τους τα Χριστούγεννα, τρώγοντας, πίνοντας, και ψάλλοντας ευφρόσυνα χριστουγεννιάτικα τροπάρια μαζί με νεκρώσιμα! Ασύλληπτη, εκπληκτική εικόνα! Ο αφηγητής ξαναγυρίζει τώρα στην πρότερη κατάσταση του παραλυτικού φόβου, νιώθει πεθαμένος. Κλείνει τα μάτια και τα αυτιά, δεν θέλει να βλέπει, ούτε να ακούει και αποκοιμιέται. Και τότε θα δει ένα όνειρο, που τον μεταφέρει, ω του θαύματος, στα παιδικά του χρόνια: «Νεκρωθείς από της συγχρόνου γενεάς, ανέζησα εις άλλους, παλαιούς χρόνους, χρόνους ποθεινούς, χρόνους γλυκείς, αλησμονήτους χρόνους, της παιδικής ηλικίας τους χρυσούς καιρούς. Και ήμουν παιδίον» (Β΄, 190). Θα μας το αφηγηθεί εκτενώς: βρίσκεται στο μυθικό –γι’ αυτό και δεν κατονομάζεται– νησί των παιδικών του χρόνων, το κατάφυτο, μια παραμονή των Χριστουγέννων τάχα, με τους νηστεύσαντες επί 40 ημέρες κατοίκους του, τις όμορφες νησιωτοπούλες, που ασπρίζουν και ευτρεπίζουν τους οικίσκους, τους ψαράδες και τους γεωργούς που αφήνουν τα σύνεργα της δουλειάς τους και έρχονται στην κώμη να ξυριστούν και να λουστούν, με τα κάλαντα, τα χριστόψωμα και την παχιά όρνιθα, τον ήχο της καμπάνας στις δύο μετά τα μεσάνυχτα, τη σύναξη στην εκκλησία, με τους δύο σεβάσμιους ιερείς –ο ένας εξ αυτών ο γερο-Παπαδιαμάντης–, με τις γυναίκες χρυσοστόλιστες πίσω από τα δρύφακτα του γυναικωνίτη, με τους άντρες και τα παιδιά ντυμένους τα καλά τους, με τον εωθινό ζωμό, τους καλικάντζαρους, και το στρωμένο τραπέζι «παρά την λάμπουσαν, την θερμαίνουσαν, την ασπρισμένην εστίαν μας, το ιερόν και γλυκύ του χειμώνος ενδιαίτημα» (Β΄, 193). Ολα είναι εκεί και τίποτε δεν λείπει! Ξαναζούν όλα μέσα στο όνειρο. Επιτέλους αληθινή γιορτή: «Εώρτασα τα τρυφερώτατα Χριστούγεννα με τόσα πρόσωπα, τα οποία δεν υπάρχουν πλέον» (Β΄, 194). Τα Χριστούγεννα έχουν γίνει ένα όνειρο, ικανό όμως να θερμαίνει «ψυχήν και σώμα». Τα μόνα Χριστούγεννα που υπάρχουν είναι τελικά τα μυθικά Χριστούγεννα των παιδικών μας χρόνων!

Θα περίμενα να τελειώνει εδώ το διήγημα. Και όμως όχι, απομένει η τελευταία σελίδα του, όπου εμφανίζεται απρόσκλητος ο παπάς του νεκροταφείου, με μια χιλιάρικη μπουκάλα κρασί στο χέρι. Η γιορτή συνεχίζεται ανανεωμένη, τρώνε και πίνουν, ενώ ο Παπαδιαμάντης καλεί τον κυρ Στρατή να ψάλει τα πανηγυρικά μέλη της ημέρας και ο παπάς τα νεκρώσιμα, και όλοι γελάνε. Ο αφηγητής, αφού εόρτασε «τρυφερώτατα» με εκείνους που δεν υπάρχουν πια, μετέχει τώρα «χαίρων της χαράς του φιλικού δείπνου» (Β΄, 194). Εις υγείαν των πεθαμένων, εις υγείαν των ζωντανών! «Πλησιάζουν τα Χριστούγεννα» (Α΄, 46)!

Δεκ 27 2022

Αριστομένης: Ο Μεσσήνιος που ταπείνωσε τους Σπαρτιάτες

https://www.protothema.gr/stories/article/1311926/aristomenis-o-messinios-pou-tapeinose-tous-spartiates/

Η ζωή, η δράση και τα κατορθώματα του Αριστομένη κατά τον Β’ Μεσσηνιακό Πόλεμο (685-668 π.Χ.) – Η προδοσία του βασιλιά της Αρκαδίας Αριστοκράτη

Ο Αριστομένης ήταν αρχηγός των Μεσσηνίων κατά τον Β’ Μεσσηνιακό Πόλεμο (685-668 π.Χ.), περίφημος για τις ηρωικές του πράξεις. Γεννήθηκε στην Ανδανία. Ο Παυσανίας δεν δέχεται τον θρύλο σύμφωνα με τον οποίο ένας θεός ή ένα πνεύμα ενώθηκε με τη μητέρα του Νικοτέλεια με τη μορφή φιδιού (ανάλογοι μύθοι υπήρχαν για τον Μέγα Αλέξανδρο, τον Άρατο και άλλους) και γράφει ότι πατέρας του ήταν ο Νικομήδης και όχι ο Πύρρος, όπως πίστευαν οι περισσότεροι.

Ο Β’ Μεσσηνιακός Πόλεμος

Ο πρώτος πόλεμος μεταξύ Σπαρτιατών και Μεσσηνίων έγινε μεταξύ 735 π.Χ. και 715 π.Χ. και έληξε με νικητές τους Σπαρτιάτες. Ο πόλεμος αυτός έμεινε στην ιστορία ως Α’ Μεσσηνιακός Πόλεμος.

Για τον Β’ Μεσσηνιακό Πόλεμο οι πληροφορίες διίστανται. Στοιχεία μας δίνουν ο περιηγητής Παυσανίας στα «Μεσσηνιακά», ο Διόδωρος ο Σικελιώτης και ο Τυρταίος. Η επικρατέστερη εκδοχή είναι ότι ο πόλεμος ξεκίνησε το 685 π.Χ., καθώς οι Μεσσήνιοι εκμεταλλεύτηκαν την εξασθένηση της Σπάρτης και εξεγέρθηκαν εναντίον της.

Με τους Μεσσήνιους συμμάχησαν οι Αργείοι, οι Αρκάδες, οι Σικυώνιοι (Σικυώνα ονομαζόταν το σημερινό Κιάτο), οι κάτοικοι της Κοίλης Ήλιδος (που περιλάμβανε τις πόλεις Ήλιν, Βουπράσιον, Πύλον, Κυλλήνην, Λασιώνα και αρκετά πολίσματα, κωμοπόλεις δηλαδή, όπως οι Όρμινα, Αμυμώνη, Θαλάμαι κ.ά.) και οι Πίσατες. Η Πισάτις ή Πισαία περιλάμβανε τις πόλεις Πίσα, Φειά, Δεσπότιον, Αλείσιον, Σαλμώνην, Ηράκλειαν, Μάργανα, Αμφιδολίαν, Ολυμπίαν, Άρπειαν, Κικύσιον και Λετρίνους. Με τους Σπαρτιάτες συντάχθηκαν οι Κορίνθιοι, εχθροί των Αργείων, οι Σάμιοι και οι Λεπρεάτες. Το Λέπρεον ήταν πόλη της Τριφυλίας και οι κάτοικοί του ήταν εχθροί των Ηλείων (πηγή για τις πόλεις: ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΑΜΨΑΣ).

Ο Αριστομένης διακρίθηκε ιδιαίτερα στη μάχη στις Δέρες το 681 π.Χ. η οποία ήταν αμφίρροπη. Οι συμπατριώτες του πρότειναν να τον κάνουν βασιλιά καθώς «λέγεται ότι πέτυχε περισσότερα απ’ όσα φαινόταν ότι μπορούσε ένας άνθρωπος», κατά τον Παυσανία και καταγόταν από το βασιλικό γένος των Αιπυτιδών. Όμως ο Αριστομένης, συνεχίζει ο Παυσανίας, δεν δέχτηκε και αρκέσθηκε στο να ανακηρυχτεί στρατηγός με απόλυτη εξουσία.

Οι Σπαρτιάτες έλαβαν χρησμό από το μαντείο των Δελφών ότι έπρεπε να πάρουν κάποιον Αθηναίο σαν σύμβουλο. Έστειλαν λοιπόν αντιπροσωπεία στην Αθήνα. Οι Αθηναίοι που δεν ήθελαν να καταλάβουν οι Σπαρτιάτες το «καλύτερο μέρος της Πελοποννήσου», κατά τον Παυσανία, έστειλαν στην Σπάρτη τον Τυρταίο, ο οποίος ήταν χωλός στο ένα πόδι και τον θεωρούσαν φτωχό διανοητή. Όταν έφτασε εκεί, ο Τυρταίος άρχισε να απαγγέλει τα ποιήματα του σε ελεγεία και ανάπαιστους, κατ’ ιδίαν στους ευγενείς και δημόσια σε όσους άλλους μπορούσε να συγκεντρώσει εμψυχώνοντάς τους.

Το 680 π.Χ. Σπαρτιάτες και Μεσσήνιοι συγκρούστηκαν στην τοποθεσία «Κάπρου σώματι» στη Στενύκλεια της Μεσσηνίας. Εκεί λεγόταν ότι ο Ηρακλής αντάλλαξε όρκους για τα κομμάτια ενός κάπρου με τους γιους του Νηλέα. Ο Αριστομένης είχε μαζί του ογδόντα γενναίους συνομήλικούς του άντρες. Αρχικά οι Μεσσήνιοι πιέστηκαν πολύ από τους Σπαρτιάτες όμως σύντομα με μπροστάρη τον Αριστομένη έτρεψαν τους εχθρούς τους σε φυγή. Ο Αριστομένης κινήθηκε εναντίον των Σπαρτιατών που υποχωρούσαν. Σε κάποιο σημείο υπήρχε μια αχλαδιά πέρα από την οποία ο μάντης Θέοκλος του απαγόρευσε να περάσει γιατί στο δέντρο κάθονταν οι Διόσκουροι. Δεν άκουσε όμως όσα του είπε ο Θέοκλος και όταν έφτασε στο δέντρο έχασε την ασπίδα του δίνοντας έτσι την ευκαιρία στους Λακεδαιμόνιους να ξεφύγουν, γιατί καθυστέρησε ψάχνοντας να τη βρει.

Μετά την ήττα τους οι Σπαρτιάτες απογοητεύτηκαν και σκέφτηκαν να σταματήσουν τον πόλεμο. Όμως ο Τυρταίος με τα ποιήματά του τους εμψύχωνε, τους παρότρυνε να συνεχίσουν και τους συμβούλευσε να αντικαταστήσουν με είλωτες όσους σκοτώθηκαν στον πόλεμο.

Ο Αριστομένης από την πλευρά του επέστρεψε στη γενέτειρά του ,την Ανδανία όπου οι κοπέλες τον έραιναν με άνθη και κορδέλες και τραγουδούσαν. Έπειτα πήγε στους Δελφούς και μετά από συμβουλή της Πυθίας βρήκε την ασπίδα του στο ιερό προσκύνημα του Τροφωνίου στη Λιβαδειά. Στη βοιωτική πόλη ο Αριστομένης αφιέρωσε την ασπίδα του και επέστρεψε στην πατρίδα του.

Στο μεταξύ οι Σπαρτιάτες αποφάσισαν να δωροδοκήσουν τον Αριστοκράτη, γιο του Ικέτα του Τραπεζούντα, βασιλιά των Αρκάδων. Κατά τον Παυσανία, οι Λακεδαιμόνιοι ήταν οι πρώτοι που γνωρίζουμε ότι δωροδόκησαν αντιπάλους τους σε πόλεμο για να νικήσουν.

Έτσι στη σύγκρουση που έγινε στη «Μεγάλη Τάφρο» το 680 π.Χ. οι Αρκάδες αποχώρησαν αιφνιδιαστικά αναγκάζοντας τους Μεσσήνιους να αντιμετωπίσουν πολύ περισσότερους Σπαρτιάτες.

Οι Λακεδαιμόνιοι περικύκλωσαν τους Μεσσήνιους ,πέτυχαν μια πολύ εύκολη νίκη και σκότωσαν πολλούς από αυτούς. Ανάμεσα στους νεκρούς Μεσσήνιους ήταν ο Ανδροκλής, ο Φίντας και ο Φάνας.

Ο Αριστομένης συγκέντρωσε τους Μεσσήνιους μετά την ήττα και τους έπεισε να εγκαταλείψουν την Ανδανία και τις άλλες πόλεις και να κλειστούν στο οχυρό Είρα το οποίο οι περισσότεροι αρχαιολόγοι τοποθετούν στο βουνό του σημερινού οικισμού Κακαλέτρι το οποίο είναι χτισμένο σε υψόμετρο 700 μ..

Οι έγκλειστοι Μεσσήνιοι στην Είρα και οι επιδρομές τους στη Λακωνία

aristomenis 2

Από την Είρα οι αποκλεισμένοι Μεσσήνιοι συνέχισαν τον πόλεμο. Για να επιβιώσουν έκαναν επιδρομές τόσο στη Λακωνία όσο και στη Μεσσηνία που την θεωρούσαν πλέον εχθρική χώρα. Για τις επιδρομές αυτές ο Αριστομένης είχε επιλέξει 300 άνδρες. Οι Μεσσήνιοι έπαιρναν από τη Λακεδαίμονα καλαμπόκι, βοοειδή και κρασί ενώ συλλάμβαναν και αιχμαλώτους.

Σταδιακά άρχισε να υπάρχει έλλειψη αγαθών στη Σπάρτη και ακολούθησε εξέγερση στην πόλη. Ο γενναίος Αριστομένης με τους άνδρες του με νυχτερινή επιδρομή λεηλάτησαν τις Αμύκλες φεύγοντας πριν την ανατολή του ήλιου. Στο μεταξύ οι διαφορές των Σπαρτιατών γεφυρώθηκαν μετά από παρέμβαση του Τυρταίου.

Σε νέα επιδρομή του Αριστομένη και των ανδρών του στη Λακεδαίμονα ο Μεσσήνιος ήρωας και πενήντα άνδρες του αιχμαλωτίστηκαν καθώς είχαν να αντιμετωπίσουν πολύ περισσότερους Σπαρτιάτες. Οι Λακεδαιμόνιοι αποφάσισαν να τους ρίξουν όλους στον Καιάδα. Σύμφωνα με τις παραδόσεις ενώ όλοι οι άλλοι Μεσσήνιοι σκοτώθηκαν ο Αριστομένης γλίτωσε καθώς ένας αετός πέταξε κάτω από το σώμα του και τον στήριξε με τα φτερά του.

Έτσι έφτασε στο βάθος του Καιάδα χωρίς πληγές. Αλλά κι εκεί σκεπάστηκε με τον μανδύα και περίμενε το τέλος καθώς δεν υπήρχε οδός διαφυγής. Μετά από δύο μέρες όμως είδε μια αλεπού που άρχισε να κατατρώει τα σώματα όλων των συντρόφων του. Κατάφερε να την πιάσει και η αλεπού στην προσπάθειά της να ξεφύγει τον οδήγησε σε μία τρύπα από την οποία έμπαινε στο βάραθρο. Με τα χέρια του ο Αριστομένης μεγάλωσε την τρύπα και βγήκε από το βάραθρο.

Από εκεί επέστρεψε στην Είρα. Οι Σπαρτιάτες έμαθαν το γεγονός από κάποιους λιποτάκτες και έμειναν έκπληκτοι. Ο Αριστομένης με τους άνδρες του συνέχισαν τις επιδρομές στη Λακωνία όμως σε κάποια από αυτές αιχμαλωτίστηκε ξανά. Κατάφερε και πάλι να διαφύγει με τη βοήθεια μιας κοπέλας την οποία έδωσε σύζυγο στον γιο του Γόργο.

Τελικά η Είρα έπεσε στα χέρια των Σπαρτιατών μετά από προδοσία και οι Μεσσήνιοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους. Συγκεντρώθηκαν στην Κυλλήνη και προσπαθούσαν να βρουν πού θα εγκατασταθούν. Ο Γόργος πρότεινε να πάνε στη Ζάκυνθο. Τότε όμως οι Μεσσήνιοι έλαβαν πρόσκληση από τον τύραννο του Ρηγίου Αναξίλαο, μεσσηνιακής καταγωγής να εγκατασταθούν στη Σικελία κάτι που έγινε. Οι Μεσσήνιοι τον βοήθησαν να καταλάβει τη Ζάγκλη (η λέξη στην αρχαιότητα σήμαινε δρέπανο, η πόλη ονομάστηκε έτσι από το σχήμα του φυσικού λιμανιού της) και εγκαταστάθηκαν εκεί. Η Ζάγκλη που είχε ιδρυθεί γύρω στο 730 π.Χ. από ‘Ελληνες αποίκους από την Κύμη και τη Χαλκίδα μετονομάστηκε σε Μεσσήνη (και Μεσσίνα). Πρόκειται βέβαια για τη σημερινή πόλη Μεσίνα της Ιταλίας.

Ο Αριστομένης όμως δεν ακολούθησε τους συμπατριώτες του στη Σικελία. Παρέμεινε στην Ελλάδα και αφού πάντρεψε την αδελφή και τις δύο μεγαλύτερες κόρες του πήγε στους Δελφούς. Εκεί συνάντησε τον βασιλιά της Ιαλυσού της Ρόδου Δαμάγητο. Ο Αριστομένης ακολούθησε τον Δαμάγητο στη Ρόδο και του έδωσε για σύζυγο την μικρότερη κόρη του.

Τι γράφει ο Πολύαινος για τον Αριστομένη

Ο Πολύαινος ήταν Μακεδόνας συγγραφέας του 2ου μ.Χ. αι. Στο σημαντικότερο έργο του, τα «Στρατηγήματα» αναφέρεται και στον Αριστομένη. Περιγράφει την περιπέτειά του στον Καιάδα και δύο ακόμα περιστατικά που αποδεικνύουν την ευφυΐα, τη γενναιότητα ,αλλά και τις ικανότητές του. Ας δούμε περισσότερες λεπτομέρειες.

Όταν ο Αριστομένης ήταν αιχμάλωτος των Λακεδαιμόνιων και φρουρούμενος, την ώρα που οι φύλακές του κοιμούνταν κυλίστηκε μέχρι τη φωτιά που βρισκόταν κοντά του και έκαψε τα σχοινιά του, σκότωσε τους φρουρούς και δραπέτευσε. Έπειτα μπήκε κρυφά στη Σπάρτη και αφού κάρφωσε τις ασπίδες των φυλάκων του στο τέμενος της Χαλκιοίκου έγραψε πάνω τους: «Ο Αριστομένης σώθηκε χωρίς να πάθει καμία βλάβη από τους Λακεδαιμόνιους. Αφού πραγματοποίησε αυτό γύρισε στη Μεσσηνία». Προς τιμήν της Χαλκιοίκου Αθηνάς υπήρχε ναός στη Σπάρτη ο οποίος εσωτερικά είχε καλυφθεί με φύλλα χαλκού. Είχε χτιστεί από τον βασιλιά Τυνδάρεω στον ψηλότερο λόφο της πόλης.

Ο Αριστομένης είχε σκοτώσει τρεις φορές σε μάχη από εκατό εχθρούς όπως γράφει ο Πολύαινος. Αυτός που «κατόρθωνε» κάτι τέτοιο έκανε θυσία που ονομαζόταν εκατομφόνια (εκατόν+φόνος). Μια άλλη φορά όταν οι Λακεδαιμόνιοι τελούσαν πάνδημη θυσία προς τιμήν των Διόσκουρων ,ο Αριστομένης μαζί με ένα φίλο του ανέβηκαν σε λευκά άλογα και τοποθέτησαν κι οι δύο στα κεφάλια τους και χρυσά αστέρια. Όταν νύχτωσε έφτασαν κοντά τους Λακεδαιμόνιους που πανηγύριζαν έξω από την πόλη με τις γυναίκες και τα παιδιά τους. Αυτοί επειδή νόμισαν ότι είχαν κάνει την εμφάνιση τους οι Διόσκουροι άρχισαν να διασκεδάζουν και να μεθούν περισσότερο. Ο Αριστομένης με τον φίλο του αφού κατέβηκαν από τα άλογά τους σκότωσαν πολλούς Σπαρτιάτες και επέστρεψαν στη Μεσσηνία.

Επίλογος

Ο Αριστομένης πήγε στη Ρόδο με σκοπό να ζητήσει τη βοήθεια των Μήδων και των Λυδών για να ελευθερώσει την πατρίδα του. Δεν πρόλαβε όμως καθώς πέθανε. Ο Αριστομένης είχε περάσει από την αρχαιότητα ήδη στη σφαίρα του θρύλου. Γι’ αυτόν έγραψαν εκτός από όσους αναφέραμε, ο Ριανός, Κρητικός επικός ποιητής του 3ου αιώνα π.Χ. και ο Μύρων από την Πριήνη τον οποίο αναφέρει ο Παυσανίας, αλλά δεν υπάρχουν περισσότερα στοιχεία γι’ αυτόν. Εκτός από τους Μεσσήνιους και οι Ρόδιοι στα χρόνια του Παυσανία (2ος μ.Χ. αι.) απέδιδαν στον Αριστομένη τιμές και ισχυρίζονταν ότι από αυτόν καταγόταν το βασιλικό γένος των Διαγοριδών.

Πηγές: Παυσανίας «Μεσσηνιακά»
Πολύαινος «Στρατηγήματα», Εκδόσεις ΖΗΤΡΟΣ 2022

Δεκ 27 2022

Η ήττα των Οθωμανών και η κατάληψη Πελοποννήσου – Αθήνας από τους Βενετούς του Morosini

Οι επιτυχίες των Βενετών στο Ιόνιο και την Πελοπόννησο κατά τον Στ’ Βενετοτουρκικό Πόλεμο – Η εκστρατεία στην Αθήνα και oι ανεπανόρθωτες ζημιές στα μνημεία της Ακρόπολης

αρχειο_ληψης__14_
Μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Οθωμανούς το 1669 θεωρήθηκε ότι οι στρατιωτικές δυνατότητες των Βενετών ήταν πλέον περιορισμένες. Το 1684 οι διαφορές μεταξύ Αψβούργων και Βενετών αμβλύνθηκαν, κάτι που οδήγησε τους δεύτερους στην απόφαση για κήρυξη πολέμου εναντίον των Οθωμανών.

Ο Στ’ Βενετοτουρκικός Πόλεμος

Στα τέλη του Ιανουαρίου 1684 οι Βενετοί αποφάσισαν να ξεκινήσουν τον πόλεμο εναντίον των Οθωμανών και επέλεξαν για Αρχιστράτηγο του εκστρατευτικού σώματος, τον ένδοξο παλαίμαχο του Χάνδακα (Ηράκλειου Κρήτης) Francesco Morosini. Στις 25 Απριλίου 1684 η Γαληνοτάτη κήρυξε τον πόλεμο στους Οθωμανούς. Ταυτόχρονα άρχισε να προβαίνει σε ενέργειες για τη στρατιωτική της προετοιμασία. Έβγαλε σε πλειοδοσία, όπως και στον Κρητικό Πόλεμο, κρατικά αξιώματα και τίτλους ευγενείας για συγκέντρωση χρημάτων, έκανε εκτεταμένες στρατολογίες στην ιταλική χερσόνησο, στα γερμανικά κρατίδια και σε άλλες περιοχές της δυτικής Ευρώπης, εξασφάλισε οικονομική αλλά και στρατιωτική βοήθεια από την Αγία Έδρα και την Σαβοΐα και τη σύμπραξη των ναυτικών δυνάμεων της Τοσκάνης (τους ιππότες του Αγίου Στεφάνου) και της Μάλτας.

Battle_of_Preveza__1538_

Παράλληλα πέτυχε την απόσπαση από τον Αυστριακό στρατό μερικών έμπειρων στρατιωτικών όπως του κόμη Strasoldo. Στις 10 Ιουνίου 1684 ο Morosini ξεκίνησε μέσα σε πανηγυρική ατμόσφαιρα για το Ιόνιο. Ο στόλος του απαρτιζόταν από 3 γαλέρες και 4 γαλεάσες, αλλά πριν φτάσει στην Κέρκυρα ενισχύθηκε από άλλες 20 γαλέρες: 4 βενετικές, 5 του Πάπα, 7 της Μάλτας και 4 της Τοσκάνης. Στον στόλο αυτό προστέθηκαν οι ναυτικές δυνάμεις που ναυλοχούσαν στην Κέρκυρα και τουλάχιστον 6 γαλέρες εξοπλισμένες από τους Έλληνες του Ιονίου (1 κερκυραϊκή, με σοπρακόμιτο, δηλαδή κυβερνήτη, τον Γεώργιο Κοκκίνη, 2 κεφαλλονίτικες με κυβερνήτες τους Ιάκωβο Μεταξά και Νικόλαο Πινιατόρο και 3 ζακυνθινές με σοπρακόμιτους τους Αγησίλαο Σιγούρο, Νικόλαο Λογοθέτη και Κωνσταντίνο Μινώτο. Μάλιστα έχοντας σχετική πληροφόρηση οι Κερκυραίοι και οι Ζακυνθινοί ξεκίνησαν τις προετοιμασίες από τον Φεβρουάριο του 1684. Στις δυνάμεις του Morosini προστέθηκαν 2.000 Επτανήσιοι στρατιώτες και άγνωστος αριθμός Ελλήνων κωπηλατών για τις γαλέρες.

Αλλά και πολλοί επιφανείς Έλληνες εντάχθηκαν ως εθελοντές στις δυνάμεις του Morosini: οι Κεφαλλονίτες Ιωάννης Βαπτιστής Μεταξάς και Άγγελος Δελλαδέτσιμας που ανέλαβαν την διοίκηση στρατιωτικών μονάδων από Επτανήσιους, Ηπειρώτες και Βενετούς στρατιώτες, ο Ευστάθιος Λογοθέτης, ανιψιός του σοπρακόμιτου Νικόλαου που εξόπλισε με δικά του έξοδα στρατιωτική δύναμη από 150 Ζακυνθινούς στρατιώτες, ο επίσης Ζακυνθινός Άγγελος Δε-Νέγκρης, οι αδελφοί Φραγκίσκος και Ευστάθιος Βλαστός, ο Κερκυραίος Ευστάθιος Ρωμανός ή Μανέτας, διοικητής μικρής ναυτικής καταδρομικής μοίρας κ.ά.

Lazzarini__Gregorio_-_Merit_Offers_the_Command_to_Doge_Morosini_-_1694
Η έκρηξη του πολέμου προκάλεσε επαναστατικό αναβρασμό στις τουρκοκρατούμενες περιοχές της Ελλάδας όπως και στο παρελθόν.

Συνέχεια ανάγνωσης

Δεκ 27 2022

Η αντοχή των κλασικών σπουδών

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

 – Κορυφαίοι ακαδημαϊκοί μιλούν στην «Κ»

Ακαδημαϊκοί και ελληνιστές μιλούν για τη σημασία, την κριτική και το μέλλον της μελέτης του ελληνορωμαϊκού κόσμου

Η αντοχή των κλασικών σπουδών – Κορυφαίοι ακαδημαϊκοί μιλούν στην «Κ»

Οι απανθρακωμένοι πάπυροι στο Ερκολάνουμ του Βεζουβίου διαβάζονται μόνο με υπέρυθρες ακτίνες και τη χρήση νέων τεχνολογιών. Η ψηφιακή τεχνολογία που μπορεί να βοηθήσει να διαβαστούν ακόμη και έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας που βρίσκονται στον βυθό αρχαίων ναυαγίων είναι μία από τις θεματικές του διεθνούς συνεδρίου της Ακαδημίας Αθηνών. Φωτ. A.P. Photo / Salvatore Laporta.
26.11.2022 • 07:57 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝ

Κλασικές Σπουδές: από το όνομά τους και μόνο δηλώνεται ρητώς η επίδραση που αναγνωρίζουμε ότι έχουν ασκήσει στην παιδεία, στις επιστήμες, στις τέχνες, στη φιλοσοφία, στην πολιτική, στον πολιτισμό της Δύσης. Γιατί όμως σήμερα πληθαίνουν οι φωνές που αμφισβητούν το κύρος της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας; Γιατί καθηγητές, όπως ο Νταν-ελ Παντίλα Περάλτα του Πανεπιστημίου του Πρίνστον, συνδέουν τη μελέτη του ελληνορωμαϊκού παρελθόντος με την κατασκευή της λευκής υπεροχής («Κ», 13.7.2021); Αραγε οι Κλασικές Σπουδές κινδυνεύουν από τέτοιες κριτικές ή μήπως οι ίδιες έχουν υπονομεύσει τη συμπεριληπτικότητα της εκπαίδευσης διεθνώς; Και ποιο είναι το μέλλον τους;

Αυτές τις ημέρες, η Ακαδημία Αθηνών διοργανώνει, σε συνεργασία με την Ακαδημία της Χαϊδελβέργης και το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, το διεθνές συνέδριο «Το Μέλλον του Παρελθόντος: Η σημασία των Κλασικών Σπουδών σήμερα», που έχει στόχο την καταγραφή της κατάστασης και των προοπτικών των Κλασικών Σπουδών. Είναι πολλοί οι διεθνείς μελετητές που συμμετέχουν και οι εισηγήσεις τους καλύπτουν θέματα όπως η ιστορία των Κλασικών Σπουδών, ο τρόπος που μπορεί να ανανεωθεί η διδασκαλία τους με τη βοήθεια της ψηφιακής τεχνολογίας, αλλά και η σύνδεσή τους με τις μετααποικιακές σπουδές, τις σπουδές φύλου κ.ά.

Τα τελευταία ίσως ακούγονται πρωτόγνωρα για τις Κλασικές Σπουδές, έχουν όμως τη σημασία τους. Οπως εξηγεί στην «Κ» ο Αντώνιος Ρεγκάκος, πρόεδρος της Ακαδημίας και συνδιοργανωτής του συνεδρίου, η κριτική που συνδέει τις Κλασικές Σπουδές με τη λευκή υπεροχή είναι νόμιμη και δίκαιη, στο μέτρο που αναδεικνύει μελανά σημεία του παρελθόντος και του παρόντος των σπουδών, κυρίως στις ΗΠΑ, όπου ο ρατσισμός εξακολουθεί να μην είναι αμελητέος. Ο ισχυρισμός, συνεχίζει, ότι η μελέτη και η μίμηση της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας νομιμοποίησαν τη δουλεία, την αποικιοκρατία, τον φασισμό και τον ναζισμό –ακόμα και την πρόσφατη κατάληψη του Καπιτωλίου– φαίνεται υπερβολικός, αλλά δεν στερείται αλήθειας. Νόμιμη είναι και η απαίτηση για κατάργηση των πρακτικών που αποκλείουν μη λευκούς ερευνητές από τις αρχαιογνωστικές επιστήμες. «Η αντίληψη, όμως, πως μόνο μη λευκοί ερευνητές μπορούν να μελετήσουν και να κατανοήσουν φαινόμενα όπως η δουλεία στον αρχαίο ελληνορωμαϊκό κόσμο, επειδή την έχουν υποστεί οι ίδιοι και οι ομόφυλοί τους, δεν ευσταθεί», εξηγεί ο κ. Ρεγκάκος, ο οποίος πιστεύει ότι οι Κλασικές Σπουδές απειλούνται κυρίως από την ιδεολογία της αγοράς.

Στις ΗΠΑ και στα κοινωνικοπολιτικά χαρακτηριστικά τους εντοπίζει τη διαστρεβλωτική, κατά τη γνώμη του, σύνδεση των Κλασικών Σπουδών με τον ρατσισμό και ο νεοελληνιστής Ρόντρικ Μπίτον, που στη σημερινή εισήγησή του θα υποστηρίξει ότι προκειμένου να αντιληφθούμε καλύτερα τη θεμελιώδη επίδραση του ελληνικού πολιτισμού στον σύγχρονο δυτικό κόσμο και να αντιπαρατεθούμε στις διαστρεβλώσεις του, είναι προτιμότερο όχι να τον αντιμετωπίζουμε σαν ένα πολιτισμό, αλλά σαν πολλαπλούς, που αποτελούν μέρος της ίδιας, συνεχόμενης ιστορίας. «Η πραγματικότητα είναι», λέει στην «Κ» ο Ρόντρικ Μπίτον, «ότι για κάθε άτομο ή ομάδα που βίωσε διωγμό, κοινωνική αδικία ή καταπίεση από κάποια ηγεμονική δύναμη, ήταν οι αρχαίοι Ελληνες που πρωτοπόρησαν στο άνοιγμα δρόμων για την απελευθέρωσή του. Ηταν στις ελληνικές πόλεις-κράτη του 6ου και του 5ου π.Χ. αιώνα που οι έννοιες της πολιτικής ελευθερίας και της ισχύος του νόμου σφυρηλατήθηκαν και δοκιμάστηκαν στις τιτάνιες μάχες εναντίον της ξένης τυραννίας τις οποίες μνημονεύουμε σήμερα ως Περσικούς Πολέμους», τονίζει ο νεοελληνιστής.

Η αντοχή των κλασικών σπουδών – Κορυφαίοι ακαδημαϊκοί μιλούν στην «Κ»-1
«Για κάθε άτομο ή ομάδα που βίωσε διωγμό, κοινωνική αδικία ή καταπίεση από κάποια ηγεμονική δύναμη, ήταν οι αρχαίοι Ελληνες που πρωτοπόρησαν στο άνοιγμα δρόμων για την απελευθέρωσή του», λέει ο καθηγητής Ρόντρικ Μπίτον. [SHUTTERSTOCK]

«Ενα πράγμα απολύτως κρίσιμο είναι η σημασία της μνήμης, την οποία η μελέτη του παρελθόντος μπορεί να κρατήσει ζωντανή», λέει ο Ρίτσαρντ Χάντερ.

Στην εισήγηση που έκανε την Τετάρτη ο καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Κέμπριτζ Ρίτσαρντ Χάντερ, καταπιάστηκε με τον Οδυσσέα. Η κάθοδος του ομηρικού ήρωα στον Κάτω Κόσμο ώστε να μάθει το μέλλον του από τους νεκρούς, υποστήριξε ο καθηγητής, μπορεί να λειτουργήσει και σαν απεικόνιση της σύγχρονης μελέτης του παρελθόντος. «Ενα πράγμα απολύτως κρίσιμο, είναι η σημασία της μνήμης, την οποία η μελέτη του παρελθόντος μπορεί να κρατήσει ζωντανή. Τα πρόσφατα γεγονότα στην Ουκρανία έχουν δείξει πόσο προσεκτικοί πρέπει να είμαστε στο να μην αφήσουμε τη συλλογική μνήμη να εξαφανιστεί – δεν θα επιστρέψει ποτέ», τονίζει στην «Κ» ο καθηγητής.

Σημαντικός είναι και ο ρόλος της τεχνολογίας, πιστεύει ο ελληνιστής του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν Ρίτσαρντ Τζάνκο, που στην αυριανή εισήγησή του θα μιλήσει για ψηφιακές μεθόδους που ρίχνουν φως στην κλασική αρχαιότητα. Στο Ερκολάνουμ έχουν βρεθεί αρχαίοι πάπυροι απανθρακωμένοι από την έκρηξη του Βεζούβιου, εξηγεί ο Ρίτσαρντ Τζάνκο, που μπορούν να διαβαστούν μόνο με υπέρυθρες ακτίνες. «Υπάρχουν πάπυροι και μεσαιωνικά παλίμψηστα που έχουν ακόμα πολλά να μας πουν. Πολλά αρχαία βιβλία βρίσκονται στο Ηράκλειο (Ερκουλάνουμ), το μόνο μέρος όπου επιβίωσε θαμμένη μια αρχαία βιβλιοθήκη. Το λογισμικό του ειδικού σε θέματα υπολογιστών Μπρεντ Σιλς θα μας επιτρέψει σύντομα να διαβάσουμε πάνω από 200 κλειστές περγαμηνές», λέει ο Ρίτσαρντ Τζάνκο, κάνοντας μια σχετική αναφορά και σε ναυάγια που βρίσκονται στον βυθό του Εύξεινου Πόντου και που σύμφωνα με τον Ξενοφώντα μετέφεραν έργα της αρχαίας γραμματείας.

«Κατά τη γνώμη μου, οι Κλασικές Σπουδές δεν κινδυνεύουν», λέει η Μάργκαλιτ Φίνκελμπεργκ, ελληνίστρια του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ, που σήμερα θα εξηγήσει πώς παρά την απαγόρευση του αυτοκράτορα Ιουλιανού στους χριστιανούς να διδάσκουν κλασικά έργα, ιστορικά επικράτησε μια σύνθεση της αρχαιοελληνικής και χριστιανικής παράδοσης. «Οι Κλασικές Σπουδές θα ακολουθούνται και στο μέλλον», συνεχίζει η ελληνίστρια, «γιατί η θέση τους ως ακρογωνιαίου λίθου της Δυτικής πολιτισμικής παράδοσης –που με τη σειρά της είναι αναπόσπαστο μέρος της παγκόσμιας– τις καθιστά περιουσιακό στοιχείο της ανθρωπότητας. Και δεν συνιστούν κίνδυνο για τη συμπερίληψη όσων δεν συμμετείχαν στη διαμόρφωσή τους, γιατί η διαδικασία της πρόσληψής τους τις προσαρμόζει διαρκώς στις προτεραιότητες των μέχρι πρότινος μη προνομιούχων και υποεκπροσωπούμενων ομάδων, καθιστώντας τις έτσι σημαντικές και για εκείνες».

Το συνέδριο «Το Μέλλον του Παρελθόντος» πραγματοποιείται σήμερα στο Μέγαρο της Ακαδημίας και το Σάββατο στο Μουσείο της Ακρόπολης.

Δεκ 27 2022

Μιχάλης Κατσαρός: Επανάσταση άνευ ορίων και άνευ όρων

Βαγγέλης Στεργιόπουλος

21 Νοεμβρίου 2022, 12:49

https://www.in.gr/2022/11/21/life/stories/mixalis-katsaros-epanastasi-aney-orion-kai-aney-oron/

Μιχάλης Κατσαρός: Επανάσταση άνευ ορίων και άνευ όρων

Δε μετέπλαθε μόνο το βίωμα σε ποίηση, ζούσε και την ποίηση με την ένταση του βιώματος

Ο Μιχάλης Κατσαρός, χαρακτηριστικός ποιητής της α’ μεταπολεμικής γενιάς, γεννήθηκε το 1919 στην Κυπαρισσία, αλλά από το 1945 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου έζησε μέχρι το θάνατό του το 1998. Αριστερός στις πολιτικές πεποιθήσεις του, έλαβε στη διάρκεια της Κατοχής μέρος στην Αντίσταση. Άσκησε πολλά περιστασιακά επαγγέλματα και πέρασε για αρκετά χρόνια κάτω από δύσκολες συνθήκες διαβίωσης.

Στα γράμματα εμφανίστηκε το 1946 με το ποίημα σε παραδοσιακή μορφή «Το Μπαρμπερίνικο καράβι», στο 37ο τεύχος του περιοδικού Ελεύθερα Γράμματα.

Εξέδωσε 15 ποιητικές συλλογές:  Μεσολόγγι  (1949),  Κατά Σαδδουκαίων  (1953),  Οροπέδιο  (1956),  Σύγγραμμα  (1975),  Πρόβα και ωδές (1975),  Ενδύματα (1977), Αλφαβητάριον – Ποιήματα Α-Ω (1978), Ονόματα (1980), 3Μ + 3Μ = 6Μ (1981), 4 Μαζινό (1982), Ο πατέρας του ποιητή (1982), Μείον ωά (1985), Κορέκτ – Φόβος ποιητή (1996), Καζαμία Ελλήνων (1997), Εννέα το επτά (1997). Για το βιβλίο του 4 Μαζινό τιμήθηκε το 1983 με το Κρατικό Βραβείο Ποιήσεως. Υπήρξε μέλος της εκδοτικής ομάδας μεταπολεμικών λογοτεχνικών περιοδικών, ενώ το 1975 εξέδωσε το περιοδικό Σύστημα. Ποιήματά του μελοποίησαν οι Μίκης Θεοδωράκης, Αργύρης Κουνάδης και Γιάννης Μαρκόπουλος.

Δε θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι ο Κατσαρός, παρότι έγραψε και τύπωσε 15 βιβλία, είναι ουσιαστικά ποιητής ενός μόνο βιβλίου, της συλλογής Κατά Σαδδουκαίων, το οποίο αρκεί, ωστόσο, να τον χαρακτηρίσει σπουδαίο ποιητή. Η ποιητική παραγωγή του Κατσαρού θα μπορούσε να χωριστεί σε δύο φάσεις, που διακρίνονται μεταξύ τους μ’ ένα μεγάλο διάστημα σιωπής. Η πρώτη περιλαμβάνει τα 3 πρώτα βιβλία του, από το 1949 έως το 1956 (ή λίγο αργότερα με κάποιες δημοσιεύσεις σε λογοτεχνικά περιοδικά), και η δεύτερη το διάστημα από το 1975 μέχρι το 1997, που περιλαμβάνει τα υπόλοιπα 12 βιβλία του.

Η δεύτερη περίοδος δεν έχει να εμφανίσει κάτι αξιόλογο ποιητικά, καθώς δεν υπάρχει ούτε λογικός ειρμός ούτε δυνατότητα προσδιορισμού τόσο του λόγου του όσο και του κλίματος που επιδιώκει. Η γραφή του δεν είναι καν υπερρεαλιστική της αυτόματης γραφής, είναι αυθαίρετη, χωρίς ακολουθία νοημάτων και χωρίς στόχο. Δύσκολα βρίσκει κανείς εδώ ολοκληρωμένα

Η πρώτη περίοδος περιλαμβάνει τα συνθετικά ποιήματα Μεσολόγγι (1949), ένα επικής πνοής ποίημα, και Οροπέδιο (1956), ένα ποίημα σε 7 μέρη, μια σύνθεση στην οποία καταδεικνύεται η μοναξιά και η απομόνωση του ανθρώπου μέσα σ’ έναν αλλοτριωμένο κόσμο, αλλά και η ελπίδα για κάτι καλύτερο. Μεταξύ των δύο αυτών συνθέσεων εκδόθηκε το 1953 το κορυφαίο έργο του Κατά Σαδδουκαίων. Το Κατά Σαδδουκαίων περιλαμβάνει 19 ποιήματα και είναι όχι μόνο το σημαντικότερο του Κατσαρού βιβλίο, αλλά και ένα από τα σημαντικότερα της μεταπολεμικής μας ποίησης. Ο ποιητής καταγγέλλει κάθε μορφή συμβιβασμού, υποτέλειας και φαλκίδευσης του επαναστατικού πνεύματος. Η μυθολογία και το ιστορικό περικείμενο χρησιμοποιούνται για να στηλιτεύσουν σύγχρονες καταστάσεις.

Ο λόγος του Κατσαρού είναι ρητορικός και διδακτικός, κριτικός και επαναστατικός, αλληγορικός και ενίοτε προφητικός. Αμφισβητώντας τα πάντα και ωθώντας προς μιαν εξέγερση, στοχεύει στην ουτοπία, στην απόλυτη ελευθερία και στο αυτεξούσιο του ανθρώπου. Ο ποιητής επαγγέλλεται μια επανάσταση άνευ ορίων και άνευ όρων, μια επανάσταση που οδηγήσει στην κατάργηση όλων των καθεστώτων, στην κατάργηση της πάσης μορφής εξουσίας, μια επανάσταση που θα οδηγήσει σε μια κοινωνία χωρίς δικαστές και χωροφύλακες, χωρίς ρήτορες και αυλοκόλακες, σε μια κοινωνία που τα μέλη της θα απολαμβάνουν απόλυτη εσωτερική Ελευθερία. Ο ποιητής, λοιπόν, αντιστάθηκε δίνοντας όραμα. Ύψωσε θεριό τη φωνή του ενάντια σε κάθε τείχος που δημιουργούσε περιορισμούς. Δεν εκφυλίστηκε σε αγοραίο ρήτορα, δεν ξέπεσε και δεν αφομοιώθηκε, όπως έγινε με τον ξανθό όμορφο εχθρό του βασίλειου. Δεν «τετραγωνίστηκε» (πώς θέλετε να μπω μες στα τετράγωνα;) και δεν υποτάχθηκε στην τρομερή εξουσία – καμιάς μορφής.  Ανάμεσα στη ζωή και το έργο του υπήρχε μέχρι τέλους μια θαυμαστή συνέπεια, που σπάνια συναντάμε σε ομοτέχνους του. Δε μετέπλαθε μόνο το βίωμα σε ποίηση, ζούσε και την ποίηση με την ένταση του βιώματος.

Ο ποιητής ένιωθε γέννημα θρέμμα των απανταχού καταπιεσμένων, των απανταχού εξεγερμένων. Αισθανόταν ότι αντιπροσώπευε τα στρατεύματα της Κορέας / των Γάλλων πατριωτών / των Ισπανών εξορίστων / την παυμένη εφημερίδα «Ελεύθερη γνώμη». Δεν ανήκε στους δήθεν, σ’ αυτούς που παριστάνουν τους επιδρομείς, στους ποιητές που κρατώντας τα λάβαρα έγραφαν ύμνους / κρατούσαν την αναπνοή μπροστά στους επισήμους / χειροκροτούσαν ακατάπαυστα όλους τους ρήτορες. Το μοναδικό λάβαρο που σήκωσε ήταν αυτό της Ελευθερίας: Εγώ / ένδοξος / γράφω / σ’ όλα τα όνειρά σας / Ελευθερία.

Η καθολική αυτή αντίσταση του Κατσαρού, η αδυναμία και η απροθυμία του να υποταχθεί σε οποιαδήποτε σύμβαση, τον οδήγησαν σε μια εμφανή διαφορετικότητα. Και το αντίτιμο αυτής της διαφορετικότητας το πλήρωσε ακριβά με τη μοναξιά του. Ο ποιητής υπήρξε ένας μάρτυρας με θέληση καταπατημένη, που έζησε από πολύ νωρίς σε μια βαθειά αλλά ιδιαίτερη μοναξιά: Εγώ είχα χαθεί μέσα στο ταραγμένο πλήθος / μόνος μου / σα νάμουνα η φωνή του.

Ο Μιχάλης Κατσαρός υπήρξε αναμφίβολα ιδιάζων ποιητής: ένας σκοτεινός συνωμότης, που παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του εν πλήρει συγχύσει αθώος.

[…]

*Κείμενο του ηλείου ποιητή, πεζογράφου και κριτικού Στάθη Κουτσούνη για τον αείμνηστο ποιητή Μιχάλη Κατσαρό. Είχε περιληφθεί, εν είδει εισαγωγής, στο αφιέρωμα που είχε ετοιμάσει για τον Κατσαρό το περιοδικό Οροπέδιο του επίσης ηλείου Δημήτρη Κανελλόπουλου (τεύχος 13, χειμώνας 2013).

Ο Μιχάλης Κατσαρός έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 79 ετών, το πρωί του Σαββάτου 21 Νοεμβρίου 1998, στο 251 ΓΝΑ, όπου νοσηλευόταν.

«Παλιός ΕΠΟΝίτης, αιρετικός της Αριστεράς που κατήγγειλε από νωρίς τον σταλινισμό», έγραφε στο φύλλο των «Νέων» της Δευτέρας 23 Νοεμβρίου 1998 η Μικέλα Χαρτουλάρη, «ο Μιχάλης Κατσαρός κατάφερε να συνδυάσει τη δουλειά του στις Ένοπλες Δυνάμεις (υπηρέτησε και συνταξιοδοτήθηκε από την Αεροπορία) με την Ποίηση. Και σφράγισε γενιές αναγνωστών και μια ολόκληρη εποχή […]. Ένας φλογερός πρίγκιπας-μάγος της ποίησης, που μιλούσε πια με γρίφους, με μια συνθηματική-συλλαβιστική γλώσσα, η οποία όμως γινόταν ξεκάθαρη στην ποίησή του».

Σε βιογραφικό σημείωμα που είχε συνταχθεί από εκείνον τη δεκαετία του ’90, ο ίδιος ο Κατσαρός έγραφε τα εξής:

«Τώρα πια έχω την αίσθηση πως είμαι μόνος. Δεν ξέρω γιατί εγώ διατηρούμαι ακόμη κι όλοι οι μεγάλοι ποιητές χάθηκαν. Θέλω να υπάρχουν πολλοί ποιητές, γιατί ο ποιητής είναι ο μόνος λόγιος που κινεί κάποια άλλα νήματα μέσα του. Κρύβει ένα βάθος που σε οδηγεί στην πραγματική εξουσία, είτε στην πραγματική σωτηρία».

 

Δεκ 27 2022

5 χάρτες που άλλαξαν τον κόσμο

ΤΑΞΙΔΙΑ

Πλανησφαίρια, ναυτικοί χάρτες και χειρόγραφα σχεδιασμένα σε δέρμα προβάτου έθεσαν τις βάσεις της σύγχρονης χαρτογραφίας

5 χάρτες που άλλαξαν τον κόσμο

Tabula Rogeriana (Φωτογραφία: AFP/VISUALHELLAS.GR)
20.11.2022 • 08:13 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

1. Η Tabula Rogeriana ενός Άραβα γεωγράφου

Εγκατεστημένος στο Παλέρμο, στην αυλή του Ρογήρου Β΄ της Σικελίας, ο Άραβας γεωγράφος Muhammad al-Idrisi ολοκλήρωσε το 1154 το magnum opus του: την Tabula Rogeriana (ή Βιβλίο του Ρογήρου), που περιλάμβανε χάρτη, γεωγραφικές πληροφορίες και περιγραφές του κόσμου. Ο χάρτης θεωρούνταν ο πλέον αξιόπιστος για τους επόμενους τρεις αιώνες – μάλιστα χρησιμοποιήθηκε από θαλασσοπόρους, όπως ο Χριστόφορος Κολόμβος και ο Βάσκο Ντα Γκάμα. Δυστυχώς, το βιβλίο, μαζί με μια ασημένια σφαίρα στην οποία ήταν χαραγμένος ο παγκόσμιος χάρτης, μάλλον καταστράφηκε λίγα χρόνια αφότου ολοκληρώθηκε. Οι πληροφορίες που έχουμε για την Tabula Rogeriana προκύπτουν από μεταγενέστερα χειρόγραφα του al-Idrisi, τα οποία σήμερα βρίσκονται σε διάφορες ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες.

5 χάρτες που άλλαξαν τον κόσμο-1
Carta Pisana

2. Ο παλαιότερος πορτολάνος χάρτης

Η Carta Pisana θεωρείται ο παλαιότερος σωζόμενος πορτολάνος χάρτης (σ.σ. ναυτικός χάρτης που διευκόλυνε τα εμπορικά ταξίδια). Πρόκειται για χειρόγραφο σχεδιασμένο πάνω σε δέρμα προβάτου, στο οποίο απεικονίζεται η Μεσόγειος, η Μαύρη Θάλασσα και τμήμα των ακτών του Ατλαντικού, από το σημερινό Μαρόκο έως τη σημερινή Ολλανδία. Χρονολογείται μάλλον τον 13ο αιώνα και βρέθηκε στην Πίζα, μία από τις περιοχές που διεκδικούν την πατρότητα καταγωγής του, μαζί με τη Βενετία και τη Γένοβα. Φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας.

5 χάρτες που άλλαξαν τον κόσμο-2
Πλανησφαίριο με πόλους και τροπικούς

3. Πλανησφαίριο με πόλους και τροπικούς

Ο Ιταλός μοναχός Fra Mauro σχεδίασε, τον 15ο αιώνα, έναν πρωτοποριακό χάρτη εξαιρετικής ακρίβειας. Πρόκειται για ένα πλανησφαίριο, δηλαδή μια επίπεδη σφαίρα μέσα στην οποία αποτυπώνεται ο κόσμος, με τον Κήπο της Εδέμ να τοποθετείται σε ξεχωριστή μικρότερη σφαίρα έξω από την κεντρική (σ.σ. η επιλογή αυτή σηματοδοτεί τον διαχωρισμό των θρησκευτικών πεποιθήσεων από την επιστημονική γνώση). Τρεις ακόμη κύκλοι έξω από το πλανησφαίριο συμπληρώνουν τη σύνθεση: το γεωκεντρικό σύστημα του Πτολεμαίου, τα τέσσερα στοιχεία της φύσης και η Γη ως υδρόγειος με πόλους και τροπικούς. Ο χάρτης του Mauro είναι, επίσης, ένας από τους πρώτους δυτικούς χάρτες στους οποίους αποτυπώνεται η Ιαπωνία. Είναι σχεδιασμένος σε υψηλής ποιότητας περγαμηνή με ακριβά χρώματα (μπλε, κόκκινο, καφέ, πράσινο, μαύρο κ.ά.) και φυλάσσεται στο Museo Correr της Βενετίας.

4. O πρώτος χάρτης με το όνομα «Αμερική»

Ο παγκόσμιος χάρτης Universalis Cosmographia είναι γνωστός ως «πιστοποιητικό γέννησης» της Αμερικής, γιατί είναι ο πρώτος γνωστός χάρτης στον οποίο αναγράφεται το όνομα «Αμερική», προς τιμήν του Αμέριγκο Βεσπούτσι. Εκδόθηκε το 1507 από τον Γερμανό χαρτογράφο Martin Waldseemüller και είναι βασισμένος στη δεύτερη προβολή του Πτολεμαίου, με τη διαφορά ότι συμπεριλαμβάνει την Αμερική και πιο υψηλά γεωγραφικά πλάτη. Από τα χίλια αντίτυπα που είχαν τυπωθεί, μόλις ένα διασώθηκε. Ανήκε στον Γερμανό αστρονόμο και χαρτογράφο Johannes Schöner (1477-1547), στην πορεία του χρόνου χάθηκε, ώσπου βρέθηκε το 1901 στη βιβλιοθήκη ενός αναγεννησιακού κάστρου στη Βυρτεμβέργη. Παρέμεινε εκεί έως τις αρχές της νέας χιλιετίας, οπότε αγοράστηκε έναντι 10 εκατ. δολαρίων από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, στην Ουάσιγκτον, που διαθέτει ίσως την πληρέστερη συλλογή χαρτών του κόσμου.

5 χάρτες που άλλαξαν τον κόσμο-3
«Μαύρη τουλίπα της χαρτογραφίας», Matteo Ricci

5. Ένας χάρτης σπάνιος σαν μαύρη τουλίπα

Τυπώθηκε στην Κίνα το 1602 από τον Ιταλό ιεραπόστολο Matteo Ricci, κατ’ εντολή του 14ου αυτοκράτορα της δυναστείας των Ming. Πρόκειται για τον πρώτο (γνωστό) παγκόσμιο χάρτη που τύπωσε η Κίνα, ο οποίος ακολουθεί το ευρωπαϊκό ύφος. Ονομάστηκε «μαύρη τουλίπα της χαρτογραφίας» λόγω της σπανιότητάς του. Το κανονικό του όνομα είναι Kunyu Wanguo Quantu, που σημαίνει «ένας χάρτης με τις μυριάδες χώρες του κόσμου». Μεγάλος σε μέγεθος (1,52 x 3,66 μ.), είναι κατασκευασμένος με την τεχνική της ξυλογραφίας. Η προβολή του είναι ψευδοκυλινδρική, με την Κίνα τοποθετημένη σχεδόν στο κέντρο του κόσμου. Λίγα αντίτυπα, τυπωμένα σε ρυζόχαρτο, έχουν διασωθεί και βρίσκονται, μεταξύ άλλων, στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού και σε αρχεία της Ιαπωνίας.

Νοέ 30 2022

Ο μπολσεβικισμός της μετανεωτερικότητας

Η πολιτική ορθότητα στηρίζεται σε ένα αρχικό θεώρημα. Η κοινωνία μας είναι άρρωστη και κάποιοι αναλαμβάνουν να τη θεραπεύσουν. Απ’ αυτή την άποψη δεν διαφέρει από όσες θεωρίες έχουν ιστορικά αποπειραθεί να διορθώσουν τις κοινωνικές δυσλειτουργίες – βλέπε ανισότητες ή αδικίες. Απ’ αυτή την άποψη, επίσης, η πολιτική ορθότητα μπορεί να θεωρηθεί ως διάδοχη κατάσταση των διαφόρων επαναστατικών συστημάτων που διέπρεψαν τον εικοστό αιώνα. Ας μην ξεχνάμε ότι ένα από τα πρώτα πράγματα που άλλαξαν οι ολοκληρωτισμοί, πριν ακόμη από τις κοινωνικές δομές, ήταν το λεξιλόγιο. Από την απλούστερη προσφώνηση της καθημερινότητας. Στη Γαλλική τρομοκρατία δεν ήσουν «κύριος». Ησουν «πολίτης», στη Ρωσική έγινες «σύντροφος» και στον φασισμό «καμαράτε». Απ’ αυτή την άποψη η πολιτική ορθότητα είναι ένας μεταμοντέρνος τρόπος επανάστασης, μια επανάσταση μετά την αποτυχία και την εγκατάλειψη της ιδέας της επανάστασης. Για να θεραπεύσεις τις ασθένειες του κόσμου δεν χρειάζεται να αλλάξεις τις κοινωνικές δομές. Φτάνει να αλλάξεις τις λέξεις που τις περιγράφουν.

Στον Δυτικό κόσμο ο ρατσισμός εναντίον των εγχρώμων έχει ατροφήσει. Μπορεί να υπάρχουν θύλακοι που τον κρατούν ζωντανό, όμως σίγουρα δεν έχει το κοινωνικό βάρος που είχε τον καιρό του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Η επιμονή σε ένα αντιρατσιστικό λεξιλόγιο με το οποίο η προοδευτική κοινότητα μάχεται κατά του εξασθενημένου φαινομένου έχει στόχο τη διατήρηση της κοινωνικής ενοχής και κατ’ επέκταση την απόκτηση εξουσίας από τους εισαγγελείς που την καταγγέλλουν και την καταδικάζουν.

Διάβασα μια μεγάλη έρευνα του ιταλικού περιοδικού Espresso για τη βία κατά των γυναικών. Αφορμή ήταν η Παγκόσμια Ημέρα της εξάλειψης της βίας κατά των γυναικών. Αυτές οι «παγκόσμιες ημέρες» αξίζουν ό,τι αξίζουν. Θα έπρεπε κάποιος κάποτε να ερευνήσει αν επηρεάζουν την κοινωνική συμπεριφορά ή αν απλώς βοηθούν τον κοινωνικό ναρκισσισμό όσων τις αναδεικνύουν. Επανέρχομαι στο περιοδικό το οποίο, σημειωτέον, εκδίδεται σε μια χώρα της οποίας πρωθυπουργός είναι γυναίκα – εκτός κι αν εξαιρείται από το γένος των γυναικών επειδή είναι ακροδεξιά. Στατιστικά στοιχεία που στόχο έχουν να αποδείξουν πως η Δυτική κοινωνία είναι πατριαρχική, άρα σεξιστική, άρα επιρρεπής προς τις γυναικοκτονίες. Αναρωτιέμαι πόσο λειτουργική είναι η έννοια της πατριαρχίας τον 21ο αιώνα και τι ακριβώς σημαίνει για τις κοινωνίες της Δύσης. Ενα στερεότυπο παντός καιρού που μπορεί να έχει αναλυτική αξία για τη Ρωσία του Πούτιν, όμως ακούγεται σχεδόν αστείο για την Ολλανδία ή τη Γερμανία. Εκτός αν αναφερόμαστε στους μουσουλμανικούς πληθυσμούς που αποτελούν τμήμα της ευρωπαϊκής κοινωνίας. Θα είχε ενδιαφέρον μια έρευνα που να παρακολουθούσε τη σχέση των σημερινών γυναικοκτονιών με την αύξηση των μεταναστευτικών πληθυσμών. Τι λέω κι εγώ; Οι μεταναστευτικοί πληθυσμοί ανήκουν στα προστατευόμενα είδη της πολιτικής ορθότητας. Οταν μιλάμε για «πατριαρχία» μιλάμε για την κυριαρχία του λευκού Ευρωπαίου άνδρα. Οι υπόλοιποι εξαιρούνται διότι ανήκουν σε άλλους πολιτισμούς, που δεν αντιμετωπίζουν τέτοια προβλήματα.

«Ενα φάντασμα πλανιέται πάνω από τον Δυτικό κόσμο, το φάντασμα της πολιτικής ορθότητας». Είναι ο μπολσεβικισμός της μετανεωτερικότητας. Μπορεί να μη χρησιμοποιεί όπλα, όμως αξιοποιεί τη βία της έκφρασης η οποία προσπαθεί να σβήσει ό,τι παλιό κυκλοφορεί στον κόσμο μας. Η «κουλτούρα της ακύρωσης» αυτό επιδιώκει. Ο πολεμοχαρής και φαλλοκράτης Ομηρος γίνεται αποδεκτός στο Netflix μόνον αν ο Αχιλλέας γίνει μαύρος. Μην ξεχνάμε ότι στα πρώτα βήματα της όλης υπόθεσης βρίσκεται η «Μαύρη Αθηνά», όπου ο συγγραφέας της προσπαθεί να αποδείξει τις αφρικανικές ρίζες του κλασικού ελληνικού πολιτισμού. Η Μαίρη Λέφκοβιτς, που ανασκεύασε τις ανοησίες του Μπερνάλ, βρήκε ελάχιστους υποστηρικτές στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο, όπως και ο Συλβαίν Γκουγκενχάιμ στο γαλλικό, επειδή υποστήριξε πως ο ελληνικός πολιτισμός πέρασε στη Δύση μέσα από τους αντιγραφείς των μονών και όχι μέσα από τους Αραβες.

Η πολιτική ορθότητα γεννήθηκε στα αγγλοσαξονικά πανεπιστήμια, σήμερα όμως έχει καταλάβει μεγάλες περιοχές των μέσων μαζικής επικοινωνίας και της πολιτικής. Είναι ο σπασμός ενός πολιτισμού που έχει χάσει την εμπιστοσύνη στον εαυτό του και φοβάται τα επιτεύγματά του διότι του προκαλούν ανασφάλεια. Απ’ αυτή την άποψη η ασφάλεια που παρέχει η σκέψη της κλασικής αρχαιότητας είναι ίσως το αντίδοτο.

Όροι χρήσης blogs.sch.gr | Δήλωση προσβασιμότητας
Αλλαγή μεγέθους γραμματοσειράς
Αντίθεση
Accessibility by WAH