«Ξυπόλυτος ξεκίνησα, ξυπόλυτος θέλω να πεθάνω», ήταν τα πρώτα λόγια που μου είπε ο 97χρονος Ιάκωβος Τσούνης όταν κάθισα στην πολυθρόνα του γραφείου του την περασμένη Δευτέρα το πρωί. Και μάλλον θα το καταφέρει, καθώς ένα πολύ μεγάλο μέρος της περιουσίας του, πάνω από 23 εκατομμύρια ευρώ, έχει δωρίσει κατά τη διάρκεια της ζωής του στις Ενοπλες Δυνάμεις, 60 αποβατικά σκάφη, ενώ μόνο τα τελευταία δύο χρόνια οι δωρεές του αγγίζουν τα 7 εκατομμύρια.

Σε ένα δωμάτιο που ο χρόνος μοιάζει να έχει σταματήσει, γεμάτο πλακέτες, τιμητικά διπλώματα, όπλα αντίκες και παράσημα, θα νόμιζε κανείς ότι ο κ. Τσούνης ήταν στρατιωτικός και όχι εφοπλιστής.

Ή ταν ή επί τας

Το 13ο παιδί ενός δασάρχη ήταν 16 ετών όταν ο Ιωάννης Μεταξάς είπε «Οχι» στην παράδοση της χώρας στις δυνάμεις του Μουσολίνι. Σύντομα το 12ο Σύνταγμα Πατρών αναγκάζεται και μετακομίσει στο σπίτι του στην Εγλυκάδα της Πάτρας, και ο έφηβος τότε Τσούνης κάνει ό,τι μπορεί για να πείσει τον συνταγματάρχη, που πλέον ζει με την οικογένειά του, να καταταγεί παρά το νεαρόν της ηλικίας του. Και το καταφέρνει. Σύντομα βρίσκεται στα Γιάννενα και από εκεί στο Καλπάκι. Ο πατέρας του μαθαίνει ότι έχει πάει εθελοντής στον πόλεμο όταν ήταν ήδη στα βουνά. «Ή θα έρθεις νικητής ή θα πεθάνεις εκεί», του λέει στο πρώτο του γράμμα. Και όντως, ο κ. Τσούνης εθεωρείτο «ζωντανός-νεκρός» μετά δύο χρόνια στο αλβανικό μέτωπο, καθώς το ψύχος, οι κακουχίες και οι ψείρες τον είχαν μετατρέψει από 70 κιλά έφηβο σε ένα σκελετό 29 κιλών.

Αφού τον είχαν κοινωνήσει ως ετοιμοθάνατο τον επέστρεψαν στην Πάτρα, όπου οι γονείς του δεν πίστευαν ότι θα επιβιώσει. Και όμως σε ένα χρόνο είχε πλήρως επανέλθει, σε τέτοιο σημείο που μετακόμισε στην Αθήνα και από εκεί επιστρατεύτηκε δεύτερη φορά και βρέθηκε στον Γράμμο-Βίτσι για τον Εμφύλιο. «Δεν κάναμε το χατίρι του Στάλιν να γίνει η Κόνιτσα πρωτεύουσα συμμοριτών», μου λέει, και παρά τα 97 του έτη η εξιστόρησή του είναι γλαφυρή και η φωνή του με ένταση. Η εμπειρία του στον στρατό τον σημαδεύει για πάντα και ο ίδιος μένει στην ιστορία ως ο νεότερος βετεράνος του αντιναζιστικού και αντιφασιστικού πολέμου.

Το πρώτο κεφάλαιο

Το 1949, όταν πλέον επιστρέφει στην Αθήνα, αποκτά άδεια βοηθού εκτελωνιστή. Με ένα τραπεζάκι και καρέκλες που δανείζεται από τον ιδιοκτήτη καφενείου απέναντι από το Α΄ τελωνείο Πειραιά, ο Τσούνης χρεώνει 10 δραχμές για κάθε αίτηση εκτελωνισμού.

Συγχρόνως ασχολείται και με διάλυση πλοίων πουλώντας κομμάτια τους στη χαλυβουργία, αλλά και με τροφοδοσίες καραβιών. Σε λιγότερο από 10 χρόνια είχε καταφέρει όχι μόνο να αποκτήσει ένα σημαντικό κεφάλαιο, αλλά και να το επενδύσει σε μετοχές και ακίνητα. Στο μυαλό του Τσούνη, όμως, το μέλλον του βρισκόταν στη ναυτιλία. Και αυτήν τη σκέψη την ενίσχυσε και ο ίδιος ο Ωνάσης, τον οποίο γνώρισε τυχαία στον Σκορπιό καθώς τροφοδοτούσε τη θαλαμηγό του «Χριστινα». «Εχεις ενδιαφέρον για τη θάλασσα;» τον είχε ρωτήσει. «Είμαι εκτελωνιστής και διαλύω πλοία, τι άλλο να θέλω από τη θάλασσα», του είχε απαντήσει ο Τσούνης, για να λάβει ένα χτύπημα στην πλάτη από τον Ωνάση και τη φράση: «Θα μπεις στη ναυτιλία, μπάσταρδε!».

Και ο Ωνάσης βγαίνει αληθινός, αφού το 1960 αποκτά το πρώτο του πλοίο, ένα μικρό εμπορικό των 1.000 τόνων για εσωτερικές διαδρομές. Με τις διασυνδέσεις που είχε αποκτήσει με τους υπόλοιπους Ελληνες εφοπλιστές ως εκτελωνιστής, οι πόρτες ανοίγουν. Με τη βοήθεια του εφοπλιστή Παπαλιού αγοράζει τα πρώτα του μεγάλα βαπόρια. Παρόλο που είχε φύγει από την Εγλυκάδα περισσότερο από δέκα χρόνια, οι συμβουλές του πατέρα του παρέμειναν καρφωμένες στο μυαλό του. Ο πατέρας του, άνθρωπος με περιορισμένο εισόδημα, είχε ξεκάθαρη ματιά για τα πλούτη και την ευτυχία. «Να μην ξεχάσεις την προέλευσή σου, να μάθεις να ντρέπεσαι και να θυμάσαι ότι τα λεφτά που έχεις δεν είναι δικά σου. Είναι γι’ αυτούς που δεν έχουν μία ασπιρίνη ή ένα ποτήρι νερό. Να τους βοηθάς αθορύβως και να μην περιμένεις ευχαριστίες αν θες να είσαι χαρούμενος», του είχε πει χαρακτηριστικά.

Γι’ αυτό δεν είναι περίεργο ότι από την αρχή της σταδιοδρομίας του ξεκινάει τη φιλανθρωπική του δράση. Τρία χρόνια από την αγορά του πρώτου μικρού του πλοίου και πριν αποκτήσει τα μεγαλύτερα, δωρίζει το σημαντικό ποσό των 200.000 δολαρίων για την ίδρυση του Λύρειου Ιδρύματος. Και παρά τις προτροπές της οικογένειας Λύρα να ονομαστεί Λύρειο και Τσούνειον Ιδρυμα, ο ίδιος το αρνείται. «Μας εξήγησες ότι τα χρήματα που θα αποκτήσεις θα τα διαθέσεις για τον ανθρώπινο πόνο δίχως κοινωνικές προβολές, αλλά αθόρυβα και σεμνά όπως είπε ο Χριστός», του γράφει σε επιστολή ευχαριστίας τον Ιούλιο του 1963 ο καπετάν Μάρκος Λύρας.

Ο στόλος του

JACK FAIRWEATHER
Ο εθελοντής
μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη
εκδ. Gutenberg, 2020, σελ. 528

Οι καιροί της φρίκης αποκαλύπτουν την πιο βαθιά κτηνωδία που μπορεί να εκφραστεί στα έγκατα της ανθρώπινης κατάστασης: πράξεις, πρακτικές και εκφράσεις ανείπωτης βίας, κακίας, δολερότητας, ηθικής έκπτωσης, ωμής ιδιοτέλειας και απόλυτης αναλγησίας.

Ωστόσο, την ίδια ώρα αυτοί οι καιροί γεννούν, σε πολύ μικρότερο ποσοστό φυσικά, απρόσμενες όσο και απίστευτες ιστορίες ηρωισμού και αυταπάρνησης από ανθρώπους «της διπλανής πόρτας», από ανθρώπους που στους καιρούς της «κανονικότητας» πιθανώς θα περνούσαν απαρατήρητοι.

Βλέποντας εκ των υστέρων τις ζωές και τις πράξεις ετούτων των απρόσμενων ηρώων, πάντοτε μαζί με το δέος και τον θαμπωμένο θαυμασμό μας, προσπαθούμε να εξηγήσουμε, συχνά με όρους μη διαλεκτικούς, το πώς και το γιατί σχηματίστηκε μέσα τους μια τέτοια προσήλωση σε ηθικές και ανθρωπιστικές αξίες – και μάλιστα μέσα σε ιστορικά και πολιτικά συμφραζόμενα όπου δεν θα απαιτούσε κανείς κάτι τέτοιο.

Από τους (όχι λίγους) «καιρούς της φρίκης», σαφώς ο φριχτότερος για τον 20ό αιώνα (ή και για όλους τους αιώνες) ήταν η περίοδος της κυριαρχίας του ναζισμού με την εφιαλτική του απόληξη: τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και το Ολοκαύτωμα. Και εξαιτίας της έντασης του αναπόδραστου εφιάλτη που προξένησε, οι απρόσμενοι ήρωες που αντιστάθηκαν στον ναζισμό γίνονται διαρκώς όλο και ευκρινέστερα σύμβολα ενός παλλόμενου ανθρωπισμού που μπορεί (ακόμη) να συγκροτήσει ηθική αντιπρόταση στην ανθρώπινη κτηνωδία.

Οι φοιτητές του Λευκού Ρόδου στη Γερμανία και ο Φρανς Γέγκερστετερ είναι χαρακτηριστική περίπτωση: οι πρώτοι (κι ας αναφέρουμε μερικά ονόματα: Σόφι Σολ, Χανς Σολ, Αλεξάντερ Σμόρελ, Κρίστοφ Προμπστ, Βίλι Γκραφ – και μαζί ο καθηγητής τους Κουρτ Χούμπερ) με τις σπαρακτικές έξι Προκηρύξεις τους (εκδόσεις Πατάκη, 2019, μετάφραση: Θοδωρής Τσομίδης) και τον αποκεφαλισμό τους από τους ναζί έγιναν το σημείο αναφοράς της μεταπολεμικής Γερμανίας: σήμερα στις σχετικές δημοσκοπικές έρευνες θεωρούνται οι σημαντικότεροι Γερμανοί του 20ού αιώνα (πιθανώς ξεπλένοντας την απολύτως εύλογη γερμανική ιστορική ενοχή για την εκλογική κατίσχυση του Χίτλερ).

Ο Γέγκερστετερ πάλι, Αυστριακός αντιρρησίας συνείδησης που επέλεξε να πεθάνει από το να στρατευτεί με τους ναζί και αποκεφαλίστηκε στο Βερολίνο την άνοιξη του 1943, έχει γίνει από το 2007 άγιος της Καθολικής Εκκλησίας, ενώ με την πρόσφατη ταινία του Τέρενς Μάλικ («Μια κρυφή ζωή», 2019) γίνεται ένα παγκόσμιο σύμβολο του χριστιανικού ουμανισμού αλλά και του αντιμιλιταρισμού.

Ενας εναντίον όλων

Ενας τέτοιος απρόσμενος όσο και απίστευτος ήρωας, για τον οποίο χρειάζεται μονάχα μια αντίστοιχη σημαντική ταινία ή τηλεοπτική σειρά ώστε να αναδειχθεί σε παγκόσμιο σύμβολο, είναι ο Πολωνός Βίτολντ Πιλέτσκι (1901-1948). Και είναι αλήθεια πως όσα ξέρουμε για την έννοια του ηρωισμού και της αυταπάρνησης μοιάζουν θαμπά όταν μιλούμε για την πραγματικά εκπληκτική περίπτωση αυτού του Πολωνού αξιωματικού του Ιππικού, ο οποίος μέχρι τα 38 του χρόνια ήταν ένας συνεπής και τυπικός οικογενειάρχης με καλλιτεχνικές ανησυχίες (λάτρης της καθημερινής ζωής, ζούσε στο οικογενειακό αγρόκτημα με τη γυναίκα του και τα δύο παιδιά του, μετέχοντας στις κοινοτικές εργασίες του αγροκτήματος). Από το 1939 μετέτρεψε σταδιακά τον αγώνα του με τον ναζισμό σε μια ιδιότυπη προσωπική υπόθεση, σε ένα ακραία παράτολμο όσο και συγκλονιστικό «ένας εναντίον όλων», το οποίο είχε το σθένος να υπηρετήσει μέχρι το τέλος.

Ο Πιλέτσκι, μετά την κατάληψη της Βαρσοβίας από τους ναζί (στις 27 Σεπτεμβρίου του 1939), θεώρησε, όπως και άλλοι Πολωνοί αξιωματικοί, πως ο πόλεμος ενάντια στους ναζί συνεχίζεται: έτσι εντάχθηκε στην πολωνική Αντίσταση. Εναν χρόνο αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 1940, προσφέρεται ως εθελοντής για να υλοποιήσει ένα ακραίο αντιστασιακό σχέδιο: με πλαστή ταυτότητα, βγαίνει εσκεμμένα στον δρόμο της Βαρσοβίας ώστε να συλληφθεί από τους ναζί και να οδηγηθεί στο Αουσβιτς. Στόχος, να δώσει πληροφορίες στην Αντίσταση για τα όσα συμβαίνουν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης (πρέπει να σημειωθεί πως ακόμη δεν έχει αρχίσει η βιομηχανία των μαζικών δολοφονιών του Ολοκαυτώματος, η οποία κλιμακώνεται μετά την εφιαλτική διάσκεψη της Βάνζεε, τον Ιανουάριο του 1942).

Ο Πιλέτσκι θα μείνει στο Αουσβιτς για δυόμισι χρόνια: στο διάστημα αυτό θα κατασκευάσει ασύρματο πομπό για να ενημερώνει την Αντίσταση, θα δημιουργήσει την παράνομη οργάνωση ZOW (Ενωση Στρατιωτικών Οργανώσεων) που θα στηρίζει τους κρατουμένους με τρόφιμα, ρουχισμό και παντοειδή υποστήριξη, ενώ θα αρχίσει να στέλνει αναφορές στην Αντίσταση όπου περιγράφει αναλυτικά τη λειτουργία του στρατοπέδου ως κέντρου βιομηχανικού φόνου ενάντια στους Εβραίους.

Η δραπέτευση

Εχουμε εισέλθει στον νέο, ανά δεκαετία οριζόμενο, παπαδιαμαντικό ενιαυτό και, εξοφλώντας χρεωστικό υπόλοιπο που έχω από πέρυσι (βλ. σε αυτήν εδώ τη στήλη, 2.11.2020), θα γράψω λίγα λόγια για το διήγημα «Νεκράνθεμα» (α΄ δημοσίευση: «Ελεύθερον Βήμα», 6.6.1925). Ο Τριανταφυλλόπουλος στην επετειακή έκδοση του «Βήματος» (2011) υιοθετεί τον τίτλο της έκδοσης Βαλέτα («Νεκράνθεμα εις την μνήμην των»), τον οποίο είχε ορθώς απορρίψει στην έκδοση του Δόμου. Το «εις την μνήμην των», που εμπεριέχεται εξάλλου στη λ. «Νεκράνθεμα», αποτελεί προσθήκη της εφ. «Κυριακή του Ελευθέρου Βήματος», κατά τη β΄ δημοσίευση του διηγήματος (23.1.1927).

Είναι Σάββατο, 8 Μαΐου, μνήμη του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, και ο αφηγητής έχει εκκλησιαστεί λίαν πρωί στον πανηγυρίζοντα ναΐσκο, στον Πύργο, μαζί με ένα ζηλεμένο νιόπαντρο ζευγάρι, τη Φουλιώ και τον Κωστάκη, μακρινούς συγγενείς του. Η μικρά Φουλιώ, δεκάξι χρονών, έγκυος στον τέταρτο μήνα, θα του πει μια στιγμή «με κρυσταλλίνην φωνήν», εκφράζουσα «διαυγές αίσθημα»: «Σ’ αγαπούμε να μ’ αγαπάς, μπάρμπ’ Αλέξανδρε». Το διήγημα δεν κρύβει καθόλου τα αυτοβιογραφικά στοιχεία του. «Τους ηγάπων κ’ εγώ πολύ» είναι η απάντηση. Εχουν προσυμφωνήσει μετά τον εκκλησιασμό να περάσουν τη μέρα στον κήπο του φιλόπονου και φιλάλληλου Γιώργη Σαρρή, στο Ξάνεμο. Δεν λείπει τίποτε από την πληρότητα της χαράς: πρωινός εκκλησιασμός, φυσικό κάλλος, καλοσύνη και αγνότητα. Ο αφηγητής μετέχει ψυχικά σε αυτή την χαρά, τη βλέπει και την απολαμβάνει: «απόλαυσις ήτο να βλέπη τις τον Γεώργιον να […]. Απόλαυσις ήτο να βλέπη την μικράν Φουλιώ ν’ […] απόλαυσις να βλέπη την απλοϊκήν Μαρίαν να […] και όλ’ αυτά να τα θεωρή τις καθήμενος δροσερά, υπό το φύλλωμα της μεγάλης συκής, επάνω εις ακατέργαστον μέγα κούτσουρον […] εις το χείλος του φρέατος, σιμά εις τον λευκόν τοίχον της στέρνας». Ο αφηγητής θα δεχθεί πρόταση του Κωστάκη και θα τον ακολουθήσει βαρυνόμενος σε ανηφορική οδοιπορία για να αγναντέψουν το πέλαγος, όπου «είχαμεν […] μεγαλύτερον θέαμα ν’ απολαύσωμεν»: χρυσίζοντα στάχυα, κοίλη πεδιάς, ακτή συνεχής, άμμος κιτρινωπή, χαράδραι χειμάρων κατωφερείς, θάμνοι σχοίνων, κομάρων, πρίνων και ερεικών, η άπειρος αγκάλη του αχανούς πελάγους, τεμνομένου «από μεγάλας νήσους, αλλεπαλλήλους, ελλοχευούσας, υψούσας τον τράχηλον, την μίαν όπισθεν της άλλης», ο Αθως αντικρύ, αριστερά η βορειότερη ακτή του νησιού, με τις αγέλες των εριφίων, μαυράδια κινούμενα εδώ κι εκεί, ο αιγιαλός με τους σκοπέλους του τους σπαρτούς!

Τα μάτια του αφηγητή έχουν τη χάρη να τη βλέπουν όλη αυτή την ομορφιά, ο ίδιος όμως είναι δυστυχισμένος: «ήμην δυστυχής ενδομύχως, από θλιβεράς αφορμάς αφορώσας εμέ και τους οικείους μου, τας οποίας πολύ επροσπάθουν να λησμονώ». Τούτη τη μέρα ειδικά, ωστόσο, είναι πολύ δύσκολο να τις λησμονήσει, γιατί έχει κανονίσει να πάει να βρει τους δικούς του στην Παναγία την Κουνίστρα. Η οικογένεια έχει τάξιμο να λειτουργηθεί εκεί την επαύριο, των Αγίων Πατέρων της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, Κυριακή προ της Πεντηκοστής. Βρίσκονται ήδη στο μοναστήρι από το πρωί του Σαββάτου δύο αδελφές του και ο αδελφός του ο Γιώργης, με τη γυναίκα και τα μικρά παιδιά του.

Ο Γ. Παπαδιαμάντης στα τέλη Μαρτίου 1892 έχει εμπλακεί σε υπόθεση λαθρεμπορίας πετρελαίου στη Σκιάθο, δικάζεται τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς και καταδικάζεται σε φυλάκιση δύο ετών και δυόμισι μηνών. Εκτίει την ποινή του στις φυλακές του Βόλου. Τον Οκτώβριο 1893 του απονέμεται χάρις (για αυτή την ιστορία της λαθρεμπορίας, βλ. Λαμπρινή Τριανταφυλλοπούλου, «Σχόλια στην παπαδιαμαντική αλληλογραφία των ετών 1892-1893», περ. «μικροφιλολογικά», τχ. 47, άνοιξη 2020, σ. 31-39). Το 1904 «έπαθε τας φρένας» (βλ. επιστολή του Παπαδιαμάντη προς τον Γιάννη Βλαχογιάννη, 13.2.1904) και έχασε τη δουλειά του. Εχει πέντε παιδιά. Ο Παπαδιαμάντης σε νέα επιστολή του από τη Σκιάθο προς τον Βλαχογιάννη (10.3.1904) γράφει ότι περιμένουν τον αδελφό του «να έλθη φαμιλικώς». Πήγε. Δεν είναι δύσκολο να μαντέψουμε το τάξιμο στην Παναγία την Κουνίστρα: να γίνει καλά ο άρρωστος αδελφός. Τον τρώει τον Παπαδιαμάντη αυτή η αρρώστια, δεν μπορεί να τη βγάλει από τον νου του, και είναι ενδομύχως δυστυχής. Η καλοσύνη των άλλων είναι παρηγορητική, μαλακώνει τον πόνο, καλοσυνεύει τη λαβωματιά, γίνεται πηγή «μικράς αναψυχής», στον «τόπον […] της δοκιμασίας». Ο πόνος ωστόσο μένει πάντα εκεί, αμετάθετος ορίζοντας. Συχνά στο έργο του Παπαδιαμάντη, με κορυφαίο παράδειγμα το «Μυρολόγι της φώκιας», μέσα στο κάλλος της φύσης και στην καλοσύνη των ανθρώπων, υφαίνεται η τραγωδία, που καιροφυλακτεί ανά πάσα στιγμή, μεταξύ χειλέων και κύλικος, όπως θα πει ο αφηγητής, όταν ο Κωστάκης τού διηγείται πώς σώθηκε πριν από εννιά χρόνια, ενώ πνίγηκε ο σύντροφός του, τότε που βούλιαξε η βάρκα τους (βλ. το διήγημα «Σταγόνα νερού…»).

Με βάση τα επιστολικά στοιχεία και τις εορτολογικές πληροφορίες μπορούμε πολύ εύκολα να υπολογίσουμε ότι η δράση του διηγήματος τοποθετείται το 1904. Τη χρονιά εκείνη το Πάσχα είχε πέσει στις 28 Μαρτίου (π.η.), και άρα του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, στις 8 Μαΐου, ήταν πράγματι ημέρα Σάββατο. Στις 28 Οκτωβρίου 1904 ο Παπαδιαμάντης θα επιστρέψει στην Αθήνα, όπως γράφει ο ίδιος στο αυτοβιογραφικά ακριβές τούτο διήγημα. Την 1η Νοεμβρίου «η μικρά Φουλιώ […] απέθνηκεν εις την γένναν της, εξ επιλοχίου πυρετού». Την επόμενη χρονιά, 1905, το Πάσχα πέφτει στις 17 Απριλίου. Στις 18 Απριλίου, «την Δευτέραν του Πάσχα, λευκήν και μυροβολούσαν με το “Χριστός ανέστη”, εσβήνετο, αφήσας τόσην ορφάνιαν ξοπίσω του, ο ταλαίπωρος αδελφός μου».

«Τις μοι δώσει ύδωρ, και δάκρυα;»

Μια τοστιέρα, για να μπει στην αγορά, απαιτεί περισσότερες δοκιμές ασφαλείας από όσες το Facebook, λέει στην «Καθημερινή» ο Κρίστοφερ Γουάιλι, ο Καναδός που αποκάλυψε το σκάνδαλο της Cambridge Analytica, που «επηρέασε» υπέρ του Ντόναλντ Τραμπ τις εκλογές του 2016 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στον πολιτικό διάλογο –που φαίνεται να υποδαυλίζει ή να οξύνει συμβάντα όπως η έφοδος του όχλου στο Καπιτώλιο– γίνεται και πάλι ένα εξαιρετικά σοβαρό πολιτικό ζήτημα διεθνώς.

Ο Γουάιλι επισημαίνει ότι το Facebook συνδέεται με περιστατικά βίας όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και στη Σρι Λάνκα, στη Βραζιλία και στην Ινδία, ενώ κατηγορεί τις πλατφόρμες ότι μεγεθύνουν την παραπληροφόρηση.

Αρκετά πιο επιφυλακτικός, ο καθηγητής Ψηφιακής Διακυβέρνησης στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Μονάχου Γιάννης Θεοχάρης επισημαίνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν προκαλούν τις ίδιες αντιδράσεις σε όλους τους ανθρώπους και σε όλες τις κοινωνίες, και «δεν είναι εκ φύσεως καλά ή κακά για τη δημοκρατία». Προσθέτει ότι, κατά την προεκλογική περίοδο του 2016 στις Ηνωμένες Πολιτείες, το 0,1% των χρηστών παρήγαγε το 80% των ψευδών ειδήσεων (fake news).

Η Μαριέτζε Σάακε, πρώην ευρωβουλευτής και νυν επικεφαλής του Stanford Cyber Policy Center, θέτει το αμφιλεγόμενο ζήτημα του αποκλεισμού του Ντόναλντ Τραμπ από το Facebook και το Twitter, αλλά υπογραμμίζει ότι «οι δημοκρατίες πρέπει να ανακτήσουν τον έλεγχο των ορίων του δημοσίου διαλόγου από τους κολοσσούς της κοινωνικής δικτύωσης».

Ο δημοσιογράφος και Senior Editor της διαΝΕΟσις Ηλίας Νικολαΐδης φωτίζει την ελληνική εμπειρία. Από το 2009 έως το 2021 μειώθηκαν στο μισό εκείνοι που εμπιστεύονταν τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και έως το 2016 ένας στους τέσσερις δήλωνε ότι η κύρια πηγή ενημέρωσής του ήταν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.