«Hταν μια άγρια νύκτα, τόσο άγριος χειμώνας που εμείς σηκώναμε τη σκηνή τσαντίρι, που λένε, και δεν μας άφηνε ο αέρας να τη στηρίξουμε. Την πέταγε, και τι να κάναμε. Πήραμε τους σκοτωμένους που ήτανε μισοί παγωμένοι και είχανε σκοτωθεί εκείνη τη μέρα, τους βάζαμε γύρω και κάναμε ένα τοίχο από πεθαμένους. Στη λογοτεχνία θα φαίνεται σαν μυθιστόρημα αλλά οι πεθαμένοι φύλαγαν τους ζωντανούς. Οπως θα ξέρεις και το άλλο, σε αυτά τα βουνά μερικοί δεν ταφήκαν και όταν λιώσανε τα χιόνια βρήκαν τα κόκαλα. Και βρήκαν και έναν Ιταλό με έναν Ελληνα που ο ένας έχωνε το όπλο στον άλλον».

Ο Θανάσης Ντίνος, ομογενής συγγραφέας από το Αργυρόκαστρο, αναπαράγει την αφήγηση του συγγενούς ενός από τους λίγους πολεμιστές στον πόλεμο του χειμώνα του 1940-41 που στρατολογήθηκε στον ελληνικό στρατό αν και ανήκε στην ελληνική μειονότητα της Αλβανίας. Ο Ντίνος λέει ότι αυτός αποτελούσε την απόλυτη εξαίρεση που γινόταν μόνο όταν ο ομογενής ζούσε συνήθως στην Ελλάδα για σπουδές ή για δουλειά.

Ο Θανάσης Ντίνος είχε χρηματίσει ανταποκριτής του «Λαϊκού Βήματος», της κομματικής εφημερίδας του Αργυροκάστρου. Η συζήτηση μαζί του εξελίσσεται στη διάρκεια της τελευταίας συνάντησής μας στο σπίτι του στο Κάστρο, όπως λένε Αλβανοί και Βορειοηπειρώτες το Αργυρόκαστρο.
Είναι μια κρύα χειμωνιάτικη νύχτα όπως και τότε και η θέρμανση δεν λειτουργεί, το κρύο είναι διαβολεμένο αλλά πίνουμε και τρώμε και ερχόμαστε πιο κοντά ο ένας στον άλλο και κάπως υποφέρεται η παγωνιά των κλειστών χώρων και η υγρασία της πόλης που είναι σφηνωμένη μέσα στο βουνό.

Τον Ντίνο τον γνώρισα το 2009, όταν πήγα για πρώτη φορά στην Αλβανία για να καταγράψω τις προσπάθειες των δύο κρατών να βρουν μια τελευταία κατοικία για τις χιλιάδες άταφους νεκρούς του έπους της Αλβανίας. Ηταν νέος όταν οι Ιταλοί σήκωσαν τους δικούς τους νεκρούς από ένα χωράφι στο Ντραγκότι, όχι μακριά από το Αργυρόκαστρο (το περιστατικό αποτυπώθηκε στη συνέχεια στο μεγάλο μυθιστόρημα του Ισμαήλ Κανταρέ «Ο στρατηγός της Νεκρής Στρατιάς» το 1963).

Το Ντραγκότι είναι ένα χωράφι στον δρόμο προς το στενό της Κλεισούρας. Είναι σαν ένας μεγάλος οντάς στη βάση του βουνού. Εκεί ήταν θαμμένοι οι Ιταλοί. Μετά το τέλος των εχθροπραξιών το 1941 έθαψαν εδώ εκατοντάδες δικούς τους και πλάι σε αυτούς έθαψαν και δικούς μας. Σε αντίθεση με τους Ελληνες πεσόντες, οι Ιταλοί είχαν όλοι μεταλλικές ταυτότητες, σύμφωνα με τον Ντίνο που είχε παρακολουθήσει στα πρώτα του βήματα ως ανταποκριτής τις εκσκαφές στις αρχές της δεκαετίας του ‘60.

Στο πρώτο μου ταξίδι στην Αλβανία για τα «ιερά κόκαλα» το 2009, όταν ο τότε υφυπουργός Αμυνας (και σημερινός πρόεδρος της Βουλής) Κώστας Τασούλας είχε υπογράψει τη σχετική συμφωνία με την αλβανική κυβέρνηση για το ζήτημα της ταφής των Ελλήνων στρατιωτών στα αλβανικά χώματα, το οικόπεδο δεν είχε ανοιχτεί ξανά μετά εκείνη την πρώτη ανασκαφή του το 1960. Στην επίσημη Αλβανία της εποχής του Χότζα (του «Ενβέρη», όπως τον λένε στη γείτονα οι παλαιότεροι), εκεί όπου υποπτεύονταν Ελληνα πεσόντα, έσκαβαν μετά φόβου Θεού, έβλεπαν τι είχαν μπροστά τους και έκλειναν ξανά τη γη. Μετά το 1990 ξεκίνησε η τυμβωρυχία από ιδιώτες.

Το 2018 άρχισαν οι εκσκαφές στο Ντραγκότι. Εντοπίστηκαν συνολικά 694 σοροί. Από αυτές, οι 100 διακομίσθηκαν στο νεκροταφείο στο Βουλιαράτι, ενώ οι υπόλοιπες σε εκείνο της Κλεισούρας.

Οι ελληνικές αρχές αναζητούν στα αλβανικά βουνά τις σορούς 7.776 πεσόντων, αλλά το πόσες θα εντοπιστούν εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, καθώς πάνω από πρόχειρα κενοτάφια έχουν κτισθεί σπίτια και διάφορες υποδομές: γήπεδο στην Κλεισούρα, πάρκινγκ στην Κορυτσά. Από τις σορούς που αναιρέθηκαν, άλλες φυλάσσονται σε σκευοφυλάκια και άλλες έχουν βρει την οριστική τους θέση στην Κλεισούρα στο νεκροταφείο ανάμεσα στα δύο βουνά.

Σύμφωνα με πληροφορίες της «Κ», η αλβανική και η ελληνική επιτροπή που έχουν καταπιαστεί με το έργο, αναζητούν τώρα οστά στα όρια του δήμου Δρόπολης. Οδηγός τους σε πολλές περιπτώσεις είναι αναφορές που υπάρχουν στα αρχεία της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού. Οπως αυτή:

Ο διοικητής Κ. Παπαδόπουλος

«Μετά την τρίτην προπαρασκευήν και αναγνωρίσεις… η επίθεσις εκτοξεύεται την πρωίαν της 4ης Ιανουαρίου κατά Σκουτάρας με ταυτόχρονον ενέργειαν κατά του υψώματος 606. Αλλα η επίθεσις απέτυχε φονευθέντος και του διοικητού του τάγματος Παπαδόπουλου φθάσαντος επικεφαλής του τάγματός του τα εχθρικά συρματοπλέγματα.

»Περί το πτώμα του συνήφθη πραγματικά ομηρική προσπάθεια των στρατιωτών του ποθούντων να συναποκομίσωσι τον γενναίον ηγήτορα. Πλην όμως οι τόσαι προσπάθειαι κατά Σκουτάρας, ο χρόνος όστις διέρρευσε, η σπουδαιότης του υψώματος τούτου έδωσαν πλήρην την ευκαιρίαν εις τον εχθρόν όπως οχυρώση τούτο κατά τρόπον ασφαλή…». Η αναφορά της ΙΙΙ Μεραρχίας, όπως φαίνεται από την ΔΙΣ/ΓΕΣ δεν δίνει απάντηση ως προς τι τελικά απέγινε η σορός του Κ. Παπαδόπουλου, διοικητού του 24ου Συντάγματος Πεζικού.

Στην περιοχή του δήμου Δρόπολης, οι ομογενείς είχαν φροντίσει να θάψουν με βάση την πρόχειρη λίστα ενός δασκάλου όσους πέθαναν στο ορεινό χειρουργείο του Βουλιαρατίου. Στην αρχική μορφή του που είχε το νεκροταφείο προ της πτώσης του καθεστώτος Χότζα (βλέπε συνομιλία του Κ. Ροδόπουλου στον Σάκη Ιωαννίδη στο σημερινό «Τέχνες και Γράμματα», σελ. 7), ήταν διάσπαρτο με σταυρούς που είχαν απλά αριθμούς οι οποίοι με τη σειρά τους αντιστοιχούσαν σε ονόματα.

Στη συνέχεια, ταυτίστηκαν αριθμοί και τάφοι με πρόσωπα, χάρη στη βοήθεια συγγενών αλλά και ανθρώπων όπως ο Αγαθοκλής Παναγούλιας που αναζήτησε σε ολόκληρη την Ελλάδα συγγενείς των πεσόντων και βοήθησε να αναρτηθούν φωτογραφίες και ονόματα στους τάφους.

Υστατη ελπίδα για πολλούς απογόνους οι εξετάσεις DNA

Εάν για τους 100 πεσόντες όλο αυτό ισοδυναμούσε με άθλο, στην περίπτωση των 7.776 πεσόντων μοιάζει απλώς ακατόρθωτο. Και αυτό διότι όσο πηγαίνει προς τα πίσω στη συλλογική μνήμη το γεγονός του μεγάλου πατριωτικού πολέμου του προηγούμενου αιώνα, τόσο δυσκολεύεται κάποιος να συνδέσει απομεινάρια με γεγονότα και πρόσωπα. Ο Γιαννιώτης Χαρίλαος Μητσιμάρης είχε την τύχη μέσω του Google Earth να ανακαλύψει έναν κάτοικο του χωριού Νίτσα στο οποίο είχε πέσει ο θείος του, αξιωματικός του ιππικού. Το 1986, όταν επισκέφθηκε την Αλβανία ο πρώην υπουργός Εξωτερικών Κάρολος Παπούλιας, μια κρατική επιτροπή είχε ξεθάψει τον θείο του Μητσιμάρη έξω απο την εκκλησία της Νίτσας στην περιοχή του Μαλίκ. «Είδαν οτι φόραγε μπότες, ότι ήταν αξιωματικός και τον ξαναθάψανε», μου είχε πει προ διετίας ο Μπεν Βρέττο, Αλβανός μετανάστης στον Πειραιά, ο οποίος έβοσκε τότε πρόβατα έξω από την εκκλησία και ήταν αυτόπτης μάρτυρας του περιστατικού. Ο Βρέττο ήρθε σε επαφή με τον Μητσιμάρη και έτσι του έλυσε το πρόβλημα που δεν ήταν σε θέση να του λύσουν οι αλβανικές αρχές.

Αλλά το περιστατικό αυτό είναι μάλλον η εξαίρεση. Οι αυτόπτες μάρτυρες πεθαίνουν. Οχι μόνο εκείνοι των γεγονότων αλλά και οι άλλοι των διαπραγματεύσεων για τις εκσκαφές, καθώς επίσης όσοι έζησαν τις πρώτες εκταφές των Ιταλών πεσόντων. Πριν από 11 χρόνια είχα την τύχη να συναντήσω σε ένα χωριό της Κλεισούρας τον 75χρονο Σαντίκ Μπάνι, βοσκό που με πολύ ζωντανά χρώματα μου περιέγραψε την κάθοδο των Ελλήνων χιονοδρόμων εναντίον των Ιταλών τον Ιανουάριο του 1941 στη χαράδρα όπου βρίσκεται το χωριό του. Το 2018 που ξαναπήγα και αναζήτησα εκ νέου τον Μπάνι, οι συγχωριανοί του με έστειλαν στο νεκροταφείο του χωριού…

Ετσι, πολλές από τις ελπίδες αναβίωσης της μνήμης, κυρίως για τους απογόνους αυτών των 7.776 πολεμιστών, εναποτίθενται 80 χρόνια μετά στις εξετάσεις DNA που διενεργούνται στο 401 Γενικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο. Συνολικά έχουν δώσει αίμα 1.500 άνθρωποι για 1.100 πεσόντες. Τα αποτελέσματα δεν είναι εντυπωσιακά, καθώς σε πολλές περιπτώσεις τα οστά έχουν περάσει αρκετά χέρια ή βρίσκονται πολύ καιρό στο χώμα και η σύστασή τους έχει υποστεί αλλοιώσεις. Επίσης, έχει σημασία το DNA να προέρχεται από τη μητρική γραμμή που είναι η ισχυρότερη, κάτι που δεν ισχύει για τα περισσότερα δείγματα DNA. Η διαδικασία είναι συνεχής: σε ένα δείγμα αίματος για έναν πεσόντα μπορεί να προστεθεί και δεύτερο, έτσι ώστε να αυξηθούν οι πιθανότητες διασταύρωσης ανάμεσα στο υλικό από τα «ιερά οστά» και το αίμα. Οι αλβανικές αρχές έχουν στοιχεία για 30 περιοχές όπου έχουν πέσει Ελληνες και εκτός από τη Δρόπολη και το Ντραγκότι (δήμος Τεπελενίου), για κάθε επί μέρους έρευνα απαιτείται νέα άδεια ώστε να γίνουν μετά τη συγκέντρωση πληροφοριών οι εκσκαφές. Και αυτές θα είναι μία μάχη με τον χρόνο που ξεθωριάζει τη μνήμη ακόμα και για ένα «λευκό έπος», όπως αποκαλεί τον πόλεμο του 1940-41 ο Θανάσης Ντίνος.