Ιαν 14 2022

Πολιτισμός: Ο Βόλος και οι πρόσφυγες του 1922 σε ένα λεύκωμα

Πολιτισμός

Τρίτη 11 Ιανουαρίου 2022, 07:55

https://www.liberal.gr/market/chrimatistirio-athinon-i-megali-diafugi/426388

Αγγελική Κώττη
Αγγελική Κώττη
Ο Βόλος και οι πρόσφυγες του 1922 σε ένα λεύκωμα

Σεπτέμβριος του 1922: χιλιάδες πρόσφυγες ξεριζωμένοι από τις πατρίδες του στην Μικρά Ασία αποβιβάζονται στο λιμάνι του Βόλου. Γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένοι. Για κάποιους ο Βόλος είναι στάση, για άλλους το τέλος μιας πολυτάραχης διαδρομής και η νέα πατρίδα.

Οδεύοντας στη συμπλήρωση 100 χρόνων από την τραγωδία της Μικρασιατικής Καταστροφής η Διεύθυνση Αρχείων Μουσείων Βιβλιοθηκών Δήμου Βόλου επιμελήθηκε και παρουσιάζει το λεύκωμα με τίτλο «Μνήμες Προσφύγων. Οι μικρασιάτες πρόσφυγες στο Βόλο», καταθέτοντας μία ακόμα πολύ σημαντική συμβολή στην ιστορία μιας πόλης, η οποία εκτός από αστικό, εμπορικό και βιομηχανικό κέντρο, υπήρξε και τόπος καταφυγής, φιλοξενίας και αποκατάστασης χιλιάδων προσφύγων μετά την τραγική κατάληξη των μικρασιαστικής εκστρατείας.

Μέσα από φωτογραφίες, αρχειακό υλικό, προφορικές μαρτυρίες και δημοσιεύματα για την περίοδο της εγκατάστασης των προσφύγων, αναδεικνύεται η διαρκής ανθρώπινη προσπάθεια και εργασία των 13.000 μικρασιατών, που εγκαταστάθηκαν στη βιομηχανική πόλη του Βόλου, για τη διαμόρφωση ενός νέου «δικού τους» αστικού χώρου, που εξελίχθηκε στον οργανωμένο δήμο της Νέας Ιωνίας με τη δική του επαγγελματική και κοινωνική ζωή.

Η ένταξη των προσφύγων στη ζωή της πόλης δεν ήταν ούτε ευθύγραμμη, ούτε εύκολη. Στις πρώτες δεκαετίες της συγκατοίκησης κυριαρχούσαν οι διακρίσεις ανάμεσα σε «πρόσφυγες» και «ντόπιους», όμως με το πέρασμα του χρόνου, τα στερεότυπα αυτά αμβλύνθηκαν. Σ΄ αυτό συνέβαλαν σημαντικά οι περίοδοι κρίσεων που βίωσε η πόλη (ιταλογερμανική κατοχή (1941-1944), σεισμοί και πλημμύρες (1955 – 1957), αποβιομηχάνιση (μέσα δεκαετίας 1980) και οι οικονομικές και κοινωνικές ανακατατάξεις. Ο αρχικά αμιγώς προσφυγικός συνοικισμός της Ν. Ιωνίας επεκτάθηκε χωροταξικά και πληθυσμιακά, αποκτώντας υποδομές και προσελκύοντας νέους κατοίκους. Σήμερα, ο Βόλος διατηρεί την ταυτότητα της πολυσυλλεκτικής πόλης στη βάση της οποίας συγκροτήθηκε και αναπτύχθηκε ενώ ήδη έχει γεννηθεί η τέταρτη γενιά κατοίκων προσφυγικής καταγωγής.

Η έκδοση αξιοποιεί το πλούσιο τεκμηριωτικό υλικό που διαθέτει στις συλλογές του το Μουσείο της Πόλης του Βόλου και καταγράφει την «ιδιόμορφη» σχέσης της νέας πόλης και του προσφυγικού συνοικισμού της μέσα από 7 συνολικά ενότητες:

  1. Από την πατρίδα: τεκμήρια από τη ζωή των προσφύγων εκεί, όπως οικογενειακές φωτογραφίες, γάμοι πιστοποιητικά, στατιστικά στοιχεία για τον αριθμό και την προέλευση των προσφύγων
  2. Στη νέα πατρίδα: η δημιουργία του προσφυγικού συνοικισμού της Νέας Ιωνίας και εκείνου στη Ιωλκό, οι πρώτες δεκαετίες της εγκατάστασης στην πόλη
  3. Στη δουλειά: τα επαγγέλματα των προσφύγων
  4. Στη σχόλη: ο ελεύθερος χρόνος στο Συνοικισμό
  5. Το Άσυλο Παιδιού: μια πρωτοβουλία δεσποινίδων της ανώτερης τάξης για την περίθαλψη των προσφυγόπουλων
  6. Η Νίκη Βόλου: η προσφυγική ποδοσφαιρική ομάδα της Ν. Ιωνίας
  7. Στη Ν. Ιωνία: η μετεξέλιξη του προσφυγικού συνοικισμού σε Δήμο (1947 – 2010)

 

Συνέχεια ανάγνωσης

Ιαν 14 2022

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή

Η όλη σύλληψη της εκστρατείας από τον Βενιζέλο αμφισβητήθηκε και αμφισβητείται από τους αντιπάλους του, αλλά ας μην ξεχνάμε ότι οι ελληνικοί πληθυσμοί της Μικράς Ασίας ήδη εξοντώνονταν συστηματικά από τους Τούρκους

Μελέτης Μελετόπουλος

14 Ιανουαρίου 2022, 05:41

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή

Οι μεγάλες ήττες του Ελληνισμού κατά κανόνα οφείλονται όχι τόσο στην ισχύ ή στην  ευφυΐα των αντιπάλων του όσο στις δικές του εσωτερικές αυτοκαταστροφικές ροπές. Η ρωμαϊκή κατάκτηση της Ελλάδας ήταν αποτέλεσμα των λυσσαλέων πολέμων μεταξύ των ελληνιστικών βασιλείων, τα οποία καλούσαν τη Ρώμη ως επιδιαιτητή και σύμμαχο του ενός εναντίον του άλλου. Η Τέταρτη «Σταυροφορία», δηλαδή η οργανωμένη ληστρική επιχείρηση των Ενετών, των πειναλέων Φράγκων και του Πάπα εις βάρος του Βυζαντίου, επιστέγασε μια μακρά περίοδο βυζαντινής πολιτικής αποσύνθεσης και εμφύλιας διαμάχης. Ενώ η Αλωση του 1453 διευκολύνθηκε καθοριστικά από το εσωτερικό σχίσμα της υστεροβυζαντινής κοινωνίας σε ενωτικούς και ανθενωτικούς. Το 1922, αντίστοιχα, ήταν σε μεγάλο βαθμό προϊόν του εθνικού διχασμού και της κομματικής εμπάθειας, που οδήγησαν την Ελλάδα στη Μικρά Ασία διχασμένη και αμφίβουλη.

Η απουσία εθνικής ενότητας, στρατηγικού σχεδιασμού και ψυχραιμίας οδήγησε σε παρερμηνεία των προθέσεων και των κινήτρων των Συμμάχων και σε λανθασμένες διπλωματικές εκτιμήσεις. Κορυφαίοι ιστορικοί (Μαρκεζίνης, Ψυρούκης, Σακελλαρόπουλος, αλλά και ξένοι) έχουν επισημάνει ότι η Ελλάδα χρησιμοποιήθηκε από τη Δύση ως μοχλός εκβιασμού του Κεμάλ, προκειμένου αυτός να αφήσει εκτός των ορίων του υπό διαμόρφωσιν τουρκικού κράτους την πετρελαιοφόρο περιοχή της Μοσσούλης, που διεκδικούσαν οι Σύμμαχοι.  Ο ελληνικός στρατός προωθήθηκε μέχρι την Αγκυρα και παρέμεινε εκεί μέχρις ότου ο Κεμάλ συμφώνησε με τις μεγάλες δυνάμεις να περιοριστεί εδαφικά στα όρια του Ευφράτη.

Ταυτόχρονα, δεν ερμηνεύθηκε από την ελληνική πλευρά ορθά η πρώιμη γεωπολιτική αποστασιοποίηση των ΗΠΑ και η αντίδραση της Γαλλίας και της Ιταλίας στο ενδεχόμενο ανασύστασης ενός νεοβυζαντινού κράτους, δηλαδή μιας ελληνικής περιφερειακής  υπερδύναμης, στο οποίο οδηγούσε ενδεχόμενη εδραίωση της Ελλάδας στη Μικρά Ασία. Επίσης δεν προβλέφθηκε σε όλο της το εύρος η αντίδραση της νεοπαγούς Σοβιετικής Ενώσεως στη συμμετοχή της Ελλάδας στην εκστρατεία της Ουκρανίας. Η αρωγή του Τρότσκι στον Κεμάλ πιθανόν υπήρξε ο σοβαρότερος παράγων ενίσχυσης των εθνικιστών Τούρκων.

Η όλη σύλληψη της εκστρατείας από τον Βενιζέλο αμφισβητήθηκε και αμφισβητείται από τους αντιπάλους του, αλλά ας μην ξεχνάμε ότι οι ελληνικοί πληθυσμοί της Μικράς Ασίας ήδη εξοντώνονταν συστηματικά από τους Τούρκους. Η απόβαση στη Σμύρνη τον Μάιο του 1919 ήταν μονόδρομος, τη στιγμή μάλιστα που η Οθωμανική Αυτοκρατορία κατέρρεε και εμφανιζόταν γεωπολιτικό κενό. Μετά την πτώση του Βενιζέλου, οι κυβερνήσεις της διετίας 1920-1922 διέπραξαν σειρά ολέθριων διπλωματικών και στρατιωτικών σφαλμάτων, με κορυφαίο την προέλαση μέχρι την Άγκυρα. Η προέλαση αυτή πραγματοποιήθηκε με ασύλληπτο σθένος και ηρωισμό, αλλά εξασθένισε τις ελληνικές δυνάμεις, προκάλεσε μεγάλες απώλειες και εξάντλησε τα ψυχικά αποθέματα.

Παρά ταύτα, η Μικρασιατική Εκστρατεία, παρά το δραματικό τέλος της, υπήρξε μια συγκλονιστική στρατιωτική εποποιία. Ο ελληνικός στρατός κατόρθωσε σε μία διετία να απελευθερώσει ολόκληρη τη δυτική Μικρά Ασία, στην οποία κατοικούσαν εκατομμύρια Έλληνες από την αρχαιότητα. Κανένας άλλος στρατός παγκοσμίως, ούτε ο ρωσικός ούτε ο αγγλικός ούτε ο γαλλικός ούτε ο γερμανικός, δεν είχε καταφέρει μέχρι τότε να εισβάλει μέχρι το κέντρο της Μικράς Ασίας. Εκατό χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση, το ελληνικό έθνος είχε καταφέρει να εξαερώσει ολοκληρωτικά την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η ευθύνη της Δύσης είναι βέβαια τεράστια. Αντί για την επίλυση του Ανατολικού Ζητήματος με τον μόνο ιστορικά και πολιτιστικά αρμόζοντα τρόπο, δηλαδή την ανασυγκρότηση μεγάλου ελληνικού και χριστιανικού κράτους στις δύο όχθες του Αιγαίου με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη, οι ελληνικοί πληθυσμοί της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης αφέθηκαν να εξοντωθούν ή να προσφυγοποιηθούν. Οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν αντιλήφθηκαν ότι η παγκόσμια κυριαρχία αυτού που καλείται Δυτικός Πολιτισμός προϋπέθετε μια Ανατολική Μεσόγειο χριστιανική και ελληνική, δηλαδή δυτική, στη θέση του τουρκομογγολικής προελεύσεως οθωμανικού χαλιφάτου. Η Ιστορία εκδικείται τους κοντόφθαλμους και σήμερα η Ευρώπη βιώνει τις γεωπολιτικές συνέπειες και των τότε επιλογών της.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης

Ιαν 14 2022

ΕΝΟΤΗΤΑ 17 Ο άνθρωπος ζῷον πολιτικὸν (Αριστοτέλης, Πολιτικά, Α 1.10-11, 1253a7-18) Απαντήσεις στις Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Α. Τι λέει το κείμενο;

  1. Με ποια ζώα συγκρίνει ο Αριστοτέλης τον άνθρωπο; Ποιο είναι το κοινό πεδίο το οποίο επιτρέπει αυτή τη σύγκριση;

Ο Αριστοτέλης συγκρίνει τον άνθρωπο προς τα αγελαία ή πολιτικά ζώα, όπως τα μυρμήγκια, τις μέλισσες, τις σφήκες και τον γερανό, τα οποία σχηματίζουν κοινωνίες. Αυτά είναι τα ζώα τα οποία δεν χρειάζεται να εξαναγκασθούν  σε συμβίωση και αναλαμβάνουν να διεκπεραιώνουν μια κοινή δραστηριότητα. Ο άνθρωπος όμως πλεονεκτεί ως προς την έναρθρη γλώσσα και ως προς την αίσθηση για το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο.

«Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί το επίθετο πολιτικός στην φράση πολιτικόν ζώον θέλοντας να δηλώσει δύο πράγματα συγχρόνως: πρώτον ότι ο άνθρωπος είναι ένα κοινωνικό ζώο, όπως περίπου πολλά άλλα αγελαία ζώα, και δεύτερον ότι ο άνθρωπος είναι το κατεξοχήν κοινωνικό ζώο, διότι μπορεί να υπερβεί  την απλή πολιτικότητα = κοινωνικότητα που έχει κοινή με τα άλλα ζώα και να φτάσει στην πολιτικότητα της πόλεως που είναι πιο σύνθετη και πιο τέλεια κοινωνία, η τελειότερη μορφή συμβιωτικής κοινότητας. Και είναι  δυνατή η εν λόγω υπέρβαση, επειδή μόνο αυτός διαθέτει υψηλή νόηση και έναρθρο λόγο, δηλαδή γλώσσα και όχι απλώς φωνή.» (Παπαδής Δημ. Αριστοτέλης Πολιτικά τ. Α’ σελ. 99 ΤΟ ΒΗΜΑ)

  1. Άνθρωπος και ζώα, λόγος και φωνή: να αντιστοιχίσετε τα μέλη του πρώτου ζεύγους με αυτά του δεύτερου. Ποια μηνύματα μεταφέρει η απλή φωνή και ποια ο λόγος;

Στα ζώα αντιστοιχεί η απλή φωνή: ο ήχος ή οι ήχοι που βγαίνουν από το στόμα, οι άναρθροι ήχοι. Η ιδιότητα αυτή δείχνει ότι τα ζώα διαισθάνονται μόνο τι είναι λυπηρό – βλαβερό και ευχάριστο – ωφέλιμο.

«Στα ζώα γενικά η ψυχή είναι και ορεκτική ή αλλοιώς και αισθητική. Όπου υπάρχει αίσθηση, εκεί υπάρχει και όρεξη με την μορφή της επιθυμίας. Η αίσθηση ξεχωρίζει πάντα το ευχάριστο από το δυσάρεστο, ή το αναγκαίο από το επικίνδυνο και αμέσως τότε γεννιέται η επιθυμία για το ευχάριστο ή το αναγκαίο.» (Κ. Τσάτσος Η κοινωνική φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων, σελ. 212 ΕΣΤΙΑ).

Από την άλλη ο άνθρωπος διαθέτει τον λόγο με τον οποίο κατανοεί και ταυτόχρονα μπορεί να εκφράσει τις έννοιες του καλού και του κακού, του δίκαιου και το άδικου, του  όσιου και του ανόσιου, του όμορφου και του άσχημου. (βλέπε σχόλιο βιβλίου σελ. 161)

«Ο θεωρητικός νους κατέχει τα πρωτεία στον άνθρωπο. Αυτός είναι ο κομιστής στον μύχιο εαυτό μας του θεϊκού στοιχείου και καθιστά τον άνθρωπο ἐπιστήμης δεκτικόν. Με αυτόν ο άνθρωπος συλλογίζεται δηλαδή  επιτρέπει μέσα από κάποιες προϋποθέσεις να δομήσει προτάσεις που είναι κρίσεις, τις οποίες συγκροτούν έννοιες. Ο άνθρωπος λοιπόν με τον νου του δομεί τις έννοιες.» (Σαρρής Ν. ΑΡΧΑΙΟΣ ΚΟΣΜΟΣ Φιλοσοφία της κοινωνίας και της Πολιτείας ως τον Αριστοτέλη, σελ. 377-8 ΚΑΚΤΟΣ)

“Όπως όλοι μας ξέρουμε, τα ζώα δεν μιλούν. Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για να μιλήσουμε για την επικοινωνία στο ζωικό βασίλειο είναι χαρακτηριστικές: τα πρόβατα βελάζουν, τα σκυλιά γαβγίζουν, τα άλογα χλιμιντρίζουν κλπ. Ο άνθρωπος όμως μιλάει. Πού βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν τα ζώα και στον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν οι άνθρωποι;
Το σκυλί γαβγίζει για να εκφράσει την απειλή που νιώθει, γιατί κάποιος ξένος (άνθρωπος ή ζώο) βρίσκεται μπροστά του ή για να εκφράσει τη χαρά του που βλέπει το αφεντικό του. Από τη σχέση μας με τα ζώα όλοι έχουμε προσέξει ότι αυτές οι συμπεριφορές ή αντιδράσεις τους γεννιούνται πάντα όταν κάτι στο περιβάλλον τους τις προκαλεί δηλαδή,, το σκυλί δεν θα γαβγίσει αν δεν αισθανθεί άμεσα την απειλή του ξένου που μπαίνει στον δικό του χώρο ή αν δεν αισθανθεί την παρουσία του αφεντικού (αν δεν το μυρίσει , αν δεν το ακούσει, αν δεν το δει).
Τέτοιες συμπεριφορές παρατηρούμε και στους ανθρώπους. Όταν λ.χ πονάμε πολύ, βογκούμε, ή μουγκρίζουμε από τον πόνο. Όταν τρομάζουμε, βγάζουμε μια κραυγή, πχ αχ! Όπως το σκυλί δεν γαβγίζει, αν δεν υπάρχει φανερή απειλή, έτσι κι εμείς δεν βογκάμε, δεν μουγκρίζουμε, δεν κραυγάζουμε, αν δεν πονάμε ή αν δεν φοβόμαστε κάτι που μας απειλεί άμεσα. Κάτι δηλαδή στο περιβάλλον τους που συμβαίνει εκείνη τη στιγμή, ένα ερέθισμα, κάνει και τον άνθρωπο και τα ζώα να βγάζουν αυτούς τους ήχους. Οι ήχου αυτοί που βγάζουν και οι άνθρωποι και τα ζώα σε τέτοιες περιπτώσεις είναι οι άμεσες αντιδράσεις τους σε αυτά τα ερεθίσματα. Με άλλα λόγια, με το γάβγισμά του ο σκύλος, με το βέλασμα του το πρόβατο, με το χλιμίντρισμά του το άλογο, με το βογκητό και το μούγκρισμά του ο άνθρωπος, αντιδρούν άμεσα σε ερεθίσματα που προέρχονται από τον κόσμο στον οποίο ζουν.
Το γάβγισμά εκφράζει άμεσα το συναίσθημα του φόβου ή της χαράς που νιώθει το σκυλί. Το βογκητό στους ανθρώπους εκφράζει, και αυτό , άμεσα τον πόνο που νιώθουμε. Και εδώ ακριβώς μπορούμε να δούμε τη διαφορά με τη γλώσσα. Η λέξη πόνος διαφέρει από το μουγκρητό ή το βογκητό του πόνου, γιατί μπορούμε να τη χρησιμοποιήσουμε και όταν δεν πονάμε. Πχ όταν λέμε Πονούσε η κοιλιά μου χτες όλη τη νύχτα, μιλάμε για ένα αίσθημα πόνου που δεν το έχουμε τη στιγμή που μιλάμε. Η λέξη πόνος, δηλαδή, σε αντίθεση με το βογκητό, δεν χρειάζεται το συναίσθημα του πόνου, για να χρησιμοποιηθεί.”
Α. Φ. Χρηστίδης “Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας” Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. ΤΟ ΒΗΜΑ 

Β. Ας εμβαθύνουμε στο νόημα του κειμένου

  1. Να εντοπίσετε τις δύο αναφορές του Αριστοτέλη στη φύση. Πώς αντιμετωπίζει τη φύση ο φιλόσοφος;

«Οὐθὲν γάρ, ὡς φαμέν, μάτην ἡ φύσις ποιεῖ.»

«Σε αυτήν την περίπτωση η φύση πρέπει να νοηθεί όχι ως υπερβατική αρχή, αλλά ως συλλογικός όρος που περιλαμβάνει τις φύσεις όλων των φυσικών σωμάτων που συνεργάζονται αρμονικά.» (W. D. Ross Αριστοτέλης σελ. 104-5 ΜΙΕΤ)

«Ως γνωστόν ο Αριστοτέλης φτάνει έως την υποστασιοποίηση της φύσης, με εκφράσεις του τύπου «η φύση δεν κάνει τίποτα μάταιο», θέλοντας να τονίσει την κυριαρχία του τέλους, όπως στη φράση: «τι εμποδίζει τη φύση να ενεργεί όχι για κάποιο σκοπό ούτε προς το καλύτερο» («Περί φύσεως 198b16-17»), φράση που αποδίδει στη φύση ενεργητικό και σκόπιμο τρόπο δράσης. […] Τέτοιες φράσεις μαρτυρούν την εδραιωμένη πεποίθηση του Αριστοτέλη ότι υπάρχει μια ανεξάρτητη αντικειμενική πραγματικότητα με τους δικούς της «νόμους» και τη δική της «λογική». «Βασίλης Κάλφας «Αριστοτέλης Περί Φύσεως σελ. 57 Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ»

«μέχρι γὰρ τούτου ἡ φύσις αὐτῶν ἐλήλυθε»

«Η φύση είναι έμφυτη ορμή προς κίνηση. Η φύση ενός πράγματος ταυτίζεται με την μορφή του, όπως διατυπώνεται στον ορισμό του, δηλαδή με τον χαρακτήρα που αποκτά, όταν έχει πλήρως αναπτυχθεί. Ένα πράγμα είναι αυτό που είναι, έχει τη φύση του με τον πληρέστερο τρόπο, όταν υπάρχει ἐνεργεία, όταν φτάσει στην μορφή του, περισσότερο από ό,τι υπάρχει δυνάμει, δηλαδή, όταν υπάρχει γι’ αυτό η απλή ύλη.» (W. D. Ross Αριστοτέλης σελ. 102-3 ΜΙΕΤ).

«Ο Αριστοτέλης ορίζει τη φύση και το φυσικό πράγμα, ως κάτι το οποίο αποτελείται από ύλη και κλείνει μέσα του μια αρχή της κίνησης.» (Ingemar During Αριστοτέλης τ. β’ σελ. 373 ΜΙΕΤ)

  1. Η έννοια ζῷον χρησιμοποιείται στο απόσπασμα ως έννοια γένους. Ποια είναι η ειδοποιός διαφορά που διακρίνει τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα ζῷα;

«τοῦτο γὰρ πρὸς τὰ ἄλλα ζῷα τοῖς ἀνθρώποις ἴδιον, τὸ μόνον ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ καὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καὶ τῶν ἄλλων αἴσθησιν ἔχειν·»

Με τον λόγο ο άνθρωπος αποδεικνύει ότι κατανοεί συνθετότερες έννοιες που όλες οδηγούν και περιέχονται στην έννοια τις δικαιοσύνης. Αυτό το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τον οδηγεί να δηλώνει αυτή την έννοια στους συνανθρώπους του με τους οποίους συμβιώνει και ταυτόχρονα και ατομικά και συλλογικά να πράττει με γνώμονα τη δικαιοσύνη, δηλαδή να διαμορφώνει τις διαπροσωπικές, κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις του με βάση αυτήν την έννοια.

«Ο άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται το δίκαιο ως κάτι που συμφέρει και ωφελεί μόνο τον ίδιο ως άτομο, αλλά ανάγεται δια του λόγου και σε μια ευρύτερη έννοια του δικαίου, του δικαίου δηλαδή που ταυτίζεται με το κοινό αγαθό ή αλλιώς κοινό συμφέρον. Η υπέρβαση του ατομικού συμφέροντος συνιστά θεμελιώδη διαφορά του ανθρώπου από τα άλλα ζώα. Όταν μιλάει ο Αριστοτέλης για την αἴσθησιν (του λυπηρού και του ηδέος ή του δικαίου και του αδίκου) εννοεί λέει ο Zeller ένα είδος άμεσης γνώσης σε αντίθεση προς την επιστημονική γνώση.» (Παπαδής Δημ. Αριστοτέλης Πολιτικά τ. Α’ σελ. 478-9 σημ. 16 ΤΟ ΒΗΜΑ)

«Στο μέτρο όμως που ο άνθρωπος δεν επιδιώκει απλώς την επιβίωση αλλά το εὖ ζῆν, την ευτυχία, χαρακτηρίζεται από μια ιδιότητα που, από βιολογική άποψη, διακρίνει μόνο το ανθρώπινο είδος, τον λόγον. Ο λόγος (δηλαδή πριν απ’ όλα η γλώσσα) μπορεί […] να καταστήσει σαφές τι είναι επωφελές και τι επιζήμιο, τι δίκαιο και τι άδικο. Η γλώσσα παρέχει συνεπώς, ως μέσο επικοινωνίας την δυνατότητα να συμφωνήσουμε για το τι είναι επωφελές και να καταλήξουμε στη συνέχεια στο δίκαιο. Ο λόγος, όμως αυτός, δεν είναι πια ορμή, αλλά προϋποθέτει την ανθρώπινη ελευθερία και εμπεριέχει απλώς την δυνατότητα της καλής ή κακής χρήσης του. Το επίπεδο ενός πολιτεύματος καθορίζεται συνεπώς, ανάλογα με το τι μπορεί να διαμορφώσει μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων μέσω του λόγου, και από το κατά πόσον μπορεί να υπερνικήσει τις φυσικές ορμές της.» (Kullman W. Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη σελ. 97-98 ΜΙΕΤ)

  1. Διερεύνηση: Γιατί ο Αριστοτέλης πιστεύει ότι η μετοχή του ανθρώπου στο αίσθημα του δικαίου και του αδίκου, του καλού και του κακού, και άλλων τέτοιων αντιστίξεων, οδηγεί στη σύσταση κοινωνιών;

Όπως τονίζεται και στον Πρωταγόρα (Ζεὐς… Ἑρμῆν πέμπει ἄγοντα εἰς ἀνθρώπους αἰδῶ τε καὶ δίκην, ἵν’ εἶεν πόλεων κόσμοι τε καὶ δεσμοὶ φιλίας συναγωγοί….ὅταν δὲ εἰς συμβουλὴν πολιτικῆς ἀρετῆς ἴωσιν, ἣν δεῖ διὰ δικαιοσύνης πᾶσαν ἰέναι καὶ σωφροσύνης, εἰκότως ἅπαντος ἀνδρὸς ἀνέχονται, ὡς παντὶ προσῆκον ταύτης γε μετέχειν τῆς ἀρετῆς ἢ μὴ εἶναι πόλεις.), η δικαιοσύνη είναι ο συνεκτικός δεσμός μεταξύ των ανθρώπων καθώς εξισορροπεί τις διαφορετικές και πολλές φορές συγκρουόμενες τάσεις και συμφέροντα μέσα στις ανθρώπινες κοινωνίες. Όταν επικρατεί η δικαιοσύνη, από την οποία απορρέουν και οι έννοιες του καλού  και του όμορφου, οι άνθρωποι ζουν ήρεμα, ειρηνικά με σχετική πάντα σταθερότητα και ελπίδα ότι ο αγώνας τους ο καθημερινός θα αποφέρει καρπούς και για τους ίδιους και για το σύνολο. Ως εκ τούτου η αντίληψη του δικαίου και η διάκρισή του από το άδικο και η γλωσσική του έκφραση συντελεί στην σύσταση, οργάνωση και ακμή των κοινωνιών.

«Η επικοινωνία ως προς το δίκαιο και το άδικο (η σύλληψη και έκφραση ηθικών εννοιών) δημιουργεί την οικία και την πόλη. Ο λόγος δεν μπορεί να νοηθεί εκτός κοινωνίας και ο άνθρωπος μαθαίνει να χρησιμοποιεί τον ηθικό και γλωσσικό κώδικα της κοινότητας μέσα στην οποία ζει. Μπορούμε να πούμε πως η φωνή είναι αναγκαία για το ζῆν ενώ ο λόγος για το εὖ ζῆν.» (ΚΕΕ Αξιολόγηση τ. β’σελ.71)

«Στον λόγο ανάγεται ασφαλώς και η φυσική πολιτικότητα του ανθρώπου: ο άνθρωπος φύσει πολιτικόν ζώον με τη στενότερη και κυριολεκτική σημασία της φράσης, διότι η δημιουργία της πόλεως προϋποθέτει τη δυνατότητα συμμετοχής των πολιτών της στις αξίες του συμφέροντος, του αγαθού και του δικαίου. Την δυνατότητα όμως αυτή την διαθέτουν μόνον όσοι έχουν αίσθηση αυτών των αξιών και την αίσθηση αυτή την έχουν, όπως είναι προφανές, μόνο όσοι διαθέτουν λόγο, τη δύναμη της λογικής. Δεν αρκεί όμως για τη δημιουργία της πόλεως, και φυσικά και των άλλων συμβιωτικών κοινοτήτων των ανθρώπων, η ύπαρξη της αίσθησης αυτών των αξιών. Είναι απολύτως αναγκαία και η ύπαρξη της δυνατότητας επικοινωνίας των μελών της πόλεως, όσον αφορά τις εν λόγω αξίες, και της ενεργού συμμετοχικής συνεργασίας για την πραγμάτωση και ανάπτυξη αυτών των αξιών. Και αυτήν ακριβώς τη δυνατότητα την παρέχει η γλώσσα, ο έναρθρος λόγος, χαρακτηριστικό γνώρισμα των ανθρώπων. Και αυτή όμως η δυνατότητα και ικανότητα του ανθρώπου να εκφράζεται μέσα από τον έναρθρο λόγο οφείλεται στη λογικότητα του, στην οποία ανάγεται η ικανότητά του να αντιλαμβάνεται τι είναι συμφέρον και βλαβερό, τι είναι αγαθό και κακό, τι είναι δίκαιο και άδικο. Και συνιστά αυτή η ικανότητα του, αυτή η πνευματική του δύναμη την ειδοποιό διαφορά του ανθρώπου: τοῦτο γὰρ πρὸς τὰ ἄλλα ζῷα τοῖς ἀνθρώποις ἴδιον, τὸ μόνον ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ καὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καὶ τῶν ἄλλων αἴσθησιν ἔχειν  . Δηλαδή αν ο άνθρωπος δεν είχε λογική ψυχή, δεν θα είχε αίσθηση του αγαθού και του δικαίου και των άλλων. Και αν δεν είχε αίσθηση αυτών, δεν θα είχε και τον έναρθρο λόγο τη γλώσσα, για να εκφράζει τις έννοιες και αξίες. Διότι η γλώσσα υπάρχει, για να μπορεί ο άνθρωπος να εκφράζει αυτές τις δυνατότητες και ικανότητές του. Η γλώσσα με άλλα λόγια προϋποθέτει την ύπαρξη της λογικής ψυχής, του ανθρώπινου λόγου.» (Παπαδής Δημ. Αριστοτέλης Πολιτικά τ. Α’ σελ. 119-120 ΤΟ ΒΗΜΑ)

Ιαν 09 2022

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 16 Η πόλις ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, Πολιτικά, Α 1.1·8, 1252a1-7· b27-32 (Απαντήσεις στις Ενδεικτικές Δραστηριότητες)

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Α. Τι λέει το κείμενο;

  1. Πού αποδίδει ο Αριστοτέλης την ύπαρξη κοινωνιών και πόλεων;

«πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν»

Ο φιλόσοφος ακολουθεί πορεία από τα γενικά στα επιµέρους. Για την κατανόηση της δόµησης του συλλογισµού είναι χρήσιµο να επισηµάνουµε την επανάληψη του επιθέτου πᾶς. Ο συλλογισµός µπορεί να διατυπωθεί ως εξής

− κάθε πόλη (βλέπουµε ότι) είναι κοινωνία,

− κάθε κοινωνία έχει συγκροτηθεί χάριν κάποιου αγαθού,

− άρα όλες οι κοινωνίες αποβλέπουν σε κάποιο αγαθό -και-

− η κυριότατη από όλες τις κοινωνίες αποβλέπει στο κυριότατο από όλα τα αγαθά.

Για το τελευταίο συµπέρασµα υπονοούνται οι προτάσεις:

(α) κάθε κοινωνία αποβλέπει σε ένα αγαθό ανάλογα µε το χαρακτήρα της,

(β) οι «κατώτερες»/ατελέστερες κοινωνίες αποβλέπουν σε αντίστοιχα αγαθά και οι ανώτερες αντίστοιχα σε ανώτερα αγαθά, άρα η κυριότατη αποβλέπει στο κυριότατο κτλ.

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ (Γ΄ Λυκείου – Μάθηµα Κατεύθυνσης) ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ (Τεύχος B΄) KEE

Σύμφωνα με το κείμενο η πόλη είναι μία κοινωνία και έχει συσταθεί για την επίτευξη κάποιου αγαθού.

«Η τελεολογική αυτή αντίληψη  χαρακτηρίζει ολόκληρο το σύστημα της σκέψης του. Το νόημα και ο χαρακτήρας κάθε πράγματος στον κόσμο- είτε έμβιο είτε εργαλείο είτε κοινωνία – πρέπει να αναζητηθείς τον σκοπό της ύπαρξης του. … Στην περίπτωση του έμβιου όντος και της κοινωνίας ο σκοπός είναι ενυπάρχων … για τον άνθρωπο και την κοινωνία (ο σκοπός είναι) ο λόγος και η ηθική δράση.» (W. D. Ross Αριστοτέλης σελ. 335-336 ΜΙΕΤ)

«Είναι λοιπόν φανερό  ότι, όταν ο Αριστοτέλης μιλάει στην Ηθική αλλά και στην Πολιτική του για το αγαθό, αναφέρεται βασικά στο αγαθό ή στα αγαθά του ανθρώπου , σε αγαθά που μπορούν να τελεστούν και να κατακτηθούν από τον άνθρωπο. … Η  Πολιτική εξετάζει το αγαθό του ανθρώπου ως πολίτου, αφού η συμβολή της στην δημιουργία καλών πολιτών (βούλεται ὁ κατ ΄ ἀλήθειαν πολιτικός τους πολίτας ἀγαθούς ποιεῖν και νόμων υπηκόους) συνιστά τον κύριο σκοπό της. […]

Ειδικότερα η σχέση της ανθρώπινης πράξης με το αγαθό… είναι τόσο στενή όσο ακριβώς και εκείνη, όσο ανάμεσα στην αιτία και το αποτέλεσμα της, αφού το αγαθό είναι η αιτία όλων των πράξεων  του ανθρώπου. Κινούσα λοιπόν, αιτία κάθε πρακτικής αλλά και θεωρητικής δραστηριότητας του ανθρώπου αλλά και ολοκλήρου του κοσμικού γίγνεσθαι είναι το αγαθό, αφού για το Αριστοτέλη η φύση είναι τέλος(=σκοπός) και το τέλος, κάθε τέλος είναι αγαθό. Και εφόσον το αγαθό συνιστά τέλος (=σκοπό) και η φύση το έργο της φύσης είναι σκόπιμο, είναι δεδομένη η τελολογική ερμηνεία τόσο της ηθικής όσο και της φυσικής –κοσμικής εν γένει πραγματικότητας εκ μέρους του Αριστοτέλη. Κατά συνέπεια το αγαθό κινεί τον άνθρωπο προς τη δράση, είναι κινούσα αιτία: causa movens , επειδή κατά πρώτον και κύριο λόγο είναι σκοπός, τελική αιτία: causa finalis.» (Παπαδής Δημ. Αριστοτέλης Πολιτικά τ. Α’ σελ. 47, 49 ΤΟ ΒΗΜΑ)

  1. Ποιο είναι το αγαθό στο οποίο αποβλέπει η πόλη;

Σύμφωνα με τον συλλογισμό που διατυπώνεται στη α’ παράγραφο, κάθε κοινωνία επιδιώκει κάποιο αγαθό, άρα και η πόλις, αλλά όμως επειδή η πόλις είναι η πιο σημαντική και περιέχει τις άλλες ατελέστερες μορφές κοινωνικής συμβίωσης, όπως η ο οἶκος και η κώμη, τότε η πόλις θα επιδιώκει το σημαντικότερο αγαθό που είναι η αυτάρκεια και περαιτέρω η ευδαιμονία.

«Η αυτάρκεια συνάπτεται αναλογικά με την τελειότητα. Γι’ αυτό και η πόλη έχει τη μεγαλύτερη αυτάρκεια, επειδή είναι η τελειότερη μορφή κοινωνίας και το τελειότερο αγαθό η ευδαιμονία χαρακτηρίζεται από τη μεγαλύτερη δυνατή αυτάρκεια. Ο άνθρωπος έξω από την πολίτική κοινωνία δεν είναι αυτάρκης. Η αυτάρκειά του διασφαλίζεται εντός και δια της πόλεως.» (Παπαδής Δημ. Αριστοτέλης Πολιτικά τ. Α’ σελ. 47, 49 ΤΟ ΒΗΜΑ)

«Η αυτάρκεια αυτή είναι το τέρμα μιας εξέλιξης αιτιοκρατικά προσδιωρισμένης αλλά είναι και σκοπός. Ο άνθρωπος χρειάζεται αλλά και επιδιώκει την κοινωνική ζωή. επιδιώκει να δημιουργήσει μια αυτάρκη κοινωνία, γιατί είναι «ζῶον πολιτικόν». Αλλά η αυτάρκεια δεν είναι ο τελικός σκοπός αλλά ένας προτελικός σκοπός και του τελικού σκοπού ο αναγκαίος όρος. Τελικά η πολιτεία αποβλέπει στο εὖ ζῆν. Μόνον όπου η αυτάρκεια νοείται ως στοιχείο του εὖ ζῆν μπορεί να νοηθή ως τελικός σκοπός.» (Κ. Τσάτσος Η κοινωνική φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων, σελ. 246 ΕΣΤΙΑ).

«Τον πολίτη έχει ο Αριστοτέλης κατά νου, όταν στην αρχή του έργου του ισχυρίζεται ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να βρει την ευδαιμονία έξω από την κοινωνική ζωή, στην οποία τον οδηγεί η ίδια η ουσία του ως ζώου πολιτικού και ότι θεμελιώδες έργο του κράτους είναι η εξασφάλιση των προϋποθέσεων για την ευδαιμονία των πολιτών. Ακόμη περισσότερο, εξω από το πλαίσιο μιας πολιτικά οργανωμένης κοινότητας, ο άνθρωπος δεν μπορεί όχι μόνο να ευτυχήσει αλλά ούτε καν να ζήσει.» (Mario Legetti Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας. Σελ. 251 ΤΡΑΥΛΟΣ)

Εφόσον η αυτάρκεια συνδυάζει την οικονομική αυτοτέλεια αλλά και την νοητική και πνευματική ανάπτυξη με στόχο την αλήθεια, είναι φανερό πως ταυτίζεται με την ελευθερία, αφού ελεύθερος είναι αυτός που υπάρχει και δρα για τον εαυτό του (ἄνθρωπος, φαμέν, ἐλεύθερος ὁ αὑτοῦ ἕνεκα καὶ μὴ ἄλλου ὤν [Μετὰ τὰ φυσικά, Α 2, 98b 28]). Δηλαδή αυτός που απαλλαγμένος από τα υλικά δεσμά στρέφεται απερίσπαστος προς τον θεωρητικό βίο. (Σαρρής Ν. ΑΡΧΑΙΟΣ ΚΟΣΜΟΣ Φιλοσοφία της κοινωνίας και της Πολιτείας ως τον Αριστοτέλη, σελ. 427 ΚΑΚΤΟΣ)

  1. Είναι η πόλη ένα φυσικό δημιούργημα και γιατί;

Η πόλη είναι η προέκταση, η εξέλιξη, το επιστέγασμα των πρώτων κοινωνιών, της οικογένειας και της κώμης. Εφόσον αυτές οι πρώιμες συμβιωτικές κοινότητες αποτελούν φυσικές οντότητες, καθώς ικανοποιούν και εκπληρώνουν φυσικές ανάγκες, έτσι και η πόλη είναι εκ φύσεως.

Με την έννοια αυτή η πόλη είναι το τέλος όλων των προηγούμενων κοινωνικών μορφών. Ο τελικός λόγος που εξηγεί την ύπαρξη της πόλης είναι η αυτάρκεια της, δηλαδή η δυνατότητα να χαρίσει μόνη της στον άνθρωπο το εὖ ζῆν, την ευδαιμονία. Εφόσον λοιπόν, η πόλη είναι το τέλος, δηλαδή η ολοκλήρωση των πρώτων κοινωνιών και αφού η φύση είναι η τελική μορφή ενός πράγματος και η πλήρωση της αναπτύξεως του, άρα και η πόλη είναι εκ φύσεως. (ΚΕΕ Αξιολόγηση τ. β’σελ.69)

Σύμφωνα με τον W. D. Ross (Αριστοτέλης σελ. 338-339 ΜΙΕΤ), με την θέση του ότι «το κράτος έχει τις ρίζες του στην ανθρώπινη φύση» και ότι η φυσική της προέλευση αποτελεί ταυτόχρονα και στόχο, καθώς και ότι «δεν αποτελεί τεχνητό περιορισμό της ελευθερίας, αλλά μέσο για την κατάκτησής της», ο Αριστοτέλης στρέφεται κατά των απόψεων από τη μία των Σοφιστών (Λυκόφρων, Θρασύμαχος): ο νόμος και το κράτος επιβάλλουν στον άνθρωπο την εξουσία τους ή ο άνθρωπος αποδέχεται αυτά τα δεσμά ως εγγύηση της ασφάλειας του και από την άλλη των κυνικών , οι οποίοι προέβαλλαν τον κοσμοπολιτισμό απορρίπτοντας την φυσική και οργανική σχέση του ανθρώπου με την πόλη του.

«Συμπερασματικά θα μπορούσαμε να πούμε ότι για τον Αριστοτέλη η πόλις είναι μια φυσική πραγματικότητα την έννοια της συνέχειας και της τελείωσης των προγενεστέρων και μικρότερων συμβιωτικών κοινοτήτων  της οικίας και της κώμης, ακόμα με την έννοια της έκφρασης και πραγμάτωσης της φυσικής ροπής του ανθρώπου προς τον κοινωνικό βίο, και τέλος με την έννοια του πλαισίου, εντός του οποίου και μόνον είναι δυνατόν να πραγματωθεί η ιδιαίτερη φύση του ανθρώπου.» (Παπαδής Δημ. Αριστοτέλης Πολιτικά τ. Α’ σελ. 81 ΤΟ ΒΗΜΑ)

Β. Ας εμβαθύνουμε στο νόημα του κειμένου

  1. Ταυτίζονται, σύμφωνα με τη διδασκαλία του Αριστοτέλη, οι όροι κοινωνία και πόλις;

Κοινωνία: ομάδα συνύπαρξης. Σύνολο ανθρώπων που ζουν ομαδικά σύμφωνα με κανόνες και συνιστούν ένα πλέγμα οργανωμένων ανθρώπινων σχέσεων.

Κοινωνώ: συμμετέχω σε κάτι.

«Εκτός από τις πρωταρχικές μορφές ανθρώπινης κοινωνίας ο Αριστοτέλης κάνει λόγο  και για άλλες μορφές κοινωνίας, όπως συγγενικές, συντεχνιακές, φυλετικές κτλ. Οι οποίες θεωρούνται μόρια της πολιτικής κοινωνίας, δηλαδή της πόλεως.» (Παπαδής Δημ. Αριστοτέλης Πολιτικά τ. Α’ σελ. 466 σημ. 2 ΤΟ ΒΗΜΑ)

«Μέσα στον ενθουσιασμό του για το κράτος ο Αριστοτέλης δεν υποτιμά, όπως ο Πλάτων, την οικογένεια. Το κράτος είναι μια κοινωνία των κοινωνιών, αλλά η οικογένεια έχει τη δική της λειτουργία στην οργάνωση της ζωής.»( W. D. Ross σελ. 339).

Βλέπε σχόλιο βιβλίου σελ. 154 και σχόλιο Φιλοσοφικού λόγου σελ. 167-8

  1. Ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στις πρώτες κοινωνίες (οἶκος, κώμη) και την πόλη;

Η πόλη αποτελεί την φυσική εξέλιξη και ολοκλήρωση των πρώτων συμβιωτικών κοινοτήτων, όπως η οικογένεια και η κώμη. Η πόλη είναι η πιο σημαντική (κυριωτάτη) και τις περιέχει (περιέχουσα).

Μιλώντας για την πόλιν ο Αριστοτέλης δηλώνει καθαρά ότι τη θεωρεί μία από τις κοινωνικές οντότητες (ομάδες συνύπαρξης) των ανθρώπων. Η πρώτη ήταν, κατά τη διδασκαλία του, η οικογένεια (οἰκία, οἶκος), το αποτέλεσμα του φυσικού “συνδυασμού” άρρενος και θήλεος· σκοπός της ήταν η ικανοποίηση των καθημερινών αναγκών του ανθρώπου. Η δεύτερη ήταν το χωριό (η κώμη), η κοινωνία που σχηματίστηκε από πλείονας οἰκίας για την ικανοποίηση αναγκών ανώτερων από τις καθημερινές ανάγκες του ανθρώπου. Τέτοιες ήταν, βέβαια, οι πνευματικότερες ανάγκες του, π.χ. η ανάγκη για λατρεία του θείου ή για απόδοση της δικαιοσύνης· η οικογένεια δεν μπορούσε να έχει ούτε τυπικό λατρείας, λατρευτικές δηλαδή ιεροτελεστίες, ούτε μηχανισμό απόδοσης δικαιοσύνης. Η τρίτη κοινωνική οντότητα ήταν η πόλις. (Σχόλιο Φιλοσοφικού λόγου σελ. 169).

Ο Αριστοτέλης καθιστά σαφές ότι η διαφορά της πόλης από τις πρώτες κοινωνίες δεν είναι το ότι αποτελείται από πολλές οικογένειες και κώμες, άρα έχει μεγαλύτερη έκταση και πληθυσμό. Οι άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους ωθούμενοι από τα πρωτογενή ένστικτα της αναπαραγωγής και το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, επιβίωσης.

Η εξέλιξη είναι η εξής: οικία →συνένωση πολλών οικιών →κώμη →συνένωση κωμών →πόλις.

«Το τρίτο στάδιο είναι η συνένωση περισσότερων κωμών σε μια ολοκληρωμένη κοινωνία, αρκετά μεγάλη, ώστε να είναι αυτάρκης ή σχεδόν αυτάρκης, που σχηματίζεται για την διασφάλιση του στοιχειώδους βίου, αλλά υπάρχει για χάρη της ευζωίας. Αυτή είναι η ειδοποιός διαφορά του κράτους. Το κράτος (πόλις) γεννήθηκε, όπως η κώμη, για τη διασφάλιση της ζωής. Ικανοποιεί, όμως και μια άλλη ανάγκη, την ανάγκη για ευζωία.» ( W. D. Ross σελ. 338)

  1. Ο Αριστοτέλης διακρίνει τον λόγο δημιουργίας από τον λόγο ύπαρξης της πόλης. Ποιος είναι ο καθένας; Ποιο περιεχόμενο νομίζετε ότι αποδίδει ο φιλόσοφος στους όρους ζῆν και εὖ ζῆν;

Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω η πόλη δημιουργήθηκε, για να εξασφαλίσει στον άνθρωπο όλα τα αγαθά που είναι απαραίτητα για να ζήσει, την αυτάρκεια. (Βλέπε σχόλιο βιβλίου σελ. 154).

αυτάρκεια: Στα Ηθικά Νικομάχεια ο Αριστοτέλης μας είπε καθαρά τι εννοεί με αυτή τη λέξη. Χρησιμοποιούμε, είπε, αυτή τη λέξη όταν θέλουμε να δηλώσουμε πως κάτι είναι και μοναχό του τέλειο αγαθό, ότι και μόνο του κάνει τη ζωή άξια να τη ζήσει κανείς, έχοντας το αίσθημα ότι δεν έχει ανάγκη από τίποτε άλλο. Στο δικό μας χωρίο η πόλις χαρακτηρίζεται τέλεια, ακριβώς γιατί τίποτε άλλο δεν χρειάζεται πέρα από αυτήν ο πολίτης, αφού η πόλις είναι αυτάρκης, μπορεί δηλαδή και μόνη της να του χαρίσει το πιο μεγάλο αγαθό, που είναι το εὖ ζῆν, η ευδαιμονία. Μια πόλις λοιπόν είναι αυτάρκης αν η γεωγραφική της θέση της εξασφαλίζει άφθονα τα υλικά αγαθά και τη βοηθεί στην εμπορική της ανάπτυξη, αν έχει τις απαραίτητες αμυντικές δυνατότητες και αν διαθέτει σύστημα χρηστής διοίκησης και, προπαντός, απονομής της δικαιοσύνης, επομένως αν είναι ανεξάρτητη ή, με άλλα λόγια, αν δεν χρειάζεται εξωτερική βοήθεια, για να καλύψει τις υλικές και ηθικές – πνευματικές – κοινωνικές ανάγκες της. (Σχόλιο Φιλοσοφικού λόγου σελ. 170).

Ο λόγος όμως ύπαρξης της πόλης είναι το εὖ ζῆν.(βλέπε σχόλιο βιβλίου σελ. 154)

«Η ευζωία περιλαμβάνει για τον Αριστοτέλη δύο πράγματα: ηθική και πνευματική δραστηριότητα. Το κράτος προσφέρει καταλληλότερο έδαφος από τις άλλες μορφές κοινωνίας για την ανάπτυξη ηθικής δραστηριότητας , ένα πλουσιότερο πλέγμα σχέσεων όπου μπορεί κανείς να ασκήσει τις αρετές του. Ακόμη το κράτος παρέχει μεγαλύτερες δυνατότητες για διανοητική δραστηριότητα, γιατί επιτρέπει πληρέστερο καταμερισμό της διανοητικής εργασίας και κάθε νους δέχεται περισσότερο την επίδραση άλλων νοών.» ( W. D. Ross σελ. 338)

ΠΗΓΕΣ

  1. Mario Vegetti «Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας» Εκδόσεις Τραυλός
  2. Παπαδής Δημ. Αριστοτέλης Πολιτικά τ. Α’ ΤΟ ΒΗΜΑ
  3. W.D. Ross «Αριστοτέλης, ΜΙΕΤ»
  4. Κ. Τσάτσος «Η κοινωνική φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων, ΕΣΤΙΑ»
  5. Σαρρής Ν. «ΑΡΧΑΙΟΣ ΚΟΣΜΟΣ Φιλοσοφία της κοινωνίας και της Πολιτείας ως τον Αριστοτέλη, ΚΑΚΤΟΣ»

Ιαν 08 2022

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 22 Η επιμέλεια του εαυτού: Κείμενο 1. ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ, Τὰ εἰς ἑαυτόν, 4.3

«ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ: Γεννήθηκε στη Ρώμη, το 121 μ.Χ, από οικογένεια που σχετιζόταν με τον αυτοκράτορα Αδριανό. Από πολύ μικρός θεωρήθηκε πιθανός μελλοντικός αυτοκράτορας και ανατράφηκε με αυτόν το σκοπό. Υπήρξε αυτοκράτορας από το 161 μέχρι το θάνατό του, το 180 μ.Χ. Συνέταξε στην ελληνική γλώσσα ένα ημερολόγιο, που σώθηκε, με τον τίτλο Τα εις εαυτόν, όπου εκθέτει με μη συστηματικό τρόπο, τις σκέψεις του, οι οποίες ήσαν στωικής έμπνευσης. Ο Μάρκος Αυρήλιος συνδεόταν με στενή φιλία με τον σπουδαίο γιατρό Γαληνό.» M. Vegetti (σελ. 357)

Για τη φιλοσοφία του.

«Ο Μάρκος Αυρήλιος παρουσιάζει τον εαυτό του, με βάση την παράδοση, ως κρατικό λειτουργό, ως έναν υπηρέτη της ανθρωπότητας, ο οποίος εκπληρώνει τα καθήκοντά του στη δημόσια σφαίρα και προβάλλει ξανά, κηρύσσοντας την ισότητα όλων των ανθρώπων, δηλαδή όλων των υπηρετών της συμπαντικής τάξης και τη συμφιλίωση που διδάσκει ο ανθρωπισμός. Η άποψη ότι όλοι οι άνθρωποι είναι υπηρέτες συνδέεται -σύμφωνα με τη στωική διδασκαλία- με την ειμαρμένη που διέπει τον κόσμο, από την οποία προκαθορίζεται τόσο ο αυτοκράτορας όσο και ο τελευταίος υπήκοος του. Ο ρωμαϊκός στωικισμός, από τον Σενέκα μέχρι τον Μάρκο Αυρήλιο, διέπεται από μιαν αίσθηση απόγνωσης και κόπωσης, που είναι ξένη προς την αυστηρή καλλιέργεια της ασυμβίβαστης ηθικής αρετής, η οποία χαρακτήριζε τους πρώτους Έλληνες Στωικούς.» M. Vegetti (σελ. 357)

Για το έργο Τα Εις εαυτόν

«Τα Εις εαυτόν είναι έργο κατά πάσα πιθανότητα της ωριμότητας του Μάρκου Αυρηλίου. Η χρονολογία συγγραφής δεν έχει προσδιοριστεί με ακρίβεια, αλλά μπορεί, σύμφωνα με μία υπόθεση, να τοποθετηθεί στην τελευταία δεκαετία της ζωής του (άρχισαν να γράφονται μάλλον μετά το 172 μ.Χ). Είναι γραμμένο στα ελληνικά, τη γλώσσα των μορφωμένων της εποχής σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Παραδίδεται διαιρεμένο (άγνωστο από ποιον και πάντως όχι με εσωτερικά τεκμήρια) σε δώδεκα βιβλία (Α΄- ΙΒ΄), γραμμένα, εκτός από το πρώτο -το οποίο και γράφτηκε τελευταίο στη σειρά- με μορφή αφοριστική, ακόμα και επιγραμματική (πολλοί αναγνωρίζουν και σ’ αυτό ηρακλείτειες απηχήσεις). Άγνωστο επίσης είναι και το αν ο ίδιος ο Μάρκος Αυρήλιος το εξέδωσε. Γραμμένο υπό μορφή προσωπικών σημειώσεων, από τη μια μέρα στην άλλη, σε ύφος που συνδυάζει απλότητα και πυκνότητα, δεν διατηρεί πάντοτε αδιατάρακτη την ενότητά του, αντανακλά όμως τη φυσική ευγένεια, την ειλικρίνεια και την ανθρωπιά του συγγραφέα. Αν την ιθαγένεια των συγγραμμάτων προσδιορίζουν η πνευματική φυσιογνωμία του συγγραφέα, οι καταβολές των ιδεών και, πάνω απ’ όλα, η γλώσσα, τότε τα Εις εαυτόν, έργο ενός Ρωμαίου, ανήκουν δικαιωματικά στην ελληνική γραμματεία, στα πλαίσια της οποίας αποτελούν, από πλευράς τόσο μορφής όσο και περιεχομένου, μοναδική περίπτωση.»(Αρχαία Ελληνική γραμματεία «Οι Έλληνες» ΚΑΚΤΟΣ σελ. 25)

Ενδεικτικές Δραστηριότητες

Α. Τι λένε τα κείμενα;

  1. Και στα δύο κείμενα προτάσσεται η εσωτερική ψυχική δράση έναντι της εξωτερικής. Ποια στοιχεία του κειμένου υποστηρίζουν την παραπάνω άποψη;

Οι στωικοί πίστευαν ότι “μέσα μας μπορούμε να χτίσουμε ως απόρθητο φρούριο τη θέληση να κάνουμε το καλό. Μέσα μας θα βρούμε την ελευθερία, την ανεξαρτησία και την ατρωσία και την κατ’ εξοχήν στωική αξία: τη συνοχή – συνέπεια με τον εαυτό. Ακριβώς η επιλογή της στωικής ζωής συνίσταται στην συνέπεια με τον εαυτό […]. Αυτή η συνέπεια είναι ίδιον της λογικής.» (P. Hadot Τι είναι η αρχαία ελληνική φιλοσοφία ΙΝΔΙΚΤΟΣ σελ. 178)

“Η λογική εμφανίζεται ως κυριαρχία επί του εσωτερικού λόγου, η κακή χρήση του οποίου (δηλαδή σφάλματα κρίσεως και συλλογισμού) οδηγούν στα ανθρώπινα πάθη. […]”Οι πνευματικές ασκήσεις των στωικών στόχο λοιπόν έχουν το εγώ να μη ταυτιστεί με τις επιθυμίες του και να συνειδητοποιήσει ότι μπορεί να αποδεσμευτεί από τα αντικείμενα των επιθυμιών του”. (P. Hadot σελ.188, 261)

 «Στα πλαίσια αυτής της άσκησης ο Μάρκος Αυρήλιος σε άλλο σημείο του έργου του (ΧΙΙ, 3, 1) παροτρύνει τον εαυτό του να ξεχωρίσει από τον εαυτό του δηλαδή από την σκέψη του αυτό που κάνουν οι άλλοι ή λένε ή αυτό που ο ίδιος έκανε ή είπε στο παρελθόν. Να ξεχωρίσει επίσης το εγώ του από όλα τα μελλοντικά πράγματα που μπορούν να τον διαταράξουν … ακόμα κι από τα γεγονότα που οφείλονται στο πεπρωμένο (γεγονότα οικουμενικών αιτιών) κι έτσι θα καταφέρει να φτάσει σε μια κατάσταση ησυχίας και γαλήνης.» (P. Hadot  σελ. 262)

Στο ίδιο ευρύτερο φιλοσοφικό χώρο εντάσσονται και οι συμβουλές που δίδονται στο κείμενο αναφοράς. Ο άνθρωπος πρέπει να εισχωρήσει στο εγώ του στον εσωτερικό του κόσμο και εντός του να δράσει. Βλέπε τις παρακάτω φράσεις:

εἰς ἑαυτὸν ἀναχωρεῖν. μάλισθ’ ὅστις ἔχει ἔνδον τοιαῦτα,εἰς ἃ ἐγκύψας ἐν πάσῃ εὐμαρείᾳ εὐθὺς γίνεται·

Να στραφείς δηλαδή στον εσωτερικό σου κόσμο, και όσο πιο καλλιεργημένος και πλούσιος είναι αυτός, τόση περισσότερη θα σου προσφέρει ηρεμία αλλά και πληρότητα.

Συνεχῶς οὖν δίδου σεαυτῷ ταύτην τὴν ἀναχώρησιν καὶ ἀνανέου σεαυτόν·

Η στροφή στην εσωτερικό κόσμο πρέπει να είναι σταθερή και μόνιμη και αυτό δηλώνεται και με το επίρρημα συνεχώς αλλά και με τον ενεστώτα χρόνο.Η Προστακτική έγκλιση τονίζει την αναγκαιότητα αυτής της στροφής η οποία θα πρέπει να επαναλαμβάνεται και να ανανεώνεται διαρκώς.

«Για τον σοφό λοιπόν όλα τα πράγματα που δεν εξαρτώνται από εμάς είναι αδιάφορα. Μόνο ένα πράγμα εξαρτάται από εμάς και δεν είναι αδιάφορο και αυτό είναι το ηθικά καλό. Γι’ αυτό λοιπόν ο σοφός παραμένει ο εαυτός του, δηλαδή δεν αποξενώνεται από αυτόν.» (P. Hadot σελ.303)

Β. Ας εμβαθύνουμε στο νόημα των κειμένων

  1. Με βάση και τα δύο κείμενα, να αναπλάσετε μια ιστορία με έναν άνθρωπο που ακολουθεί τα κελεύσματα του Μάρκου Αυρηλίου και είναι καλεσμένος σε ένα συμπόσιο και έχει να αντιμετωπίσει αυτά που περιγράφει ο Επίκτητος ή και άλλα περιστατικά. Να σκεφτείτε πώς θα πρέπει να τα αντιμετωπίσει και για ποιον λόγο.

Για τον Μάρκο Αυρήλιο όλα τα εξωτερικά πράγματα και περιστάσεις κρίνονται διαφορετικά από τα κριτήρια του εσωτερικού του κόσμου.

«Σύμφωνα με τους στωικούς ο σκοπός της ζωής του ανθρώπου καθορίζεται από την κατάκτηση εσωτερικής συνοχής και ομαλής συγκρότησης των λειτουργιών του οργανισμού υπό την καθοδήγηση του Λόγου και την απόκτηση της αρμόζουσας ψυχικής ηρεμίας, με την οποία διασφαλίζεται ή σταθερότητα των δραστηριοτήτων.»

«Όταν όμως απουσιάζει ο Λόγος οι άνθρωποι γίνονται άφρονες και φαύλοι με συνέπεια στη ζωή τους να μην επικρατούν τα έλλογα κριτήρια, το νόημα και ο σκοπός. Ένας τέτοιος άνθρωπος προσανατολίζεται στα αντικείμενα της εξωτερικής πραγματικότητας, υποτάσσεται σε αυτά, κυριαρχείται και οδηγείται σε ένα είδος μανίας. Έτσι είναι ανίκανος στην επιτέλεση του καλού και γι’ αυτό δεν αισθάνεται πραγματική χαρά ούτε απολαμβάνει ψυχική ηρεμία.»

«Αντίθετα ο σοφός περιορίζει τις ορμές του σε σωστά πλαίσια και δεν κατακλύζεται από πάθη, είναι απαθής και κατά συνέπεια διαθέτει την πλέον αρμόζουσα στάση απέναντι στην εξωτερική πραγματικότητα. Είναι πεπεισμένος ότι τα εξωτερικά γεγονότα ούτε ωφελούν, ούτε βλάπτουν και έτσι θωρακίζεται από κάθε εξωτερική προσβολή ή αδικία: ο σοφός είναι άτρωτος και επειδή είναι προετοιμασμένος και θεωρεί κάθε τι που θα μπορούσε να συναντήσει φυσικό ή αναγκαίο να συμβεί, τίποτα καμία συμφορά του πεπρωμένου δεν θα μπορούσε να του στερήσει την ψυχική του γαλήνη. (Οὐδαμοῦ γὰρ οὔτε ἡσυχιώτερον οὔτε ἀπραγμονέστερον). Έτσι ο σοφός αποδεσμεύεται από πρόσωπα ή αντικείμενα του εξωτερικού κόσμου, ώστε να μπορεί να υπακούει μόνο στην εσωτερική του ηθική συνείδηση, πράγμα που προϋποθέτει την απάθεια. Τελικά γνωρίζοντας το αληθινά καλό εκτιμά την αξία των πραγμάτων και την ορθή τους χρήση με αποτέλεσμα να γίνεται πλούσιος ακόμα κι αν με τα κοινωνικά ή υλικά μέτρα είναι πάμφτωχος» (αποσπάσματα από το: Π. Καρακατσάνης «Η περί παιδείας φιλοσοφία των στωικών» σελ. 90,145,147 ΑΤΡΑΠΟΣ)

(η χρήση της λέξεως ευμάρεια στο κείμενο μπορεί να συσχετισθεί με την παραπάνω αντίληψη).

«Ο στωικός σοφός είναι απαλλαγμένος από κάθε πάθος. Ο θυμός, η αγωνία, η απληστία, ο τρόμος, η αγαλλίαση και άλλες ακραίες παρόμοιες συγκινήσεις απουσιάζουν όλες από τη διάθεση του. Δεν θεωρεί την ηδονή κάτι καλό ούτε τον πόνο κάτι κακό. […] ο στωικός σοφός δεν είναι αναίσθητος σε οδυνηρά και ευχάριστα αισθήματα , αλλά αυτά τα αισθήματα δεν «κινούν την ψυχή του υπερβολικά» είναι απαθής ως προς αυτά.» (A.A Long, «Η Ελληνιστική φιλοσοφία», σελ. 324 Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας)

«Η αρετή είναι η μοναδική αξία και η κατοχή της είναι αρκετή για να φέρει την ευτυχία. Η αρετή είναι μία και αδιαίρετη: δεν υπάρχουν πράξεις που είναι περισσότερο ή λιγότερο ενάρετες· ή είναι ή δεν είναι. Όπως και το αντίθετο: οι πράξεις που είναι αντίθετες στην αρετή είναι όμοιες: όλες απέχουν εξίσου από την αρετή, είτε είναι μια κλοπή σοκολάτας είτε ένας φόνος!

Εφόσον δεν υπάρχουν διαβαθμίσεις, η αρετή δεν κατακτιέται σταδιακά ούτε το ήθος μπορεί να βελτιώνεται σταδιακά. Ο άνθρωπος περνά διαμιάς από τη μια κατάσταση στην άλλη· από την αχρειότητα στην τελειότητα.

Οι διάφορες αρετές που βρίσκουμε στους καταλόγους που άρεσαν στους Στωικούς (από αγάπη στη συστηματοποίηση και για διδακτικούς λόγους) ουσιαστικά αποτελούν όψεις ενός αδιάσπαστου όλου.

.png

 

Επειδή όμως η αρετή είναι μία, αυτό σημαίνει ότι οι αρετές δεν διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία, το φύλο, την κοινωνική τάξη ή άλλες συνθήκες. Όλοι οι άνθρωποι είναι προορισμένοι για το ένα και μοναδικό είδος αρετής.»

https://www.greek-language.gr/

Β Κάλφας καί Γ. Ζωγραφίδης «Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι σελ. 205-206 ΤΟ ΒΗΜΑ

  1. Ποια είναι η ευνοϊκή προϋπόθεση, σύμφωνα με τον Μάρκο Αυρήλιο, για να ασχοληθεί κάποιος με τον εαυτό του; Υπάρχουν άλλες προϋποθέσεις κατά τη γνώμη σας; Να αναφερθείτε σε αυτές.

Ο φιλόσοφος δομεί το προτρεπτικό σχόλιο πάνω στην αντίθεση.

Αρχικά αναφέρει τι κάνει ο κόσμος ο αφιλοσόφητος, αυτός δηλαδή που παρασύρεται από τις επιθυμίες του και επιπλέον αφήνει τις εξωτερικές περιστάσεις να εισχωρήσουν και να εκπορθήσουν το εσωτερικό φρούριο της ψυχής προκαλώντας ταραχή και πόνο. Αυτοί λοιπόν δέσμιοι του εξωτερικού κόσμου αναζητούν εξωτερικούς και επιφανειακούς τρόπους ψυχικής ξεκούρασης, δηλαδή καταφύγιο σε φυσικά τοπία στο οποία θα ξεφύγει ο νους τους και η ψυχή τους από τις πιεστικές καταστάσεις της ζωής και θα ανακτήσουν την ψυχική τους ηρεμία.

Ο σοφός όμως καθώς η εσωτερική του λογική υποτάσσεται και συμβαδίζει με την κατά φύση σοφία, τη Λογική δηλαδή που ρυθμίζει τα του κόσμου δεν έχει ανάγκη να μετακινηθεί για να πετύχει την εσωτερική γαλήνη. Αυτό μπορεί να το επιτελέσει όπου κι αν βρίσκεται, αφού δεν εξαρτάται από εσωτερικές συνθήκες αλλά από την εσωτερική του ευρυθμία και τάξη.

Τα παραπάνω απελευθερώνουν τον άνθρωπο από τα διάφορα υλικά και κοινωνικά δεσμά. Έτσι οποιοσδήποτε άνθρωπος, όπου κι αν βρίσκεται, σε όποια κατάσταση οικονομική, σε όποια ηλικία, είτε υγιής είναι είτε όχι μπορεί στα στραφεί στον εαυτό του και να απολαύσει τα αγαθά της γαλήνης και της αυτοσυγκράτησης.

«Η στωική ηθική μπορεί επομένως να συνοψιστεί σε ένα μοναδικό κανόνα: να διατηρείς λογική την αρχή που έχει καθοριστεί να διευθύνει τη ζωή. Προκύπτει συνεπώς ότι καλό είναι αυτή η διατήρηση και κακό ό,τι της εναντιώνεται, ενώ ό,τι δεν έχει υπό το πρίσμα αυτό σημασία είναι ἀδιάφορον. Η σοφία, η ευδαιμονία και η ελευθερία συμπίπτουν με αυτή τη λογικότητα. Στη περίπτωση που κάποιος δεν αναγνωρίζει τη λογική φύση των γεγονότων (πράγμα πολύ συχνό), η ζωή του κυριαρχείται από τα πάθη και κυλάει μέσα στη δυστυχία. Τα πάθη δεν είναι ανεξάρτητες κινήσεις του ανθρώπινου ψυχικού βίου, αλλά συνέπειες των εσφαλμένων κρίσεων του ηγεμονικού μας, ενός ελλείμματος λογικότητας. Αν δεν κατανοούμε την αναγκαιότητα ενός γεγονότος που μας επηρεάζει, αναπόφευκτα υπεισέρχεται μια δυσαρμονία ανάμεσα σε αυτό που είμαστε και σε αυτό που θέλουμε και αυτό είναι πάθος. Αν την κατανοήσουμε, τότε δεν τιθασεύουμε το πάθος μας, αλλά το εξαλείφουμε. Όπως στην περίπτωση της μηχανικής αιτιότητας στη φυσική και της ψυχικής αιτιότητας των ηδονών, έτσι και εδώ οι Στωικοί εξαλείφουν κάθε εξωτερικό αιτιακό παράγοντα, υποβιβάζοντάς τον και καθιστώντας τον εξάρτημα της (καλής ή κακής) λειτουργίας αυτού που μας ρυθμίζει από μέσα μας.» (M. Vegetti σελ. 301)

Ως σημαντικές προϋποθέσεις ακόμη μπορεί να θεωρηθούν: η ορθή ιεράρχηση των αξιών, η ταπεινότητα, η υπομονή, η εκούσια απομόνωση, η εσωτερική αυτοεξέταση, η αυτογνωσία.

ΠΗΓΕΣ

  1. A.A Long, «Η Ελληνιστική φιλοσοφία», Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας
  2. W. Kullmann «Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη ΜΙΕΤ»
  3. M. Vegetti «Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας» Εκδ. Τραυλός.
  1. Π. Καρακατσάνης «Κείμενα Παιδείας: Η περί παιδείας φιλοσοφία των στωικών» ΑΤΡΑΠΟΣ)
  2. P. Hadot Τι είναι η αρχαία ελληνική φιλοσοφία ΙΝΔΙΚΤΟΣ
  3. Μάρκος Αυρήλιος,  Αρχαία Ελληνική γραμματεία «Οι Έλληνες» ΚΑΚΤΟΣ
  4. Β Κάλφας καί Γ. Ζωγραφίδης «Αρχαίοι Έλληνες Φιλόσοφοι  ΤΟ ΒΗΜΑ

Ιαν 08 2022

Ζώντας στην αγέλη των λύκων της Βαϊμάρης

ΒΙΒΛΙΟ

Ματιά στη γερμανική κοινωνία μιας ζοφερής περιόδου

zontas-stin-ageli-ton-lykon-tis-vaimaris-561651496

Ουρές σε συσσίτιο άρτου στη Γερμανία στο τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης συνιστά τον καμβά για το βιβλίο του Χανς Φάλαντα «Λύκος ανάμεσα σε λύκους». (SHUTTERSTOCK)
04.01.2022 • 21:42  Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

HANS FALLADA
Λύκος ανάμεσα σε λύκους
μτφρ.: Ιωάννα Αβραμίδου,
Αθήνα, Gutenberg, 2021
σελ. 1.600 (δίτοµο)

Πεθαίνοντας το 1947, ο Ρούντολφ Βίλχελμ Φρίντριχ Ντίτσεν είχε ήδη καταφέρει να ζήσει 54 χρόνια, να παντρευτεί δυο φορές, να αποκτήσει τρία παιδιά, να επιζήσει αφού πρώτα σκότωσε τον Ντίτριχ –συνομήλικο δεκαοχτάχρονο φίλο με τον οποίο είχαν συνάψει σύμφωνο αυτοκτονίας–, να γίνει πότης, μορφινομανής, καταθλιπτικός, περιστασιακός τρόφιμος ψυχιατρείων και τελικά ένας από τους πιο αναγνωρισμένους Γερμανούς συγγραφείς. Συνδέοντας για λογοτεχνικό ψευδώνυμο ονόματα από δύο παραμύθια των αδελφών Γκριμ –του Χανς από το «Hans in Luck» και του Φάλαντα, του μαγικού αλόγου που μιλάει στο «The Goose Girl»– έγινε ο Χανς Φάλαντα που ο αγγλοσαξονικός κόσμος γνώρισε ήδη από το 1932 και το ελληνικό κοινό συνάντησε το 2008, μετά την κυκλοφορία από τις εκδόσεις Πόλις του «Μόνος στο Βερολίνο».

Η Γερμανία μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Δημοκρατία της Βαϊμάρης, συνιστά τον καμβά για το «Λύκος ανάμεσα σε λύκους» που, μαζί με άλλα έργα μετά τον θάνατό του, δικαιολόγησαν την ύπαρξη ενός μουσείου και ενός λογοτεχνικού βραβείου στο όνομά του. Η μεταφορά των μακροοικονομικών παραγόντων της εποχής στο επίπεδο του ατόμου –δυσβάσταχτο οικονομικό βάρος από τη Συνθήκη των Βερσαλλιών και γαλλική κατοχή της βιομηχανικής καρδιάς της Γερμανίας, της Ρουρ–, ανοίγουν όλους τους δρόμους προς τον κλονισμό θεμελιωδών κοινωνικών και ανθρωπιστικών αξιών, την ηθική καταρράκωση, την απογοήτευση, τη μιζέρια, την αγωνία για ζωή, την κάθε λογής εκπόρνευση των ανθρώπων που προσπαθούν να επιβιώσουν σωματικά και ψυχολογικά εν μέσω της αδιανόητα ασταθούς αξίας του γερμανικού μάρκου λόγω του αχαλίνωτου υπερπληθωρισμού.

Κατά τον Φάλαντα, η εποχή ήταν «λαίμαργη, εποχή των λύκων. Οι γιοι έχουν στραφεί εναντίον του γονιών τους – ζήτω ο δυνατός! Θάνατος στον αδύναμο!».

Εξαθλιωμένοι «εκατομμυριούχοι» με το ένα δολάριο σε ισοτιμία 4 εκατ. μάρκων οδηγούν στην «απελπιστική κατάσταση ενός απελπισμένου λαού» όπου «ο κάθε απελπισμένος συμπεριφέρεται απελπιστικά. Χαοτική, παράλογη εποχή…». Μαζί με άλλους παράγοντες της ευρωπαϊκής πραγματικότητας της εποχής, οδηγούν και στην επικράτηση των ναζί και… κατόπιν εορτής μας δίνουν το «Μόνος στο Βερολίνο».

Στο δίτομο βιβλίο που εκδίδεται το 1938, ο Φάλαντα περιγράφει τα παραπάνω με τρόπο που θυμίζει Ντοστογιέφσκι και Ντίκενς, ενώ επιλέγει τον τίτλο «Λύκος ανάμεσα σε λύκους», χρησιμοποιώντας το ζώο που καμαρώνει στην ιστορία της λογοτεχνίας και της τέχνης εδώ και χιλιάδες χρόνια αντιπροσωπεύοντας τη φύση, τον εξωτερικό, ανεξέλεγκτο, παρορμητικό και κάπως τρομακτικό παράγοντα. Από τον λυκάνθρωπο στις «Μεταμορφώσεις» του Οβιδίου και τους χριστιανικούς συμβολισμούς –ποιμένας, πρόβατο, λύκος– μέχρι τις μεσαιωνικές διαβολικές εμφανίσεις και τα «παραμύθια» των Γκριμ, η αμφισημία στο συμβολικό περιεχόμενο του λύκου δημιουργείται μόνο με την εμφάνισή του στη μυθολογική ιστορία του Ρωμύλου και του Ρέμου που τους θήλασε μια λύκαινα και κυρίως με τον σεβασμό που του αποδίδουν οι σκανδιναβικές σάγκες και οι γερμανικοί μύθοι.

Με αυτή την αμφισημία ο Γκαίμπελς δουλεύει τις προπαγανδιστικές εικόνες ήδη από το 1928 –«Και σαν αγέλη λύκων, εισβάλλουμε και παίρνουμε τα πρόβατα»– ο Χίτλερ υιοθετεί το ψευδώνυμό του (Λύκος/wolf) και ο Χίμλερ δημιουργεί τους παραστρατιωτικούς werwolf. Αγριος, επιθετικός αλλά και πιστός, αφοσιωμένος, είναι οι ιδιότητες που αποδίδει το φαντασιακό των ναζί στον λύκο και χρησιμοποιείται για να οξύνει την εικόνα των εθνικοσοσιαλιστών. Είναι και το όνομα που δίνει ο Φάλαντα στον έναν εκ των πρωταγωνιστών που συναντάμε από την πρώτη σελίδα του βιβλίου, τον Βόλφγκανγκ Πάγκελ.

Κριτικοί λογοτεχνίας σημειώνουν ότι ο τίτλος παραπέμπει στη θεωρία του Αγγλου φιλοσόφου και θεωρητικού της έννοιας του κράτους, Τόμας Χομπς και στην αντίληψή του περί φυσικού δικαίου της κοινωνίας που με τη δήλωση «homo homini lupus» («Ο άνθρωπος είναι λύκος για τον άνθρωπο» στα έργα «De Cive» και «Λεβιάθαν») περιγράφει τη φυσική κατάσταση του ανθρώπου και υποδηλώνει το ατομικιστικό φυσικό ον, την απουσία ανθρωπιάς στη φύση του ανθρώπου. Οι συνέπειες που προκύπτουν από αυτή την κατάσταση είναι ο «αγώνας όλων εναντίον όλων» ή κατά Φάλαντα, «είναι λαίμαργη εποχή, εποχή των λύκων. Οι γιοι έχουν στραφεί εναντίον του γονιών τους – ζήτω ο δυνατός! Θάνατος στον αδύναμο!».

Ωστόσο ο Βόλφγκανγκ Πάγκελ, όπως και οι περισσότεροι στο πανόραμα των χαρακτήρων που αναπτύσσονται στο βιβλίο είναι το γνωστό, καθημερινά αναγνωρίσιμο στη μαζική κλίμακα κράμα ανθρωπιάς και απανθρωπιάς, ευθύνης και ανευθυνότητας, πονηριάς και αφέλειας, καλοσύνης και κακίας, ευαισθησίας και αναισθησίας, δύναμης και αδυναμίας – όντων έρμαιων τελικά μιας αναπόδραστης, αντικαντιανής ανθρωπινότητας, όποιο από τα χαρακτηριστικά κι αν παίρνει το πάνω χέρι σε «καιρούς ζοφερούς». Κάπως έτσι θα μπορούσε κάποιος να περιγράψει και τον άνθρωπο και συγγραφέα Χανς Φάλαντα που συνεργάστηκε, συμμετέχοντας σε περιοδείες προπαγάνδας, γράφοντας ή αναθεωρώντας με γνώμονα την επίσημη ιδεολογία, έγραψε τον γιο του στη Χιτλερική Νεολαία και είπε για τους Εβραίους ότι «τα προβλήματά τους δεν είναι δικά μας» αλλά που επίσης ήταν ανάμεσα σε αυτούς που έδωσαν χρήματα για την απόδραση του Μπέρτολτ Μπρεχτ και άλλων ανθρώπων κυνηγημένων από τους ναζί.

Ηθικά ζητήματα

«Εσωτερικός μετανάστης», σύμφωνα με τον όρο που επινόησε ο μυθιστοριογράφος Φρανκ Τίες σε αντίστιξη με τους «εξόριστους συγγραφείς» της εποχής και ως απάντηση στον Τόμας Μαν που υποστήριζε ότι όλα τα λογοτεχνικά έργα που εκδόθηκαν επί Χίτλερ βρωμούσαν «Blut und Schande» («αίμα και ντροπή») και θα έπρεπε να καταστραφούν. Ο Φάλαντα έκανε ό,τι έκαναν όλοι οι «εσωτερικοί μετανάστες», άλλος σε μικρότερο κι άλλος σε μεγαλύτερο βαθμό. Τα ηθικά ζητήματα που περιβάλλουν την «εσωτερική μετανάστευση» αποτελούν εδώ και καιρό αντικείμενο συζήτησης και ο Τόμας Μαν ήταν ένας πολύ αυστηρός άνθρωπος. Ευτυχώς το «Λύκος ανάμεσα σε λύκους» δεν καταστράφηκε.

zontas-stin-ageli-ton-lykon-tis-vaimaris0
Οι περιγραφές του Φάλαντα θυμίζουν Ντοστογιέφσκι και Ντίκενς.

Ιαν 08 2022

Γ. Σεφέρης: Ο (αμφιλεγόμενος) διπλωμάτης… 50 χρόνια από τον θάνατό του

Ενας από τους μέγιστους ποιητές (Καβάφης, Σεφέρης, Ελύτης, Ρίτσος) της ελληνικής γλώσσας αλλά δύσκολα  χρησιμοποιείται ανάλογος επιθετικός προσδιορισμός για τον διπλωμάτη Σεφέρη (Γ. Σεφεριάδη).

Ιωακειμίδης Π. Κ.

20.09.2021, 12:36  ΤΟ ΒΗΜΑ

Γ. Σεφέρης: Ο (αμφιλεγόμενος) διπλωμάτης… 50 χρόνια από τον θάνατό του | tovima.gr

Σήμερα, 20 Σεπτεμβρίου, συμπληρώνονται πενήντα χρόνια από τον θάνατο του Γ. Σεφέρη.

Πέθανε στις 20 Σεπτεμβρίου 1971 και η κηδεία του, την 22α, αποτέλεσε την ευκαιρία για μια μεγαλειώδη εκδήλωση-διαδήλωση ενάντια στο δικτατορικό καθεστώς. Ενας από τους μέγιστους ποιητές (Καβάφης, Σεφέρης, Ελύτης, Ρίτσος) της ελληνικής γλώσσας αλλά δύσκολα  χρησιμοποιείται ανάλογος επιθετικός προσδιορισμός για τον διπλωμάτη Σεφέρη (Γ. Σεφεριάδη).

Θεωρείται ως μάλλον αμφιλεγόμενη προσωπικότητα της διπλωματικής υπηρεσίας, με έναν μάλλον προβληματικό ρόλο σε ό,τι αφορά τη διαχείριση του κυπριακού προβλήματος – ειδικά στην περίοδο κατά την οποία υπηρέτησε ως πρέσβης στο Λονδίνο, την περίοδο δηλαδή των διαπραγματεύσεων για την ανεξαρτησία της Κύπρου (1958-1959).

Σήμερα έχουμε πλέον ορισμένες σημαντικές μελέτες για τον «Γ. Σεφέρη διπλωμάτη» και την εμπλοκή, ρόλο και αγωνία του για την Κύπρο.

Μεταξύ άλλων:

– Γ. Γεωργής, Σεφέρης – Αβέρωφ: η ρήξη (Αθήνα, Καστανιώτης, 2008).

– Γ. Καλπαδάκης, Κυπριακό 1954-1974, Στοχαστικές προσαρμογές και ο αιώνιος δηληγιαννισμός, Αθήνα, Παπαζήσης, 2020.

– Β. Παπαδόπουλος, Διπλωματία και Ποίηση, η περίπτωση του Γ. Σεφέρη, Αθήνα, Ικαρος, 2018.

– Ευ. Χατζηβασιλείου, Ο Διάλογος Γιώργου Σεφέρη – Ευάγγελου Αβέρωφ, Οι συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου, Αθήνα, Πατάκης, 2019.

– R. Beaton, George Seferis, Waiting for the Angel – A Biography, London, Yale University Press, 2003.

Και φυσικά τις προσωπικές καταγραφές των πρωταγωνιστών, όπως των Κ. Καραμανλή,  Ευ. Αβέρωφ και Γ. Σεφέρη του ίδιου (ιδιαίτερα Μέρες Ζ) κ.ά.

Ο Σεφέρης είχε βαθιά συναισθηματική ταύτιση με την Κύπρο, στην οποία «νιώθει κανείς την Ελλάδα (ξαφνικά) ευρύχωρη, πιο πλατιά» καθώς είναι «η αποκάλυψη ενός κόσμου όπου το θαύμα λειτουργεί ακόμη» και στην οποία υπήρχαν «400 χιλιάδες ψυχές από την καλύτερη, την πιο ατόφια Ρωμιοσύνη…». Η ταύτιση αυτή, που χρονολογείται από την πρώτη επίσκεψή του στο νησί το 1953, τον οδήγησε παρότι ρεαλιστής και βενιζελογενής σε έντονα φορτισμένες θέσεις για τη λύση του κυπριακού προβλήματος, κάτι που τον έφερε σε σύγκρουση με την κυβέρνηση που υπηρετούσε ως διπλωμάτης (κυρίως με τον υπουργό Εξωτερικών Ευάγγελο Αβέρωφ και τον πρωθυπουργό Κ. Καραμανλή) και με συναδέλφους του διπλωμάτες, κυρίως τον Αγγελο Βλάχο, ο οποίος είχε σαφώς διαφορετικές θέσεις από τον Σεφέρη, με αποτέλεσμα να χαρακτηρισθεί καθ’ υπερβολήν ως «αντι-Σεφέρης». Αλλά ακόμη και με φίλους του διανοούμενους της εμβέλειας του Γ. Θεοτοκά. Ο τελευταίος έγραψε το 1954 στον Γ. Σεφέρη για τη διαφωνία τους ότι «εσύ έχεις μια απώθηση εναντίον των Αγγλων colonials κι εγώ μιαν εξίσου ισχυρή απώθηση εναντίον του αιώνιου δηληγιαννισμού». (Αν ζούσε ο Θεοτοκάς σήμερα…)

Η διαφωνία του Γ. Σεφέρη με την κυβέρνηση πέρα από την καθαρά υπηρεσιακή διάσταση είχε και μια προσωπική, οικογενειακή πλευρά που την καθιστούσε περισσότερο εύφλεκτη. Καθώς, ως γνωστόν, ο Κ. Τσάτσος, υπουργός Προεδρίας, είχε ως σύζυγο την αδελφή του Γ. Σεφέρη, Ιωάννα Τσάτσου. Και η τελευταία, μετά από παρότρυνση και υποδείξεις του Γ. Σεφέρη ή της συζύγου του Μάρως, ενεπλάκη στην αντιπαράθεση.

Η έντονη διαφωνία του Γ. Σεφέρη με τον Ευ. Αβέρωφ που εκδηλώνεται στην αιχμή της τα κρίσιμα έτη 1958-1959, όταν ο Σεφέρης ήταν πρέσβης στο Λονδίνο, στη χώρα-κλειδί δηλαδή ως η αποικιοκρατική δύναμη, εκτός από τις σημαντικές διαδικαστικές πτυχές της (αποστολή επιστολών με ή χωρίς αριθμό πρωτοκόλλου, παράπονα Σεφέρη για τη μη συμμετοχή του στη διαπραγμάτευση σε Παρίσι, Ζυρίχη 1958-1959) έχει κατά βάθος, νομίζω, ως αφετηρία δύο γενεσιουργές αιτίες:

Πρώτον, ο Γ. Σεφέρης κατείχετο από έντονο αντι-τουρκισμό, ο οποίος «διατρέχει ίσως και τη στάση του έναντι της Αγκυρας γενικότερα σε όλη την περίοδο της διπλωματικής του δράσης και είναι εξηγήσιμος για έναν άνθρωπο με τις συγκεκριμένες εμπειρίες και της οικογενειακής του ιστορίας και της διπλωματικής του ιστορίας και σταδιοδρομίας» (Χατζηβασιλείου, σελ. 166). Είχε ως εκ τούτου απόλυτη δυσπιστία προς τις τουρκικές προθέσεις ενώ θεωρούσε ως δεδομένο ότι «ο τουρκικός στόχος θα παραμείνει η διχοτόμηση» και ότι «η Κύπρος θα μετατραπεί σε έναν ακόμη «όμηρο» στα χέρια των Τούρκων».

Δεύτερον, ο Γ. Σεφέρης πίστευε ως εκ τούτου περισσότερο στην υπόθεση της Ενωσης (αυτοδιάθεση). Ετσι αντιτάχθηκε στη λογική της ανεξαρτησίας της Κύπρου αντιπροτείνοντας μια μεταβατική προσωρινή λύση με την αποδοχή μάλιστα του σχεδίου Μακμίλαν (Ιούνιος 1958), το οποίο προέβλεπε για περίοδο επτά ετών «τον συνεταιρισμό Ελλάδας, Τουρκίας και Βρετανίας στη διοίκηση της Κύπρου που θα παρέμενε υπό βρετανική κυριαρχία» και που η Αθήνα θεωρούσε καταστροφικό. Ή εναλλακτικά «την παραχώρηση στην Κύπρο καθεστώτος κτήσεως που θα τελούσε για ένα διάστημα υπό την αιγίδα του Λονδίνου και της Κοινοπολιτείας» (Dominion status). Ετσι η Συνθήκη Ζυρίχης για την ανεξαρτησία (και συγκεκριμένες ρυθμίσεις της  – «στρατιωτικοί όροι», Συνθήκη Συμμαχίας) βρήκαν ουσιαστικά αντίθετο τον Γ. Σεφέρη καθώς «βάλαμε την υπογραφή μας κάτω από τόσα δικαιώματα της Τουρκίας». Επέμενε δε ότι το σχέδιο Μακμίλαν θα ήταν προτιμότερο ως μια προσωρινή λύση. Η επιμονή αυτή σήμαινε ότι η Αθήνα δεν θα έπαιρνε στα σοβαρά τον Σεφέρη (Χατζηβασιλείου, σελ. 172).

Είναι σαφές επομένως ότι η συμβολή του Σεφέρη στην υπόθεση της ανεξαρτησίας της Κύπρου δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ούτε ως ρεαλιστική ούτε ως ανεπιφύλακτα  εποικοδομητική. Προσέγγισε το όλο θέμα μέσα από μια μάλλον φορτισμένη συναισθηματική στάση που τον οδηγούσε σε υποβολή προτάσεων ανεδαφικών μάλλον λύσεων και δημιουργίας σειράς υπηρεσιακών διαδικαστικών ζητημάτων με αποτέλεσμα, μεταξύ άλλων, ο Κ. Καραμανλής να δώσει εντολή στον Ευ. Αβέρωφ να μην ενημερώνει τον Σεφέρη για πτυχές της διαπραγμάτευσης.

Ωστόσο πενήντα χρόνια από τον θάνατό του και με το Κυπριακό στο σημερινό αδιέξοδο που βρίσκεται, πώς θα διάβαζε κάποιος τη θέση του Γ. Σεφέρη; Θα μπορούσε να υποστηρίξει ίσως ότι η θέση του ότι η Τουρκία έχει ως έσχατο στόχο τη διχοτόμηση δικαιώνεται. Αλλά από την άλλη μεριά, η πενηντάχρονη κυπριακή οδύσσεια πιστοποίησε με τραγικό τρόπο το ανέφικτο της Ενωσης και ως εκ τούτου τη σημασία της ανεξαρτησίας, την οποία όμως υπονόμευσε (και) η ελληνοκυπριακή πλευρά ευθύς μετά την κατάκτησή της. Υπονόμευση που διαδοχικά οδήγησε στην εισβολή και κατοχή από την Τουρκία το 1974. Ο «αιώνιος δηληγιαννισμός» επεκράτησε και επικρατεί δυστυχώς. Αλλά…

Τώρα καλύτερα να λησμονήσουμε πάνω σε τούτα τα

χαλίκια

δε φελά να μιλάμε

τη γνώμη των δυνατών ποιος θα μπορέσει να τη γυρίσει;

ποιος θα μπορέσει ν’ ακουστεί;

Καθένας χωριστά ονειρεύεται και δεν ακούει το βραχνά

των άλλων.

Μέγιστος ποιητής…

Ο καθηγητής Π. Κ. Ιωακειμίδης είναι πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του FEPS και ΕΛΙΑΜΕΠ. Από τις εκδόσεις Θεμέλιο κυκλοφορεί το νέο του βιβλίο «Επιτεύγματα και Στρατηγικά Λάθη της Εξωτερικής Πολιτικής της Μεταπολίτευσης».

Ιαν 04 2022

Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Λογο- τεχνίας των Α ́, Β ́ και Γ ́ τάξεων Γενικού Λυκείου.



Λήψη αρχείου

Ιαν 04 2022

Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Νεοελληνικής Γλώσσας των Α ́, Β ́ και Γ ́ τάξεων Γενικού Λυκείου.

 



Λήψη αρχείου

Ιαν 04 2022

Υπάρχουν γενιές;

Η θεωρία των διαδοχικών γενεών λοιπόν αλλά και οι συγκρούσεις και διαφοροποιήσεις μεταξύ τους δεν είναι κάτι νέο.

Σταμάτης Αλέξης

12.11.2021, 05:50 ΤΟ ΒΗΜΑ

People try to put us d-down

(talkin’ ’bout my generation)

Just because we get around
(talkin’ ’bout my generation)

Things they do look awful c-c-cold

(talkin’ ’bout my generation)

I hope I die before I get old

(talkin’ ’bout my generation)

This is my generation

This is my generation, baby

The Who, «My Generation» (1965)

Αυτοί οι στίχοι μαζί με τον στακάτο πρωτεϊκό ρυθμό (ένα από τα πρώτα σόλο μπάσο στην ιστορία του ροκ) έσκασαν σαν πυροτεχνήματα στ’ αφτιά μου όταν τους πρωτάκουσα το 1974, εννιά χρόνια μετά τη σύνθεση του θρυλικού τραγουδιού. Είχαμε μόλις βγει από τη χούντα και η λέξη γενιά ήταν στην άκρη της γλώσσας όλων. Ο προσδιορισμός βέβαια γινόταν κυρίως σε πολιτικό επίπεδο και δευτερευόντως σε καλλιτεχνικό. Η γενιά του ’30, η γενιά της Κατοχής, η μεταπολεμική γενιά – μείξη εντόπιου μοντερνισμού του Χατζιδάκι και του Τσαρούχη -, η γενιά του 114 και η εκκολαπτόμενη γενιά του Πολυτεχνείου. Οι Who μάς πυρπολούσαν το υποσυνείδητο και η γενιά στην οποία αναφέρονταν (πρότυπο της punk) ήταν εκείνη που κανείς δεν αποδεχόταν – ένας σάκος που χωρούσε τα πάντα, αλλά και τα ξεφορτωνόταν όλα την ίδια στιγμή.

Ο δημοσιογράφος, βραβευμένος με Πούλιτζερ, Louis Menand ισχυρίζεται σε άρθρο του στον «New Yorker» πως ο όρος γενιά προέρχεται από την αναπαραγωγική βιολογία. Σε μια δομή συγγένειας, οι γονείς και τα αδέρφια τους αποτελούν την παλαιότερη γενιά. Οι απόγονοι και τα ξαδέρφια τους είναι η νεότερη γενιά. Ο χρόνος που χρειάζεται στο είδος μας για να γίνει η νεότερη η παλαιότερη γενιά υπολογίζεται παραδοσιακά γύρω στα τριάντα χρόνια. (Για τη μύγα, είναι δέκα ημέρες!) Κάπως έτσι χρησιμοποιείται ο όρος και στην Εβραϊκή Βίβλο, ενώ ο Ηρόδοτος υποστήριζε πως ένας αιώνας θα μπορούσε να θεωρηθεί ισοδύναμος τριών γενεών.

Η θεωρία των διαδοχικών γενεών λοιπόν αλλά και οι συγκρούσεις και διαφοροποιήσεις μεταξύ τους δεν είναι κάτι νέο. Ο Ομηρος αναγνώρισε αυτά τα ζητήματα στην Ιλιάδα. Η Θεωρία των Γενεών έχει αναπτυχθεί από κοινωνικούς επιστήμονες ως ένας κατατμητικός μηχανισμός που μπορεί να χρησιμεύει σε πολλούς τομείς, από την κοινωνιολογία μέχρι την τέχνη. Συμφωνούν περίπου στα εξής:

Η σπουδαιότερη γενιά – The Greatest Generation (όσοι είναι γεννημένοι μεταξύ 1910-1924). Ζήσανε τα μεγάλα. Το κραχ του 1929 και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος είναι τα δύο υπερ-γεγονότα που καθόρισαν τις ζωές τους. Συν τις πρώτες μεγάλες τεχνολογικές καινοτομίες, όπως το τηλέφωνο και το ραδιόφωνο.

Η σιωπηρή γενιά – The Silent Generation – Builders (1925-1944). Η ονομασία προέρχεται από την αφοσίωση της γενιάς στη σκληρή δουλειά. Δεν υπήρχε χώρος για ακτιβισμό (ή όχι;). Ηταν αντιμέτωπη με έναν κόσμο κατεστραμμένο από τον πόλεμο και την ύφεση και όφειλε να τον ξαναχτίσει από την αρχή. Πιστοί υπάλληλοι, παραδοσιακοί οικογενειάρχες, που εργάστηκαν σκληρά κι έθεσαν τα θεμέλια του κόσμου, όπως τον γνωρίσαμε. Για τη γενιά μου, είναι οι μπαμπάδες μας. Τους βλέπαμε λίγο, και συναισθηματικά ήμασταν αποκομμένοι. Είναι η τελευταία γενιά που δεν επηρεάστηκε (εργασιακά) από τον τεχνολογικό αυτοματισμό των τελευταίων χρόνων, μια και είχαν ήδη αποσυρθεί από την αγορά εργασίας. Τώρα κάποιοι βετεράνοι προσπαθούν να ακολουθήσουν, έχοντας μάλλον χάσει το τρένο…

Οι Baby Boomers (1946-1964). Η ονομασία προέρχεται από την «έκρηξη γεννήσεων» που σημειώθηκε κατά την περίοδο αυτή στον δυτικό κόσμο. Πρόκειται για την πρώτη ατόφια μεταπολεμική γενιά. Μια γενιά επαναστατική, η οποία αμφισβήτησε το παραδοσιακό κατεστημένο και προσπάθησε να επιβάλει καινοτομίες και αλλαγές. Η γενιά των Χίπηδων, του Μάη του ’68, του Πολυτεχνείου στην Ελλάδα. Αυτοπροσδιορίζεται ως ξεχωριστή σε σχέση με τις προηγούμενες και τις επόμενες γενιές. Πέτυχε να ξεπεράσει τους προγόνους της και να δημιουργήσει μια νέα ισχυρή μεσαία τάξη, ενώ ακόμα και σήμερα πρωταγωνιστεί στην κοινωνική, επιστημονική και καλλιτεχνική ζωή. Εχει κάνει εντυπωσιακούς συμβιβασμούς, φαντασμαγορικές κυβιστήσεις και είναι υπεύθυνη για πολλές αστοχίες. Εχω την «τιμή» να ανήκω σε αυτή την αντιφατική γενιά και εσχάτως να επιβεβαιώσω και τον τίτλο της ως προς το θετικό πρόσημο (baby boomers).

Η Γενιά Χ – Generation X (1965-1980). Θεωρείται η «Τυχερή Γενιά» καθώς γνώρισε μια εποχή μεγάλης οικονομικής άνθησης. Οι γονείς τους ήταν λιγότερο καταπιεστικοί, ενώ οι περισσότερες μητέρες είχαν βγει στην αγορά εργασίας. Είναι η γενιά που από μικρή ηλικία παρακολουθεί τηλεόραση (MTV Generation), ενώ επηρεάστηκε από την κουλτούρα του χιπ χοπ και τις υπερπαραγωγές του Hollywood («Star Wars» κ.λπ.). Μια γενιά που στην ηλικία της πνευματικής της ωρίμανσης κατάφερε να ζήσει μια σχετικά ισορροπημένη ζωή. Ωστόσο η συγκυρία την εκδικήθηκε, μια και τα τελευταία χρόνια επηρεάστηκε έντονα από την παγκόσμια οικονομική ύφεση του 2008 και της COVID.

Millennials – Generation Y (1981-1995 ή 2000). Η γενιά που γεννήθηκε και μεγάλωσε μέσα σε μια τεχνολογική «έκρηξη». Επηρεάστηκε καθοριστικά από το Διαδίκτυο, τα smartphones και τα social media. Βγήκε σε μια αγορά εργασίας πληγωμένη από την οικονομική κρίση, ενώ έχει παρατηρηθεί μια γενικότερη αδιαφορία της για πράγματα που αφορούν την ιστορία και την πολιτική.

Η Γενιά Ζ – Generation Z (1996 ή 2001-2010 ή 2015). Η γενιά που ζει εξ ολοκλήρου στη νέα χιλιετία. Το Διαδίκτυο, τα smartphones και τα social media θεωρούνται δεδομένα και μια ζωή χωρίς αυτά αδιανόητη. Δεν μπορούμε να ξέρουμε ποια θα είναι η εξέλιξη αυτών των παιδιών που αρχίζουν σταδιακά να ενηλικιώνονται. Λένε πως επειδή έχουν δει τους γονείς τους να δυσκολεύονται από την παγκόσμια ύφεση του 2008 θα επιδιώξουν την ανεξαρτησία τους μέσα από σκληρή δουλειά. Ιδωμεν.

Γενιά Αλφα – Gen Alpha (όσοι είναι γεννημένοι και θα γεννηθούν μεταξύ 2011-2025). Ακόμη δεν μπορούμε να ξέρουμε τι θα επηρεάσει τη ζωή τους. Ωστόσο κάποιοι ειδικοί ήδη αναφέρουν πως θα υπάρχει ακόμα μεγαλύτερη έλξη προς την πολυπολιτισμικότητα, ενώ οι κανόνες των φύλων θα αρχίσουν να ξεθωριάζουν. Το ροκ του Τάουνσεντ είναι μίλια μακριά.

Ο γιος μου πάντως, ένας Αλφα, όταν ακούει το τραγούδι των Who χτυπάει παλαμάκια και χορεύει.

*Ο κ. Αλέξης Σταμάτης είναι συγγραφέας.

Όροι χρήσης blogs.sch.gr | Δήλωση προσβασιμότητας
Αλλαγή μεγέθους γραμματοσειράς
Αντίθεση
Accessibility by WAH