Το πεδίο της ενημέρωσης έχει μετασχηματιστεί ριζικά, ειδικότερα στον απόηχο των τεχνολογικών εξελίξεων. Έχει μεταβληθεί ο τρόπος με τον οποίο η πληροφορία παράγεται, διανέμεται, επιλέγεται και τελικά αξιολογείται ως αξιόπιστη ή μη.
Μια νέα έρευνα του Εργαστηρίου Έρευνας στα Μέσα Επικοινωνίας και τη Δημοσιογραφία του Παντείου Πανεπιστημίου και του Politikometro επιχειρεί να αποτυπώσει αυτή τη μετάβαση, εξετάζοντας τις στάσεις απέναντι στα μέσα ενημέρωσης, την Τεχνητή Νοημοσύνη, τα κοινωνικά δίκτυα, το fact-checking και την πολιτική λογοδοσία. Ένα από τα πρώτα ευρήματα αποτυπώνει με σαφήνεια την έκταση της ψηφιακής μετάβασης. Οκτώ στους δέκα πολίτες ενημερώνονται πρωτίστως μέσα σε ψηφιακά περιβάλλοντα. Η τηλεόραση ακολουθεί με 18%, ενώ ο έντυπος Τύπος περιορίζεται στο 1%.
Μέσα στα ψηφιακά περιβάλλοντα οι χρήστες καταναλώνουν ετερόκλητο περιεχόμενο. Στο ίδιο περιβάλλον μπορούν να συνυπάρχουν δημοσιογραφικά άρθρα, αναρτήσεις πολιτικών, περιεχόμενο χρηστών, βίντεο influencers, διαφημίσεις αλλά και υλικό που έχει παραχθεί ή τροποποιηθεί με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης. Η είδηση δε φτάνει πλέον στον πολίτη μόνο μέσω μιας οργανωμένης ειδησεογραφικής ροής.
Η αβεβαιότητα απέναντι στην Τεχνητή Νοημοσύνη
Σε αυτό το νέο οικοσύστημα, η παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη προσθέτει μια ακόμη παράμετρο αβεβαιότητας για τους χρήστες.
Στην πρόταση ότι η χρήση της AI στη δημιουργία ειδήσεων αυξάνει τον κίνδυνο πολιτικής παραπληροφόρησης, το τέσσερις στους δέκα σύμφωνούν. Ωστόσο, οι περισσότεροι ερωτώμενοι επιλέγουν το «ούτε συμφωνώ ούτε διαφωνώ». Ακριβώς αυτή η μεγάλη «ουδέτερη ζώνη» έχει ιδιαίτερη ερευνητική σημασία. Ο Αχιλλέας Καραδημητρίου, Επίκουρος Καθηγητής Δημοσιογραφίας και Παραγωγής Ειδησεογραφικού Περιεχομένου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και επιστημονικός υπεύθυνος του Politikometro, εκτιμά ότι υποδηλώνει «αβεβαιότητα λόγω περιορισμένης εξοικείωσης με την τεχνολογία».
Ο ίδιος διακρίνει τρεις βασικές κατηγορίες κινδύνων. Η πρώτη αφορά «τα deepfakes και το AI-generated πολιτικό περιεχόμενο που καλλιεργούν αβεβαιότητα και υπονομεύουν την εμπιστοσύνη στα βίντεο και τις εικόνες των ειδήσεων». Η δεύτερη σχετίζεται με τον αλγοριθμικό εγκλωβισμό σε «φυλακές ηχούς», με την επισήμανση ότι η επιστημονική συζήτηση για την πραγματική έκταση του φαινομένου παραμένει ανοιχτή. Η τρίτη αφορά αυτό που ο Καραδημητρίου περιγράφει ως «εξάρτηση από την τεχνητή νοημοσύνη»: την ολοένα μεγαλύτερη χρήση των ίδιων των συστημάτων AI ως εργαλείων αναζήτησης και επαλήθευσης της πληροφορίας.
Η πρόκληση επομένως δεν περιορίζεται στην παραγωγή περισσότερου ψευδούς περιεχομένου. Έχει να κάνει και με το πως οι ίδιοι οι πολίτες αξιολογούν την αξιοπιστία αυτού που διαβάζουν.
Πόσο γνωρίζουμε τι επιλέγει ο αλγόριθμος για εμάς;
Παρόμοια εικόνα αβεβαιότητας εμφανίζεται και όταν η έρευνα στρέφεται στους αλγορίθμους των κοινωνικών δικτύων. Το 35,1% συμφωνεί ότι οι αλγόριθμοι των Social Media εγκλωβίζουν τους χρήστες σε περιβάλλοντα ανθρώπων που έχουν παρόμοιες απόψεις – τις λεγόμενες «φυλακές ηχούς» ή echo chambers. Το 24,8% διαφωνεί, ενώ το 40% κρατά ουδέτερη στάση.
Με αυτό τον τρόπο, ο χρήστης καταναλώνει το αποτέλεσμα μιας αλγοριθμικής επιλογής, χωρίς όμως να έχει εικόνα των όρων που δουλεύει ο αλγόριθμος αλλά και αγνοώντας το περιεχόμενο που δε βρέθηκε στην οθόνή του.
Οι πολίτες πιστεύουν στην επαλήθευση περιεχομένου
Απέναντι σε αυτή την αυξανόμενη πολυπλοκότητα της ενημέρωσης, ένα από τα πιο αξιοσημείωτα ευρήματα της έρευνας αφορά το fact-checking. Έξι στους δέκα των συμμετεχόντων στην έρευνα θεωρούν τις πλατφόρμες ελέγχου γεγονότων (fact-checking) απαραίτητες για τη σύγχρονη Δημοκρατία.
Ο επιστημονικός υπεύθυνος της έρευνας Α. Καραδημητρίου ερμηνεύει το αποτέλεσμα μέσα από τη μετατόπιση των μηχανισμών εμπιστοσύνης στο ψηφιακό περιβάλλον. Το fact-checking, όπως λέει στο ΒΗΜΑ, εμφανίζεται «ως ανεξάρτητος, αποκεντρωμένος μηχανισμός, λειτουργώντας θα λέγαμε ως “ψηφιακό αντίβαρο”».
Το ενδιαφέρον εδώ βρίσκεται στην ίδια την ανάγκη επαλήθευσης. Η αύξηση των διαθέσιμων πληροφοριών δεν φαίνεται να μειώνει την ανάγκη για αξιολόγηση της αξιοπιστίας του εκάστοτε περιεχομένου. Αντίθετα, ενισχύει την ανάγκη να υπάρχουν μηχανισμοί μέσω των οποίων ο πολίτης μπορεί να εξετάζει έναν ισχυρισμό, να εντοπίζει την αρχική πηγή και να κατανοεί τη διαδικασία που οδηγεί σε ένα συμπέρασμα. «Η ζήτηση για αλήθεια δεν έχει εξαφανιστεί, έχει απλά αναζητήσει νέο φορέα», όπως σημειώνει στο ΒΗΜΑ ο Καραδημητρίου.
Ποιος θα πληρώσει για την αξιόπιστη πληροφορία;
Η θετική στάση απέναντι στο fact-checking ανοίγει, ωστόσο, και μια ακόμα συζήτηση, αυτή της οικονομικής βιωσιμότητας των μηχανισμών επαλήθευσης αλλά και των ΜΜΕ εν γένει.
Ο Βαγγέλης Γεωργίου, επικεφαλής και συνιδρυτής του Politikometro, στέκεται ακριβώς σε αυτή τη διάσταση. «Αυτό που μου προξενεί εντύπωση είναι ότι ενώ πάνω από το 60% του κόσμου θεωρεί απαραίτητες τις πλατφόρμες fact-checking, δεν ξέρω αν ο κόσμος θα πλήρωνε για να τις έχει», αναφέρει. Το ερώτημα, όπως το θέτει, είναι εάν οι πολίτες θα ήταν διατεθειμένοι «να ενισχύσουν τη δημοκρατία με την ίδια θέληση με την οποία πληρώνουν για να αγοράσουν ένα υλικό αγαθό της καθημερινότητας».
Η αξιόπιστη ενημέρωση, η επαλήθευση και η ερευνητική δημοσιογραφία απαιτούν πόρους. Η μετάβαση όμως σε ένα ψηφιακό περιβάλλον στο οποίο μεγάλο μέρος της πληροφορίας προσφέρεται χωρίς άμεση οικονομική συναλλαγή με τον χρήστη δημιουργεί ένα δύσκολο ερώτημα. Ποιο μοντέλο μπορεί να χρηματοδοτήσει την παραγωγή αξιόπιστης πληροφορίας σε βάθος χρόνου;
Γιατί αποφεύγουν οι πολίτες τις ειδήσεις;
Μία ακόμη διάσταση της έρευνας αφορά το λεγόμενο news avoidance, τη σκόπιμη δηλαδή αποφυγή της ενημέρωσης. Τα ευρήματα δεν υποδεικνύουν ότι η απομάκρυνση από τις πολιτικές ειδήσεις οφείλεται αποκλειστικά στην υπερπληροφόρηση ή στην ψυχολογική κόπωση. Ο τρόπος παρουσίασης των ειδήσεων εμφανίζεται ως ο ισχυρότερος λόγος αποφυγής, ενώ σημαντική είναι και η πεποίθηση ότι οι πολιτικοί δεν πρόκειται να λογοδοτήσουν.
«Το πιο ενδιαφέρον εύρημα είναι πως η αποφυγή ενημέρωσης δεν προκύπτει κυρίως από ψυχολογική εξάντληση αλλά από δομική κριτική», σημειώνει ο Καραδημητρίου. Κατά την ερμηνεία του, οι πολίτες φαίνεται να αντιμετωπίζουν «το ίδιο το “οικοσύστημα” ενημέρωσης ως μέρος του προβλήματος».
Το ζήτημα της λογοδοσίας
Στο σημερινό πληροφοριακό περιβάλλον δεν υπάρχει έλλειψη περιεχομένου. Αντιθέτως, υπάρχει αφθονία. Το ζήτημα είναι εάν αυτή η αφθονία επιτρέπει στον πολίτη να κατανοεί καλύτερα την πραγματικότητα και να αποδίδει ευθύνες ή αν, σε ορισμένες περιπτώσεις, καθιστά τη διαδικασία δυσκολότερη.
Ο Καραδημητρίου περιγράφει το φαινόμενο ως «κενό λογοδοσίας». Κατά την ερμηνεία του, «το κοινό φαίνεται να βλέπει ένα οικοσύστημα ενημέρωσης όπου η αφθονία της πληροφορίας υπονομεύει την ίδια τη δυνατότητα απόδοσης ευθυνών».
Μια διαφορετική δημοσιογραφία;
Η έρευνα οδηγεί αναπόφευκτα και στο ερώτημα του τρόπου με τον οποίο μπορεί να προσαρμοστεί η δημοσιογραφία σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, ώστε να χτιστεί εκ νέου μια σχέση εμπιστοσύνης με τους πολίτες.
Για τον Καραδημητρίου, η απάντηση απαιτεί παρεμβάσεις «σε τρία επίπεδα ταυτόχρονα: διαρθρωτικό, περιεχομενικό και σχεσιακό». Σε επίπεδο δημοσιογραφικού περιεχομένου προτείνει την ενσωμάτωση περισσότερο εμφανών εργαλείων επαλήθευσης και τη στροφή προς μια «επεξηγητική-εποικοδομητική» δημοσιογραφία, η οποία δεν περιορίζεται στην αναπαραγωγή δηλώσεων ή στην καταγραφή της σύγκρουσης, αλλά εξηγεί τις συνέπειες και αναδεικνύει τις πιθανές λύσεις.
Αντίστοιχη είναι η προσέγγισή του απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη. Δεν προτείνει την απομάκρυνση της τεχνολογίας από τη δημοσιογραφική διαδικασία, αλλά την υπεύθυνη ενσωμάτωσή της, με σαφή επισήμανση του περιεχομένου που έχει παραχθεί από τεχνητή νοημοσύνη και διατήρηση της ανθρώπινης εποπτείας, ώστε «η τεχνολογία να λειτουργεί ως εργαλείο ενίσχυσης και όχι ως πηγή πρόσθετης ανασφάλειας για το κοινό». Για τις νεότερες γενιές, τέλος, θεωρεί κρίσιμη «μια απλούστερη, πιο σχετική με την καθημερινότητά τους αφήγηση», ιδίως στα κοινωνικά δίκτυα όπου συγκεντρώνεται πλέον μεγάλο μέρος της κατανάλωσης ενημέρωσης.
Τι είναι το Politikometro
Πίσω από την έρευνα βρίσκεται και μια προσπάθεια που έχει στον πυρήνα της την αξιολόγηση της πολιτικής λογοδοσίας. Ο Βαγγέλης Γεωργίου περιγράφει το Politikometro ως ανεξάρτητη δημοσιογραφική πλατφόρμα που επιχειρεί να απαντήσει συστηματικά σε ένα πολύ απλό ερώτημα: «Αν οι κυβερνήσεις που ψηφίζουμε κάνουν αυτά που τάζουν». Η ομάδα συλλέγει κυβερνητικές δεσμεύσεις και αξιολογεί τον βαθμό υλοποίησής τους με συγκεκριμένη μεθοδολογία. Η ιδέα ξεκίνησε, σύμφωνα με τον ίδιο, το 2018-2019, ενώ η πλατφόρμα εγκαινιάστηκε επίσημα τον Μάρτιο του 2022. Η συγκεκριμένη έρευνα αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης συζήτησης για τη Δημοκρατία, την παραπληροφόρηση και την ελευθερία του Τύπου.
