1.2 Οι διάδοχοι του Αυγούστου ( 14-193 μ.Χ)
Τρεις δυναστείες αυτοκρατόρων (με βάση τους συγγενικούς δεσμούς μεταξύ των αυτοκρατόρων και την περιοχή της καταγωγής τους) :
- Ιουλιο-κλαυδιανή (14-68 μ.Χ.), συνδέονται με δεσμούς αίματος ή μέσω υιοθεσίας με τον Αύγουστο και κατάγονται από τη Ρώμη.
- Οι Φλάβιοι (69-96 μ.Χ.), με ιδρυτή τον Βεσπασιανό (οι διάδοχοι του κατάγονται από ιταλικές πόλεις, γι’αυτό και ονομάζονται «αστοί»)
- Οι Αντωνίνοι (96-192 μ.Χ.), με καταγωγή αποτις επαρχίες. Το ρωμαϊκό κράτος οδηγείται τότε στο ανώτατο σημείο της ακμής του.
Η διοίκηση και το δίκαιο.
Τον τρόπο διοίκησης τον εγκαινίασε ο Οκταβιανός.
Η δύναμη της συγκλήτου μειώθηκε.
ο πρωταγωνιστικός ρόλος της Ρώμης στο διοικητικό τομέα έναντι των κατακτημένων περιοχών προοδευτικά μειώθηκε λόγω:
της εισόδου στη σύγκλητο αξιωματούχων από τις επαρχίες,
της παραχώρησης του δικαιώματος του Ρωμαίου πολίτη σε πολλούς από τους κατοίκους επαρχιακών πόλεων.
Η ρωμαϊκή διοίκηση στις επαρχίες έγινε αποδεκτή από τους γηγενείς πληθυσμούς. Αίτια:
o η ίδρυση αποικιών και η εγκατάσταση Ρωμαίων στρατιωτών σε περιοχές που βρίσκονταν σε ημιβάρβαρη κατάσταση.
o Πολλές από τις ρωμαϊκές αποικίες αλλά και τα ρωμαϊκά στρατόπεδα εξελίχθηκαν σε πολυάνθρωπα κέντρα με την εγκατάσταση γηγενών που είχαν αποκτήσει το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη.
o Η απόκτηση του δικαιώματος θα γενικευθεί αργότερα, στις αρχές του 3ου αι. μ.Χ. με το διάταγμα τον Καρακάλλα (212 μ.Χ.), οπότε όλοι οι ελεύθεροι κάτοικοι της αυτοκρατορίας θα αναγνωριστούν ως Ρωμαίοι πολίτες.
Με εξαίρεση τις περιοχές που είχε διαδοθεί ο ελληνικός πολιτισμός κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, στις υπόλοιπες κτήσεις της αυτοκρατορίας και ιδιαίτερα στη Δύση οι κάτοικοι επηρεάστηκαν από το ρωμαϊκό πολιτισμό και εκλατινίστηκαν.
Το ρωμαϊκό κράτος, ιδιαίτερα κατά το 2ο αι. μ.Χ., δημιούργησε συνθήκες άνεσης και ευημερίας σε μεγάλο μέρος των υπηκόων του.
Αυτό οφείλεται:
o στην οργάνωση της αυτοκρατορίας
o στο ισχυρό αμυντικό της σύστημα
o και στο διευρυμένο οδικό δίκτυο, που διευκόλυνε τη μετακίνηση του στρατού και τη μεταφορά αγαθών
στη ρωμαϊκή οικουμένη επικράτησε ειρήνη (Pax Romana) και για μεγάλο χρονικό διάστημα ευνομία λόγω της παύσης των πολέμων και του ισχυρού στρατού που απέκρουε στις επιθέσεις στα σύνορα.
Η μεγαλύτερη προσφορά του ρωμαϊκού πνεύματος στους υπηκόους του και στη συνέχεια σ’ όλο τον πολιτισμένο κόσμο ήταν η νομοθεσία, το ρωμαϊκό δίκαιο.
Η νομοθεσία (Δωδεκάδελτος) συμπληρώθηκε και επεκτάθηκε, για να καλύψει τις ανάγκες των κατακτημένων λαών.
οι Ρωμαίοι έλαβαν υπόψη τους:
o τα ήθη και τις συνήθειες των υπηκόων τους,
o τις φιλοσοφικές ιδέες των Ελλήνων,
o και μετά την εξάπλωση του Χριστιανισμού, τη χριστιανική ηθική.
Η Δωδεκάδελτος συμπληρώθηκε και σε πολλά σημεία τροποποιήθηκε στην πορεία από συγκλητικά ψηφίσματα, διατάγματα πραιτώρων και αποφάσεις αυτοκρατόρων.
Το ρωμαϊκό δίκαιο έγινε πολύπλοκο και για την ερμηνεία του ήταν απαραίτητοι ειδικοί πνευματικοί άνθρωποι, που ονομάζονταν νομοδιδάσκαλοι, όπως ήταν ο Σάλβιος Ιουλιανός και ο Γάιος.
ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
ΟΜΑΔΑ Α’
ΚΕΙΜΕΝΟ Α’ : ΟΙ ΡΩΜΑΙΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΤΑΚΤΗΜΕΝΟΙ ΛΑΟΙ
Ζώντας δίπλα δίπλα μ’ τον απέραντο αναφομοίωτο «βάρβαρο» κόσμο, η άρχουσα τάξη της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας δεν υιοθέτησε τις ταπεινωτικές απαγορεύσεις που χαρακτήρισαν τα νεότερα αποικιακά καθεστώτα: φάνηκε ιδιαίτερα ανεκτική σε θέματα φυλής και τοπικής θρησκείας. Το απαιτούμενο όμως τίμημα για να ενταχθεί κανείς στον κόσμο της ήταν η ανεπιφύλακτη αποδοχή του τρόπου ζωής της, των παραδόσεών της, της παιδείας της και άρα των δύο κλασικών γλωσσών της, των λατινικών στη Δύση και των ελληνικών στην Ανατολή. Όσοι δεν ήταν σε θέση να συμμετάσχουν απορρίπτονταν: ήταν αξιοκαταφρόνητοι ως «αγροίκοι» και «βάρβαροι».
«Ιστορία του Αρχαίου κόσμου, Α’ Λυκείου, Μεταίχμιο»
ΚΕΙΜΕΝΟ Β’ : ΕΝΑΣ ΥΜΝΟΣ ΣΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΙΡΗΝΗ
Ονομάσαμε ρωμαίους πολίτες τους πιο θαρραλέους, τους πιο προικισμένους, τους πιο ριψοκίνδυνους. Όλος ο κόσμος γιορτάζει. Εγκατέλειψε τα όπλα του πολέμου και στράφηκε προς τη χαρά της ζωής. Ανάμεσα στις πόλεις δεν υπάρχει πια άλλη αντιδικία παρά ποια θα γίνει πλουσιότερη σε γυμναστήρια, σε κρήνες, σε στοές, σε ναούς, σε εργαστήρια. Ας δώσουν οι θεοί ώστε η Αυτοκρατορία να διαρκέσει αιώνια.
Αίλιος Αριστείδης, Ρώμης εγκώμιον. (Μετ. Β.Σ.)
Για ποιους λόγους πιστεύετε ότι δεν υπήρχαν ιδιαίτερες αντιδράσεις των κατακτημένων λαών της αυτοκρατορίας κατά τη διάρκεια των δύο πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων; (Ερώτηση βιβλίου 4 σελ 228)
ΟΜΑΔΑ Β’
ΚΕΙΜΕΝΟ Α’ : Ένα μεγάλο έργο του Τραϊανού: η γέφυρα του Δούναβη
Ο Τραϊανός κατασκεύασε στο Δούναβη μια λίθινη γέφυρα, για την οποία δεν γνωρίζω πώς μπορώ να εκφράσω το θαυμασμό μου. (Ο ίδιος) και άλλα σημαντικά έργα έχει κάνει αλλά αυτό τα ξεπερνάει όλα. Έχει είκοσι βάσεις οικοδομημένες από τετράγωνες πέτρες, η καθεμία από τις οποίες είναι ψηλή εκατόν πενήντα πόδια εκτός από τα θεμέλια και πλατιά εξήντα πόδια. Απέχουν μεταξύ τους εκατόν εβδομήντα πόδια και ενώνονται με αψίδες.
Πώς είναι δυνατό να μην εντυπωσιαστεί κανείς από τα τεράστια ποσά που δαπανήθηκαν; Πώς να μη θαυμάσει τον τρόπο με τον οποίο οικοδομήθηκε το καθετί μέσα στο βαθύ ποτάμι, στο ταραγμένο ρέμα και το γεμάτο λάσπη βυθό;
Δίων Κάσσίος, Ρωμαϊκή ιστορία, επιτ. LXIII, 13.
Ρωμαϊκό Υδραγωγείο Χαλκίδας
ΚΕΙΜΕΝΟ Β’ :ΟΙ ΡΩΜΑΙΟΙ ΚΑΙ ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΕΡΓΑ
Η φυσική διαμόρφωση του τόπου λοιπόν αυτές τις ευκολίες παρέχει στην πόλη, οι Ρωμαίοι όμως πρόσθεσαν σ’ αυτές τα οφέλη τα προερχόμενα από την προνοητικότητα. Επειδή οι Έλληνες φάνηκαν ότι πέτυχαν κυρίως στην ίδρυση των πόλεων, εφόσον λάμβαναν υπόψη τους την ομορφιά, την οχυρότητα, τα λιμάνια και την καταλληλότητα του χώρου, οι Ρωμαίοι προνόησαν για ό,τι εκείνοι αδιαφόρησαν, δηλαδή για την κατασκευή δρόμων, τη μεταφορά του νερού και για υπονόμους, με τους οποίους να μπορούν να καθαρίζουν τα λύματα της πόλης και να τα διοχετεύουν στον Τίβερη. Κατασκεύασαν επίσης δρόμους σ’ όλη τη χώρα, αποκόπτοντας λόφους και επιχωματώνοντας κοιλάδες, ώστε μεγάλες άμαξες να μπορούν να μεταφέρουν τα εμπορεύματα τα οποία μετακινούνταν με πλωτά μέσα. Οι υπόνομοι σκεπάστηκαν με πελεκητές πέτρες και συνετέλεσαν ώστε μερικοί δρόμοι να διευκολύνουν τη διέλευση αμαξών φορτωμένων με χόρτο. Τόσο πολύ εξάλλου είναι το μεταφερόμενο με αγωγούς νερό από τα υδραγωγεία, ώστε να τρέχουν ποτάμια νερού μέσα από την πόλη και στους υπονόμους και να έχει σχεδόν κάθε σπίτι δεξαμενές, σωληνώσεις και αρκετές βρύσες, για τα οποία φρόντισε ιδιαίτερα ο Μάρκος Αγρίππας που στόλισε και με πολλά άλλα αναθήματα την πόλη.
Στράβων, Γεωγραφικά V. 3.8., (μετ. Α. Μαστραπά)
Αφού μελετήσετε το παράθεμα 4 και παρατηρήσετε το χάρτη της σ. 215, να διατυπώσετε τις απόψεις σας για τη δραστηριότητα του Τραϊανού και τη κατασκευή δημόσιων έργων από τους Ρωμαίους.
ΟΜΑΔΑ Γ’
ΚΕΙΜΕΝΟ: Η ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ
Ο αυτοκράτορας ανέλαβε επίσης τον ρόλο του ευεργέτη της plebs, περιφρουρώντας έτσι τη δημόσια τάξη και την ασφάλεια του καθεστώτος του. Ανάλογα πρέπει να ερμηνευτεί και το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Αυγούστου για το δημαρχιακό αξίωμα, τις προνομίες του οποίου απέκτησε σταδιακά από το 36 μέχρι το 23. Η αίγλη του δημαρχιακού αξιώματος έγκειται στον ιστορικό ρόλο του ως προς την προάσπιση των συμφερόντων του απλού λαού. Το σημαντικότερο, ο Αύγουστος επέδειξε ενδιαφέρον για τις υλικές ανάγκες των μαζών φροντίζοντας τον επισιτισμό τους, την υδροδότηση και τη στέγαση τους, την οργάνωση δημόσιων θεαμάτων και την περιστασιακή διανομή σημαντικών χρηματικών ποσών σ’ όλους τους άρρενες κατοίκους της πόλης. Τα ποσά που αναφέρονται στις Res Gestae αντιστοιχούσαν τουλάχιστον στο ενοίκιο ενός φτωχού πολίτη γι’ αρκετούς μήνες (15).
«Ιστορία του Αρχαίου κόσμου, Α’ Λυκείου, Μεταίχμιο»
Πώς η εσωτερική πολιτική του Αυγούστου συνετέλεσε στην σταθερότητα της Αυτοκρατορίας;
ΟΜΑΔΑ Δ’
ΚΕΙΜΕΝΟ: Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΡΩΜΑΙΟΥ ΠΟΛΙΤΗ
Τον δικαίωμα του ρωμαίου πολίτη έγινε τότε πολύτιμο, α)γιατί ήταν πλήρες και β)γιατί αποτελούσε προνόμιο. Αποκτώντας το, έπαιρναν μέρος στις συνελεύσεις της πιο ισχυρής πόλης της Ιταλίας˙ μπορούσαν να γίνουν ύπατοι και να διοικήσουν λεγεώνες. Μπορούσε επίσης να ικανοποιήσει μικρότερες φιλοδοξίες˙ τους έδωσε δικαίωμα γάμου και συγγένειας με μια ρωμαϊκή οικογένεια˙ μπορούσαν να εγκατασταθούν στη Ρώμη, η οποία αποκτούσε ήδη την πρώτη θέση στο διεθνές εμπόριο. Μπορούσαν να συμμετάσχουν στις ομάδες των μισθωτών των δημοσίων προσόδων, δηλαδή να πάρουν μέρος στα τεράστια κέρδη που αποκόμιζαν από τη συλλογή των φόρων και την κερδοσκοπία πάνω στις εδαφικές εκτάσεις του agri puplici. Όπου και να κατοικούσαν, ήσαν απόλυτα προσατευμένοι˙ διέφευγαν από την εξουσία των τοπικών αξιωματούχων και προστατεύονταν από τις ιδιοτροπίες των ίδιων των Ρωμαίων αξιωματούχων. Όντας Ρωμαίοι πολίτες, απολάμβαναν τιμές, πλούτη και ασφάλεια.
«Ιστορία του αρχαίου κόσμου Α’ Λυκείου, βιβλίο του καθηγητή
Γιατί η ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη θεωρούνταν μεγάλο προνόμιο;
ΟΜΑΔΑ Ε’
ΚΕΙΜΕΝΟ: Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ
Κατά τη διάρκεια του 1ου και 2ου μ.Χ αιώνα η αυτοκρατορία ήταν αναμφίβολα πλούσια και, σε σύγκριση με άλλες περιόδους, ευημερούσε. Ποια ήταν η πηγή αυτού του πλούτου; Ποιες οι μορφές της οικονομικής ζωής; Οι υλικοί πόροι του κράτους ήταν αναμφίβολα τεράστιοι. Στην αυτοκρατορία ανήκαν οι πλουσιότερες περιοχές της Ευρώπης, της Αφρικής και της Ασίας, στις οποίες βασίζεται η ευημερία και της σύγχρονης Ευρώπης. Παράλληλα οι πλουτοπαραγωγικές πηγές της Ασίας και της βόρειας Αφρικής είχαν αξιοποιηθεί σε μεγαλύτερη έκταση από όσο στη σημερινή εποχή. Το κράτος κατείχε εύφορα εδάφη για γεωργικές καλλιέργειες, εκτεταμένα βοσκοτόπια για κτηνοτροφική εκμετάλλευση στη μεγαλύτερη δυνατή κλίμακα, παρθένα δάση, ορυχεία και λατομεία σχεδόν ανεκμετάλλευτα, ποτάμια και θάλασσες με άφθονα ψάρια. Πρέπει να παραδεχθούμε πως τις πηγές αυτές τις ανακάλυψαν οι Ρωμαίοι και κατέβαλαν κάθε δυνατή προσπάθεια να τις αξιοποιήσουν.
«Ιστορία του αρχαίου κόσμου Α’ Λυκείου, βιβλίο του καθηγητή»
Πού οφείλεται η ευημερία της αυτοκρατορίας;
ΟΜΑΔΑ ΣΤ’
ΚΕΙΜΕΝΟ Α’: Η εργατικότητα ενός φιλοσόφου αυτοκράτορα, του Μάρκου Αυρήλιου
Ο αυτοκράτορας (Μάρκος Αυρήλιος), όταν ο πόλεμος του άφηνε χρόνο ελεύθερο, δίκαζε και άφηνε τους δικανικούς ρήτορες να ρητορεύουν περισσότερη ώρα απ’ όση επιτρεπόταν. Στην εξέταση των μαρτύρων και στις ανακρίσεις αφιέρωνε πολύ χρόνο, ώστε να εξακριβώνει, με πολλούς τρόπους ποιο ήταν το δίκαιο. Γι’ αυτό το λόγο πολλές φορές μία δίκη διαρκούσε και έντεκα και δώδεκα ημέρες, αν και δε σταματούσε συχνά να δικάζει και στη διάρκεια της νύχτας. Ήταν πολύ εργατικός και φρόντιζε να φέρνει σε πέρας όλες τις υποχρεώσεις του με την ίδια φροντίδα. Ούτε έλεγε, ούτε έγραφε, ούτε έκανε κάτι πρόχειρα αλλά συχνά και για την πιο ασήμαντη υπόθεση, αφιέρωνε ολόκληρες μέρες. Πίστευε πως δεν ήταν αντάξιο ενός αυτοκράτορα να ενεργεί με επιπολαιότητα.
Δίων Κάσσιος, Ρωμαϊκή ιστορία, επιτ. LXXII. 6.
ΚΕΙΜΕΝΟ Β’: Κόμμοδος, ένας παρανοϊκός αυτοκράτορας
Ο αυτοκράτορας έμπαινε στο θέατρο ντυμένος σαν τον Ερμή κι αφού έβγαζε τα άλλα ρούχα κι έμενε με το χιτώνα και ξιπόλυτος, άρχιζε τη δουλεία του. Την πρώτη μέρα σκότωσε ο ίδιος 100 αρκούδες, χτυπώντας τις ψηλά από το κιγκλίδωμα με ακόντιο. [..] Εκείνη τη στιγμή ο κόσμος κι εμείς οι συγκλητικοί φωνάζαμε όλοι εκείνο που συνηθίζεται στα συμπόσια: «Να ζήσεις». Και τις άλλες μέρες άλλοτε κατέβαινε κάτω στο στίβο και κομμάτιαζε κατοικίδια ζώα κι άλλοτε του έφερναν άγρια ζώα, πολλές φορές μέσα σε δίχτυα, και τα σκότωνε. Ανάμεσα στα άλλα έσφαξε μια τίγρη, έναν ιπποπόταμο κι έναν ελέφαντα… Όλο αυτό το θέαμα κράτησε 14 ημέρες. Εμείς οι συγκλητικοί μαζί με τους ιππείς παραβρισκόμασταν υποχρεωτικά… Κι ανάμεσα στα άλλα συνθήματα που είχαμε εντολή να φωνάζουμε, λέγαμε συνέχεια και τούτο: «Συ είσαι και κύριος και πρώτος και πιο ευτυχισμένος απ’ όλους. Είσαι και θα είσαι νικητής. Ανέκαθεν είσαι νικητής Αμαζόνιε.
Λ. Τσάκτσιρα – Ζ. Ορφανουδάκη – Μ. Θεοχάρη, Ιστορία Ρωμαϊκή και Βυζαντινή, Β΄ Γυμνασίου, ΟΕΔΒ, Αθήνα 2002
Σε ποιο συμπέρασμα ως προς την αυτοκρατορική εξουσία σας οδηγεί η σύγκριση των παραπάνω κειμένων;
