Κ​​αι τι νοιάζει τους Γερμανούς αν η Ελλάδα αναγνωρίσει την ύπαρξη μακεδονικής γλώσσας; Ούτως ή άλλως, τα ελληνικά τους τα ξέρουν, πολλές φορές μάλιστα τα ξέρουν καλύτερα και από τους Ελληνες. Και όταν λένε «ελληνικά», εννοούν ένα σώμα κειμένων που ξεκινάει από τον Ομηρο και σταματάει κάπου στην Υστερη Ρωμαϊκή εποχή. Τη σύγχρονη Ελλάδα μπορεί να τη βρίσκουν ενδιαφέρουσα καθότι γραφική, όμως τη γλώσσα της την κατατάσσουν στην οικογένεια των ανατολικών γλωσσών. Στο Παρίσι τα νέα ελληνικά διδάσκονται στις Langues Orientales. Βγήκαν από το μαιευτήριο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και έγιναν απαραίτητο συστατικό της βαλκανικής συνταγής. Κι αν αναγνωρίσουν μία ακόμη γλώσσα, τη μακεδονική, θα προσθέσουν ένα ακόμη έκθεμα στην πολυσυλλεκτική Ευρώπη, στο εργαστήριο ευγενών πολιτισμικών προθέσεων. Ούτως ή άλλως, αν κοιτάς τα σύγχρονα ελληνικά από το ύψος του Γκαίτε, προβάλλουν σαν λοφίσκος στο βάθος του τοπίου. Ποιον ενοχλεί ένας λοφίσκος παραπάνω που λέγεται «μακεδονική» γλώσσα;

Λυπάμαι, αλλά δεν φταίνε οι Γερμανοί. Εμείς φταίμε.

Στη ρηματική διακοίνωση που έστειλε ο κ. Ζάεφ ξεκαθαρίζει τα πράγματα. Ή μάλλον τα μπερδεύει ακόμη περισσότερο, όπως οι ερμηνευτικές εγκύκλιοι των νόμων και των υπουργικών αποφάσεων που εκδίδονται για να μην πεθάνουν από ασιτία οι δικηγόροι της επικρατείας. Εξηγεί ότι, όταν αναφέρεται σε «μακεδονική» γλώσσα, αναφέρεται σε μία γλώσσα που ανήκει στην οικογένεια των σλαβικών γλωσσών και η οποία ουδεμία σχέση έχει με την αρχαιότητα της Μακεδονίας, που την αναγνωρίζει ως αμιγώς ελληνική. Ουφ! Επιφώνημα ανακουφίσεως. Αλλο Ζάεφ κι άλλο εκείνος ο τσιρκολάνος ο Γκρούεφσκι με τα αγάλματα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ερώτηση αφελούς: έως πού εκτείνεται χρονικά η περί ης ο λόγος αρχαιότης; Οχι τίποτε άλλο για να ξέρουμε από πότε οι Μακεδόνες έπαψαν να μιλούν ελληνικά και άρχισαν να μιλούν μακεδονικά, και να μην κάνουμε κάνα λάθος και μας βάλουν κακό βαθμό οι προοδευτικοί, αριστεροί και φιλελεύθεροι πολιτικώς ορθοί. Η Μακεδονική Δυναστεία, φερ’ ειπείν, ο Βασίλειος Β΄ ο Βουλγαροκτόνος, που μαθαίναμε κάποτε ότι εξελλήνισε την Ανατολική Αυτοκρατορία μακεδονικά μιλούσε; Πάντως, ο Ψελλός, που έγραψε τη βιογραφία του, στα ελληνικά την έγραψε. Θα μου πείτε, εδώ μιλάμε για Βυζάντιο, για Ανατολικό Μεσαίωνα, που ουδεμία σχέση έχει με τους Πτολεμαίους. Εξοχα. Πότε όμως, σε ποιον αιώνα, κατεγράφη η μακεδονική γλώσσα ως γλώσσα της Μακεδονίας που ανήκει μεν στην οικογένεια των σλαβικών γλωσσών, είναι όμως αυθύπαρκτη; Ποια γραπτά μνημεία την έχουν αποθησαυρίσει;

Κι αν δεν σας κάνει ο Παπαρρηγόπουλος, που θεώρησε πως η γλωσσική συνέχεια είναι στοιχείο ταυτότητας του σύγχρονου ελληνισμού, μην αγνοήσετε τον Σεφέρη, που αφιέρωσε στη γλώσσα την ομιλία του στη Σουηδική Ακαδημία για το Νομπέλ. Στοιχειώδες: αν η Ελλάδα αναγνωρίσει τη μακεδονική γλώσσα ως στοιχείο της εθνικής ταυτότητας των Μακεδόνων, τότε τι γίνεται με τους Ελληνες Μακεδόνες; Είναι αρχαίοι, ανήκουν στη Μακεδονία που ήταν αμιγώς ελληνική; Ή μήπως δεν είναι Μακεδόνες;

Θα μου πεις, όταν αναφέρεσαι στη γλώσσα ως κύτταρο της εθνικής ταυτότητας, είσαι εθνικιστής, αντιευρωπαίος. Και ο μεν κ. Ζάεφ έχει το δικαίωμα να είναι εθνικιστής γιατί ξέρει ότι η ενιαία γλώσσα είναι το απαραίτητο συνδετικό υλικό στο οικοδόμημα μιας χώρας που τη συνθέτουν ετερόκλητες κοινότητες. Και καλά κάνει. Εμείς οι Ελληνες όμως, επειδή είμαστε πολύ μπροστά, δεν κολλάμε σε τέτοιες λεπτομέρειες.

Εχω διαβάσει στα γαλλικά τον ποιητή Ακο Σόποφ. Αν δεν κάνω λάθος, στα Σκόπια τον θεωρούν κάτι σαν εθνικό τους ποιητή. Μια γλυκιά φωνή που αναπνέει στους ρυθμούς της βαλκανικής ενδοχώρας. Ο ίδιος δεν υπάρχει πια, όμως αναρωτιέμαι πόσους συμπαραστάτες βρήκε στο δημιουργικό του εγχείρημα. Και το λέω αυτό για να εκφράσω τον σεβασμό μου και την εκτίμησή μου απέναντι σε έναν άνθρωπο που πάλεψε να δημιουργήσει με το αίσθημα της γλώσσας του. Εκαστος εφ’ ω ετάχθη.

Ο Τσίπρας δεν έχει τα διανοητικά μέσα να αντιληφθεί ότι η αναγνώριση της μακεδονικής γλώσσας υποτιμά την αξία της ελληνικής στο χρηματιστήριο των πολιτισμικών αξιών. Αναρωτιέμαι πόσοι απ’ αυτούς που θα διαδηλώσουν σήμερα και πόσοι από τους βουλευτές που θα καταψηφίσουν τη συμφωνία το αντιλαμβάνονται.

Η δημόσια συζήτηση για την αποδοχή και την αναγκαιότητα της συμφωνίας των Πρεσπών μεταξύ Ελλάδας και ΠΓΔΜ περιλαμβάνει τρεις βασικές ανακρίβειες, οι οποίες πρέπει να αποκατασταθούν.

Το αδιέξοδο της διπλωματίας δεν οφειλόταν στην έλλειψη τόλμης ή ευφυΐας. Επί 25 χρόνια το βάρος των διαπραγματεύσεων έπεσε στην εξεύρεση μιας μεικτής ονομασίας, η οποία θα χαρακτήριζε και τη νέα χώρα και το έθνος που την κατοικεί και τη γλώσσα που ομιλείται, βάσει της αντίληψης ότι οι λαοί δίνουν την ονομασία τους στις χώρες και τις γλώσσες και όχι το αντίστροφο. Αυτή ήταν η κόκκινη γραμμή της ελληνικής διπλωματίας και από πουθενά δεν προκύπτει ότι υπήρξε ποτέ διαφορετική προσέγγιση. Δεν μπορούσε να την παραβλέψει καμία κυβέρνηση, διότι, ασχέτως των επιστημονικών προσεγγίσεων, η Ιστορία αποτελεί, πέρα από κάθε αμφιβολία, τη ραχοκοκαλιά του ελληνικού έθνους και θέμα εξαιρετικά μεγάλης ευαισθησίας στον ελληνικό Βορρά, στην ελληνική Μακεδονία. Η πραγματικότητα αυτή δεν ανατρέπεται ούτε αναθεωρείται με συνοπτικές διαδικασίες. Η Αθήνα δεν μπορούσε να αναγνωρίσει ένα μακεδονικό έθνος δίπλα στον δικό της μακεδονικό πληθυσμό, ασχέτως της ονομασίας του γειτονικού κράτους, για την οποία πάντοτε υπήρχαν προτάσεις και συζητήσιμες λύσεις.

Η συμφωνία των Πρεσπών δεν αποτελεί έναν έντιμο συμβιβασμό. Στην προσπάθεια να προφυλαχθεί –και όχι να καταπολεμηθεί, όπως μερικοί πιστεύουν– το εθνικό αφήγημα και των δύο κρατών, εντέλει υπονομεύθηκε ανεπανόρθωτα το προβεβλημένο αντίδωρο των Σκοπίων στην Αθήνα, δηλαδή η μεικτή ονομασία erga omnes.

Εφόσον, κατά το περίφημο 7ο άρθρο, με τον όρο «Μακεδονία» νοείται και η επικράτεια της ΠΓΔΜ, η διεθνής ονομασία «Βόρεια Μακεδονία» θα συνυπάρχει χωρίς αντιρρήσεις με τη σκέτη «Μακεδονία», την οποία ουδόλως θα επισκιάσει. Εξάλλου, η ελληνική παραδοχή πως με το επίθετο «μακεδονικός -ή -ό» μπορούν να προσδιορίζονται «η γλώσσα, ο πληθυσμός και τα χαρακτηριστικά του, με τη δική τους ιστορία, πολιτισμό και κληρονομιά», συνιστά –για όσους πολιτικούς και εμπειρογνώμονες δεν το έχουν καταλάβει ακόμη– άμεση αναγνώριση από την Αθήνα μιας εθνότητας, που ονομάζεται «μακεδονική». Σε έναν κόσμο όπου η άγνοια ιστορίας και γεωγραφίας είναι ο κανόνας, η ονομασία υπηκοότητας και εθνότητας συνάμα ως «μακεδονικών» δίνει στους γείτονες, εμμέσως πλην σαφώς, ασχέτως των όρων της συμφωνίας περί αρχαιότητας, απεριόριστη πρόσβαση στη μακεδονική κληρονομιά συνολικά – και μάλιστα με την υπογραφή μας.

Η συμφωνία των Πρεσπών δεν αποτελεί ουσιαστική συμβολή στην προσέγγιση των δύο γειτονικών λαών. Δεν επιλύει τη διαφωνία. Προσπαθώντας να δώσει ίσο βάρος σε δύο απολύτως αντιφατικές ιστορικές εκδοχές, παραβιάζει την κοινή λογική, αφού αναγνωρίζει ότι αμφότερες είναι κατ’ όνομα «μακεδονικές». Η συνωνυμία αυτή δεν αποτελεί επωφελή λύση, γι’ αυτό και την αντιμαχόμασταν ανέκαθεν. Εύκολα εκλαμβάνεται ως διάσπαση μιας και μοναδικής μακεδονικής ιστορικής ενότητας, ενώ ο εθνικός προσδιορισμός των «Βορείων» αναπόφευκτα υπερισχύει του τοπικού των «Νοτίων». Αφελής ήταν η αντίληψη των εμπνευστών της ότι οι δύο «αλήθειες» θα μπορούσαν να περιοριστούν και να ισχύουν μόνον μέσα στις αντίστοιχες επικράτειες. Οπως προκύπτει από τις συνεχείς δηλώσεις των πολιτικών της ΠΓΔΜ, τα πρόσωπα αυτοπροσδιορίζονται εντός και εκτός της χώρας όπου διαμένουν με τον τρόπο που επιθυμούν. Επιπλέον, η Iστορία δείχνει ότι οι δύο εκδοχές δεν μπορούν να στεγανοποιηθούν μεταξύ τους. Η ελληνική εκδοχή της αρχαίας μακεδονικής Iστορίας αφορά και γεωγραφικό τμήμα της ΠΓΔΜ, ενώ, από την άλλη, οι λεγόμενοι «Αιγαιάτες» πολιτικοί πρόσφυγες και οι απόγονοί τους δεν πρόκειται να αποκηρύξουν τη δική τους ιστορική εκδοχή για τις «χαμένες πατρίδες» τους, όπως προκύπτει από τη διατύπωση του άρθρου 36 στο αναθεωρημένο σύνταγμα της ΠΓΔΜ. Κοντολογίς, η συζήτηση περί Ιστορίας και ταυτοτήτων εντός του πλαισίου της συμφωνίας είναι ατελέσφορη και ασύμφορη.

Ολα αυτά, ασχέτως των συναισθημάτων που προκαλούν, δεν είναι οι κύριοι λόγοι που είμαστε αντίθετοι στη συμφωνία των Πρεσπών. Είμαστε αντίθετοι όχι γιατί η υπογραφή του υπουργού των Εξωτερικών αδυνατεί να αποτρέψει με πειστικό τρόπο τον σφετερισμό ευαίσθητων ιστορικών δεδομένων, αλλά γιατί επιτρέπει ρητώς αυτόν τον σφετερισμό· όχι γιατί αδυνατεί να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα, αλλά γιατί καταφεύγει σε λογικούς ακροβατισμούς, ώστε να μας πείσει πως το πέτυχε. Είμαστε αντίθετοι όχι γιατί η ελληνική κυβέρνηση διαπραγματεύθηκε, αλλά γιατί αδυνατεί να κατανοήσει ποια πράγματα είναι αδιαπραγμάτευτα. Αδυνατεί να κατανοήσει την ευαισθησία των πολιτών της για την ιστορική τους κληρονομιά – μιαν ευαισθησία που νοηματοδοτείται σε πολλές συνταγματικές διατάξεις και έρχεται ως συνέπεια δύο αιώνων δημόσιας εκπαίδευσης. Είμαστε αντίθετοι, τέλος, λόγω της ασυνέπειας σε μια εθνική γραμμή, η οποία προσδιόρισε την εσωτερική πολιτική και τη διεθνή θέση της χώρας επί 25 χρόνια με τεράστιο κόστος, σε μια γραμμή η οποία συστράτευσε σχεδόν το σύνολο της κοινής γνώμης. Κι αν το πρόβλημα είχε «κακοφορμίσει», όπως έγραψε πρόσφατα ο τ. υπουργός των Εξωτερικών, ποιος αποφάσισε ότι ο «ακρωτηριασμός» ήταν η δέουσα λύση για την Ελλάδα; Το κράτος μας αντιφάσκει με τον εαυτό του, χωρίς να προτείνει μια βιώσιμη εναλλακτική λύση, ενώ η κυβέρνηση έχει εναποθέσει τη δυναμική της συμφωνίας στις μελλοντικές επιλογές των Σκοπίων.

ΒΑΣΙΛΗΣ Κ. ΓΟΥΝΑΡΗΣ  (ΑΠΘ), ΜΑΝΟΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ  (King’s College London), ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΑΤΣΙΟΣ  (Ιόνιο Πανεπιστήμιο), ΙΩΑΝΝΗΣ Σ. ΚΟΛΙΟΠΟΥΛΟΣ  (ΑΠΘ), ΚΩΣΤΑΣ Α. ΛΑΒΔΑΣ  (Πάντειο Πανεπιστήμιο), ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΞΕΝΑΚΗΣ  (Πανεπιστήμιο Κρήτης), ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΚΙΑΔΑΣ  (Πανεπιστήμιο Μακεδονίας), ΜΙΧΑΛΗΣ Ι. ΤΣΙΝΙΣΙΖΕΛΗΣ  (ΕΚΠΑ), ΚΩΣΤΑΣ ΥΦΑΝΤΗΣ  (Πάντειο Πανεπιστήμιο), Ι. Κ. ΧΑΣΙΩΤΗΣ  (ΑΠΘ), ΕΥΑΝΘΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ  (ΕΚΠΑ).