Ιούλ 24 2023

Ο Χαράρι ενώπιον της Κλασικής Παιδείας

 

18.05.202313:45
Επιφυλλίδες
ΤΟ ΒΗΜΑ

Ανδρέας Γ Μαρκαντωνάτος

Ευκταίο θα ήταν ο Χαράρι, στις εμπερίστατες συγκρίσεις που επιχειρεί μεταξύ της κλασικής αρχαιότητας και της νεότερης εποχής των περίλαμπρων όντως ανακαλύψεων, να απομακρυνθεί από σχηματικές και ανούσιες διακρίσεις.

Σε προηγούμενη επιφυλλίδα μας (Το Βήμα της Κυριακής, 5/2/2023), σχετική με το συγγραφικό έργο και την πολυδύναμη σκέψη του διεθνώς αναγνωρισμένου στοχαστή Γιουβάλ Νόα Χαράρι, προαναγγείλαμε ότι θα συζητήσουμε σε επόμενο ανάλογο κείμενό μας κάποιες πτυχές των εξαιρετικά ενδιαφερουσών θεωριών του περί της εξέλιξης του ανθρώπινου πολιτισμού, οι οποίες όμως εμφανίζουν αισθητό έλλειμμα ενημέρωσης όσον αφορά στην αρχαιοελληνική διανόηση.

Πράγματι, δεν μπορεί να διαφύγει την προσοχή μας το λυπηρό γεγονός ότι εντοπίζονται στα βιβλία του, ιδίως στην περίφημη τριλογία του για τη σταδιακή πρόοδο του ανθρώπου από την προϊστορική εποχή έως τις μέρες μας και πολύ πέραν αυτών, αρκετές σοβαρές παραλείψεις και παρανοήσεις θεμελιακών στόχων και αξιών του αρχαιοελληνικού πολιτισμού και γενικότερα της κλασικής μας παράδοσης στη διφυή εκδοχή της ως ελληνική και ρωμαϊκή.

Προφανώς, η πραγμάτευση των ανθρώπινων γεγονότων στο πλαίσιο μιας οικουμενικής ιστοριογραφικής ανάλυσης και ερμηνείας προωθεί εξ ανάγκης γενικευτικές και ολιστικές θεωρίες, οι οποίες εν πολλοίς εδράζονται σε ένα ευρύτατο φάσμα στοιχείων και παραδειγμάτων ειλημμένων από όλα τα πεδία του παγκόσμιου πολιτισμού.

Μέσα σε αυτή την πολύπλευρη και πολυστρώματη συγκριτολογική εξέταση ο Χαράρι επιδιώκει, χωρίς όμως σε πολλές περιπτώσεις πειστική και εύγλωττη επιχειρηματολογία, άλλοτε να υποβαθμίσει ηθελημένα ή αθέλητα τις λαμπρές πνευματικές κατακτήσεις της κλασικής αρχαιότητας, οι οποίες δήθεν συνέβαλαν στην επικράτηση ενός συχνότατα στυγνού δυτικού πολιτισμού, και άλλοτε πάλι να εξισώσει τα μεγαλειώδη επιτεύγματα της αρχαιοελληνικής και ρωμαϊκής σκέψης μέσα στους αιώνες με περιθωριακά σχήματα και αφανή μορφώματα πολιτιστικής προόδου στις παρυφές της ασιατικής και αμερικανικής ηπείρου, και όχι μόνον, εν ονόματι μιας κακώς εννοούμενης πολιτικής ορθότητας και ενός υπερβάλλοντος μετααποικιακού αναθεωρητισμού.

Είναι όμως θλιβερό και, κατά τη γνώμη μας, απαράδεκτο και εξάλλου επιστημονικά εσφαλμένο να εξομοιώνονται ως προς τη σπουδαιότητά τους στις ανθρωπολογικές και κοινωνιολογικές μελέτες του Χαράρι, αλλά και άλλων έγκριτων στοχαστών του αιώνα μας, όπως είναι, επί παραδείγματι, ο Ρούτγκερ Μπρέγκμαν, η αρχαία Ελλάδα και Ρώμη, που υπήρξαν οι μήτρες πολυάριθμων ειδών και ρευμάτων της παγκόσμιας γραμματείας και ταυτόχρονα τα λίκνα του δυτικού πολιτισμού, με άλλες σεβαστές βεβαίως, αλλά κατώτερης αξίας περιπτώσεις πολιτισμικής εξέλιξης.

Δεν είναι επίσης δυνατόν και, το κυριότερο, δεν είναι ερευνητικά σκόπιμο να επικεντρωνόμαστε με πάθος σε όντως ολότελα στρεβλές και μικρόψυχες διεξηγήσεις της ηρωικής υπόστασης πολυθρύλητων λογοτεχνικών χαρακτήρων στο πλαίσιο κυρίως της αρχαιοελληνικής γραμματείας μας. Η αδυναμία κατανόησης, λόγου χάριν, εξεχουσών μορφών του ιλιαδικού έπους, όπως είναι ο Αχιλλέας ή ο Εκτορας, φτάνει σε τέτοιο σημείο, ώστε να αμφισβητούνται έντονα το βάθος του συναισθηματικού κόσμου τους και η ικανότητά τους να εξελίσσονται ως αυτοδύναμες προσωπικότητες μέσα από τις εκάστοτε επίπονες και οδυνηρές δοκιμασίες που αναδέχονται πάντοτε με προθυμία και γενναιότητα.

Ευκταίο θα ήταν επομένως ο Χαράρι, στις εμπερίστατες συγκρίσεις που επιχειρεί μεταξύ της κλασικής αρχαιότητας και της νεότερης εποχής των περίλαμπρων όντως ανακαλύψεων, να απομακρυνθεί από σχηματικές και ανούσιες διακρίσεις που οδηγούν σε σφοδρές αλλά εντελώς άσκοπες αντιστίξεις ανάμεσα σε μια παλαιότερη περίοδο, τάχα αποστεωμένη συναισθηματικά και αμετατόπιστη ψυχικά, και σε μια σύγχρονη φάση, όπου δήθεν η ουσιαστική βιωματική εμπειρία συναντά γόνιμα και δημιουργικά την πνευματική ανάταση του ανθρώπου.

Θα ήταν ασύγγνωστη αφέλεια να αποδεχτούμε ως ιστορική πραγματικότητα την ολωσδιόλου λανθασμένη άποψη ότι η αρχαία Ελλάδα (και μαζί της η Κίνα και η Ινδία) υποβιβάζει ή αρνείται την ύπαρξη της ανθρώπινης βούλησης και ως εκ τούτου διατηρεί ζωηρές επιφυλάξεις όσον αφορά στην υπόσταση και αυθυπαρξία του ατομικού εαυτού, όταν πράγματι τα μεγαλόπνοα Ομηρικά Επη και τα απαράμιλλα έργα του Αττικού Δράματος έχουν ανυψώσει την έννοια της ηθικής ευθύνης και γενικότερα τον ηρωικό κώδικα τιμής σε πεμπτουσία μιας ευνομούμενης κοινωνίας και ταυτοχρόνως σε εμπνέουσα δύναμη της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Θα ήταν όντως μεροληπτικό, παρ’ όλ’ αυτά, να μην υπογραμμίσουμε τον ειλικρινή θαυμασμό που εκφράζει ο Χαράρι για την αττική ιστοριογραφία του Ηροδότου και του Θουκυδίδη, οι οποίοι, όπως ορθώς ομολογείται στα μελετήματά του, έθεσαν πρώτοι τα θεμέλια των σύγχρονων εκλεπτυσμένων θεωριών περί της παγκόσμιας ιστορίας, καθώς επίσης τον απεριόριστο σεβασμό με τον οποίον περιβάλλει την αρχαιοελληνική φιλοσοφία ως κορυφαίο γνωστικό αντικείμενο, που οπωσδήποτε πρέπει να διδαχθεί στο πλαίσιο των οποιωνδήποτε μελλοντικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων σπουδών. Για να είμαστε δίκαιοι, λοιπόν, παρά τη μεγάλη εκτίμηση που έχουμε για έναν τέτοιον χαρισματικό διανοούμενο, οφείλουμε να επισημάνουμε ότι τα πράγματα πρέπει να τίθενται ανυπόκριτα στις σωστές βάσεις τους, προκειμένου όσον αφορά στην κλασική παιδεία ειδικότερα να εγείρονται τα απαραίτητα αναχώματα σε κάποιες τουλάχιστον υπερβολές και ακρότητες μερικών στοχαστών της νεότερης και σύγχρονης εποχής.

Ο κ. Ανδρέας Γ. Μαρκαντωνάτος είναι καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού.

 

Ιούλ 22 2023

Το ταξίδι του Κ. Π. Καβάφη συνεχίζεται

Πολιτισμός

Ποιήτριες και ποιητές τού σήμερα γράφουν για το αγαπημένο τους δημιούργημά του με αφορμή τα 90 χρόνια από τον θάνατό του

to-taxidi-toy-k-p-kavafi-synechizetai-562396291
Αντίγραφο φωτογραφίας του Καβάφη στο διαμέρισμά του. Η πρωτότυπη φωτογραφία τραβήχτηκε από τον φωτογράφο Racine γύρω στο 1930. Φυλάσσεται σε χαρτονένιο φάκελο που φέρει το λογότυπο του φωτογράφου της Αλεξάνδρειας, Apkar Retian. Φωτ. 2016-2018 Αρχείο Καβάφη, Ιδρυμα Ωνάση
03.05.2023 • 23:27

Αν επισκεφθεί κανείς τα βιβλιοπωλεία στη Νέα Υόρκη και το Παρίσι, στο Βερολίνο και το Λονδίνο, θα διαπιστώσει ότι ο Καβάφης είναι παρών περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο ελληνόφωνο ποιητή ή ποιήτρια. Είναι, ταυτόχρονα, μαζί ίσως με τον Ρίλκε, από τους λίγους ποιητές που μεταφράζονται συχνά και σε βάθος χρόνου προς την ισχυρότατη γλώσσα που είναι εδώ και δεκαετίες τα αγγλικά. Τέλος, μαζί με τη Ντίκινσον (και τον Ρίλκε) ανήκει σε αυτή τη σπάνια κατηγορία ποιητών που όχι μόνο παραμένουν δημοφιλείς εκπρόσωποι μιας τέχνης που φθίνει αλλά η μετοχή τους μοιάζει με το πέρασμα του χρόνου να ανεβαίνει. Στις 29 Απριλίου συμπληρώνονται 90 χρόνια από τον θάνατο του Αλεξανδρινού και ένας καλός τρόπος να μετρήσουμε πόσο επιδραστική παραμένει η ποίησή του στον σύγχρονο πολιτισμό είναι να δούμε ενδεικτικά ποιοι αλληλεπιδρούν με αυτήν.

Παραδείγματος χάριν ο Λέοναρντ Κοέν με το «Alexandra leaving» (τραγουδιστική παράφραση του «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον»)· ή το ποίημα του πολυβραβευμένου αμερικανού ποιητή Τζέημς Μέριλ «After Cavafy», που δίνει μια νέα εκδοχή του «Περιμένοντας τους Βαρβάρους» («because the Japanese are coming today»)· ή το μυθιστόρημα του νομπελίστα J.M. Coetzee «Waiting for the Barbarians» (1980)· τα καβαφικά ποιήματα του Γιόαχιμ Ζαρτόριους· παλαιότερα, η κριτική παρουσίασή του από τη Μαργκερίτ Γιουρσενάρ· ο ισραηλινός αστροναύτης που τον Απρίλιο του 2022 απήγγειλε την «Ιθάκη» κατά την απογείωση. Το κλειδί της διαχρονικής επιτυχίας του ανιχνεύεται σε κάθε στίχο, όπως το DNA σε κάθε κύτταρο. Μα αν έπρεπε να προτείνω ένα αντί πολλών, θα διάλεγα το «Πολύ σπανίως». Είναι μια στιγμή της παγκόσμιας ποίησης που συγκεντρώνει μέσα σε λίγους στίχους τη μεθυστική αλληλεξάρτηση του θανάτου, της τέχνης και της ερωτικής επιθυμίας. Αυτό, δε, το «πολύ σπανίως» του τίτλου καρφώνεται σαν πρόκα στο μυαλό, όπως το είχε θελήσει κάποιος άλλος, και με τον μαγικό τρόπο των ποιητικών λέξεων καταλήγει να σημάνει: συνεχώς και για πάντα.

Για του λόγου το αληθές, ζητήσαμε από ποιήτριες και ποιητές της νεότερης γενιάς –όλες και όλοι έβγαλαν το πρώτο τους βιβλίο τον 21ο αιώνα- να μιλήσουν με λίγες λέξεις για το αγαπημένο τους καβαφικό ποίημα.

Σημαντικό: ο Κ. Π. Καβάφης συγκέντρωνε και αρχειοθετούσε συστηματικά το έργο του, δημιουργώντας έτσι ένα μοναδικό λογοτεχνικό και προσωπικό αρχείο. Το Αρχείο πέρασε στη διαχείριση του Ιδρύματος Ωνάση στα τέλη του 2012 εξασφαλίζοντας τη παραμονή του στην Ελλάδα και αποφεύγοντας ενδεχόμενο κατακερματισμό του. Η επιλογή του Ιδρύματος για πλήρη και ανοικτή πρόσβαση για το σύνολο των περιεχομένων του αρχείου, οδήγησε στην ψηφιοποίηση και δημοσίευση της ψηφιακής συλλογής του Αρχείου Καβάφη, το cavafy.onassis.org/, εξασφαλίζοντας ελεύθερη πρόσβαση τόσο στην επιστημονική κοινότητα όσο και το ευρύ κοινό. Το Ίδρυμα Ωνάση, φιλοδοξώντας να κρατήσει για πάντα ζωντανό το έργο ενός ποιητή που ήταν πολύ μπροστά από την εποχή του, θα ενεργοποιήσει το φθινόπωρο του 2023 νέους χώρους για το έργο του τόσο στην Αθήνα όσο και στην Αλεξάνδρεια. Στην Αθήνα, στην οδό Φρυνίχου 16, θα στεγαστεί το αρχείο και η Βιβλιοθήκη του ποιητή, καθώς και η συλλογή με προσωπικά αντικείμενα και έργα τέχνης με αναφορές στον τελευταίο. Στην Αλεξάνδρεια ανακαινίζει την Οικία Καβάφη σε συνεργασία με το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού. Οι δύο χώροι, σε Ελλάδα και Αίγυπτο, θα «συνομιλούν», καθώς θα αλληλοτροφοδοτούνται με περιεχόμενο και δράσεις.

Από 28 Απριλίου έως 6 Μαΐου η Νέα Υόρκη πλημμυρίζει με μια σειρά καλλιτεχνικών δράσεων που αποσκοπούν να γιορτάσουν τα 160 χρόνια από τη γέννηση και τα 90 από τον θάνατο του ποιητή. Με καλλιτέχνες, λογοτέχνες και πανεπιστημιακούς όπως οι Nick Cave και Bob Faust, Laurie Anderson, Λένα Πλάτωνος, Rufus Wainwright, Julianne Moore, Taylor Mac, Εύη Καλογηροπούλου, Daniel Mendelsohn, Robin Coste Lewis, Juliana Huxtable, το φεστιβάλ του Ιδρύματος Ωνάση στη Νέα Υόρκη “Archive of Desire” προσθέτει κάτι ακόμα στην παγκόσμια ακτινοβολία του Κ. Π. Καβάφη.

Ενο Αγκόλλι, «Μέρες του 1909, ’10 και ’11»

Τις «Μέρες του 1909, ’10, και ’11» (όπως και τις άλλες «Μέρες») δεν τις διδαχτήκαμε και, φευ, δε θα τις διδαχτούμε μάλλον ποτέ στο ελληνικό σχολείο, παρά τη συναρπαστική εξομολογητικότητά τους, την σπάνια αφηγηματική υφή, τον διακριτικό ρυθμό. Με συγκινούν εδώ ιδιαίτερα η αντιπαράθεση της λεπτομερούς εικονοποιίας και του απεριποίητου νέου, ο φιλοσοφικός αναστοχασμός για τη φυσική μας φθορά, και η εύρωστη στίξη. Η ομοιοκαταληξία της δεύτερης στροφής προσδίδει, θεωρώ, μια ειρωνικά επική διάσταση στην καθημερινή θεματολογία και εντείνει την επιμελημένη παραδοξότητα στον πυρήνα του κειμένου: μπορεί ο νέος να μην έγινε ποτέ «άγαλμα […] ή ζωγραφιά», αλλά έγινε, βεβαίως, ποίημα.

Βασίλης Αμανατίδης, «Εν τω μηνί Αθύρ»

Ένα ίσον κανένα, οπότε δύο. (Στον Καβάφη βρίσκω συγκλονιστικά τα προσωπεία του και τα προσωπεία είναι πάντα πολλαπλότητα, παραλλαγές, εκδοχές, αναδιπλασιασμοί, καθρεφτίσματα, προσποιήσεις.) Το 1917 στο «Εν τω μηνί Αθύρ» δημιουργεί σχεδόν ένα νέο είδος ποιήματος τεσσάρων διαστάσεων: ένα δυσδιάστατο αντικείμενο Χρόνου από λέξεις. Ο ίλιγγος του χρόνου και τα δάκρυα για την απώλεια σώματος, ομορφιάς, ζωής, επιθυμίας, ηδονής προσποιούνται πως μισοκαλύφθηκαν κάτω από έναν μουσικότατο μισοσπασμένο ίαμβο αρχαίο και μελλοντικό. Εδώ, το ψευδο-ελληνιστικό είναι με τέτοια ακρίβεια καμωμένο, ώστε έχει τη δύναμη να απλώνεται προς τον λετρισμό, την ψηφιακότητα, και το metafiction. Ένα αξιοθαύμαστο έργο τέχνης που μας υπενθυμίζει πως το πραγματικό ποίημα είναι ένα πλαστό νοητικό γλυπτό τεσσάρων διαστέσεων, με υλικά τις λέξεις, τον χρόνο και τη μνήμη, την καύλα και το πένθος. Ένα εξίσου λεκτικό και νοηματικό, οπτικό, ακουστικό-ηχητικό-ακροαματικό, οντολογικά απτικό, πολλαπλώς αισθητηριακό και συναισθησιακό Γεγονός, και μαζί ένα Αντικείμενο Ανοίκειο, Εξωγήινο, ένας μετρητής ανώτερης συνειδητότητας που μας σαρώνει όταν κοιμόμαστε. Το δεύτερο του Καβάφη που απόψε αγαπώ και θεωρώ με άλλο τρόπο εξωγήινα σύγχρονο είναι ο κατά μία έννοια αδελφός του Λεύκιου «Μύρης· Αλεξάνδρεια του 340 μ.Χ.» (1929), αλλά γι’ αυτό μια άλλη φορά.

Το ταξίδι του Κ. Π. Καβάφη συνεχίζεται-1

Αννα Γρίβα, «Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας»

 

Συνέχεια ανάγνωσης

Ιούλ 22 2023

Ακόμη υπό διωγμόν, εν έτει 2023, η ελευθερία του λόγου

Πολιτισμός

PEN International: οι δράσεις του κορυφαίου σωματείου λογοτεχνών του κόσμου και του ελληνικού παραρτήματός του

akomi-ypo-diogmon-en-etei-2023-i-eleytheria-toy-logoy-562395328
H ιδρυθείσα το 1921 PEN International είναι η πρώτη παγκόσμια ένωση συγγραφέων και ο πρώτος οργανισμός που επεσήμανε ότι οι έννοιες της ελευθερίας της έκφρασης και της γραφής της λογοτεχνίας είναι αδιαχώριστες. Φωτ. SHUTTERSTOCK
ΝΤΙΝΑ ΣΑΡΑΚΗΝΟΥ01.05.2023 • 10:53
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Το PEN International ιδρύθηκε το 1921 και σήμερα, εκατό χρόνια πλέον μετά, ενώνει όλους τους συγγραφείς του πλανήτη με τους Ελληνες ομότεχνους, μέσω του επίσημου παραρτήματός του στην Ελλάδα, του PEN Greece. Είναι η πρώτη παγκόσμια ένωση συγγραφέων και ο πρώτος οργανισμός που επεσήμανε ότι οι έννοιες της ελευθερίας της έκφρασης και της γραφής της λογοτεχνίας είναι αδιαχώριστες.

Ιδρύθηκε το 1921 από τη Βρετανίδα ποιήτρια Κάθριν Εϊμι Ντόσον Σκοτ, ως ένα μέρος συνάντησης για να ενώσει τους συγγραφείς μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμo και εκατό χρόνια μετά, γνωστό ως PEN International, περιλαμβάνει 148 εθνικά κέντρα στα οποία συμμετέχουν ενεργά πεζογράφοι, ποιητές, θεατρικοί συγγραφείς, δημοσιογράφοι, μεταφραστές αλλά και αναγνώστες. Στην Ελλάδα το PEN Greece συμπλήρωσε φέτος ένα χρόνο ζωής και έχει περισσότερα από 170 μέλη.

Σε όλη την ιστορία του το PEN International παραμένει πιστό στην προστασία της ελευθερίας της έκφρασης. Το 1933 ο Χ. Τζ. Ουέλς, πρόεδρος τότε του PEN International, ηγήθηκε εκστρατείας κατά της καύσης βιβλίων από τους ναζί στη Γερμανία. Τo 1966 υπό την προεδρία του Αρθουρ Μίλερ προσέφυγε κατά της κυβέρνησης της Νιγηρίας για τον θεατρικό συγγραφέα Ουόλε Σογίνκα (Νομπέλ Λογοτεχνίας 1986), για τον οποίο είχε ληφθεί απόφαση για άμεση εκτέλεση. Εντέλει, χάρη στις προσπάθειες του PEN απελευθερώθηκε. Το ίδιο συνέβη και με τον Αρθουρ Κέσλερ, ο οποίος είχε καταδικαστεί σε θάνατο στη φασιστική Ισπανία. Στην Ελλάδα το PEN παρενέβη και για την απελευθέρωση του δικού μας σπουδαίου μουσικοσυνθέτη Μίκη Θεοδωράκη, όταν ήταν κρατούμενος από τη χούντα των συνταγματαρχών.

Κατά τη διάρκεια της Ιστορίας συγγραφείς έχουν εξοριστεί από τις πατρίδες τους για τις απόψεις τους σε χώρες όπου οι Αρχές δεν επιτρέπουν σε κανέναν να ασκεί κριτική. Η εξορία ήταν και παραμένει η μόνη τους διέξοδος. Ο Εμίλ Ζολά, μετά τη δημοσίευση του μανιφέστου «Κατηγορώ!» (1898), στο οποίο καταδίκασε δημόσια τον αντισημιτισμό της γαλλικής κοινωνίας, και ο Πάμπλο Νερούδα, ο οποίος ήρθε σε σύγκρουση με τις Αρχές στη Χιλή για την καταστολή του κομμουνιστικού κινήματος, είναι δύο από τα πολλά χαρακτηριστικά ονόματα λογίων που εκδιώχθηκαν για τις απόψεις τους. Η Σβετλάνα Αλεξίεβιτς (πρόεδρος του PEN Λευκορωσίας, Νομπέλ Λογοτεχνίας 2015) παραμένει σήμερα αυτοεξόριστη.

Σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του PEN International (Case List 2022) υπάρχουν 115 περιπτώσεις συγγραφέων που αντιμετωπίζουν σύλληψη, βία, ακόμη και θάνατο, παγκοσμίως και όσοι από αυτούς καταφέρνουν να φύγουν από τις χώρες τους εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σοβαρές προκλήσεις στις χώρες υποδοχής και παραμένουν στόχοι σε επιθέσεις διακρίσεων.

Από τον καταδικασμένο σε θάνατο Αρθουρ Κέσλερ στη φασιστική Ισπανία, στην αυτοεξόριστη Λευκορωσίδα Σβετλάνα Αλεξίεβιτς στις μέρες μας.

Πρόσφατα, κατά τη διάρκεια του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών στη Γενεύη, το PEN επεσήμανε την παράνομη και αυθαίρετη κράτηση δημοσιογράφων και υπέρμαχων της δημοκρατίας στο Χονγκ Κονγκ. Σύμφωνα επίσης με το PEN International, o συγγραφέας και δημοσιογράφος, υπήκοος Λευκορωσίας και Πολωνίας, Αντρέι Πότσομπουτ εκτίει ποινή κάθειρξης οκτώ ετών στη Λευκορωσία με πλαστές κατηγορίες για υποκίνηση μίσους. Στη Γουατεμάλα η εισαγγελία κινήθηκε κατά του δημοσιογράφου Χοσέ Ρούμπεν Ζαμόρα Μαροκίν, επίσης με πλαστές κατηγορίες, για ξέπλυμα βρώμικου χρήματος.

To PEN America κάλεσε την κινεζική κυβέρνηση να απελευθερώσει και να αποσύρει όλες τις κατηγορίες εναντίον της εκδότριας Κάο Ζιχίν και της συγγραφέως Λι Σικί, οι οποίες συνελήφθησαν επειδή εκφράστηκαν ελεύθερα κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων του Νοεμβρίου 2022 για την πανδημία COVID-19. Και πρόσφατα στο Μινσκ καταδικάστηκε ο συγγραφέας, νομπελίστας Ειρήνης και μέλος του PEN Λευκορωσίας Αλες Μπιαλιάτσκι σε 10 χρόνια φυλάκιση με πλαστές κατηγορίες λαθρεμπορίου. Η βραβευμένη δημοσιογράφος Ναργκές Μοχαμαντί, υπέρμαχος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, παραμένει φυλακισμένη στο Ιράν. Ενα χρόνο μετά την έναρξη του πολέμου Ρωσίας – Ουκρανίας συγγραφείς και δημοσιογράφοι έχουν στοχοποιηθεί, απαχθεί, δεχθεί επιθέσεις και σκοτωθεί.

Στο πλαίσιο όλων αυτών και καθώς φέτος συμπληρώνονται 50 χρόνια από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, το PEN Greece σκοπεύει να διοργανώσει δράσεις που θα διευρύνουν τον δημόσιο διάλογο για όλα τα ζητήματα που σχετίζονται με την ελευθερία της έκφρασης και του λόγου.

H κ. Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και διατελεί πρόεδρος του PEN Greece.

Ιούλ 22 2023

«Ευαίσθητοι αναγνώστες»

BHMAgazino

Κοσμάς Βίδος

Διαβάζω πως µία νέα κατηγορία συνεργατών των εκδοτικών οίκων µελετά τα υπό έκδοση κείµενα (ή τα υπό επανέκδοση, σε περίπτωση που είναι παλαιότερα) και επισηµαίνει λέξεις, φράσεις, χαρακτηρισµούς που µπορεί σήµερα να θεωρηθούν από µερίδα του κοινού προσβλητικά, ώστε να αφαιρεθούν. Οι επαγγελµατίες λογοκριτές τής κατά τα άλλα δηµοκρατικής εποχής της πολιτικής ορθότητας λέγονται «sensitivity readers». Λόγω αυτής της ευαισθησίας που έχει γίνει της µόδας, ινδός τηλεθεατής ζήτησε από το Netflix να αφαιρέσει ένα επεισόδιο της σειράς «The Big Bang Theory», καθώς βρήκε ένα από τα αστεία που ακούγονταν «υποτιµητικό και προσβλητικό για την κουλτούρα και τις γυναίκες της Ινδίας». Αντιδράσεις προκάλεσε και η επαναπροβολή σε αµερικανικά δίκτυα της κωµικής σειράς του 1994 «Friends», µε τα νέα κοινά να απορούν πώς ήταν δυνατόν όλοι εµείς που βλέπαµε «Τα Φιλαράκια» στην πρώτη προβολή να διασκεδάζουµε µε τα οµοφοβικά και σεξιστικά αστεία τους. Αντε τώρα να εξηγήσεις σε έναν κόσµο που χάνει το χιούµορ του πως ακόµα και το ακραίο χιούµορ (το οποίο, εδώ που τα λέµε, ποτέ δεν ακούστηκε στα «Φιλαράκια») δεν είναι απαραιτήτως κακοποιητικός λόγος. Πως πράγµατι δεν υπάρχουν βρώµικες λέξεις αλλά βρώµικα ή και αφελή/κολληµένα µυαλά που αδυνατούν να ξεχωρίσουν πότε µια λέξη γίνεται προσβολή και πότε χρησιµοποιείται για να χρωµατίσει µε τις απαραίτητες αποχρώσεις ένα ανέκδοτο, µια ιστορία. Το να γελάσεις µε ένα αστείο µε ευτραφείς ανθρώπους (πήγα να γράψω τη λέξη χοντρούς αλλά αυτολογοκρίθηκα) δεν σηµαίνει πως θεωρείς τους ευτραφείς ανθρώπους κλόουν ή κατώτερο είδος. Πώς να το κάνουµε, όταν παρακολουθείς τις περιπέτειες του «Χοντρού και του Λιγνού» (όπως είχε µεταφραστεί στα ελληνικά πολλές δεκαετίες πίσω το κωµικό δίδυµο «Laurel and Hardy») δεν µπορείς να γελάς µόνο µε τον λιγνό και να πνίγεις το γέλιο σου κάθε φορά που κάνει µια γκάφα ο χοντρός για να µη θεωρηθείς εχθρός των παχύσαρκων. Αν γελάσεις µε ένα αστείο που γίνεται εις βάρος ενός τρανς ή ενός στρέιτ, δεν σηµαίνει πως είσαι αναφανδόν κατά των τρανς ή των στρέιτ. Και αν γελάσεις µε ένα αστείο κατά των Βέλγων, των Γερµανών, των Εβραίων, των Κυπρίων, των Ελλήνων κ.λπ. δεν στρέφεσαι κατά των λαών ή των θρησκευτικών πιστεύω. Παρεµπιπτόντως, για να επανασυστηθούµε, και εµείς οι πιο παλιοί, που γελούσαµε χωρίς δεύτερη σκέψη και µε τέτοια αστεία, δεν µεγαλώσαµε στη ζούγκλα. Και ευγενικοί µάθαµε από τις οικογένειές µας να είµαστε, και να σεβόµαστε τους άλλους. Αν και, επειδή είµαστε άνθρωποι, και ο κόσµος των ανθρώπων είναι (και) κόσµος λαθών, κάναµε πιθανώς και εµείς αυτό που σήµερα λένε bullying, δηλαδή πειράξαµε κάποιους (και δεν νιώθουµε υπερήφανοι για αυτό), όπως και µας πείραξαν κάποιοι. Η ζωή είναι ζούγκλα γεµάτη άγρια ζώα. Μέσα σε αυτή τη ζούγκλα καλούµαστε να επιβιώσουµε και κυρίως να βελτιωθούµε, να γίνουµε καλύτεροι στον δρόµο µας προς την έξοδο. Ωστόσο και στην πορεία της αυτοβελτίωσης, δεν πρέπει να χάσουµε το χιούµορ µας. Η πολιτική ορθότητα, που τόσο πολύ το έχει στοχοποιήσει, πρέπει νοµίζω να τοποθετηθεί σε άλλες βάσεις. Για να έχει ουσία. Αλλιώς και αυτή καταντάει bullying.

 

Ιούλ 22 2023

Πηνελόπη Δέλτα: Το άγνωστο κείμενό της για τους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής

Πηνελόπη Δέλτα: Το άγνωστο κείμενό της για τους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής
Πρόσφυγες από την Καππαδοκία και την Κιλικία αποβιβάζονται στην Κέρκυρα, Οκτώβριος 1924
02.05.202308:30
Ιστορικό Αρχείο
Γιάννης Θ. Διαμαντής
ΤΟ ΒΗΜΑ

Το άγνωστο κείμενο της Πηνελόπης Δέλτα για τους Μικρασιάτες και Πόντιους πρόσφυγες

Στις 2 Μαΐου 1941 έφυγε από τη ζωή η Πηνελόπη Σ. Δέλτα, η εμβληματική συγγραφέας τα μυθιστορήματα της οποίας αποτέλεσαν αναπόσπαστο κομμάτι της ψυχαγωγίας και της διαπαιδαγώγησης πολλών γενεών.

Πέντε ημέρες πριν, στις 27 Απριλίου, όταν τα ναζιστικά στρατεύματα έμπαιναν στην Αθήνα η Πηνελόπη Δέλτα, θέλοντας να αυτοκτονήσει, είχε πάρει ισχυρή δόση δηλητηρίου.

Στην απόφασή της αυτή ρόλο έπαιξε και το ίδιο το γεγονός της εισβολής των Ναζί αλλά και η ιδιαίτερα επιβαρυμένη ψυχολογική κατάστασή της.

Εξάλλου, ήδη από το 1925 είχε βυθιστεί σε ένα βαθύ προσωπικό πένθος για τον θάνατο του μεγάλου έρωτα της ζωής της, Ίωνα Δραγούμη.

Η Πηνελόπη Δέλτα με τις δύο της κόρες

Η Δέλτα για τους πρόσφυγες

Τα μνημειώδη μυθιστορήματα της Πηνελόπης Δέλτα είναι φυσικά πασίγνωστα, λιγότερο γνωστά όμως είναι κείμενά της με τα οποία η συγγραφέας παρέμβαινε δημοσίως θέλοντας να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη για ζητήματα που ίδια θεωρούσε υψίστης σημασίας.

Ένα τέτοιο κείμενό της είναι και αυτό που δημοσίευσε στο «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 16ης Ιανουαρίου 1924.

Με το κείμενο αυτό η Πηνελόπη Δέλτα, λίγους μόλις μήνες μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, προσπαθεί να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη σχετικά με τις άθλιες συνθήκες υπό τις οποίες ζούσαν οι εκατοντάδες χιλιάδες Μικρασιάτες και Πόντιοι πρόσφυγες στην Ελλάδα.

Τίτλος του κειμένου: «Και οι πρόσφυγες αποθνήσκουν».

«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 16.1.1924, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Γράφει η Πηνελόπη Δέλτα:

«Και οι πρόσφυγες αποθνήσκουν σωρηδόν!

»Και το κρύο δυναμώνει ολοένα στα βόρεια μέρη και το χιόνι σκεπάζει όλην την Μακεδονία και την Θράκη, όπου τα τελευταία ανθρώπινα ράκη της Μικρασιατικής τραγωδίας, αδυνατισμένα και εξηντλημένα από τα Τουρκικά βασανιστήρια, ήλθαν κ’ έπεσαν για να πεθάνουν.

»Και όμως το τελωνείο είνε γεμάτο από ρούχα ζεστά, κουβέρτες, επανωφόρια, προβιές, που ανήκουν σ’ εμπόρους πρόθυμους να τα δώσουν με λογικές τιμές κατά χιλιάδες στα ταμεία της περιθάλψεως.

»Αλλά τα ταμεία αυτά δεν επαρκούν στις καταθλιπτικές ανάγκες των γυμνών και πεινασμένων. Δίνουν, δίνουν καθημερινώς, αλλά η δυστυχία μένει μεγαλείτερη από τα μέσα του.

»Κυρίες, κύριοι, μητέρες και παιδιά, ρίξετε μια ματιά στους απέραντους χιονοσκεπασμένους κάμπους της Μακεδονίας.

»Δήτε τα ανθρώπινα κουβαριασμένα σώματα, ριχμένα κατά χιλιάδες κάτω από υπόστεγα μισάνοιχτα όπου σφυρίζει ο Βαρδάρης. Κυττάξετε τα σκελετιασμένα σταχτόχλωμα παιδικά προσωπάκια, συσπασμένα από την οδύνη.

»Τ’ αγριεμένα πρόσωπα των μητέρων που τα μαζεύουν στην αγκαλιά τους, χωρίς να κατορθώνουν να τα ζεστάνουν στα ξυλιασμένα γυμνά τους στήθη.

»Δήτε τις πόρτες των σπιτικών της Θεσσαλονίκης πολιορκημένες από γυναικόπαιδα κουρελιασμένα, ακούσετε τα κλάματα τους, την προσευχή τους, την άγριά τους παράκληση να τους ανοιχθή η πόρτα, να τους δοθή ένα ζεστό να πιούν, μια κουρελιασμένη έστω κουβέρτα, ένα κομματάκι ψωμί.

»Δήτε το πένθιμο κομπολόγι από ξυλιασμένα παιδικά σωματάκια που μεταφέρονται κάθε πρωί από τους καταυλισμούς στο νεκροταφείο, ριγμένα το ένα πλάγι στο άλλο πάνω στα δημαρχικά φορεία. Και σπλαχνισθήτε την απέραντη αυτή δυστυχία.

«Κυρίες, που ριγηλαί τυλίγεστε στις βαρύτιμες γούνες σας πίνοντας αρωματικό καυτό τσάι πλάγι στη ζωηρή φλόγα του τζακιού σας.

»Κύριοι, που στο ζεσταμένο εστιατόριο εστιατόριο ή γύρω στο τραπεζάκι του μπριτζ και του πόκερ της λέσχης συζητείτε αμέριμνοι τα της ημέρας.

»Μητέρες, που κάθε βράδυ σκυμμένες στην κούνια του παιδιού σας, τρυφερά το τυλίγετε στα χνουδάτα του παπλώματα, δώσετε, δώσετε πολλά, δώσετε γρήγορα, όχι κατά μονάδες και δεκάδες, αλλά δώσετε κατά χιλιάδας. (…)

»Δώσετε, οι χορτασμένοι και οι ντυμένοι στους γυμνούς και πεινασμένους, δώσετε πριν πεθάνουν οι τελευταίοι δυστυχισμένοι αδελφοί μας, που δεν έφταιξαν για τη σημερινή απερίγραπτη δυστυχία.

»Τις συνεισφορές σας μπορείτε να τις στέλετε στο Πατριωτικό Ίδρυμα που θα φροντίζη με τα προσφυγικά του τμήμα να τα μοιράση και στη Μακεδονία και σε άλλα μέρη όπου είνε μεγαλύτερη η ανάγκη.

Ιούλ 22 2023

Πρέπει τα βιβλία να αναθεωρούν τις λέξεις τους;

ΤΟ ΒΗΜΑ
29.04.202308:22
Πολιτισμός

Αγγελική Κουρουτζή

Μπορούν μερικές μικρές αλλαγές να συμβάλλουν στη διαμόρφωση μιας νέας γενιάς πιο συμπεριληπτικής; Τι προεκτάσεις μπορεί να πάρει αυτή η πρακτική εάν εργαλειοποιηθεί;

Τελευταία ο κόσμος της λογοτεχνίας βρίσκεται σε αναβρασμό. Ένας απροσδόκητος «πόλεμος» έχει ξεσπάσει εδώ και λίγο καιρό, πολώνοντας τόσο τη βιομηχανία του βιβλίου όσο και το παγκόσμιο αναγνωστικό κοινό. Οι μεν αντιδρούν, φωνάζουν πως «η λογοτεχνία δέχεται επίθεση», ενώ οι δε αντικρούουν επιμένοντας πως «η λογοτεχνία επικαιροποιείται».

Πρόκειται για δύο καίριες αλλά άκρως συγκρουόμενες μεταξύ τους θέσεις που αναδύθηκαν από τις πρόσφατες αποκαλύψεις στον κόσμο της λογοτεχνίας, όπως το ότι εκδοτικός οίκος του αγαπημένου συγγραφέα παιδικών βιβλίων Roald Dahl αναθεώρησε τα παραμύθια του Βρετανού συγγραφέα προκειμένου αυτά να γίνουν πιο συμπεριληπτικά.

Λίγο καιρό πριν, και οι ιστορίες του Ian Fleming για τον James Bond είχαν υποβληθεί σε εξέταση από τους λεγόμενους «αναγνώστες ευαισθησίας» (aka sensitivity readers), ενώ πριν από μερικά χρόνια είχαν αποσυρθεί εντελώς έξι ολόκληρα βιβλία του Dr. Seuss επειδή απεικόνιζαν ανθρώπους με «προσβλητικό και επώδυνο» τρόπο.

Τα γεγονότα αυτά και το τι μπορεί να σημαίνουν στον εν εξελίξει «πόλεμο» για το μέλλον της λογοτεχνίας έχουν γίνει αντικείμενο πολλών συζητήσεων, ενώ αποτελούν μερικά μόνο από τα διάφορα ανοιχτά μέτωπα του εν λόγω πολέμου. Πέρα από το ζήτημα της λογοκρισίας έναντι της ευαισθησίας, αναδύονται άλλες δύο μεγάλες ανησυχίες.

 

Η πρώτη είναι οι απαγορεύσεις βιβλίων που λαμβάνουν χώρα σε ορισμένες περιοχές των Ηνωμένων Πολιτειών. Η άλλη είναι η εμφάνιση λογισμικών όπως το ChatGPT, τα οποία επιτρέπουν τη συγγραφή «δημιουργικών» έργων με ελάχιστη ή χωρίς ανθρώπινη συμβολή. Όσο και αν τα ζητήματα αυτά φαίνονται ξεχωριστά, συνδυαστικά χτυπούν στην καρδιά του ζητήματος – της αξίας δηλαδή της λογοτεχνίας και του ρόλου της στην κοινωνία.

 

Ίσως γι’ αυτό αυτά τα debate να γίνονται ακόμα πιο έντονα όταν περιστρέφονται γύρω από την παιδική λογοτεχνία, όπως μαρτυρά η χαλαρή αντίδραση στην περίπτωση του Ian Fleming σε σύγκριση με εκείνη στην περίπτωση του Roald Dahl.

Τα παιδικά βιβλία είναι συχνά ρητά διδακτικά. Ένα από τα πιο διάσημα έργα του Dahl, το «Ο Τσάρλι και το εργοστάσιο σοκολάτας», συνιστά χαρακτηριστικό παράδειγμα, καθώς λειτουργεί ως μια διδαχή κατά του σνομπισμού, της φιλαργυρίας, της λαιμαργίας και άλλων συμπεριφορών που συσχετίζονται με τις μακραίωνες ιδέες περί αμαρτίας.

 

Έχοντας κατά νου αυτή την ιδέα ότι οι ιστορίες μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο που ενεργούν τα παιδιά, προκύπτει το εξής εύλογο ερώτημα: Πρέπει άραγε να θεωρείται η παιδική λογοτεχνία ομόλογη της λογοτεχνίας ενηλίκων, όπου η αλλοίωση των αρχικών λέξεων του συγγραφέα καταδικάζεται απερίφραστα; Ή μήπως πρέπει να δεχτούμε ότι η παιδική λογοτεχνία πρέπει να αντιμετωπίζεται διαφορετικά, επειδή παίζει ρόλο στην εισαγωγή των παιδιών στον σύγχρονο κόσμο.

Δεδομένου, λοιπόν, ότι η παιδική λογοτεχνία διαμορφώνει σιωπηρά τους μικρούς αναγνώστες, παρουσιάζοντας συγκεκριμένες κοινωνικές και πολιτισμικές αξίες ως νομότυπες και φυσικές, αρχίζει να γίνεται κάπως πιο κατανοητή η δεοντολογική βάση για την αναθεώρηση κάποιων έργων. Το θέμα είναι η επόμενη γενιά να αποκτήσει διαφορετικές προσδοκίες και κριτήρια σεβασμού.

Η υπόθεση της επικαιροποίησης

Το δοκίμιο «Ο θάνατος του συγγραφέα» του Roland Barthes άλλαξε τα δεδομένα και έθεσε τον αναγνώστη ως φορέα νοήματος κάθε κειμένου. Ωστόσο, η ουσιαστική και ειλικρινής αξία της κάθε ιστορίας, του κάθε παραμυθιού, του κάθε βιβλίου αναδύεται μόνο αν οι αναγνώστες είναι σε θέση να αντιληφθούν το ιστορικό, εννοιολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο γεννήθηκε το εν λόγω έργο.

Επιπλέον, οι ιστορίες γεννιούνται μέσα από την εμπειρία του συγγραφέα. Ως εκ τούτου, είναι πάντοτε φορτισμένες με ορισμένες προκαταλήψεις. Για παράδειγμα, στο πρωτότυπο κείμενο, οι Oompa-Loompas του «Τσάρλι και το εργοστάσιο σοκολάτας» ήταν Αφρικανικοί Πυγμαίοι σκλάβοι στην υπηρεσία της βιομηχανίας του Willy Wonka.

Όμως στην εποχή του αυτή η απεικόνιση θεωρήθηκε προβληματική και ο Dahl αναθεώρησε τους Oompa-Loompas ώστε να γίνουν εμφανισιακά πιο φανταστικά όντα. Δεδομένου ότι ο ίδιος ο Dahl αποδέχθηκε πρόθυμα να αλλάξει την απεικόνιση για να αντανακλά τις μεταβαλλόμενες κοινωνικές νόρμες, τότε η αλλαγή των Oompa-Loompas ξανά – από «άνδρες» σε «ανθρώπους» στο όνομα της συμπερίληψης – φαίνεται να συνάδει με τα αισθήματα του συγγραφέα.

 

Προφανώς, αυτή είναι και η γνώμη της οικογένειας Dahl, η οποία ανέθεσε τις νέες αυτές εκδόσεις το 2020, πριν πουλήσει την εταιρεία «The Roald Dahl Story Company» στο Netflix το 2021. Οι κληρονόμοι του Ian Fleming προέβησαν σε παρόμοιο σχόλιο σχετικά με τις αλλαγές στα έργα του James Bond. Αυτές οι αλλαγές, λοιπόν, δεν γίνονται ως απάντηση σε ορδές αφυπνισμένων αναγνωστών ή ριζοσπστικών αναλυτών που απαιτούν επικαιροποιήσεις, αλλά από τους εν ζωή συγγενείς των συγγραφέων που σίγουρα τους γνώριζαν καλύτερα από εμάς.

Πέρα από αυτό, οι ανατυπώσεις και οι νέες εκδόσεις συχνά κάνουν τροποποιήσεις, προσθέτουν υποσημειώσεις ή προλόγους. Μάλιστα, η The Roald Dahl Story Company, προς υπεράσπιση των αλλαγών, χρειάστηκε να το τονίσει και σε επίσημη ανακοίνωσή της: «Όταν κυκλοφορούν νέες εκδόσεις βιβλίων που έχουν γραφτεί πριν από χρόνια, δεν είναι ασυνήθιστο να αναθεωρείται η γλώσσα που χρησιμοποιείται παράλληλα με την ενημέρωση άλλων λεπτομερειών, όπως το εξώφυλλο και η διάταξη των σελίδων ενός βιβλίου. Καθοδηγητική μας αρχή σε όλη τη διάρκεια ήταν να διατηρήσουμε τις ιστορίες, τους χαρακτήρες, το πνεύμα και την αιχμηρότητα του πρωτότυπου κειμένου».

 

Η τελευταία σημαντική παράμετρος είναι το αναγνωστικό κοινό. Οξυδερκείς κι έμπειροι αναγνώστες είναι σε θέση να αναλύσουν τη γλώσσα των κειμένων και να αντιληφθούν ότι αυτή αντανακλά τις πεποιθήσεις της εποχής κατά την οποία γράφτηκαν. Ωστόσο, στην περίπτωση των Roald Dahl και Dr. Seuss, μιλάμε για παιδιά. Η εκτίμηση της καταλληλόλητας ορισμένων λέξεων και φράσεων δεν είναι κάτι που μπορεί να απαιτήσει κανείς από τόσο νεαρούς αναγνώστες. Αν, λοιπόν, μερικές μικρές αλλαγές μπορούν να συμβάλλουν στη διαμόρφωση μιας νέας γενιάς πιο συμπεριληπτικής, λιγότερο επικριτικής της διαφορετικότητας κι επομένως πιο εξελιγμένης, μήπως αξίζει τον κόπο;

Η υπόθεση της επίθεσης κατά της λογοτεχνίας

Παραδόξως, αυτό το τελευταίο επιχείρημα χρησιμοποιείται συχνά και από τους πολέμιους της επικαιροποίησης που υποστηρίζουν πως η αφαίρεση του επίμαχου περιεχομένου από μόνη της δεν βελτιώνει την κατάσταση.

 

Επιπλέον, η αφαίρεση στερεί τις ευκαιρίες για συζήτηση και αντιπαράθεση σχετικά με την αξία – ή την έλλειψη αυτής – παρωχημένων απόψεων. Αντίθετα, η παρουσία προβληματικών αντιλήψεων, λένε όσοι θεωρούν την επικαιροποίηση στυγνή λογοκρισία, καλεί τους αναγνώστες ή/και τους γονείς να διερωτηθούν για τις απόψεις αυτές μέσα στο σύγχρονο πλαίσιο. Πώς μπορούμε να κατανοήσουμε πραγματικά τις σύγχρονες αντιπαραθέσεις γύρω από τον ρατσισμό και τον σεξισμό, για παράδειγμα, χωρίς να κατανοήσουμε τις ιστορικές πραγματικότητες της δουλείας, των διακρίσεων και του εξοστρακισμού;

Ομοίως, το ζήτημα της πρόθεσης του συγγραφέα είναι δίκοπο μαχαίρι. Ο Dahl και άλλοι συγγραφείς μπορεί κάλλιστα να ήταν πρόθυμοι να επικαιροποιήσουν τα βιβλία τους ώστε να αντανακλούν την εποχή, αλλά αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί εν λευκώ έγκριση.

 

Ίσως το πιο επίμονο και πειστικό επιχείρημα, ωστόσο, είναι αυτό που επικαλείται το κατά πολλούς προφητικό έργο του George Orwell «1984»: Πού μπορεί να οδηγήσει όλο αυτό; Τι προεκτάσεις μπορεί να πάρει αυτή η πρακτική της επικαιροποίησης εάν εργαλειοποιηθεί; Αυτό είναι κυρίως που έχει προκαλέσει τέτοια αναταραχή.

Τι λένε οι επαγγελματίες αναγνώστες ευαισθησίας

Όπως ήταν αναμενόμενο, στο προσκήνιο αυτής της διαμάχης έχουν βρεθεί οι επαγγελματίες αναγνώστες ευαισθησίας, οι άνθρωποι δηλαδή που αναλαμβάνουν το δύσκολο κι αμφιλεγόμενο έργο της επικαιροποίησης. Είναι για μια σχετικά νέα ειδικότητα που βρίσκεται σε άνοδο τα τελευταία χρόνια και θα μπορούσε να πει κανείς πως ουσιαστικά πρόκειται για πιο εξειδικευμένους επιμελητές/διορθωτές κειμένων.

 

Έτσι περιέγραψε το επάγγελμα η Philippa Willitts, μια αναγνώστρια ευαισθησίας που έχει εργαστεί σε περιοδικά και βιβλία για να προσφέρει εξειδικευμένη διόρθωση και επιμέλεια, μιλώντας επί του θέματος πριν λίγο καιρό στο Vice. Σύμφωνα με την ίδια, η ζήτηση για τις υπηρεσίες της τα τελευταία χρόνια ολοένα και αυξάνεται, με όλο και περισσότερες μεγάλες εκδοτικές εταιρείες να έρχονται σε επαφή μαζί της.

«Δεν είναι κάτι (σ.σ. η επιμέλεια ευαισθησίας) που επιβάλλεται στους συγγραφείς. Είναι κάτι που ζητούν οι συγγραφείς ή οι εκδότες, επειδή θέλουν οι ήρωες να είναι πραγματικά αυθεντικοί και γιατί δεν θέλουν να προκαλέσουν άθελά τους ενόχληση στους αναγνώστες», τόνισε η Philippa Willitts στο Vice αντικρούοντας έτσι την ιδέα ότι πρόκειται για κάποιο είδος αυταρχικού εργαλείου.

«Νομίζω ότι οι συγγραφείς δεν θέλουν να εκδώσουν ένα βιβλίο και στη συνέχεια να βρεθούν αντιμέτωποι με μια θύελλα στο Twitter ή να συνειδητοποιήσουν μέσω των κριτικών στην Amazon ότι έχουν κάνει ένα τεράστιο λάθος. Νομίζω ότι μια από τις μεγαλύτερες παρανοήσεις είναι ότι η ανάγνωση ευαισθησίας περιορίζει τα όσα μπορούν να πουν οι συγγραφείς».

 

Ιούλ 21 2023

Η αρετή κατά Πλάτωνα, Αριστοτέλη και άγιο Μάξιμο

Μιχάλης Κουτσός, Φιλόλογος – Συγγραφέας

21 Απριλίου 2023

https://www.pemptousia.gr/2023/04/i-areti-kata-platona-aristoteli-ke-agio-maximo/

Η λέξη  αρετή  παράγεται από το ρήμα  αραρίσκω,  που σημαίνει ταιριάζω, προσαρμόζω. Η πρώτη σημασία της αρετής ήταν ικανότητα προσαρμογής  και γενικότερα ικανότητα σωματική, ψυχική, πνευματική. Η πρώτη αρετή στην ηρωική εποχή των ομηρικών χρόνων ήταν η ανδρεία και η αξιοσύνη. Ο Πίνδαρος ταυτίζει την αρετή με τη σωματική διάπλαση, ο Ησίοδος με την τιμή. Στην αρετή έδωσαν κατά καιρούς διάφορο περιεχόμενο, ανάλογα με τα ιδανικά της εποχής.

Γενικότερα, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι οι αρχαίοι θεωρούσαν δύσκολη την αρετή. Την έβλεπαν σαν καρπό προσωπικού αγώνα και καθημερινής, αδιάκοπης προσπάθειας. «Μπροστά στην αρετή οι θεοί βάλανε τον ιδρώτα», ανέφερε ο Ησίοδος, ενώ η αρετή χαρακτηρίζεται ως «πολύµοχθος». Εύκολη είναι µόνο η κακία, όπως αναφέρει ο σοφιστής Πρόδικος στον µύθο του  για την Αρετή και την Κακία, τις οποίες συνάντησε ο Ηρακλής στο δρόμο του.

Απ’ τους Έλληνες φιλοσόφους πρώτος ο μεγάλος μύστης Πυθαγόρας όχι μόνο δίδαξε την αρετή και τον ενάρετο βίο αλλά και την εφάρμοσε και ο ίδιος και οι μαθητές του με μεγάλη αυστηρότητα. Την αρετή την αποκαλούσε αρμονία ψυχής, σύμμετρο συνδυασμό πνευματικών και ηθικών προτερημάτων «καλόν καγαθόν«. Οι Πυθαγόρειοι επιδίωκαν τον ενάρετο βίο με την εξουσία της βούλησης. Περίφημος, όπως λέμε κι αλλού, ο καθημερινός βραδινός έλεγχος των Πυθαγορείων: «Τι παρέβην; Τι δ’ έρεξα; Τι μοι δέον ουκ ετελέσθη;» δηλ. τι έπραξα που δεν έπρεπε, τι έπραξα που έπρεπε και τι δεν έπραξα που έπρεπε να πράξω;

Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης απηχούν τις ιδέες του δασκάλου τους, του Σωκράτη, ενώ ο άγιος  Μάξιμος εκπροσωπεί επάξια την χριστιανική άποψη. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν από τον Σωκράτη.

Η αρετή κατά τον Σωκράτη

Ο Σωκράτης πρώτος ένιωσε την ανάγκη να προσδιορίσει το περιεχόμενο κάθε αρετής. Διαπίστωσε ότι όλοι μιλούσαν για αρετές, χωρίς να εξετάζουν σε τι συνίσταται η καθεμιά, ποια είναι η ουσία τους. Οι αρετές για όλους σχεδόν ήταν έννοιες ευκολονόητες και δεν χρειάζονταν κάποια ιδιαίτερη ανάλυση. Για τον Σωκράτη η αρετή είναι γνώση και η πρώτη γνώση είναι η γνώση του εαυτού μας, η αυτογνωσία, γι’ αυτό και έβαλε θεμέλιο της διδασκαλίας του το Δελφικό ρητό  το «γνώθι σαυτόν«.

Κατά τον Σωκράτη δεν µπορεί να είναι κανείς ενάρετος, αν δεν γνωρίζει «τι είναι ἀρετή». Υποστήριζε ότι η αλήθεια υπάρχει σαν σπόρος μέσα στα βάθη της ψυχής κι από κει αρχίζει η αύξηση της. Έτσι η γνώση γίνεται καρπός, δηλαδή δραστηριότητα και αρετή μέσα στο χώρο της πολιτείας. Επομένως η αρετή κατά τον Σωκράτη είναι γνώση και η κακία  αμάθεια,   γι’ αυτό υποστηρίζει το «ουδείς εκών κακός» ότι δηλαδή κανένας δεν είναι κακός με τη θέληση του, αλλά γιατί δεν γνωρίζει το καλό.

Η αρετή κατά τον  Πλάτωνα

Ο Πλάτων δίδαξε με πιο επιστημονικό τρόπο την αρετή. Η αρετή κατά τον Πλάτωνα είναι εσωτερική τάξη, αρμονία ψυχής, η δε κακία το αντίθετο. Μόνο ο ενάρετος είναι ελεύθερος, γιατί κυριαρχεί σ’ αυτόν ο νους. Ο ενάρετος  είναι «πλούσιος», γιατί είναι χαρούμενος, ατάραχος, αυτάρκης. Αν η ψυχή κυριαρχείται από το πάθος γίνεται δούλη, δειλή, περίλυπη. Η αρετή είναι μια και ενιαία, επειδή όμως ο άνθρωπος έχει ποικίλες κοινωνικές σχέσεις αλλά και ψυχικές εκδηλώσεις προκύπτουν επί μέρους αρετές.

Οι τέσσερις θεμελιώδεις αρετές κατά τον Πλάτωνα  είναι: η σοφία, η ανδρεία, η σωφροσύνη και η δικαιοσύνη.

 Η Σοφία με έδρα τον εγκέφαλο, είναι αρετή του λογιστικού (διανόησης) και την οποία κατέχουν οι άρχοντες (βασιλείς) της πόλης και συνίσταται  στη δυνατότητα της ορθής κρίσης, δηλαδή  στην αληθινή σοφία. Ο Πλάτων δίνει ακόμη και πολιτική σημασία στην αρετή της σοφίας και την παρουσιάζει ως γνώση που αναφέρεται στον τρόπο της διακυβέρνησης της πολιτείας. «Σοφία, σημαίνει λοιπόν σύνεση και φρονιμάδα που είναι απαραίτητη για τη διοίκηση και το χειρισμό των πραγμάτων της πολιτείας, κι όχι  μεταφυσική γνώση της ιδέας του αγαθού».

Η Ανδρεία, με έδρα την καρδιά, είναι αρετή του θυμοειδούς, την οποία κατέχουν οι  φύλακες κα συνίσταται στη γνώση του «δεινού και μη δεινού», δηλαδή του τί πρέπει να φοβάσαι και τί όχι.

Η Σωφροσύνη, με έδρα το στομάχι, είναι αρετή του επιθυμητού και συνίσταται στην αυτοκυριαρχία και στην χαλιναγώγηση ορισμένων απολαύσεων και επιθυμιών.

Η Δικαιοσύνη, που είναι η συνισταμένη των προηγούμενων αρετών και  προσδίδει αρμονία και ισορροπία στην ψυχή του ανθρώπου.

Τις αρετές αυτές τις ονομάζει θεία αγαθά απ’ τα οποία εξαρτώνται και τα ανθρώπινα αγαθά, όπως  η υγεία, το κάλλος, η ισχύς, ο πλούτος και άλλα.

Η σωφροσύνη

Στον Χαρμίδη ο Πλάτων πραγματεύεται τη φύση της αρετής ως σωφροσύνης, ηθικής ισορροπίας και εγκράτειας, μέσα από μια αφηγηματική διαλογική διερεύνηση, η οποία προφανώς απηχεί συζητήσεις και σχόλια στην ίδια την Ακαδημία.

Οι ορισμοί της σωφροσύνης.

Σύμφωνα με τον πρώτο ορισμό, σωφροσύνη είναι η αρετή σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος βάζει τάξη στη ζωή του και ενεργεί αργά χωρίς να βιάζεται, την ταυτίζει δηλαδή με την ηρεμία του ανθρώπου στις διάφορες  ενέργειες και δραστηριότητες του.

Σύμφωνα με τον δεύτερο ορισμό, σωφροσύνη είναι η ικανότητα της ταχύτητας του σώματος και της οξύτητας του πνεύματος.

Σύμφωνα με τον τρίτο ορισμό, η σωφροσύνη ταυτίζεται με την οικειοπραγία, την ικανότητα δηλαδή να διαχειρίζεται σωστά τις υποθέσεις του.

Σύμφωνα με τον τέταρτο  ορισμό, η σωφροσύνη ταυτίζεται με την αυτογνωσία. Για να ζει κανείς χωρίς να κάνει σφάλματα στη ζωή του προϋποθέτει την επιστήμη της σωφροσύνης, της γνώσης δηλαδή και της επίγνωσης της άγνοιας και της αναγνώρισης του ειδικού σε κάθε περίπτωση.

Ο Σωκράτης στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα υποστηρίζει ότι  η «πολιτική αρετή» είναι η άρτια και πλήρης διαμόρφωση του πολίτη μέσα στα πλαίσια της πολιτείας, δηλαδή ζει σε οργανωμένη κοινότητα, της οποίας είναι αναπόσπαστο μέλος και μοιράζεται τη συνυπευθυνότητα  με τους ομοίους του.

Η πολιτεία που θεμελιώνεται σε αυτές τις αρετές είναι δημοκρατική, γιατί ο αμοιβαίος σεβασμός και το αίσθημα της δικαιοσύνης των πολιτών εμπεδώνουν την εμπιστοσύνη μεταξύ τους και με την πολιτεία και  εξασφαλίζουν την ισορροπία στις σχέσεις τους.

Τα είδη της αρετής κατά τον Αριστοτέλη

 

 

 

 

Συνέχεια ανάγνωσης

Ιούλ 21 2023

Χάρι δίχως Πότερ

Απόψεις
Η νέα τάση της cancel culture επιχειρεί να διώξει τον καλλιτέχνη από την επικράτεια του έργου του, όπως συνέβη με την Τζ. Κ. Ρόουλινγκ.

23.04.2023 • 20:52

Για όσους μεγάλωσαν με τις ιστορίες της Τζ. Κ. Ρόουλινγκ, για όσους είδαν την παιδική τους ηλικία να συντονίζεται με εκείνη των ηρώων της σε ζωντανό χρόνο καθώς τα βιβλία γράφονταν και εκδίδονταν, η είδηση ότι ο κόσμος του Χάρι Πότερ θα μετατραπεί σε μακρόπνοη τηλεοπτική σειρά ήταν μια πολύ ευχάριστη έκπληξη. Είναι αυτή η μαγνητιστική σύλληψη της Ρόουλινγκ, ο συναρπαστικά πολυσχιδής κόσμος που εφηύρε και κατασκεύασε με τα καλύτερα μυθοπλαστικά υλικά, που καθιστούν ευπρόσδεκτο κάθε προϊόν σχετιζόμενο, άμεσα ή έμμεσα, με τον Χάρι. Για τους ζηλωτές της cancel culture, ωστόσο, που πλέον θεωρούν τη Ρόουλινγκ κάτι σαν προσωποποίηση του Βόλντεμορτ, η είδηση ήταν αρκετά «προβληματική» (ο όρος problematic χρησιμοποιείται κατά κόρον από τους απανταχού «ακυρωτές», για να περιγράψει οργουελικώς τους αντιφρονούντες). Oχι επειδή φοβούνται πως η σειρά θα διαψεύσει τις προσδοκίες τους· απλούστατα επειδή η δημιουργός, Τζ. Κ. Ρόουλινγκ, έχει το θράσος να συμμετέχει ως παραγωγός στην οπτικοποίηση του δημιουργήματός της! Πού ξανακούστηκε!

Νομιμοποιημένη τυραννία

Υπό άλλες συνθήκες, κανείς δεν θα έπαιρνε στα σοβαρά μια μάζα κακομαθημένων, που πιστεύουν ότι τα προσωπικά τους συναισθήματα είναι αρκετά για να αποσπάσουν ένα δημιουργό από το έργο ζωής του. Το κακό όμως με τις πολιτισμικά ταραχώδεις εποχές σαν αυτή είναι η ευκολία με την οποία δίνουν στους κακομαθημένους υπόσταση, ορατότητα και κύρος· η ευκολία με την οποία η υστερική γκρίνια ερμηνεύεται ως δόκιμη άποψη, απλώς και μόνον επειδή φοράει ακτιβιστικά αξεσουάρ. Eτσι, δημοφιλή Μέσα του εξωτερικού, με μια ποικιλία ευφάνταστων τίτλων προέβαλαν το αίτημα έξωσης της Ρόουλινγκ από το ίδιο της το franchise ως είδηση – και μάλιστα ισότιμης αξίας με την είδηση της νέας σειράς. Κανονικοποίησαν τον παραλογισμό, σαν να πρόκειται περί επιχειρηματολογίας, δίνοντας με αντιδεοντολογικές αλχημείες στο κακόηθες κουτσομπολιό περιωπή αντικειμενικού γεγονότος. «Οι φαν ανησυχούν ότι η συμμετοχή της Ρόουλινγκ στη νέα σειρά για τον Χάρι Πότερ θα κηλιδώσει το εγχείρημα», «Αντιπαράθεση για την αμφιλεγόμενη συμμετοχή της Ρόουλινγκ στο νέο πρότζεκτ του HBO MAX». Από φόβο για τις επικοινωνιακές εξαλλοσύνες των φανατικών, αλλά και από παιδαριώδη ανάγκη να συμβαδίζουν με τις νέες τάσεις, οι επαγγελματίες του Τύπου μάς εισάγουν ανενδοίαστα στη νέα εποχή της cancel culture: πλέον δεν αρκεί να «ακυρώνονται» τα πρόσωπα που δεν εναρμονίζονται με την κυρίαρχη αφήγηση· πρέπει και να μας διευκολύνουν να οικειοποιούμαστε τη δουλειά τους.

Κατασκευάζοντας εχθρούς

Το πιο εξωφρενικό στοιχείο στη «δίωξη» της Ρόουλινγκ, βέβαια, είναι ότι το παράπτωμα που της χρεώνουν ο διαδικτυακός όχλος και ο διεθνής Τύπος που τον σιγοντάρει, δεν ευσταθεί καν. Η συγγραφέας στιγματίστηκε ως τρανσφοβική, χωρίς να έχει πει τίποτα εναντίον των τρανς ανθρώπων. Διατύπωσε μόνο δύο λελογισμένες απόψεις: Πρώτον, ότι το βιολογικό φύλο είναι πραγματικό και ότι στα πραγματικά του χαρακτηριστικά έχουν θεμελιωθεί ιστορικά τα γυναικεία δικαιώματα· δεύτερον, ότι υπάρχουν όψεις του τρανσακτιβισμού (προσοχή, όχι των τρανς ατόμων, αλλά του ακτιβισμού τους) που βρίσκει επικίνδυνες, όπως, για παράδειγμα, τις οργανωμένες επιθέσεις σε φεμινιστικές συγκεντρώσεις, τη χρήση βίας και τις απειλές εναντίον όσων έχουν ενστάσεις απέναντι στην εξομοίωση του βιολογικού με το κοινωνικό φύλο. Οι λεπτομέρειες, όμως, δεν έχουν σημασία εκεί όπου δεσπόζει ο δογματικός λόγος· η κουλτούρα της ακύρωσης βλέπει μόνο πιστούς και απίστους.

Τα θύματα

Η σειρά θα γυριστεί, θα προβληθεί, ίσως αγαπηθεί κιόλας. Η Τζ. Κ. Ρόουλινγκ θα συνεχίσει να ζει άνετα και προστατευμένα, με την παρακαταθήκη της ακέραιη, παρά τον βρώμικο πόλεμο που δέχεται. Πραγματικά θύματα του δεσποτικού ακτιβισμού είναι οι λιγότερο προνομιούχοι από τη διάσημη συγγραφέα· εκείνοι που, ανυπεράσπιστοι, βλέπουν την πρόσβασή τους στον ελεύθερο λόγο να περιστέλλεται, να τίθεται υπό αίρεση, να μετατρέπεται σε επικίνδυνο σπορ. Αλλά και οι ίδιοι οι διώκτες είναι θύματα των διώξεών τους: οικτρά ανασφαλείς μες στην επιθετικότητά τους, δεν θα μάθουν ποτέ τι θα πει να κερδίζεις μια μάχη με ψυχραιμία και όχι διά της επιβολής.

Ιούλ 21 2023

Oταν τα ρομπότ αρνούνται να υποταχθούν.

ΕΞ ΑΦΟΡΜΗΣ
Μπορεί ένα χολιγουντιανό φιλμ της σειράς να μας βοηθήσει στην αντιμετώπιση των μεγάλων προκλήσεων που μας θέτει η τεχνολογία της τεχνητής νοημοσύνης; 
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
otan-ta-rompot-arnoyntai-na-ypotachthoyn-562384966
Στην ταινία «Μ3GAN» ο επικαιροποιημένος μύθος του Φρανκενστάιν επιστρέφει, αυτή τη φορά στο παιδικό δωμάτιο.
24.04.2023 • 08:37

Μπορεί ένα χολιγουντιανό φιλμ της σειράς να μας βοηθήσει στην αντιμετώπιση των μεγάλων προκλήσεων που μας θέτει η τεχνολογία της τεχνητής νοημοσύνης; Το κοινό και οι κριτικοί της Ελλάδας συμφώνησαν ότι η ταινία «M3GAN» είναι ένα μάλλον αδιάφορο θρίλερ. Αν ωστόσο βάλει κάποιος στην άκρη τα τεχνάσματα της ταινίας τρόμου και το πολυπαιγμένο σενάριο, θα έρθει αντιμέτωπος με μερικά απ’ τα πιο σημαντικά προβλήματα επίτευξης της υπερνοημοσύνης, για δεκαετίες ολόκληρες, τα οποία πρέπει να μην ξεχνάμε.

Μπορεί η ταινία να μην τα διαπραγματεύεται σε βάθος και να μην αντιστέκεται στα θέλγητρα της εντυπωσιοθηρίας, αλλά οι προθέσεις του σκηνοθέτη Τζέραρντ Τζόνστοουν να θέσει μερικά απ’ τα πιο κλασικά προβλήματα της τεχνητής νοημοσύνης στο φορμάτ μιας ποπ εκδοχής μαζικής κουλτούρας, είναι αξιοσημείωτες.

Η μικρή πρωταγωνίστρια της ταινίας χάνει τους γονείς της σε τροχαίο. Μέχρι να αποκτήσουμε αυτο-οδηγούμενα οχήματα, τα οποία θα εξαλείψουν το ανθρώπινο λάθος, η ανθρωπότητα θα συνεχίσει να θρηνεί θύματα στην άσφαλτο. Ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η σύγκρουση από μόνος του είναι δηλωτικός. Το αυτοκίνητο βρίσκεται σε μια συνθήκη που ό,τι κι αν κάνει ο οδηγός, το αποτέλεσμα θα είναι το ίδιο. Η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη, μοιάζει να λέει η ταινία. Είναι δέσμια των συνθηκών. Αυτό πρέπει να το θυμόμαστε πριν προχωρήσουμε με την υπερνοημοσύνη. Την κηδεμονία της μικρής αναλαμβάνει η αδελφή της μητέρας της, μια επιτυχημένη υπάλληλος εταιρείας προηγμένων παιχνιδιών. Oταν η νέα κηδεμόνας καταλαβαίνει ότι η μικρή δυσκολεύεται να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες, της δωρίζει μια δική της εφεύρεση, τη ρομποτική κούκλα M3GAN, η οποία γίνεται η καλύτερή της φίλη. Ο εργοδότης της ενθουσιάζεται και θέλει να βγάλει την κούκλα στην αγορά, καθώς είναι βέβαιος ότι θα κάνει θραύση. Στην ταινία αποκαλύπτεται σκόπιμα η συναισθηματική ανωριμότητα της καινούργιας μαμάς.

Με το ρομπότ δεν λύνει μόνο το πρόβλημα της δουλειάς της, αλλά και το πρόβλημα της γονεϊκότητας. Η ρομποτική κούκλα είναι η λογική συνέχεια της νταντάς-iPad. Σταδιακά, όμως, ανακαλύπτουμε ότι η λύση ήταν παροδική. Η κούκλα-ρομπότ αποκτάει δική της ζωή. Ο επικαιροποιημένος μύθος του Φρανκενστάιν επιστρέφει, αυτή τη φορά στο παιδικό δωμάτιο. Τα εξελιγμένα ρομπότ τεχνητής νοημοσύνης αποκτούν κάποιο είδος συνείδησης, θέλησης και λογικής. Το αποτέλεσμα είναι ότι η M3GAN αρνείται να υποταχθεί.

Oταν πρέπει να παρέμβει ο ανθρώπινος παράγοντας, εκείνη κάνει του κεφαλιού της, βάσει των αρχικών υποδείξεων που έχει λάβει. Αναβιώνει έτσι, για άλλη μια φορά, ο εφιάλτης του HAL στο «2001: η Οδύσσεια του Διαστήματος» του Κιούμπρικ και πραγματώνεται η αγωνία του Στίβεν Χόκινγκ. Η εντολή που έχει πάρει η έξυπνη μηχανή είναι να μεγιστοποιήσει την ικανοποίηση της μικρής και να την προστατεύσει. Oταν η μικρή δέχεται μια απειλή, η M3GAN φτάνει να διαπράξει εγκλήματα. Η ταινία, εκτός των άλλων, διαπραγματεύεται τη λεγόμενη «θεωρία του συνδετήρα». Αν δίναμε σε μια υπερνοημοσύνη τον στόχο να μεγιστοποιήσει την παραγωγή συνδετήρων, η μηχανή θα εκλάμβανε κυριολεκτικά τον σκοπό της και θα εξαντλούσε κάθε πόρο γεμίζοντας τον πλανήτη με συνδετήρες.

Ελπίζει κανείς ότι όταν τεθεί το ζήτημα της κυκλοφορίας στην αγορά τέτοιων μηχανών, τα αντανακλαστικά μας θα είναι ισχυρά.

Επομένως, το να είμαστε σε θέση να τερματίζουμε τη λειτουργία της όταν το κρίνουμε εμείς οι άνθρωποι σωστό, είναι θεμελιώδους σημασίας. Εκτός της αναγκαιότητας να μπορούμε να πατήσουμε το off, η ταινία μάς θυμίζει αυτό που οι ειδήμονες της τεχνητής νοημοσύνης έχουν ονομάσει «πρόβλημα της ευθυγράμμισης». Αν δεν κατορθώσουμε να διδάξουμε στις μηχανές τους δικούς μας ηθικούς κώδικες, τις δικές μας περίπλοκες ηθικές επιταγές, θα βρεθούμε μπροστά από ανάλογες ιστορίες ρομποτικών Μπάρτλεμπι. Ακόμη κι αν βρούμε τρόπο να αντιμετωπίσουμε την άρνηση συμμόρφωσης των μηχανών, όμως, δεν αποκλείεται οι κακόβουλοι να εκμεταλλευτούν κενά ασφαλείας ή και να προχωρήσουν σε δικές τους κατασκευές ανεξέλεγκτων και ανήθικων αυτομάτων.

Το τέλος της M3GAN, ωστόσο, είναι ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο του φιλμ. Ενώ έχουμε ανακουφιστεί απ’ την πορεία της δράσης κι αφού έχει επέλθει η κάθαρση, το τελευταίο κάδρο εστιάζει στη συσκευή εικονικού βοηθού που ζει στην οικογενειακή κουζίνα. Θα μπορούσε να είναι η συσκευή της Amazon, της Apple ή της Google. Η συσκευή αυτή είναι σήμερα εδώ και ήδη γνωρίζει πολλά. Σε λίγο θα γνωρίζει πολύ περισσότερα. Εχει παρακολουθήσει την πλοκή της ιστορίας, ξέρει τα πάντα, ακόμη κι αυτό το κείμενο θα γίνει κάποια στιγμή δικό της κτήμα, γι’ αυτό και ο σκηνοθέτης της αφιερώνει το τελευταίο του πλάνο, λέγοντάς μας ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι ήδη εδώ και διδάσκεται καθημερινά απ’ τους τεράστιους όγκους πληροφοριών που της διαθέτουμε εθελοντικά.

Οι εικονικοί βοηθοί συγκεντρώνουν ένα θησαυρό γνώσης και δεδομένων, με αποτέλεσμα να κάνουν τα μοντέλα της μηχανικής μάθησης όλο και πιο αποτελεσματικά. Το ερώτημα είναι κατά πόσο έχουμε προλάβει να ρυθμίσουμε αυτή την πανίσχυρη τεχνολογία.

Το καταστροφικό σενάριο της M3GAN δεν είναι ακραίο. Οποιος έχει δει τα ρομπότ της Boston Dynamics καταλαβαίνει ότι η δυνατότητα κατασκευής μηχανών σαν τη ρομποτική κούκλα είναι δεδομένη. Μένει να τελειοποιηθεί το λογισμικό. Ελπίζει κανείς ότι όταν τεθεί το ζήτημα της κυκλοφορίας στην αγορά τέτοιων μηχανών, τα αντανακλαστικά μας θα είναι ισχυρά κι ότι θα έχουμε κάνει ήδη τις απαραίτητες προνοητικές κινήσεις. Διαφορετικά, κινδυνεύουμε μια φθηνή ταινία τρόμου να γίνει το κεντρικό μας αφήγημα.

Ιούλ 21 2023

Σαν σήμερα: 23 Απριλίου 1935 – Η έναρξη της δίκης του Ελ. Βενιζέλου και των συγκατηγορούμενών του για το Κίνημα της 1ης Μαρτίου.

Ιστορία

san-simera-23-aprilioy-1935-i-enarxi-tis-dikis-toy-el-venizeloy-kai-ton-sygkatigoroymenon-toy-gia-to-kinima-tis-1is-martioy-56237851323.04.2023 • 07:30

Στις 23 Απριλίου 1935 άρχισε η δίκη του Ελευθέριου Βενιζέλου και των υπόλοιπων συγκατηγορούμενων πολιτικών αρχηγών για τη συμμετοχή τους στο Κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935. Το Κίνημα αυτό αποτέλεσε την τελευταία δυναμική προσπάθεια των βενιζελικών να επανέλθουν στην εξουσία και να ενισχύσουν τα ερείσματά τους στον κρατικό μηχανισμό και το στράτευμα. Την πολιτική ηγεσία του κινήματος ανέλαβαν πολιτικοί του βενιζελικού χώρου, στους οποίους συγκαταλεγόταν και ο ίδιος ο Ελ. Βενιζέλος καθώς και ο αυτοεξόριστος στο Παρίσι μετά το Κίνημα του 1933 Νικόλαος Πλαστήρας. «Το από πολλού εξαγγελλόμενον Βενιζελοπλαστηρικόν κίνημα εξεδηλώθη χθες και οι βενιζελοπλαστηρικοί με τας δημοκρατικάς οργανώσεις αυτών τας οποίας ίδρυσαν προς τον σκοπόν αυτόν αιματοκύλισαν ακόμη μίαν φοράν την Ελλάδα, αποπειραθέντες να καταλύσουν το νόμιμον αυτό καθεστώς της γαλήνης, της ησυχίας και της αναδιοργανώσεως, το οποίον κατόπιν τόσων μόχθων και τόσων αγώνων απέκτησεν ο ελληνικός λαός», έγραφε η «Καθημερινή» της 2ας Μαρτίου υποστηρίζοντας ανοιχτά την κυβέρνηση υπό τον Παναγή Τσαλδάρη.

Οι κινηματίες δικαιολόγησαν την εκδήλωση του κινήματος διακηρύσσοντας ότι σκοπός τους ήταν να προλάβουν την παλινόρθωση της μοναρχίας, προσπαθώντας να πείσουν την κοινή γνώμη ότι η Αβασίλευτη Δημοκρατία διέτρεχε άμεσο κίνδυνο. Οι συνέπειες του κινήματος βέβαια ήταν εκ διαμέτρου αντίθετες με τις επιδιώξεις τους: πραγματοποιήθηκαν μεγάλες εκκαθαρίσεις στο στράτευμα και τέθηκε σε κίνηση η διαδικασία για την παλινόρθωση της μοναρχίας. Μέχρι τις 14 Μαΐου παραπέμφθηκαν σε δίκη 1.130 στρατιωτικοί και πολίτες, εκ των οποίων καταδικάστηκαν σε θάνατο οι 60 και σε ισόβια φυλάκιση οι 57. Βέβαια, η καταδίκη σε θάνατο εφαρμόστηκε μόνον στον επίλαρχο Σταμάτιο Βολάνη, τον αντιστράτηγο Αναστάσιο Παπούλα και τον υποστράτηγο Μιλτιάδη Κοιμήση.

Όπως έγραψε η «Καθημερινή» της 24ης Απριλίου, το έκτακτο Στρατοδικείο για τους πολιτικούς αρχηγούς αποτελούνταν «εκ των κ.κ. Σακελλαρίου υποναυάρχου ως προέδρου, Καβράκου συν/χου του πεζικού, Στάη συν/χου του πυροβολικού, Φίλη συν/χου του ιππικού και Στεργιοπούλου αντισυνταγμ. του μηχανικού ως μελών. Την έδραν του κυβερνητικού επιτρόπου κατέχει ο συνταγματάρχης του μηχανικού κ. Στρίμπερ. Συμπράττων κυβ. επίτροπος είνε ο δικαστ. σύμβουλος κ. Σταματόπουλος. Γραμματεύς του Στρατοδικείου ωρίσθη ο κ. Δρουλίσκος, φρούραρχος δε ο ταγματάρχης κ. Κατσίχτης». Από τη δίκη απουσίαζαν -μεταξύ άλλων- οι δύο ηγετικές μορφές του κινήματος, ο Ελ. Βενιζέλος και ο Νικ. Πλαστήρας, οι οποίοι και καταδικάστηκαν ερήμην σε θάνατο.

Προσπαθώντας να εκκαθαρίσει τον κρατικό μηχανισμό από τους βενιζελικούς, την 1η Απριλίου η κυβέρνηση Τσαλδάρη προέβη στην κατάργηση της Γερουσίας και στην άρση των εγγυήσεων για τους δικαστικούς και τους δημοσίους υπαλλήλους. Σχολιάζοντας την εκκαθάριση του δημοσίου από τους υποστηρικτές του βενιζελισμού, η «Καθημερινή» ανέφερε στο κεντρικό της άρθρο στις 5 Μαΐου: «Πρέπει να τελειώνωμεν. Αφ’ ης πέραν παντός δρόμου υποδειχθέντος προεκρίθη ο φέρων προς την κοινοβουλευτικήν ομαλότητα, πρέπει πλέον εις τον δρόμον αυτόν να εισέλθωμεν γρήγορα και να τον βαδίσωμεν με βήμα ταχύ. Αι Επιτροπαί των Εκκαθαρίσεων, τα Στρατοδικεία, αι Ανακρίσεις, τα Πειθαρχικά Συμβούλια και αυτοί ακόμη – ας μας επιτραπή η ανομοιογενής προσθήκη – αυτοί οι Συνδυασμοί, πρέπει να τελειώνουν τας εργασίας των, να κλείουν, ν’ αναγγέλλωνται και να τελειώνωμεν. Διότι δύο ήδη μήνας μετά την καταστολήν του Κινήματος το Κράτος ολόκληρον ζη ακόμη εν επαναστάσει και την επανάστασίν του αυτήν ζουν ακόμη όλαι αι διοικήσεις, όλαι αι υπηρεσίαι, όλοι οι κλάδοι, ολόκληρος η δημόσια ζωή και αυτός ακόμη ο πολιτευόμενος κόσμος της χώρας, ο οποίος δεν γνωρίζει αν θα γίνουν, πότε θα γίνουν και αν τον ενδιαφέρουν προσωπικώς αι εκλογαί».

Μέσα σε έντονα φορτισμένο πολιτικό κλίμα, τα βενιζελικά κόμματα απείχαν από τις εκλογές της 9ης Ιουνίου 1935. Τη συντριπτική πλειοψηφία των εδρών της νέας Βουλής εξασφάλισε το Λαϊκό Κόμμα, το οποίο συνεργάστηκε με το Εθνικό Ριζοσπαστικό Κόμμα, ενώ το ΚΚΕ έλαβε σχεδόν το 10% των ψήφων του εκλογικού σώματος.

Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Θανάσης Συροπλάκης

Σαν σήμερα: 23 Απριλίου 1935 – Η έναρξη της δίκης του Ελ. Βενιζέλου και των συγκατηγορούμενών του για το Κίνημα της 1ης Μαρτίου-1
Όροι χρήσης blogs.sch.gr | Δήλωση προσβασιμότητας
Αλλαγή μεγέθους γραμματοσειράς
Αντίθεση
Accessibility by WAH