Άρθρο Χαρίδημου Τσούκα στην «Κ»:
Μνήμη π. Δοσίθεου Κανέλλου (1936-2023)
«Καμία ευφυΐα, όσο κριτική ή πρωτότυπη, δεν μπορεί να λειτουργήσει έξω από ένα πλαίσιο εμπιστοσύνης»
ΜΑΪΚΛ ΠΟΛΑΝΙ
«Αν κάποιος ζει διαφορετικά, μιλάει διαφορετικά»
ΛΟΥΝΤΒΙΧ ΒΙΤΓΚΕΝΣΤΑΪΝ
Εχοντας μεταφέρει ενάμιση μήνα νωρίτερα τη χριστουγεννιάτικη ατμόσφαιρα, το τηλεοπτικό εμπορικό μήνυμα διαφημίζει λαμπιόνια. Με φόντο το σκοτάδι, μια πορεία παιδιών διασχίζει χιονισμένα βουνά, καμένα δάση και σκοτεινές λίμνες, μεταφέροντας συστοιχία από αναμμένα λαμπιόνια. Σταθερό μοτίβο της αφήγησης είναι το φως και οι συνδηλώσεις του – χαρά, ελπίδα, αγάπη. Η πορεία τελειώνει όταν, σε χιονισμένο βουνό, συναντάει τον Αϊ-Βασίλη, ο οποίος, παραλαμβάνοντας από τα παιδιά ένα αναμμένο λαμπιόνι, αποφαίνεται με κρυπτική τρυφερότητα: «Βλέπω πιστεύεις. Να θυμάσαι: αν ένας δεν πιστεύει, κανένας δεν πιστεύει». Για να το αποδείξει, σβήνει το λαμπιόνι του και όλα σβήνουν. Το ανάβει και όλα ανάβουν. Τα παιδιά μαγεύονται!
Η κρίσιμη έννοια είναι «πιστεύω». Αν το νόημά της είναι η διατήρηση της μαγείας, τότε, ναι, αν ένας δεν πιστεύει κανένας δεν πιστεύει. Το γνωρίζουμε από οικογενειακές τελετουργίες. Τα δώρα του Αη Βασίλη έχουν νόημα όσο τα παιδιά πιστεύουν σε αυτόν. Αν έστω κι ένας τους σπείρει την αμφιβολία για την ύπαρξή του, ο μύθος κινδυνεύει.
Η διαφήμιση υποδηλώνει ένα γενικότερο μοτίβο πρόσληψης της πραγματικότητας: η αντίληψή μας για το τι συμβαίνει γύρω μας βασίζεται, εν μέρει, στην άκριτη πρόσληψη του φαινομένου στο οποίο μετέχουμε. Ο γιατρός θεραπεύει, η δασκάλα διδάσκει, το ζευγάρι φλερτάρει, ο χιουμορίστας αστειεύεται – όλα γίνονται, κατ’ αρχήν, με αυτονόητο, προφανή τρόπο. Η δασκάλα, στην τάξη, δεν αναρωτιέται τι κάνει – διδάσκει· το φλερτ το αισθανόμαστε, δεν δηλώνεται ως τέτοιο· με το καλό αστείο γελάμε αυθόρμητα, δεν χρειαζόμαστε υπενθύμιση. Εν ολίγοις προσλαμβάνουμε την πραγματικότητα άμεσα. Η πρόσληψη αυτή προϋποθέτει την πίστη – έναν τρόπο άκριτης μετοχής στην πραγματικότητα.
Ο σπάνιας ευρυμάθειας στοχαστής Μάικλ Πολάνι (γιατρός, διακεκριμένος χημικός και πρωτότυπος φιλόσοφος) κατέδειξε τα «άρρητα» προαπαιτούμενα της γνώσης – κάθε είδους γνώσης. Εμπνεόμενος από τον Ιερό Αυγουστίνο («αν δεν πιστέψεις δεν θα καταλάβεις»), ο Πολάνι, καθολικός χριστιανός ο ίδιος, ανέλυσε διεξοδικά ότι η πίστη βρίσκεται στην καρδιά κάθε διαδικασίας γνώσης.
Οταν διατυπώνουμε έναν γνωσιακό ισχυρισμό (π.χ. «το εμβόλιο είναι 90% αποτελεσματικό») ή διεκπεραιώνουμε μια δραστηριότητα που εμπεριέχει γνώση (π.χ. ομιλία, οδήγηση), εστιάζουμε την προσοχή μας σε αυτό που κάνουμε, έχοντας, συγχρόνως, «άρρητη» (άκριτη) επίγνωση των «υποβοηθητικών στοιχείων» χάρη στα οποία η εστίασή μας είναι εφικτή. Τα «υποβοηθητικά στοιχεία» είναι ουσιωδώς «απροσδιόριστα»· τα μαθαίνουμε, χωρίς να ξέρουμε ακριβώς τι και πώς, μέσω της μετοχής μας στην κοινότητα.
Λίγες, απλές επισημάνσεις που φέρνει η πείρα της μακρόχρονης διδασκαλίας και ενασχόλησης με το μάθημα της Έκθεσης στο Λύκειο. Πέρα από αυτές, ίσως σας συνεπάρει και λίγο η δική μας αισιοδοξία πως μπορούμε τελικά να ξεπεράσουμε την «καταδίκη» της τυποποίησης και της ρητορείας των Πανελλαδικών ώστε το μάθημα να γίνει η αφορμή για να αγαπηθεί ξανά το σχολείο από τους εφήβους μαθητές και μαθήτριές μας.
