Α’. Η ΦΥΣΙΚΗ ΡΗΤΟΡΕΙΑ
Έμφυτο χάρισμα του λόγου: κάποιος άνθρωπος διαθέτει φυσική ευγλωττία με την οποία μπορεί εύκολα να γοητεύσει και να πείσει.
Στα ομηρικά έπη
Ο Όμηρος θεωρεί την ευγλωττία σπάνιο θεϊκό χάρισμα όπως είναι η ομορφιά και η σύνεση.
Ο ιδανικός ήρωας έπρεπε να διαπρέπει με τον λόγο στην αγορά όπως με τα ανδραγαθήματα στον πόλεμο, να είναι δηλαδή μύθων τε ῥητήρ ἔργων τε πρηκτήρ (Ἰλ. I, 443). Η Ομηρική «ἀγορή» (η συνέλευση) είναι «κυδιάνειρα», δοξάζει δηλαδή τους άνδρες όπως και η μάχη.
Παράδειγματα:
- ο γηραιός Νέστωρ, ο «λιγύς Πυλίων ἀγορητής, τοῦ καὶ ἀπὸ γλώσσης μέλιτος γλυκίων ῥέεν αὐδή» (που απ’ τη γλώσσα του έτρεχε η φωνή γλυκύτερη απ’ το μέλι). Ἰλ. Α, 248-249
- ο ασήμαντος Θερσίτης τον οποίον γελοιογραφεί ο Όμηρος στο Β της Ιλιάδος (στ. 212-277).
Από τον Νέστορα στον Περικλή
Στην ποίηση: ο Σόλων και ο Πίνδαρος
Στα ιστορικά έργα: σε αγορεύσεις ιστορικών προσώπων στο έργο του Ηροδότου.
Το δημοκρατικό πολίτευμα ως κύριος παράγοντας καλλιέργειας της έμφυτης ρητορικής ικανότητας:
η «ἰσηγορία» (ισότητα στο δικαίωμα του λόγου), έδωσε τη δυνατότητα σε πολλούς να αξιοποιήσουν το φυσικό τους τάλαντο.
Σπουδαίοι φυσικοί ρήτορες:
- ο Θεμιστοκλής
- ο Περικλής (σχέση με τους σοφιστές → ίσως είχε και κάποιες θεωρητικές γνώσεις ρητορικής τεχνικής)
Β’. Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗΣ ΡΗΤΟΡΕΙΑΣ
Διαφορά μεταξύ φυσικής ευγλωττίας και συστηματικής ρητορικής→ απαιτεί ακριβή γνώση των κανόνων («ἐπιστήμην») και άσκηση («μελέτην»).
Σικελία μετά το 466 π.Χ.: κατάλυση των τυραννικών → επικράτηση των δημοκρατικών πολιτευμάτων → αστικές δίκες για την ανάκτηση περιουσιών που είχαν σφετερισθεί οι τύραννοι → ανάπτυξη της δικανικής ρητορείας.
Ο Συρακόσιος Κόραξ και ο επίσης Συρακόσιος μαθητής του Τ(ε)ισίας :
- προχώρησαν στη διαίρεση του ρητορικού λόγου σε μέρη
- και στη χρήση των «εικότων», των πιθανών δηλ. λογικών επιχειρημάτων, στην υποστήριξη των δικαστικών υποθέσεων.
- Συγγραφή (μάλλον από τον Τισία) του πρώτου εγχειριδίου ρητορικής με τον τίτλο «Τέχνη».
- «Τέχνη» προφανώς χαρακτηρίζεται η ρητορική, κάτι που θα αμφισβητήσει αργότερα η αυστηρή Πλατωνική κριτική.
Γ’. ΡΗΤΟΡΕΙΑ ΚΑΙ ΣΟΦΙΣΤΙΚΗ
Η Αθήνα από τα μέσα περίπου του 5ου αιώνα π.Χ γίνεται το επίκεντρό της ρητορικής.
Αίτια:
- Το δημοκρατικό πολίτευμα και οι λαϊκές συνελεύσεις και τα δικαστήρια.
- Ο χαρακτήρας των Αθηναίων: πολυλόγοι και φιλόλογοι.
- Το μέγεθος της πόλεως
- Οι σοφιστές, περιφερόμενοι διδάσκαλοι ανώτερης παιδείας. Πολλοί απ’ αυτούς, όπως ο Πρωταγόρας και ο Πρόδικος, εδίδασκαν κάποια στοιχεία Γραμματικής και τεχνικής του λόγου.
Ο Γοργίας ο Λεοντίνος που έφθασε στην Αθήνα το 427 π.Χ. άσκησε ιδιαίτερη επίδραση στην εξέλιξη της ρητορικής, αφού
- καλλιέργησε την πολιτική και ιδιαίτερα την επιδεικτική ρητορεία.
- μελέτησε τη σημασία που έχει η τρέχουσα πολιτική, κοινωνική και ψυχολογική συγκυρία, η κατάλληλη δηλ. για κάθε λόγο περίσταση, ο «καιρός».
Η ρητορική του, με τα λεγόμενα «γοργίεια» σχήματα, είχε σκοπό να καταπλήξει και να γοητεύσει προσεγγίζοντας τα όρια του ποιητικού λόγου.
Η κριτική που ασκήθηκε στη ρητορική κυρίως από τον Πλάτωνα στους διάλογους του «Γοργίας» και «Φαῖδρος», είχε ως βάση την επίδραση που άσκησαν σε αυτή οι σοφιστές.
Κύρια σημεία:
- ο Γοργίας, όπως και οι περισσότεροι σοφιστές, αρνείται ότι υπάρχει αντικειμενική γνώση και επομένως αντικειμενική αλήθεια και ηθική.
- Ο Πρωταγόρας είχε διατυπώσει την άποψη ότι για κάθε ζήτημα υπάρχουν δύο λόγοι (απόψεις) αντίθετοι μεταξύ τους με την απαίτηση να είναι και οι δύο συγχρόνως εξίσου αληθινοί («δισσοί λόγοι»).
- Η ρητορική δεν στοχεύει στα αληθινά και τα δίκαια, στα «εἰκότα», δηλαδή τα πιθανά, τα αληθοφανή, φθάνει να συμφέρουν τον ρήτορα ή τον πελάτη του.
Αποτέλεσμα: οι μαθητές των σοφιστών χρησιμοποίησαν τη γνώση της ρητορικής για να στρεψοδικούν στα δικαστήρια και να δημαγωγούν στις συνελεύσεις.
Ο Πλάτων
- αρνείται να χαρακτηρίσει επιστήμη ή τέχνη τη ρητορική,
- πιστεύει ότι είναι απλώς μια εμπειρία, μια ικανότητα, ένα όργανο μόνον απάτης, αφού ο ρήτορας δεν έχει γνώση («ἐπιστήμην»), αλλά γνώμη μονάχα («δόξαν») για το θέμα με το οποίο τυχόν ασχολείται.
Η απάντηση του Ισοκράτη:
- επικρίνει βέβαια τα τεχνάσματα των επαγγελματιών της ρητορικής,
- τονίζει την παιδευτική αξία της διδασκαλίας της η οποία στηριγμένη στην πείρα της πραγματικότητας, μπορεί να επιτύχει στην πράξη ένα ευρύτερο παιδευτικό αποτέλεσμα.
- Αυτή τη γενική πνευματική καλλιέργεια, την αγωγή που έχει πρακτικούς πολιτικούς στόχους, καταρτίζοντας ανθρώπους της δράσεως, ο Ισοκράτης την ονομάζει «φιλοσοφίαν».
Ε’. ΤΑ ΕΙΔΗ TOΥ ΑΤΤΙΚΟΥ ΡΗΤΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ
| ΕΙΔΗ | Συμβουλευτικοί | Δικανικοί | Επιδεικτικοί (πανηγυρικοί – επιτάφιοι).
|
| Ορισμός | Είναι λόγοι πολιτικοί που εκφωνούνται στις συνελεύσεις του λαού. | Είναι οι εκφωνούμενοι στα δικαστήρια (κατηγορίες ή απολογίες ) και αφορούν πράξεις που τελέστηκαν στο παρελθόν. | Είναι οι εκφωνούμενοι σε διάφορες εορτές και συγκεντρώσεις. |
| Σκοπός | Μ’ αυτούς παρέχονται συμβουλές για το μέλλον. Ο ρήτορας προτρέπει ή αποτρέπει τον λαό με σκοπό την επίτευξη του συμφέροντος ή την αποφυγή πολιτικών σφαλμάτων.
|
Έχουν σκοπό την απόδειξη της ενοχής ή της αθωότητας του κατηγορουμένου με βάση τον νόμο και το αίσθημα του δικαίου.
|
Με αυτούς εγκωμιάζονται ή επικρίνονται πράξεις και πρόσωπα του παρόντος Ο ρήτορας ζητεί συγχρόνως να επιδείξει τη ρητορική του δεινότητα, υπηρετώντας συχνά και κάποιες πολιτικές σκοπιμότητες. |
| Τόπος όπου εκφωνούνται | Στην Αθήνα οι πολιτικές αγορεύσεις γίνονταν ενώπιον της Εκκλησίας του Δήμου. | Εκφωνούνται στο αρχαιότερο δικαστήριο στην Αθήνα, τον Άρειο Πάγο,
στη Βουλή ή και στην Εκκλησία του Δήμου. Το κυριότερο όμως δικαστήριο του Αθηναϊκού κράτους ήταν η Ηλιαία. |
Οι επιτάφιοι λόγοι εκφωνούνται στο δημόσιο «σήμα» (νεκροταφείο) στον Κεραμεικό, όπου τιμητικά θάπτονταν οι νεκροί των πολέμων. Οι πανηγυρικοί στον χώρο όπου επιτελούνταν γιορτές ή τελετές.
|
| Σημαντικότερος ρήτορας | ο Δημοσθένης | ο Λυσίας | ο Ισοκράτης |
Εκκλησία του Δήμου
- Αποφάσιζε για τα πιο σοβαρά θέματα του κράτους, όπως η κήρυξη πολέμου, η υπογραφή ειρήνης, η σύναψη και διάλυση συμμαχιών, η ψήφιση νόμων, τα δημόσια οικονομικά κ.λπ.
- Δικαίωμα λόγου και ψήφου είχαν σ’ αυτήν όλοι οι γνήσιοι Αθηναίοι πολίτες από το εικοστό έτος της ηλικίας τους.
- Η Εκκλησία συνεδρίαζε κανονικά σαράντα φορές τον χρόνο, αλλά και εκτάκτως, όταν το καλούσαν οι περιστάσεις.
- Χώρος των συνεδριάσεων ήταν συνήθως η Πνύκα και κάποτε η Αγορά ή το θέατρο του Διονύσου.
- Μετά τις αγορεύσεις αποφάσιζαν ψηφίζοντας συνήθως με ανάταση των χεριών («χειροτονία»).
- Οι ρήτορες είχαν απόλυτη ελευθερία συμβουλής και μεγάλη επιρροή στην πολιτική ζωή, ακόμη και αν δεν ασκούσαν δημόσιο λειτούργημα.
Η Ηλιαία:
- ένα δικαστήριο ενόρκων, του οποίου μέλη μπορούσαν να γίνουν, μετά από κλήρωση, όλοι οι άνω των τριάντα ετών γνήσιοι Αθηναίοι πολίτες.
- Την Ηλιαία αποτελούσαν 6.000 δικαστές («Ἡλιασταί») από τους οποίους οι 1000 ήσαν αναπληρωματικοί. Το δικαστήριο δίκαζε σε τμήματα των 201, 401, 501, κ.λπ. δικαστών ανάλογα με τη σοβαρότητα της δίκης. Ο περιττός αριθμός απέκλειε την περίπτωση ισοψηφίας.
- Οι δικαστές ελάμβαναν ως δικαστική αποζημίωση 2-3 οβολούς κατά δικάσιμη ημέρα.
- Ο χρόνος των αγορεύσεων περιοριζόταν από ένα υδραυλικό χρονόμετρο, την «κλεψύδρα».
- Η ψηφοφορία ήταν μυστική.
Οι λογογράφοι
- Αυτοί ήσαν έμπειροι δικανικοί ρήτορες που, με το αζημίωτο φυσικά, έγραφαν τα κείμενα των λόγων τα οποία ήσαν υποχρεωμένοι οι διάδικοι να αποστηθίσουν και να απαγγείλουν στο δικαστήριο.
- έπρεπε να γνωρίζουν όχι μόνον τους νόμους, αλλά και την ψυχολογία των λαϊκών δικαστών, οι οποίοι ήταν απλοϊκοί Αθηναίοι πολίτες χωρίς νομικές γνώσεις, ώστε να τους επηρεάζουν προς το συμφέρον των πελατών τους.
ΣΤ’. ΤΑ ΜΕΡΗ TOΥ ΡΗΤΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ
| ΤΑ ΜΕΡΗ TOΥ ΡΗΤΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ | Θέση στον ρητορικό λόγο | Περιεχόμενο – χαρακτηριστικά
|
Σκοπός
|
| Προοίμιον
Πρόθεσις |
στην αρχή του ρητορικού λόγου | Ενημέρωση του ακροατή επί του θέματος | να εξασφαλίσει την εύνοια και την προσοχή του ακροατή |
| μετά το προοίμιο | σύντομη έκθεση του θέματος.
|
||
| Διήγησις | Αποτελεί το πρώτο τμήμα του κύριου μέρους του λόγου
κυρίως και όχι πάντοτε στους δικανικούς λόγους, σπανίως δε στους συμβουλευτικούς. |
· εκθέτει τα σχετικά με το θέμα γεγονότα τα οποία κρίνει ότι είναι άγνωστα στον ακροατή είτε ανεπαρκώς ή εσφαλμένως γνωστά.
· σαφήνεια και πειστικότητά |
· τονίζει τα ευνοϊκά στοιχεία, μειώνει τη σημασία όσων είναι ασύμφορα για την υπόθεση
· προβάλλει τη χρηστότητα του ήθους του ή την κακοήθεια του αντιπάλου.
|
| Πίστις (απόδειξη) | το ουσιαστικότερο μέρος του ρητορικού λόγου | Παρατίθενται
οι αποδείξεις: άτεχνες (αντικειμενικά πειστήρια που δεν οφείλονται στην τεχνική δεξιότητα του ρήτορα) έντεχνες (εκείνες που ο ίδιος ο ρήτορας επινοεί) |
Να πεισθεί το ακροατήριο:
«πειθούς δημιουργός» ή ως τέχνη «του ἰδεῖν τὰ ὑπάρχοντα πιθανὰ περὶ ἕκαστον» (δηλ. τα πειστικά επιχειρήματα για κάθε ζήτημα). |
| Επίλογος | Στο τέλος του λόγου | συντομότατη ανακεφαλαίωση των βασικών θέσεων του λόγου | η ανάμνηση, και η παθοποιία που καταλήγει σε προτροπή ή αποτροπή. |
Έντεχνες αποδείξεις είναι εκείνες που ο ίδιος ο ρήτορας επινοεί.
Αυτές είναι:
- Τα ενθυμήματα:
- βραχυλογικοί συνήθως συλλογισμοί οι οποίοι, δίδουν συνήθως πιθανά, αλλά και ασφαλή κάποτε συμπεράσματα, με βάση τα γεγονότα στα οποία στηρίζονται.
- Η βραχυλογία του ενθυμήματος υπηρετεί την κομψότητα του λόγου, την οικονομία του χρόνου και δεν εκνευρίζει τον ακροατή.
- Τα ενθυμήματα στηρίζονται σε γενικά παραδεκτές απόψεις και τρόπους σκέψεως που ονομάζονται «κοινοί τόποι» (κοινόχρηστα επιχειρήματα).
- Τα παραδείγματα. Είναι ιστορικά (πραγματικά) ή πλαστά (παραβολές). Είναι βέβαια ενδείξεις μόνον. Η αποδεικτική τους αξία στηρίζεται στην ομοιότητα ή την αναλογία προς αυτό που ζητείται να αποδειχθεί.
- Οι γνώμες. Είναι αποφθέγματα για ζητήματα γενικού χαρακτήρα. Η αποδεικτική τους αξία εξαρτάται από τον βαθμό που αναγνωρίζονται γενικώς ως ορθές ή από το κύρος αυτού που τις έχει διατυπώσει.
- Τα ήθη.
- Ήθος του ρήτορα: προβάλλει την εικόνα του ως έντιμου ανθρώπου και πολίτη, οι λόγοι του γίνονται έτσι πειστικότεροι, αφού είναι λογικό οι άνθρωποι να εμπιστεύονται τους φρόνιμους και ενάρετους.
- Ήθος του αντιπάλου: προσπαθεί να μειώσει ηθικά τον αντίπαλο και έτσι να εξουδετερώσει την πειστικότητα των επιχειρημάτων του.
- Ήθος του ακροατή: φροντίζει να γίνει συμπαθής στους ακροατές επαινώντας π.χ. τους προγόνους των, κολακεύοντας αυτούς τους ίδιους ή δικαιολογώντας τα λάθη και τις αδυναμίες τους.
Αυτή η ηθοποιία (ρήτορα, αντιπάλου, ακροατή) ασκούσε μεγάλη επίδραση στο ακροατήριο και απαντάται σε όλα τα μέρη του ρητορικού λόγου.
- Τα πάθη.
ο ρήτορας, προσπαθεί να διεγείρει στις ψυχές των ακροατών του τα πάθη (τα συναισθήματα) που τον συμφέρουν ή να μεταγγίσει τα πάθη που κυριαρχούν στη δική του ψυχή, δηλ. οργή, φιλία, μίσος, φόβο, οίκτο, ντροπή, φθόνο κ.λπ. (παθοποιία).
Το 1908 η νεοτουρκική επανάσταση σηματοδότησε νέα εποχή για την Οθωμανική Αυτοκρατορία και για τον ελληνισμό που ζούσε στην επικράτειά της. Οι βουλευτικές εκλογές έφεραν τους προξένους στο επίκεντρο των πολιτικών δρώμενων. Από τις προξενικές αναφορές μπορεί να παρακολουθήσει κανείς πτυχές των διεργασιών για την εκλογή Ελλήνων βουλευτών από τη Σμύρνη στην οθωμανική βουλή, διαπραγματεύσεις, διαφοροποιήσεις αλλά και αντιπαλότητες στο πλαίσιο της ίδιας της ελληνικής κοινότητας. Αποκαλυπτικές είναι οι αναφορές του γενικού προξένου Αρμάνδου Ποτέν, ο οποίος κλήθηκε να διαχειριστεί τις πολιτικές αντιπαραθέσεις αλλά και τον ανελέητο εμπορικό αποκλεισμό που επιβλήθηκε από τους νεότουρκους στο ελληνικό εμπόριο και στους Ελληνες πολίτες εξαιτίας του Κρητικού Ζητήματος από το 1909 μέχρι το 1911.
Φαντάζομαι ότι το πιο συχνό ερώτημα που της απευθύνουν είναι το «τι κάνουμε;». «Πράγματι», μου απαντά, «η αλήθεια είναι όμως ότι υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορούμε να κάνουμε για να το αποτρέψουμε, να το μετριάσουμε όταν συμβεί, και να είμαστε έτοιμοι γι’ αυτό. Σε ατομικό επίπεδο πρέπει να μειώσουμε την εξάρτησή μας από το διαδίκτυο. Όταν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε τον οδηγό επιβίωσης για καιρούς έκτακτης ανάγκης, κάποιοι γελούσαν. Κι εγώ, πριν από την έρευνα για το βιβλίο, ήμουν αρκετά σκεπτική. Τώρα όμως έχω φροντίσει να είμαι προετοιμασμένη, έχω για παράδειγμα πάντα μετρητά στο σπίτι. Η κατάρρευση του διαδικτύου έχει συμβεί, και θα ξανασυμβεί. Αυτό είναι βέβαιο. Κάθε μέρα γινόμαστε όλο και πιο ευάλωτοι απέναντι σε ένα τέτοιο κατακλυσμιαίο γεγονός. Την επόμενη φορά πρέπει να είμαστε πιο έτοιμοι.
