Οικονομικές κρίσεις, κοινωνικές δυσπραγίες και δημοσιονομικές δυσκολίες στο Βυζαντινό Κράτος:Εκκλησία, κράτος και αστικές γαίες Της Αμαλίας Κ. Ηλιάδη*

Οικονομικές κρίσεις, κοινωνικές δυσπραγίες και δημοσιονομικές δυσκολίες στο Βυζαντινό Κράτος:Εκκλησία, κράτος και αστικές γαίες

Της Αμαλίας Κ. Ηλιάδη*

 «Σύνοψη οικονομικής ιστορίας της Βυζαντινής αυτοκρατορίας»

Περιεχόμενα:

Τα δημοσιονομικά πλαίσια

Τα κύρια στοιχεία της κρίσεως

Η άμεση φορολογία

Η έμμεση φορολογία

Διάφορα τέλη – δικαιώματα

Η αναδιοργάνωση τους κράτους από τους Κομνηνούς

Οι σκοτεινοί χρόνοι του Βυζαντίου

Α) Τα στρατιωτικά κτήματα

Β) Τα ιδιωτικά κτήματα

1)    Τα δημοσιονομικά πλαίσια

Τα μέτρα του Διοκλητιανού και στη συνέχεια του Μεγάλου Κωνσταντίνου για τη θεραπεία της οικονομικής κρίσεως του 3ου αι., είχαν δημοσιονομικό κυρίως χαρακτήρα: πρόκειται για νομισματικές και φορολογικές ιδιαίτερα μεταρρυθμίσεις. Το περιεχόμενο και οι μηχανισμοί του φορολογικού συστήματος και οι συνέπειες τους στις δομές όλων των τομέων της οικονομίας ήταν τέτοιες, ώστε ανοίγουν μια νέα ιστορική περίοδο, κατά την οποία ο κρατικός παρεμβατισμός αποτελεί έναν από τους κυριότερους παράγοντες της οικονομικής εξέλιξης της αυτοκρατορίας.

Το φορολογικό σύστημα του Διοκλητιανού έχει χωρίς αμφιβολία τις ρίζες του στη γενική κρίση και ιδιαίτερα στη δημοσιονομική αναρχία του 3ουαι. Πρόκειται για μια περίοδο κατά την οποία τα έξοδα του κράτους αυξάνονται συνεχώς, ενώ τα έσοδα του ελαττώνονται. Πράγματι, με την ίδρυση πολλών διοικητικών περιφερειακών μονάδων (επαρχίες, διοικήσεις) και τον πολύπλοκο χαρακτήρα των υπηρεσιών της κεντρικής διοικήσεως και της αυτοκρατορικής αυλής, οι απαραίτητες στρατιές των υπάλληλων γίνονται πολυπληθέστερες. Η άμυνα της αυτοκρατορίας, που απειλείται από παντού από τις βαρβαρικές επιδρομές, επιβάλλει την τεράστια αύξηση του στρατού, στηρίζεται όλο και περισσότερο στο μισθοφορικό σύστημα (υπολογίζεται ότι ο αριθμός διπλασιάζεται σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο). Τα οχυρωματικά έργα πολλαπλασιάζονται επίσης. Η διπλωματία της αυτοκρατορίας απέναντι στους απειλητικούς γείτονες στηρίζεται συχνά στην καταβολή μεγάλων χρηματικών ποσών με τη μορφή δώρων ή περιοδικών παροχών. Αντίθετα, η γενική κρίση, με την ελάττωση του πληθυσμού, κυρίως της υπαίθρου, την πτώση της παραγωγής, τον καλπάζοντα πληθωρισμό και τον εξευτελισμό του νομίσματος, τείνει να εξαφανίσει τα έσοδα του κράτους. Σ’ αυτή την κατάσταση αποσκοπεί να αντιδράσει η δημοσιονομική πολιτική του Διοκλητιανού.

2) Τα κύρια στοιχεία της κρίσεως

Με ελάχιστες εξαιρέσεις, η περίοδος, η οποία ακολουθεί τον θάνατο του Ιουστινιανού Α΄ (565) και ως την άνοδο του Λέοντος Γ΄ (717), χαρακτηρίζεται από την πολιτική αστάθεια και ανώμαλη ταραγμένη πολιτική ζωή. Χωρίς αμφιβολία , η πολιτική κατάσταση της αυτοκρατορίας καθρεφτίζει μια έντονη κοινωνική ανισορροπία. Στη διάρκεια ενάμιση αιώνα δεκαπέντε αυτοκράτορες εναλλάσσονται στον θρόνο. Από αυτούς, μόνο οι πέντε ανεβαίνουν στον θρόνο μετά από τον φυσικό θάνατο του προηγούμενου αυτοκράτορα. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, η αυτοκρατορική αλλαγή ήταν αποτέλεσμα στρατιωτικών κινημάτων. Από τους δέκα αυτοκράτορες, οι έξι εκτελέστηκαν ή δολοφονήθηκαν.

Στις πολιτικές αυτές αναστατώσεις ο ρόλος του στρατού ήταν πρωταρχικός. Αλλά δίπλα στον στρατό, η συμμετοχή του πολιτικού στοιχείου και του λαού, οργανωμένου σε δήμους στα μεγάλα αστικά κέντρα – Κωνσταντινούπολη, Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια, Θεσσαλονίκη κλπ. – δεν ήταν ασήμαντη. Στις πολιτικές αυτές ταραχές είναι δυνατό να διακριθεί η συνεργασία πολλών και διαφορετικών αντιθέσεων, οι οποίες δίνουν στους αγώνες αυτούς πολλαπλό νόημα: η πάλη ανάμεσα στην κεντρική εξουσία και στους εκπροσώπους των μεγάλων γαιοκτημόνων, οι οποίοι ήδη από την προηγούμενη περίοδο αποτελούν την κυρίαρχη τάξη της αυτοκρατορίας, οξύνεται ύστερα από το θάνατο του Ιουστινιανού. Η πολιτική ισορροπία, που είχε επιβληθεί χάρη στα δραστήρια μέτρα των αυτοκρατόρων του 5ου και 6ου αι. και ιδιαίτερα του Ιουστινιανού εναντίον των «δυνατών», διαταράσσεται. Η τάξη των γαιοκτημόνων, η οποία έχει καταλάβει τα ανώτερα πολιτικά και στρατιωτικά αξιώματα, επιχειρεί να πάρει στα χέρια της όλο τον έλεγχο του κράτους και της κεντρικής εξουσίας, προβάλλοντας τον έναν ή τον άλλο αξιωματούχο ως αυτοκράτορα, χρησιμοποιώντας τον στρατό και τη σύγκλητο, η οποία ξαναβρίσκει τον παλαιό της πολιτικό ρόλο. Είναι βέβαια μάταιο να αναζητηθεί στη δραστηριότητα των διαφόρων ομάδων που συμμετείχαν στους πολιτικούς αγώνες, περιεχόμενο προσδιορισμένο από λόγους καθαρά κοινωνικούς ή πολιτικούς και ακόμη λιγότερο πολιτικό και κοινωνικό πρόγραμμα. Ωστόσο, διακρίνεται με αρκετή σαφήνεια η θρησκευτική αντίθεση ανάμεσα στις μονοφυσιτικές συμπάθειες των ομάδων οι οποίες εκπροσωπούν τις περιφερειακές ανατολικές επαρχίες (Συρία, Παλαιστίνη, Αίγυπτο, Αρμενία, Ιβηρία) και στην ορθοδοξία των εκπροσώπων των κεντρικών και δυτικών μικρασιατικών και ευρωπαϊκών περιοχών. Οι θρησκευτικές αυτές αντιθέσεις οξύνονται ακόμη περισσότερο γιατί εκφράζουν, σε μεγάλο βαθμό, τις «εθνικές» αντιθέσεις των μη επαρκώς εξελληνισμένων περιφερειακών εθνοτήτων, που αντιδρούν στην ένταξη τους στην όλο και περισσότερο εξελληνισμένη αυτοκρατορία. Δε λείπουν ωστόσο και οι κοινωνικές αντιθέσεις οι οποίες διαφαίνονται σε ορισμένα στρατιωτικά κινήματα, όπως στην περίπτωση της στρατιωτικής επαναστάσεως του Φωκά εναντίον του Μαυρίκιου: τα κατώτερα, μεσαία στελέχη του στρατού υποστήριξαν τον Φωκά, αντίθετα από τους ανώτερους και ανώτατους αξιωματούχους. Κοινωνικές αντιθέσεις αξεδιάλυτα αναμεμειγμένες με τη θρησκευτική ιδεολογία προσδιορίζουν, ως ένα σημείο, τη στάση των δήμων στις πολιτικές αυτές διαμάχες. Οι δήμοι δεν έπαιρναν πολιτικές πρωτοβουλίες, αλλά η επέμβαση τους βάρυνε σε πολλές περιπτώσεις στην επιτυχία των σκοπών της μιας ή της άλλης μερίδας. Τα λαϊκά κινήματα στο Βυζαντινό κράτος δεν παίρνουν ποτέ αυτόνομο χαρακτήρα. Είναι κινήματα διαμαρτυρίας εναντίον των πιέσεων, οικονομικών και πολιτικών, και καταχρήσεων των αρχών, οι οποίες υποστηρίζουν τα συμφέροντα της μιας ή της άλλης μερίδας της άρχουσας τάξεως. Τα λαϊκά κινήματα δεν είχαν συγκεκριμένους και σταθερούς πολιτικούς και κοινωνικούς στόχους. Εμφανίζονται ως βοηθητικές δυνάμεις, υποστηρίζοντας τον έναν ή τον άλλον αυτοκράτορα με την ελπίδα κάποιας κοινωνικής δικαιοσύνης. Έτσι π.χ. μπορεί να εξηγηθεί η στάση του δήμου των Πρασίνων, που απογοητευμένοι από την πολιτική του Φωκά στρέφονται προς τον Ηράκλειο, του οποίου υποστηρίζουν ως το τέλος τις προσπάθειες για κάποια εξισορρόπηση της πολιτικής και κοινωνικής ζωής. Η εσωτερική πολιτική και κοινωνική ανισορροπία φθάνει πολλές φορές στην πλήρη αναρχία και διευκολύνει τις επιτυχίες των εξωτερικών εχθρών, οι οποίοι επιτίθενται από παντού και συμβάλλουν με τη σειρά τους στην εσωτερική αποδιάρθρωση.

3) Η άμεση φορολογία

Αννώνα: Τα βασικά έσοδα τους κράτους στηρίζονται στους εγγείους φόρους, εφόσον η γη ήταν η πρωταρχική πηγή του πλούτου. Ο κύριος έγγειος φόρος ήταν η αννώνα που έχει την αρχή της στις έκτακτες εισφορές σε είδος, που επέβαλλε το κράτος για τις ανάγκες του και που από τον 3ο αι. γίνονται όλο και συχνότερες, ώσπου παίρνουν τη μορφή τακτικού έγγειου φόρου από το Διοκλητιανό. Η αννώνα βαραίνει τους πληθυσμούς που ζουν από την καλλιέργεια της γης και συνίσταται στην παραχώρηση στο κράτος υπό μορφή φόρου ενός μέρους εγγείων προσόδων για τη συντήρηση του στρατού, των υπαλλήλων, τον ανεφοδιασμό των πόλεων σε είδη πρώτης ανάγκης.

Άλλες αννωνικές εισφορές: Ένα είδος αννώνης είναι επίσης και η υποχρέωση εισφοράς ειδών στρατιωτικής ενδυμασίας και γενικότερα εξαρτύσεως, στην οποία υπόκεινται όλοι οι φορολογούμενοι,  ανάλογα με την περιουσία τους.

Άλλες τέτοιου είδους υποχρεωτικές και τακτικές εισφορές ήταν η υποχρέωση παροχής στο κράτος αλόγων για τις ανάγκες του στρατού, και η παροχή στρατιωτών (τιρώνων) ή ανάλογου χρηματικού ποσού για την επιστράτευση και συντήρηση τους.

Ο κεφαλικός φόρος: Παράλληλα με τους φόρους αυτούς που βαραίνουν τα περιουσιακά στοιχεία των φορολογούμενων, υπήρχε ο κεφαλικός φόρος που βαρύνει το πρόσωπο του φορολογούμενου και φαίνεται ότι επιβαλλόταν τουλάχιστον σε ορισμένες περιοχές όχι μόνο στους αγροτικούς πληθυσμούς, αλλά και στους πληθυσμούς των πόλεων. Το πρόβλημα όμως του κεφαλικού αυτού φόρου, η έκταση, τοπική και χρονική, και ο τρόπος της εφαρμογής του δεν έχουν ακόμη πλήρως διαλευκανθεί.

4) Η έμμεση φορολογία

Η έμμεση φορολογία αφορά κυρίως την κυκλοφορία αγαθών, τους φόρους επιτηδεύματος και τους φόρους κύκλου εργασιών. Ο κύριος φόρος στη μεσοβυζαντινή περίοδο είναι το «κομμέρκιον» που έχει αντικαταστήσει την παλαιά octava. Το ακριβές περιεχόμενο του «κομμερκίου» δεν φαίνεται καθαρά από τις πηγές. Οι πηγές δεν διευκρινίζουν αν πρόκειται για τελωνιακό δασμό ή φόρο επιτηδεύματος, ο όποιος βαρύνει γενικά τις εμπορικές συναλλαγές. Ωστόσο, φαίνεται ότι είναι όρος που χρησιμοποιείται και στις δυο περιπτώσεις και σημαίνει, ανάλογα με την περίπτωση, άλλοτε τον φόρο κυκλοφορίας των εμπορευμάτων (τελωνίων), άλλοτε τον φόρο επιτηδεύματος επί των εμπορικών επιχειρήσεων, και, κατά τρόπο γενικό, τους δασμούς ή τα τέλη που βαρύνουν τα εμπορεύματα.

Πλάι στο «κομμέρκιον», οι πηγές αναφέρουν συχνά τη «δεκάτη». Συνήθως, ο όρος χρησιμοποιείται για να δηλώσει τον φόρο επί της κυκλοφορίας των αγαθών. Δηλαδή, πρόκειται για ένα «κομμέρκιον» με την έννοια του τελωνιακού δασμού, με διατίμηση καθορισμένη στο 10% επί της αξίας των εμπορευμάτων. Συχνά, η «δεκάτη» καταβάλλεται σε είδος. Εκτός από το «κομμέρκιον» αναφέρονται επίσης τα διάφορα διαπύλια (διαβατικά), τα οποία βαρύνουν την εσωτερική κυκλοφορία προσώπων και εμπορευμάτων, καθώς και οι δασμοί που βαρύνουν τα μέσα μεταφοράς, ιδιαίτερα τα πλοία.

5) Διάφορα τέλη – δικαιώματα

Στους αμέσους και έμμεσους τακτικούς φόρους πρέπει να προστεθούν οι διάφορες «συνήθειες», δηλαδή η αμοιβή, την οποία παίρνουν οι υπάλληλοι για την διεκπεραίωση των πολιτών. Συχνά τα δικαιώματα αυτά εισπράττονται προς όφελος του κρατικού ταμείου και μπορούν να καταταχθούν στις επόμενες κατηγορίες.

  1. Οι «συνήθειες», οι οποίες δίνονται, από τους αξιωματούχους και τους τιτλούχους, στο προσωπικό των ανακτόρων, την ημέρα της ονομασίας τους
  2. Διάφορα δικαστικά δικαιώματα και τέλη, τα οποία καταβάλλονται στους δικαστές , στους δικαστικούς υπάλληλους και στους βοηθούς τους. Ο Λέων Γ΄ (717-741) και ο Βασίλειος Α΄ (867-886) κατάργησαν τα δικαιώματα των δικαστών, θεσπίζοντας τη δωρεάν απονομή δικαιοσύνης και αποδοχές για τους δικαστικούς από το δημόσιο ταμείο (σιτηρέσια). Ο Λέων ΣΤ΄ επαναφέρει τα δικαιώματα των δικαστών, τα οποία ρυθμίζονται από τις δυο νεαρές τους Κωνσταντίνου Ζ΄ του Πορφυρογέννητου μεταξύ του 945 και του 954.
  3. Τα δικαιώματα, τα οποία εισπράττονται από τους φορολογικούς υπαλλήλους. Το «χαρτιατικόν», στην αρχή, εισπράττεται από τους φορολογικούς υπαλλήλους, οι οποίοι είναι επιφορτισμένοι με τη αναθεώρηση των κτηματολογίων και τις φορολογίας. Το ύψος του «χαρτιατικού» ορίζεται από τον Νικηφόρο Α΄ (802-810) σε δυο κεράτια (1/12 νομίσματος) σε κάθε νόμισμα φόρου ή 8,33 % του συνολικού φόρου. Οι εισφορά αυτή, σύμφωνα με τους διακανονισμούς του Βασιλείου Α΄ και του Κωνσταντίνου Ζ΄ του Προφυρογεννήτου  εισπράττεται από το ιδιαίτερο ταμείο του αυτοκράτορος. Έχουν ήδη αναφερθεί οι «συνήθειες» και το «ελλατικόν», που είχαν ενσωματωθεί στον βασικό φόρο, και πρέπει να προστεθούν το «κομοδρομικόν» το όποιο εισπράττεται από τους συλλογείς των φόρων των επαρχιών, το «αεροκρατικόν», το οποίο καταβάλλεται στον εισπράκτορα του «αερικού», και πιθανόν το «οικομόδιον», το «οικολόγιον», το «καπνολόγιον», το «βιολόγιον». κλπ. Εξάλλου οι τελωνιακοί υπάλληλοι εισπράττουν και αυτοί διάφορα δικαιώματα. Μεταξύ των διαφόρων ποινικών προστίμων, τα οποία παίρνουν χαρακτήρα άλλοτε τακτικής και άλλοτε έκτακτης φορολογίας, ατομικής ή συλλογικής, εξακολουθεί να αναφέρεται το «αερικόν» και προστίθενται το «φονικόν», η παρθενοφρουρία, η «εύρεση θησαυρού» που εμφανίζονται πιο συχνά στις πηγές των επόμενων αιώνων.

6) Οι σκοτεινοί χρόνοι του Βυζαντίου

H εποχή από το 610 ως τα τέλη του 9ου αιώνα για πολλά χρόνια χαρακτηριζόταν από τους βυζαντινολόγους ως «Σκοτεινοί Χρόνοι του Βυζαντίου». Αφενός, γιατί είναι μια περίοδος για την οποία απουσιάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά οι γραπτές πηγές και αφετέρου γιατί η απουσία αυτή δίνει μια εντύπωση κρίσης, παρακμής και κατάρρευσης του βυζαντινού κράτους. Η σταδιακή αποκάλυψη αρχαιολογικών μαρτυριών και η μελέτη των ελάχιστων πηγών έχουν δείξει μέχρι τώρα ότι πράγματι η περίοδος από τα μέσα του 6ου αιώνα ως τις αρχές του 7ου χαρακτηρίζεται από συνθήκες ανατροπής της κατάστασης που υπήρχε στο Βυζάντιο τους προηγούμενους αιώνες (4ο – 6ο αιώνα) και διαμόρφωσης μιας καινούργιας που ολοκληρώθηκε τον 9ο και 10ο αιώνα. Τα χαρακτηριστικά της περιόδου αυτής δε δείχνουν απαραίτητα μια εποχή παρακμής, αλλά μια κρίση που κατέληξε σε διαφορετικού τύπου οργάνωση του χώρου, των πρώτων υλών, των ανθρώπων και της παραγωγής στο βυζαντινό κράτος, έτσι ώστε οι κάτοικοί του να μπορέσουν να επιβιώσουν και να ικανοποιήσουν τις νέες ανάγκες που εμφανίστηκαν.

Ο 7ος αιώνας, με την αναμφισβήτητα μεγάλη οικονομική κρίση, είχε ως κύρια  χαρακτηριστικά την αγροτοποίηση της οικονομίας, την απλοποίηση των σχέσεων παραγωγής και το μετασχηματισμό σε μεγάλο βαθμό της νομισματικής οικονομίας σε ανταλλακτική. Στη διάρκεια του 8ου αιώνα άρχισε, προς απόσβεση των μεγάλων απωλειών της αυτοκρατορίας, η διαδικασία της οικονομικής ανάκαμψης, ανάπτυξης και αναδιοργάνωσης των τομέων της οικονομίας που είχαν ατονήσει (αστική οικονομία). Ο 9ος υπήρξε αιώνας σχετικής ειρήνης και γαλήνης κατά τον οποίο συνεχίστηκε η διαδικασία οικονομικής ανάπτυξης που ολοκληρώθηκε το 10ο αιώνα, ενώ η νομισματική οικονομία επικράτησε και πάλι.

Το χρονικό διάστημα μεταξύ των μέσων περίπου του 7ου αιώνα και των μέσων του 9ου ήταν περίοδος μεγάλων εδαφικών απωλειών για το βυζαντινό κράτος, το οποίο, ωστόσο, κατάφερε σταδιακά να σταθεροποιήσει τα σύνορά του και να αναδομήσει τη διοίκησή του. Στις αρχές του 7ου αιώνα οι Πέρσες κατέλαβαν για σύντομο χρονικό διάστημα τις περιοχές της Συρίας, της Παλαιστίνης και της Αιγύπτου. Μια δεκαετία αργότερα, οι ‘Άραβες εμφανίστηκαν ως κυρίαρχη δύναμη στην Εγγύς Ανατολή και μέχρι τον 8ο αιώνα είχαν κατακτήσει και αποσπάσει οριστικά από το Βυζάντιο όλες τις ανατολικές και νότιες επαρχίες του, δηλαδή όλη την έκταση από τη Συρία μέχρι την Ισπανία. Οι Βυζαντινοί, ωστόσο, ως τον 9ο αιώνα είχαν κατορθώσει να διατηρήσουν τη Μικρά Ασία. Οι βόρειες περιοχές του Βυζαντίου γνώρισαν τον 7ο αιώνα την απειλή των Βουλγάρων που ζούσαν στα νότια του Δούναβη, αλλά οι Βυζαντινοί κατάφεραν να αντιμετωπίσουν τις επιθέσεις τους και να κρατήσουν τη Θράκη. Τέλος, το Βυζάντιο έχασε τις δυτικές του επαρχίες στην Ιταλία από την προέλαση των Λομβαρδών (που κατέλαβαν τη Ραβέννα το 751) και των Φράγκων, οι οποίοι τελικά σχημάτισαν μια νέα «δυτική αυτοκρατορία» στην Ιταλία καλύπτοντας πολιτικά τη Δυτική Χριστιανική Εκκλησία. Έτσι το Βυζάντιο κατέληξε να περιλαμβάνει τις περιοχές της Βαλκανικής χερσονήσου (Ελλάδα, Αλβανία και Θράκη) οι οποίες δεν κατοικούνταν από τους Σλάβους και αυτές της χερσονήσου της Ανατολίας (Μικράς Ασίας).

Η απώλεια της Συρίας, της Αιγύπτου και της υπόλοιπης βόρειας Αφρικής σήμαινε για το Βυζάντιο απώλεια όχι μόνο εκτεταμένων αλλά και των πλουσιότερων και σημαντικότερων οικονομικά περιοχών του. Εκεί συγκεντρώνονταν η μεγάλη ιδιοκτησία και η αγροτική παραγωγή, καθώς και μεγάλα αστικά κέντρα που είχαν έντονη και αξιόλογη οικονομική δραστηριότητα την προηγούμενη περίοδο, όπως η Αντιόχεια και η Αλεξάνδρεια. Η απώλεια αυτή σήμαινε, επίσης, την κατάργηση της ακλόνητης ως τώρα βυζαντινής ηγεμονίας και του οικονομικού ελέγχου σε όλη την έκταση της ανατολικής Μεσογείου.

O 9ος αιώνας χαρακτηρίστηκε από τη σημαντική αύξηση του πληθυσμού της αυτοκρατορίας και, συνεπώς, των εργατικών χεριών. Μια πρώτη αιτία για την αύξηση του πληθυσμού ήταν η σχετική ειρήνευση στο χώρο. ‘Άλλη αιτία στάθηκε η μετανάστευση στο χώρο του Βυζαντίου κατοίκων πρώην βυζαντινών τόπων κατακτημένων από ξένους λαούς (π.χ. Αρμένιους, Βουλγάρους και Χυρραμίτες). Μια τελευταία αιτία ήταν και ο εκβυζαντινισμός και η απορρόφηση ξένου πληθυσμού περιοχών που τέθηκαν υπό βυζαντινό έλεγχο από το Νικηφόρο Α’ και το Θεόφιλο (Σλάβοι, Λατίνοι, Ιλλυριοί και Γότθοι που ζούσαν στην Ελλάδα, τη Δαλματία, την Κριμαία και την Αλβανία). Ο μεγάλος αυτός πληθυσμός είχε πλέον άφθονο χώρο προς εξάπλωση και γη προς εκμετάλλευση, χωρίς τον κίνδυνο των τόσο συχνών, τα προηγούμενα χρόνια, επιδρομών και φυσικών καταστροφών. Αυτό έδωσε ώθηση στην ανάπτυξη της αγροτικής οικονομίας, η οποία ήταν ο ασφαλής και σίγουρος τρόπος για την απόκτηση νέου και σταθερού πλούτου, όπως φάνηκε και στους αιώνες που ακολούθησαν.

Η Μεσοβυζαντινή περίοδος παρουσιάζει ιδιαιτερότητες ως προς τη διανομή της γης, καθώς το γαιοκτητικό καθεστώς διέφερε από αυτό της Πρωτοβυζαντινής, αλλά και των επόμενων αιώνων. Στο μεγαλύτερο μέρος της περιόδου (7ο και 8ο αιώνα και ως τα μέσα του 9ου) κυριάρχησε η ιδιοκτησία και εκμετάλλευση γαιών μικρής και μεσαίας έκτασης που συνυπήρχε με τη χρήση των περιορισμένων αριθμητικά μεγάλων κτημάτων. Τα μεγάλα αυτά κτήματα άρχισαν να κυριαρχούν από τον 9ο αιώνα, γιατί εξυπηρετούσαν καλύτερα τις νέες ανάγκες και προοπτικές οργάνωσης της αγροτικής παραγωγής, και εξελίχθηκαν τους επόμενους αιώνες στο κύριο χαρακτηριστικό της αγροτικής οικονομίας.

Στον τομέα της οργάνωσης της αγροτικής παραγωγής, που ήταν και η βάση της βυζαντινής οικονομίας, φαίνεται πως τον 7ο και 8ο αιώνα επικράτησε η τάση απλοποίησης και κρατικού συγκεντρωτισμού όπως και στους άλλους τομείς της οικονομίας. Εκτός από τα αρχαιολογικά δεδομένα, πληροφορίες μας δίνει και μια από τις ελάχιστες πηγές της εποχής, ο «Γεωργικός Νόμος«. Ως προς την οργάνωση του χώρου του βυζαντινού κράτους, η πηγή αυτή υποδεικνύει ως κυρίαρχο χαρακτηριστικό αυτής της εποχής την ύπαρξη χωριών, των οποίων τα γειτονικά χωράφια και λιβάδια τα μοιράζονταν ανεξάρτητοι, ελεύθεροι αγρότες. Αυτοί ήταν μικροϊδιοκτήτες – καλλιεργητές που δεν υπόκειντο στον έλεγχο κάποιου γαιοκτήμονα, δούλευαν για λογαριασμό τους, πλήρωναν φόρους απευθείας στο κράτος και μπορούσαν να εγκαταλείψουν τη γη τους ανά πάσα στιγμή. Κάποιοι αγρότες συγκέντρωναν ιδιοκτησία όχι υπερβολικά μεγάλη αλλά ούτε μικρή (μεσαία ιδιοκτησία) με την αγορά και εκμετάλλευση γης που είχε εγκαταλειφθεί από τους καλλιεργητές της.

Τον 8ο αιώνα, η διαδικασία της δημογραφικής και αγροτικής ανάκαμψης, που ολοκληρώθηκε τον επόμενο αιώνα, φαίνεται πως είχε ήδη αρχίσει να εξελίσσεται. Tο τέλος των λοιμών, σχεδόν σε όλη την αυτοκρατορία γύρω στα μέσα του αιώνα, και μια γενική βελτίωση των κλιματολογικών συνθηκών ευνόησαν την αύξηση του πληθυσμού και την εξάπλωση της αγροτικής τους δραστηριότητας στις γαίες που μέχρι τώρα ήταν εγκαταλειμμένες ή ανεπαρκώς αξιοποιημένες. Ως τα μέσα του 9ου αιώνα η εικόνα παρέμεινε η ίδια, με τους ελεύθερους μικρούς και μεσαίους ιδιοκτήτες – καλλιεργητές και τους στρατιώτες – γεωργούς να αποτελούν τον πυρήνα της αγροτικής εκμετάλλευσης της γης στη βυζαντινή αυτοκρατορία. Από τα μέσα, όμως, του 9ου αιώνα η ισορροπία αυτή διαταρασσόταν ολοένα και περισσότερο ώσπου κατέληξε, το 10ο αιώνα, στην επικράτηση της μεγάλης ιδιοκτησίας (κυρίως ιδιωτικής και εκκλησιαστικής) στην κατοχή της γης.

Τα στρατιωτικά κτήματα

Στη μικρή και μεσαία ιδιοκτησία εντάσσεται και μια ειδική κατηγορία αγροτικών γαιών: τα στρατιωτικά κτήματα, οι στρατείες. Αυτά ήταν καλλιεργήσιμη γη που αναγκαζόταν να προσφέρει το κράτος στους στρατιώτες, σε εποχές έλλειψης χρημάτων, ως ανταμοιβή για τις υπηρεσίες τους. Οι καλλιεργητές αυτών των γαιών είχαν στη συνέχεια υποχρέωση να προσφέρουν στρατιωτικής φύσης υπηρεσίες, κάθε φορά που το κράτος τις χρειαζόταν: είτε με προσωπική ένοπλη υπηρεσία είτε με καταβολή χρηματικού ποσού ικανού να εξοπλίσει και να συντηρήσει έναν στρατιώτη. Τα στρατιωτικά κτήματα φαίνεται ότι άρχισαν να σχηματίζονται από το τέλος του 7ου αιώνα, παρόλο που στις πηγές μαρτυρούνται μόνο το 10ο, και σχετίζονται, αν και δε συνδέονται απαραίτητα, με το θεσμό των θεμάτων.

Ο «Γεωργικός Νόμος» αναφέρει την ύπαρξη και μικρού αριθμού μισθωμένων εργατών δίπλα στους ελεύθερους γεωργούς, που αναλάμβαναν αγροτικές και κτηνοτροφικές εργασίες, καθώς επίσης και δούλων. Αυτό υποδεικνύει πως υπήρχαν και αγρότες αρκετά πλούσιοι ώστε να μπορούν να αγοράσουν δούλους και να πληρώσουν εργάτες. O πλούτος τους προερχόταν από τη συγκέντρωση γης. Οι μεγαλοκτηματίες της εποχής ήταν ιδιώτες, η Εκκλησία και το ίδιο το κράτος.

Τα ιδιωτικά κτήματα

Στο «Γεωργικό Νόμο», αναφέρεται η ύπαρξη μεγάλης ιδιοκτησίας (δηλαδή μεγάλων εκτάσεων γης που ανήκαν σε έναν γαιοκτήμονα), αν και φαίνεται πως ήταν περιορισμένες αυτές οι περιπτώσεις σε σχέση με αυτές της μικρής και μεσαίας ιδιοκτησίας. Η μείωση της μεγάλης ιδιοκτησίας οφείλεται στις αλλαγές στη διοίκηση των πόλεων (κατάργηση των δημοτικών συμβουλίων και διοίκηση απευθείας από κρατικούς αξιωματούχους διορισμένους στην Πρωτεύουσα), που είχαν ως αποτέλεσμα να μετατοπιστεί το μεγάλο ενδιαφέρον από την επένδυση σε γη σε άλλες οικονομικές δραστηριότητες στην Κωνσταντινούπολη. Έτσι, σιγά σιγά χάθηκε η σταθερή τάξη των μεγάλων, αριστοκρατών γαιοκτημόνων των πόλεων της προηγούμενης περιόδου. Ωστόσο, η επένδυση σε γη, παρά τις επιδρομές και τους εξωτερικούς κινδύνους, αποτελούσε μια από τις ασφαλέστερες οικονομικά επενδύσεις, τουλάχιστον για μια γενιά, και έτσι μεγάλα κτήματα εξακολούθησαν να υπάρχουν. Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα του γαιοκτήμονα Φιλάρετου στο θέμα Αρμενιακών στα τέλη του 8ου αιώνα, του οποίου η περιουσία ανερχόταν σε 48 μεγάλα αρδευόμενα αγροκτήματα μεγάλης αξίας και εκατό ζευγάρια βόδια, τα οποία προϋπέθεταν 15.000 ως 20.000 μοδίους γης. Τα κτήματά του φιλοξενούσαν επίσης εξακόσια βόδια, οκτακόσια ογδόντα άλογα, μελίσσια και δώδεκα χιλιάδες πρόβατα.

Εκκλησία, κράτος και αστικές γαίες

Δίπλα στα μικρά και μεγάλα ιδιωτικά κτήματα αναπτύσσονταν και μεγάλα κτήματα που ανήκαν στο κράτος και την Εκκλησία. Σε κρατική ιδιοκτησία κατέληγαν οι γαίες που εγκαταλείπονταν από μικροϊδιοκτήτες. Η Εκκλησία άρχισε να αποκτά επίσης σημαντική εκμεταλλεύσιμη γη από δωρεές ευσεβών πιστών ή του κράτους. Μια από τις σημαντικές αλλαγές σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο είναι η εξαφάνιση των αστικών γαιών, αυτών δηλαδή που ανήκαν συλλογικά στις πόλεις και αξιοποιούνταν από αυτές με σκοπό την αύξηση των εσόδων του κοινού ταμείου. Με την αλλαγή του οικονομικού και διοικητικού ρόλου των πόλεων αλλά και με τις δημογραφικές αλλαγές (συρρίκνωση του πληθυσμού), οι γαίες αυτές δεν είχαν πια μεγάλη σημασία για τα έσοδα των πόλεων. Απλούστερη και χρησιμότερη ήταν η καλλιέργειά τους από ελεύθερους μικροκαλλιεργητές. Το κτηματολόγιο της εποχής ήταν ο κώδιξ ή τα χαρτία του γενικού και περιλάμβανε αναλυτική καταγραφή των γαιών κάθε περιοχής και της φορολογικής της υποχρέωσης. ‘Aρχιζε με καταγραφή των γαιών κάθε φορολογούμενου, του χωριού του, του ονόματός του και του ποσού του φόρου που έπρεπε να πληρώσει. Στη συνέχεια, αναγράφονταν τα ιδιόστατα, δηλαδή οι γαίες που δεν ανήκαν στο χωριό, τα κλάσματα, οι χέρσες γαίες που είχαν περιέλθει στο δημόσιο, και τα ανέκδοτα, οι γαίες που καταγράφονταν για πρώτη φορά στο κτηματολόγιο. Το σύνολο των ψηφίων, δηλαδή των φορολογικών ποσών μιας περιοχής, αποτελούσε το ακρόστιχό της, δηλαδή τη φορολογική της υποχρέωση προς το κράτος. Το κτηματολόγιο αυτό ωστόσο  – ίσως λόγω της ταραγμένης ζωής και των μεταβολών στην κυριότητα της γης – δεν είχε αποφασιστικό αποδεικτικό χαρακτήρα αυτή την εποχή, σπανιότατα δηλαδή χρησιμοποιούνταν ως αποδεικτικό στοιχείο σε περιπτώσεις αντιδικίας και δεν του αποδιδόταν ιδιαίτερη σημασία.

Μετά τον 8ο αιώνα, ωστόσο, και κυρίως τον 9ο, όταν η ανάπτυξη της αγροτικής οικονομίας επέφερε μεγαλύτερη ευημερία, η αστική οικονομία σημείωσε μεγάλη πρόοδο, τόσο στον τομέα της βιοτεχνίας όσο και στο εμπόριο. Οι σφραγίδες των κρατικών αυτών αξιωματούχων που ήλεγχαν το εμπόριο και τη βιοτεχνία εξαφανίστηκαν από το τέλος του 8ου και τον 9ο αιώνα, πράγμα που δείχνει ότι ο κρατικός έλεγχος δεν ήταν πια απαραίτητος για τη ρύθμιση των αστικών οικονομικών δραστηριοτήτων, οι οποίες πια είχαν ξαναπάρει το δρόμο τους μέσα στη γενική ανάκαμψη της οικονομίας.

Όσον αφορά το εμπόριο οι 7ος και 8ος αιώνας χαρακτηρίζονται από την έλλειψη εκτεταμένων εμπορικών δραστηριοτήτων και την ενθάρρυνση στοιχειωδών και απλών τρόπων οικονομικής συντήρησης, όπως η αγροτική εκμετάλλευση της γης. Αιτίες γι’ αυτό στάθηκαν η οικονομική και δημογραφική κρίση και το γεγονός ότι οι εχθρικές επιδρομές και οι καταστροφές έκαναν το οδικό δίκτυο του κράτους δύσχρηστο και την επικοινωνία μεταξύ των περιοχών επισφαλή. Αυτό αποθάρρυνε τους Βυζαντινούς απ’ το να αναλαμβάνουν τη μεταφορά φθηνών προϊόντων που δεν θα απέφεραν μεγάλα κέρδη. Από τον 9ο αιώνα, η αγροτική οικονομία άρχισε να ανακάμπτει, η βιοτεχνία να αναπτύσσεται ταχέως και το βυζαντινό εμπόριο, εσωτερικό και εξωτερικό, να ανθεί.

Βιοτεχνική δραστηριότητα, αν και μειωμένη, εξακολούθησε να υπάρχει στο Βυζάντιο αυτή την εποχή, αλλά δε γνώρισε τη μεγάλη ανάπτυξη που χαρακτήρισε τους αμέσως επόμενους αιώνες. Τα βιοτεχνικά εργαστήρια αναπτύχθηκαν προς το τέλος αυτής της περιόδου και συγκεντρώθηκαν κυρίως στην Κωνσταντινούπολη και στις ελάχιστες μεγάλες πόλεις που επιβίωσαν. Συντεχνίες βιοτεχνών, οι οποίες επιβλέπονταν από το κράτος, παρήγαν τα χρειώδη για την αυτοκρατορική αυλή και το στρατό, υφάσματα λινά και μεταξωτά, δερμάτινα είδη, κεριά, αρώματα, σαπούνι, αντικείμενα από πολύτιμα μέταλλα και σμάλτο. Τα μεταλλικά εργαλεία και αντικείμενα από μόλυβδο, χαλκό και σίδηρο κατασκευάζονταν πιθανόν εκτός των συντεχνιών.

Από τις λίγες γραπτές πηγές που διαθέτουμε, αντιλαμβανόμαστε ότι κατά τον 7ο και 8ο αιώνα το εσωτερικό βυζαντινό εμπόριο ήταν περιορισμένο σε σχέση με αυτό της προηγούμενης περιόδου, εξαιτίας των συνθηκών που επικρατούσαν. Τα αρχαιολογικά δεδομένα επιβεβαιώνουν αυτή την εικόνα: η εύρεση ελάχιστων βυζαντινών χάλκινων νομισμάτων, που χρονολογούνται μεταξύ του 640 και του τέλους του 7ου αιώνα, υποδηλώνει ότι η κοπή και κυκλοφορία τους αυτή την εποχή ήταν μειωμένη. Δεδομένου, λοιπόν, ότι τα νομίσματα αυτά χρησίμευαν περισσότερο για καθημερινές, μικρές εμπορικές συναλλαγές, η έλλειψή τους υποδεικνύει ότι το εσωτερικό εμπόριο είτε είχε σταματήσει είτε γινόταν σε μικρότερη κλίμακα και όχι με χρήματα.

7) Η αναδιοργάνωση τους κράτους από τους Κομνηνούς

Η αναδιοργάνωση τους κράτους από τους Κομνηνούς συνεχίζεται και συμπληρώνει το έργο που είχαν αρχίσει οι προηγούμενοι αυτοκράτορες και ιδιαίτερα ο Κωνσταντίνος ο Μονομάχος . Κεντρική γραμμή της πολιτικής των Κομνηνών ήταν η δημιουργία μιας ισχυρής συγκεντρωτικής εξουσίας. Η ουσιαστική διαφορά από την πολιτική των προκατόχων τους συνίσταται στο ότι οι Κομνηνοί, εγκαταλείποντας κάθε απόπειρα διευρύνσεως της κοινωνικής βάσεως της εξουσίας, στηρίχθηκαν αποκλειστικά στη γαιοκτητική αριστοκρατία. Πράγματι, η άνοδος των Κομνηνών στην εξουσία εκφράζει ένα είδος συμβιβασμού ανάμεσα στη στρατιωτική και στην πολιτική μερίδα της αριστοκρατίας της γης υπό την ηγεσία των στρατιωτικών.

Μια από τις χαρακτηριστικότερες μεταρρυθμίσεις του Αλεξίου Κομνηνού στην κρατική μηχανή ήταν η δημιουργία κα απονομή νέων αυλικών τίτλων. Άλλωστε, η απονομή τίτλων συνεχίζει την παράδοση της προηγούμενης εποχής αλλά σε καινούριες κοινωνικές βάσεις. Πράγματι, η παραχώρηση τίτλων κατά την προηγούμενη περίοδο κατέληξε στην πλήρη υποτίμηση τους.

Οι τίτλοι του «πατρικίου», του «πρωτοσπαθαρίου», του «σπαθαροκανδιδάτου», του «προέδρου» κλπ., που απομένουν τον 10ο αι. σε ολιγάριθμους ανώτατους λειτουργούς, τον 11ο αι. παραχωρούνται πλέον ή πωλούνται στο μεγάλο πλήθος. Έτσι έχασαν την αξία τους και εξαφανίζονται στον 11ο/12ο αι. Πρόθεση του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού ήταν η δημιουργία ισχυρής δυναστείας. Δημιούργησε νέους ανώτατους τίτλους, που παραχώρησε στα μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας, τα οποία και τοποθέτησε στις ανώτατες θέσεις της κρατικής μηχανής. Για τον αδελφό του Ισαάκιο δημιούργησε το νέο τίτλο του «σεβαστοκράτορος», που παίρνει στην ιεραρχία των τίτλων την πρώτη θέση υποσκελίζοντας τον τίτλο του «καίσαρος». Έτσι μπορεί να δώσει τον τίτλο αυτό στον Νικηφόρο Μελισσηνό, ο όποιος τον είχε βοηθήσει στην κατάληψη της αρχής. Νέοι τίτλοι επίσης δημιουργούνται με βάση τα επίθετα που απονέμονταν άλλοτε στους αυτοκράτορες ή στους νεώτερους βλαστούς της αυτοκρατορικής οικογένειας, όπως: «σεβαστός», «πρωτοσέβαστος», «πανυπερσέβαστος», «σεβαστουπέρτατος», «πανσεβασοϋπερτατος», «πρωτοπανσεβαστοϋπέρτατος», «εντιμοϋπέρτατος», «πρωτοπανεντιμοϋπέρτατος»,  «νοβελίσσιμος»,  «πρωτονοβελίσσιμος».

Βιβλιογραφία:

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τ. Ζ’

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τ. Η’

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τ. Θ’

* Η Αμαλία Κ. Ηλιάδη είναι φιλόλογος-ιστορικός (Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Βυζαντινής Ιστορίας από το Α.Π.Θ.), Δ/ντρια 5ου Γενικού Λυκείου Τρικάλων

 

Κείμενο μαθήτριας Β’ τάξης του  5ου Λυκείου Τρικάλων  «Περιγραφή και συμβολική/φιλοσοφική ανάλυση του πίνακα του Σάντρο Μποτιτσέλι: Η αλληγορία της Άνοιξης», στο πλαίσιο του μαθήματος της Φιλοσοφίας, με υπεύθυνη-διδάσκουσα καθηγήτρια την κ. Ηλιάδη Αμαλία, φιλόλογο-ιστορικό, Διευθύντρια του 5ου ΓΕΛ Τρικάλων.

Κείμενο μαθήτριας Β’ τάξης του  5ου Λυκείου Τρικάλων  «Περιγραφή και συμβολική/φιλοσοφική ανάλυση του πίνακα του Σάντρο Μποτιτσέλι: Η αλληγορία της Άνοιξης», στο πλαίσιο του μαθήματος της Φιλοσοφίας, με υπεύθυνη-διδάσκουσα καθηγήτρια την κ. Ηλιάδη Αμαλία, φιλόλογο-ιστορικό, Διευθύντρια του 5ου ΓΕΛ Τρικάλων.

Ο παραπάνω πίνακας είναι έργο του ζωγράφου Σάντρο Μποττιτσέλι και ονομάζεται “Η Αλληγορία της Άνοιξης”, “Η Άνοιξη” ή “Primavera”. Είναι ένα έργο τέμπερας ζωγραφισμένο σε σανίδι, μεγάλων διαστάσεων (3,14 x 2,03μ.),χρονολογείται το 1473-1478  και σήμερα εκτίθεται στην πικακοθήκη Ουφίτσι στη Φλωρεντία.
Ο Άλεσσάντρο ντι Μαριάνο Φιλιπέτι, περισσότερο γνωστός ως Σάντρο Μποττιτσέλι, ήταν Ιταλός, ανήκει στους ζωγράφους της Αναγέννησης και αποτέλεσε έναν από τους πιο γνωστούς και επιτυχημένους καλλιτέχνες της εποχής του. Γεννήθηκε το 1445 (ως έτος γεννήσεως αναφέρεται ακόμα το 1444) στη Φλωρεντία. Σε νεαρή ηλικία άρχισε να εξασκεί το επάγγελμα του χρυσοτέχνη, αλλά σε ηλικία περίπου δεκαοκτώ ετών αποφάσισε να το εγκαταλείψει και να ασχοληθεί με τη ζωγραφική. Μαθήτευσε στο πλευρό του Φρα Φιλλίππο Λίππι, ενός από τους διασημότερους ζωγράφους της Φλωρεντίας, ο οποίος συνεργαζόταν με ισχυρές οικογένειες της πόλης, όπως των Μεδίκων.
Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του, επέστρεψε στη γενέτειρά του και απέκτησε το δικό του εργαστήριο. Την ίδια περίοδο, δέχθηκε την επιρροή του Αντρέα ντελ Βερρόκιο, δασκάλου του Λεονάρντο ντα Βίντσι. Δύο χρόνια αργότερα από την πρώτη του παραγγελία γίνεται μέλος της συντεχνίας του Αγίου Λουκά. Το 1474 ταξίδεψε στην Πίζα, όπου δημιούργησε πολλά έργα και ήρθε σε στενή επαφή με την οικογένεια των Μεδίκων. Επέστρεψε στη Φλωρεντία την άνοιξη του 1482 και τα επόμενα χρόνια ολοκλήρωσε αρκετά αλληγορικά έργα, με θέματα δανεισμένα από τη μυθολογία, χωρίς να εγκαταλείψει τις θρησκευτικές συνθέσεις. Σε αυτή την περίοδο ανήκει και ένα από τα σημαντικότερα έργα του, η “Αλληγορία της Άνοιξης”, πίνακας που συμβολίζει τον ερχομό της ομώνυμης εποχής, αποτελεί ένα από τα πιο δυσερμήνευτα έργα του Μποττιτσέλι και θεωρείται ότι πρόκειται για παραγγελία στον καλλιτέχνη του Λορέντσο ντι Πιερφραντσέσκο των Μεδίκων. Το θέμα του πίνακα, λέγεται, ότι το εμπνεύστηκε από την περιγραφή της άνοιξης από το βιβλίο του Ρωμαίου
ποιητή Οβίδιου “Ημερολόγιο”, από τους στίχους του Angelo Ambrogini ποιητή και φίλου του. Πιστεύεται ακόμη, ότι αρχικά ο πίνακας δεν είχε όνομα και όταν ο ιστορικός τέχνης Τζόρτζο Βαζάρι τον είδε, του έδωσε το όνομα “La Primavera”, ενώ τα δέντρα και τα άνθη που εμφανίζονται έχουν αναγνωρισθεί από βοτανολόγους.
Χαρακτηριστικό γνώρισμα του πίνακα είναι η ανάγνωσή του από τα δεξιά προς τα αριστερά, το οποίο επιβεβαιώνεται από την τοποθέτηση των μορφών. Έτσι, η πρώτη μορφή που εμφανίζεται είναι ο Ζέφυρος, ο ανοιξιάτικος άνεμος που φυσά αναγκάζοντας τα δέντρα να λυγίζουν και προσπαθώντας να αγκαλιάσει την Χλωρίδα που έχει ερωτευτεί. Από το στόμα της Χλωρίδας βγαίνουν ανθισμένοι βλαστοί και σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία είναι η θεά της βλάστησης. Δίπλα από την Χλωρίδα βρίσκεται η Φλώρα, δηλαδή η Χλωρίδα μεταμορφωμένη, η οποία είναι ρωμαϊκή θεότητα των δημητριακών. Όλες οι γυναικείες θεότητες είναι έγκυες. Ωστόσο, η Φλώρα έχει ανθίσει, επειδή ενώθηκε με τον άνεμο. Στο κέντρο του πίνακα και μπροστά από το ιερό της φυτό, τη μυρτιά, βρίσκεται η Αφροδίτη και χαιρετάει ή δείχνει τις τρεις Χάριτες που χορεύουν δίπλα της φορώντας πέπλα. Από πάνω της βρίσκεται ο Έρωτας με δεμένα τα μάτια του και σημαδεύει τις τρεις φιγούρες με τα πύρινα βέλη του. Τις τρεις Χάριτες τις αποτελούν η Αγλαία, η Ευφροσύνη και
η Θάλεια, οι οποίες συμβολίζουν τη χάρη, την ομορφιά και την ανεμελιά. Στο τέλος του πίνακα απεικονίζεται ο Ερμής διασκορπίζοντας τα σύννεφα με το κηρύκειό του. Οι θεότητες βρίσκονται σε έναν σκιερό κήπο πλούσιο σε καρποφόρα δέντρα, πιθανώς εσπεριδοειδή, θάμνους και άνθοι.
Η εικόνα παραπέμπει στην ερχομό της άνοιξης. Η προσπάθεια του Ζέφυρου να αγκαλιάσει την Χλωρίδα και η μεταμόρφωσή της εκφράζει την αναγέννηση της φύσης, ενώ ο συγγραφέας απεικονίζει την Αφροδίτη, τον Έρωτα και τις τρεις Χάριτες για να δηλώσει τον έρωτα και τον Ερμή που απομακρύνει τα σύννεφα για να δείξει την καλυτέρευση του καιρού και την μετατροπή των ημερών από κρύες και συννεφιασμένες μέρες σε ηλιόλουστες.
Μία διαφορετική ερμηνεία είναι η απεικόνιση των τριών μηνών της άνοιξης. Ο Μάρτιος, που είναι ο μήνας της άνθισης και των ανέμων, αποδίδεται με την απεικόνιση του Ζέφυρου, της Χλωρίδας και της Φλώρας, ο Απρίλιος, που είναι ο μήνας του έρωτα, αποδίδεται με την απεικόνιση της Αφροδίτης, των τριών Χαρίτων και του θεού έρωτα. Τέλος, ο Ερμής συμβολίζει τον Μάιο, επειδή προέρχεται από το Μαία, δηλαδή το όνομα της μητέρας του. Επίσης, τον κόσμο του πίνακα μπορούμε να τον ονομάσουμε ως “Το Βασίλειο της Αφροδίτης”, καθώς όλες οι θεότητες συνδέονται με κάποιο τρόπο με τη Άνοιξη και η Αφροδίτη θεωρείται η θεά της. Επιπλέον, αν λάβουμε υπόψη μας την εποχή που δημιουργήθηκε ο πίνακας, μπορούμε να ισχυριστούμε ότι αλληγορεί την χρυσή εποχή της Φλωρεντίας, όπου σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξή της διαδραμάτισε η οικογένεια των Μεδίκων, ενώ μπορούμε να δούμε μία χριστιανική προσέγγιση με τις τρεις Χάριτες να εκφράζουν την Πίστη, την Ελπίδα και την Αγάπη.
Τα συναισθήματα που μου προκαλούνται από την εικόνα είναι όμοια με εκείνα που δημιουργούνται στον καθένα μας όταν πλησιάζει ο ερχομός της Άνοιξης, δηλαδή ενθουσιασμός, ανυπομονησία και εσωτερική γαλήνη, καθώς τα έντονα χρώματα, η προσοχή στη λεπτομέρεια και τα ανθισμένα άνθη μας δίνουν μία πιστή απεικόνισή της. Παράλληλα, ζωντανεύουν την εικόνα και δίνουν την αίσθηση ότι είσαι και εσύ είσαι μέρος του πίνακα, ενώ μπορούν να σε ταξιδέψουν στην αρχαιότητα που είναι η εποχή από την οποία επηρεάστηκε και αναφέρεται, αφού το θέμα του υποδηλώνει τη στροφή της τέχνης στον αρχαίο κόσμο στο τέλος του Κουατροτσέντο.

“Ο έρωτας στην εφηβεία: το αέναο της υπάρξεως”Αμαλία Κ. Ηλιάδη (ΠΕ02-Φιλόλογος-Ιστορικός/Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων)

«Ο έρωτας στην εφηβεία: το αέναο της υπάρξεως»

«Ο έρωτας στην εφηβεία: το αέναο της υπάρξεως»

(το «χρονικό της εφηβείας» ή «μαθητείας»: καθ’ οδόν προς την ενηλικίωση, με έμφαση στην ποιητική του εφηβικού έρωτα και στη χειραφέτηση του εφήβου (συγκρότηση ταυτότητας/αυτοσυνειδησίας)
Αμαλία Κ. Ηλιάδη (ΠΕ02-Φιλόλογος-Ιστορικός/Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

«Είπανε ψέματα πως η αγάπη κάστρα καταλύει και σίδερα λυγίζει. Η αγάπη μόνο εύπλαστη ύλη, μαλακή μπορεί να συγκινήσει.… Όλα κάποτε κουράζουν, φθίνει το αρχικό τους νόημα, ξεθωριάζει η «εικόνα» τους σαν παλιά ζωγραφιά, σαν πολυκαιρισμένα, κιτρινισμένα φύλλα βιβλίου. Όλα κάποτε,… εκτός απ’ την αγάπη».
Αμαλία Κ. Ηλιάδη
Ο ερωτευμένος έφηβος ενθουσιάζεται,  παθιάζεται, εξέρχεται του εαυτού του. Νιώθει μια τεράστια ψυχική ευφορία και αναζητά όλο και περισσότερο χρόνο με τον/τη σύντροφό του/της.
Η χρονική αυτή φάση είναι εξαιρετικά ουσιαστική για τον ίδιο που τη βιώνει. Άλλωστε, στην έναρξη της ερωτικής του ζωής μπορούμε να δούμε  αρκετά στοιχεία της προσωπικότητάς του, όπως αυτή έχει δομηθεί , εκτός των άλλων επιδράσεων, και από τα αδιαμεσολάβητα-ανεπεξέργαστα πρότυπα με τα οποία μεγάλωσε.
Ο έφηβος δεν είναι πλέον παιδί. Ελκύει και ελκύεται και θέλει να «δοκιμάσει» την εγγύτητά του προς το αντικείμενο του πόθου του. Παρόλα αυτά, και αναγνωρίζοντας την πληροφόρηση που ο έφηβος ήδη έχει από τους συνομηλίκους, την τηλεόραση  και το διαδίκτυο, δε θα πρέπει να αμελήσουμε να του μεταδώσουμε ποιοτικές  πληροφορίες.
Δε θα πρέπει να ξεχνάμε ωστόσο, ως Δημόσιο Σχολείο και ως εκπαιδευτικοί του εφήβου, πως θα πρέπει να καταστήσουμε σαφές πως η ερωτική πράξη δεν είναι ούτε προϊόν μιμητισμού: «το έχουν κάνει όλοι», αλλά ούτε και πίεσης: «ή το κάνουμε ή χωρίζουμε».
Ο έρωτας είναι υπέροχος όταν μοιράζεται και βιώνεται εξίσου και από τους δύο και ταυτόχρονα συντελείται υπό την σκέπη ευγενών συναισθημάτων. Ο ίδιος, όμως,  κρύβει και μια απομυθοποίηση και, ενίοτε, βαθιά απογοήτευση. Ο κόσμος του εφήβου καταρρέει και ο ερωτευμένος έφηβος βυθίζεται στη θλίψη του, αποσύρεται και απομονώνεται: του επιτρέπουμε να το ζήσει. Του δίνουμε το χώρο και τον χρόνο που χρειάζεται. Δεν ξεχνάμε ποτέ πως ο νέος άνθρωπος εισάγεται σταδιακά στον κόσμο των ενηλίκων, στο δικό μας κόσμο που μπορεί να είναι την ίδια στιγμή γοητευτικός και σκληρός, παράλογος και συναρπαστικός…
Δυστυχώς, η κοινωνία μας διακρίνεται από μία αντιφατική στάση έναντι του έρωτα. Από την μία τον θεοποιεί και τον προβάλλει ως δικαίωμα του ανθρώπου και από την άλλη τον υποβαθμίζει, τον περιορίζει μόνο στο σαρκικό επίπεδο, τονίζει μονομερώς την επιθυμία ως συστατικό του στοιχείο και δεν διδάσκει την αγάπη ως κυρίαρχο συστατικό και τελικό στόχο του έρωτα.
Αυτή η ιδεολογική αντίφαση έναντι του έρωτα πηγάζει, ίσως, από καταπιεσμένες ψυχολογικές καταστάσεις, αλλά και από το γεγονός ότι σήμερα έχουμε θεοποιήσει όχι την έννοια της ελευθερίας, κάτι που θα ήταν κατανοητό, αλλά την έννοια του «δικαιώματος», κάτι που αφήνει στο περιθώριο οποιαδήποτε οριοθέτηση. Γιατί, τελικά, το πρόβλημα δεν είναι αν  πρέπει να θέλουμε, να επιδιώκουμε τον έρωτα στην εφηβική ηλικία, αλλά ποιό είναι το περιεχόμενο που του δίνουμε σε αυτή την κρίσιμη ηλιακή φάση. Γιατί σήμερα καταργήσαμε μεν την υποκρισία παλαιοτέρων εποχών, αλλά  θριαμβεύει πλέον η ασυδοσία.
Η εποχή μας αποϊεροποίησε τον κόσμο και την ζωή. Αναμφισβήτητα, είναι εύλογη η δυσαρέσκεια για την ηθικιστική λειτουργία, στο παρελθόν και στο παρόν, θεσμών, όπως η  Εκκλησία, η οικογένεια, η δικαιοσύνη, ακόμη και η εκπαίδευση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αυτοί οι θεσμοί δεν πρέπει να θεωρούνται ιεροί για τον άνθρωπο και τον κόσμο.  Και «ιερός» δεν σημαίνει μαγικός ή ανεξέλεγκτος.  Ιερός σημαίνει άξιος σεβασμού.
Ο σεβασμός δεν επιβάλλεται από τον νόμο. Διδάσκεται με το παράδειγμα των προηγούμενων γενεών. Είναι κανόνας της παράδοσης. Είναι κανόνας της ταυτότητας ενός λαού, της ιστορίας και του πολιτισμού του. Άλλωστε, πολιτισμός χωρίς ιερότητα είναι πολιτισμός καταδικασμένος στην ισοπέδωση και την εξαφάνιση.
Ιερότητα πάλι δεν σημαίνει άρνηση της αλήθειας και  απουσία κριτικής. Γιατί τα πρόσωπα δεν ταυτίζονται με τους θεσμούς. Τα λάθη τους, οι αποτυχίες τους είναι αναγκαίο να κρίνονται και να αντιμετωπίζονται κάτω από το άπλετο φως της αντικειμενικής, κατά το μάλλον ή ήττον, κριτικής προσέγγισης.
Στα ασύδοτα δικαιώματα που κραδαίνονται ως άλλη «δαμόκλειος σπάθη» για την ουσιαστική δημοκρατία,  έρχεται να συμβάλει η απόλυτη κυριαρχία των ολίγων που έχουν στα χέρια τους τα ΜΜΕ, την διαχείριση του «μεγάλου κεφαλαίου», – δημοσίου και ιδιωτικού χρήματος,  και επομένως την δυνατότητα να συνασπίζουν κοντά τους ανθρώπους που κρίνουν με βάση μόνο το συμφέρον τους. Γι’ αυτό και στην σύγχρονη δημοκρατία η συζήτηση περί ηθικής είναι εντελώς υποκριτική. Με τον τρόπο αυτό, όμως, η κοινωνία μας  δεν πορεύεται βάσει αρχών και αξιών, αλλά βάσει των ανθρώπινων ιδιοτελειών.
Όλα είναι δικαίωμα του καθενός, αρκεί να μη σε συλλάβουν να προκαλείς το κοινό αίσθημα, το οποίο κι αυτό διαμορφώνεται. Κι εδώ ισχύει ένας βαθυστόχαστος καβαφικός στίχος: « Αν ήμουν ακαλαίσθητος κι αν μυστικά το είχα προστάξει, θα έβγαζαν πρώτο οι κόλακες και το κουτσό μου αμάξι» («Εύνοια του  Αλεξάνδρου Βάλα»).  Επομένως, η συζήτηση δεν γίνεται για την ουσία της ηθικής, δηλαδή για το αν υπάρχει καλό ή κακό, σωστό ή λάθος, συνείδηση ή όχι, αλλά για την επιφάνειά της.  Η δημοκρατία μας στηρίζεται στο «φαίνεσθαι» και όχι στο «είναι».
Άρα, και η συζήτηση περί του έρωτα μένει αναγκαστικά στο επίπεδο του «φαίνεσθαι». Γιατί καταργώντας τα όρια ή συμπνίγοντάς τα, ουσιαστικά, μέχρι το τέλος της παιδικής ηλικίας, στην ουσία οδηγούμαστε προς τα εκεί. Στην καταπιεσμένη πραγματικότητα που μεγαλώναμε οι παλιότερες γενιές, η κινδυνολογία για τον έρωτα διέσωζε κάποιον σεβασμό στην ιερότητά του.  Εμείς καλούμασταν να επιλέξουμε αν θα εκδηλώναμε τον έρωτά μας ή όχι, και, κυρίως, μας αφηνόταν ένα περιθώριο να λειτουργήσουν τα συναισθήματά μας, τα καρδιοχτύπια μας, ποθούσαμε, αλλά και περιμέναμε ταυτόχρονα. Είχαμε γνώση των συνεπειών των επιλογών μας και λειτουργούσε το αίσθημα,  η ανάγκη της περίσκεψης.
Σήμερα,  ενώ οι έφηβοι λειτουργούν χωρίς ιδιαίτερες πιέσεις στο θέμα του έρωτα, δεν έχουν πολλά περιθώρια ελευθερίας.  Ό,τι σου δίνεται ως δικαίωμα, αναρωτιέσαι εύλογα γιατί να μην το εξασκήσεις.
Κατ’ αρχάς θεωρώ πως είναι πολύ σπουδαίο να ενημερώνουμε τους εφήβους μαθητές/τριές μας σχετικά με τις διαφυλικές σχέσεις. Με απλότητα, σοβαρότητα και ειλικρίνεια οφείλουμε να τους τονίζουμε ότι το σώμα τους, όπως, άλλωστε, το πνεύμα και η ψυχή τους, είναι συστατικό στοιχείο της ύπαρξής τους. Ότι τους δόθηκε για να αγαπούνε τον συνάνθρωπο μέσα από την σκέψη, την καρδιά τους, τις αισθήσεις τους. Να επιμείνουμε στην αγάπη.
O έρωτας, φυσικά, είναι η βάση της αγάπης, αλλά χωρίς αυτήν δεν έχει ουσιαστικό νόημα. Να τονίσουμε ότι η θεοποίηση της επιθυμίας για τον άλλο και η δυνατότητα ικανοποίησής της, δεν αφήνουν περιθώριο στα συναισθήματα να ωριμάσουν. Ας παροτρύνουμε τους εφήβους να δούνε κι άλλες πτυχές του ανθρώπου ο οποίος τους ενδιαφέρει: αν νοιάζεται για πρόσωπα και πράγματα, αν έχει ενδιαφέροντα στην ζωή του, αν καλύπτει αυτό που θέλουν κι επιζητούν, αν έχει την ωριμότητα να κουβεντιάσει μαζί τους, να χαρεί την παρέα τους, να τους σεβαστεί. Το ίδιο, βέβαια, πρέπει να ισχύει από την δική τους πλευρά για να υπάρχει η απαραίτητη αμοιβαιότητα.
Ένα άλλο σημείο στο οποίο πρέπει να επιμείνουμε είναι το ότι έρωτας χωρίς ευθύνη δεν μπορεί να νοηθεί.  Η ουσιαστική ευθύνη  βρίσκεται μόνο στην δυνατότητα  να του προσφέρεις τον εαυτό σου. Το ίδιο χρειάζεται να συμβεί και από την δική του πλευρά. Ζω για τον άλλο σημαίνει ότι έχω την ανεξαρτησία να το κάνω, από τα μικρά και καθημερινά πρακτικά πράγματα, όπως είναι η δυνατότητα να του παρέχω τροφή, ενδυμασία, κατοικία, μέχρι τα πιο σπουδαία, να τον καλύψω συναισθηματικά, να τον ανεχτώ  στις αδυναμίες του, να του προσφέρω ασφάλεια.
Αν δεν υπάρχει αμοιβαιότητα σ’ αυτά, τότε δεν μπορούμε να μιλάμε για έρωτα πραγματικό και ολοκληρωμένο.
Η έννοια του χρόνου και της ωριμότητας είναι εξίσου σπουδαία. 0 έφηβος χρειάζεται να καταλάβει ότι η ζωή είναι μπροστά του, ότι δεν θα πάθει τίποτε αν «περιμένει» προτού συνάψει σχέση. Να κατανοήσει ότι υπάρχουν σπουδαιότεροι  στόχοι να επιτύχει στην εποχή της εφηβείας, που είναι η καταβολή κόπου, πράγμα το οποίο απαιτεί συγκέντρωση δυνάμεων και αφιέρωση, προκειμένου να βρει ο έφηβος την ταυτότητά του, να προχωρήσει-προοδεύσει στο σχολείο, να κάνει κάτι για τον εαυτό του που θα τον βοηθήσει να βρει νόημα στην ζωή του.
Η αλλαγή, η μεταμόρφωση, η  εξέλιξη των ανθρωπίνων υπάρξεων στο πέρασμα του χρόνου είναι το σημαντικότερο, τραγικότερο και, γι΄αυτό, συγκινητικότερο φαινόμενο  της επίγειας ζωής μας. Όλοι μας χαράζουμε  πορείες ζωής θέτοντας  σημάδια στον τόπο και στο χρόνο, που συντελούν στη δημιουργία πολλών, εναλλακτικών δρόμων και παράδρομων, αφού στα μονοπάτια και στις λεωφόρους της ζωής συντελούνται οι πράξεις , συστήνονται  τα γεγονότα που καθορίζουν την ύπαρξή μας.
Το  γοητευτικό στοιχείο της υπόθεσης είναι η ανάμνηση των στιγμών που σημαδεύουν τους δρόμους της ζωής μας.  Ο νους μας συχνά επιστρέφει μέσω μιας πηγαίας,  ενδότερης δύναμης στη μνήμη του παρελθόντος.
Εκεί εντοπίζεται η ιδιαιτερότητα του ανθρώπου. Ο γυρισμός στην παιδική, εφηβική, νεανική ηλικία, η δυνατότητα, δηλαδή,  που έχει ο άνθρωπος να ταξιδεύει νοερά στο χρόνο και η συνειδητοποίηση της διαφοράς μας σε σχέση με το  «τότε» – είτε εξωτερικής, είτε εσωτερικής – μοιάζει με κάποιου είδους υπερφυσική προοπτική, μια αέναη παράταση της ύπαρξής μας στο υπερπέραν, μια γνήσια κατοχή κάποιας «υπερδύναμης».
Οι ποικίλες, πολλές φορές, αντίθετες απόψεις των εφήβων για τον έρωτα, για ζητήματα τα οποία είναι  «λυμένα» δια παντός πλέον, για τον ενήλικο νου, φαίνονται τόσο… απαραίτητες, τόσο ζωτικής σημασίας για την εξέλιξη του ψυχισμού τους, για την ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους.
Είναι συγκριτικό πλεονέκτημα για τον άνθρωπο η δυνατότητα αναγνώρισης του εφηβικού του παρελθόντος και η αναβίωση  συναισθημάτων που προκαλούνται με την επαναφορά των αναμνήσεων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, έτσι, παρουσιάζει, για τη νόηση και την αυτοσυνειδησία μας  το κυκλικό σχήμα, που είναι σαν να γεφυρώνει το «χάσμα των γενεών», αποκαλύπτοντας την αλυσίδα της αλληλεπίδρασης, η οποία συνδέει άρρηκτα τις γενιές: οι νέοι γίνονται μεγάλοι και οι μεγάλοι κάποτε υπήρξαν παιδιά.
Η αλήθεια είναι πως κάθε φορά το παλιό, εφηβικό μας δωμάτιο φαντάζει  πιο μακρινό, πιο ομιχλώδες σε σχέση με το σημερινό μας. Βέβαια, σε σύγκριση με το παρόν, η ζωή, ενδεχομένως, είχε κρατήσει,  τότε, το ευτυχισμένο της «πρόσωπο». Η κατανόηση του τωρινού επιβεβαιώνει θεωρητικά πως η ροή της ζωής είναι μία αναλογία της εσώτερης  ανάπτυξης του ανθρώπου και της εξέλιξης των εποχών.
Η αλλαγή των εποχών σηματοδοτεί την αέναη ροή της ζωής. Η διαδικασία διαμόρφωσης του  ανθρώπου, δηλαδή της «τελειότερης» μορφής του καθενός μας, έχει ως υπόβαθρό της  την συνεχή προσπάθεια.

Σχολικό Έτος 2018-2019 Υπεύθυνη-διδάσκουσα καθηγήτρια: Ηλιάδη Αμαλία, φιλόλογος-ιστορικός (ΠΕ02), Δ/ντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων «Φιλοσοφία και Τέχνη: Περιγραφή, ανάλυση και φιλοσοφική ερμηνεία εικαστικού έργου τέχνης» (Κείμενα μαθητών/τριών-εκπαιδευτικό υλικό που προέκυψε από τη διδασκαλία του μαθήματος της Φιλοσοφίας)

5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων

Ταχυδρομική διεύθυνση

Καλαμπάκας & Σταυροπούλου. Τρίκαλα, Τ.Κ. 42100

Τηλέφωνο:  2431033780 ΦΑΞ :   2431071559 E-MAIL:  mail@5lyk-trikal.tri.sch.gr Site: http://5lyk-trikal.tri.sch.gr/

https://blogs.sch.gr/5lyktrik

Σχολικό Έτος 2018-2019

Υπεύθυνη-διδάσκουσα καθηγήτρια:

Ηλιάδη Αμαλία, φιλόλογος-ιστορικός (ΠΕ02), Δ/ντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

«Φιλοσοφία και Τέχνη: Περιγραφή, ανάλυση και φιλοσοφική ερμηνεία εικαστικού έργου τέχνης»

(Κείμενα μαθητών/τριών-εκπαιδευτικό υλικό που προέκυψε από τη διδασκαλία του μαθήματος της Φιλοσοφίας)

Το βιβλίο της Φιλοσοφίας της Β΄Λυκείου (Αρχές Φιλοσοφίας, Υπουργείο Παιδείας & Θρησκευμάτων, Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής, Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών και εκδόσεων «Διόφαντος»,συγγραφείς: Στέλιος Βιρβιδάκης, Βασίλης Καρασμάνης, Χαρινέλα Τουρνά, έκδοση του 2015) είναι, κατά την εκτίμησή μου, φλύαρο, γενικόλογο, γεμάτο ανούσιες- πολλές φορές- λεπτομέρειες, επεξηγήσεις που πλατειάζουν χωρίς να προσφέρουν σαφείς διευκρινήσεις, αλλά επίσης έχει υπέροχα παραθέματα, εύστοχη επιλογή εικαστικού υλικού, ζωγραφικών πινάκων, εικόνων κ.τ.λ. και πολύ ενδιαφέρουσα βιβλιογραφία.  Κράτησα λοιπόν για μένα τη βιβλιογραφία, για τους μαθητές/τριές μου προόρισα τα παραθέματα και τους πίνακες, και προσάρμοσα τη διδακτέα ύλη, έτσι ώστε  να ενδιαφέρονται για το μάθημα, να εκφράζονται με ζωντάνια και αμεσότητα σε αυτό και να νιώθουν ελεύθεροι να διατυπώσουν τις ιδέες τους για φιλοσοφικά προβλήματα και υπαρξιακές αναζητήσεις ή να εκφράζουν, χωρίς φόβο, εφηβικές αναρωτήσεις. Αυτό το έχουν δηλώσει αρκετές φορές, με λόγια και με πράξεις.

Κάνοντας έναν απολογισμό της διδασκαλίας μου, εξέφρασα στους μαθητές/τριές μου το «παράπονο» και τη βεβαιότητα πως, ενδεχομένως, δεν θα θυμούνται, αργότερα στο πέρασμα του χρόνου, στοιχειώδη δεδομένα, όπως τη διαίρεση της φιλοσοφίας σε κλάδους, και τους ρώτησα στη συνέχεια να μου πουν τι νιώθουν για τη φιλοσοφία ως μάθημα. Οι προφορικές και γραπτές απαντήσεις τους στο κεντρικό μου ζητούμενο που ήταν η αυθόρμητη κατάθεση απόψεων, εντυπώσεων και προσδοκιών εκ μέρους τους, για το μάθημα της Φιλοσοφίας, με ικανοποίησαν και επιβεβαίωσαν την βασική μου θεωρητική θέση: ότι σκοπός του μαθήματος είναι η φιλοσοφική και ιστορικο-φιλοσοφική κατανόηση του ζητήματος της διδασκαλίας της φιλοσοφίας, και όχι κατ’ αρχήν η πρόταση μιας ειδικής διδακτικής της φιλοσοφίας.

Στην προοπτική αυτή, συζήτησα με τους μαθητές/τριές μου το ερώτημα αν είναι διδακτή η φιλοσοφία, με αναφορά στην προβληματική που ανέπτυξαν ορισμένοι φιλόσοφοι και ορισμένες παραδόσεις. Έγινε ιστορική επισκόπηση της διδασκαλίας της φιλοσοφίας (το πότε, από ποιους και με ποιον σκοπό και μέθοδο έχει διδαχθεί), επισκόπηση που προϋποθέτει –και προχωρεί παράλληλα με– την ίδια την ιστορία της φιλοσοφίας. Στη συνέχεια προτάθηκαν και παρουσιάστηκαν τρόποι διδασκαλίας της φιλοσοφίας (θεματοκεντρικοί και κειμενοκεντρικοί). Με τον τρόπο αυτό δείχθηκε ότι η διδασκαλία της φιλοσοφίας είναι  και μπορεί να γίνει ένα φιλοσοφικό «πρόβλημα».

Στις μέρες μας πολλοί συνεχίζουν να επιχειρηματολογούν (ή πιστεύουν ότι δεν χρειάζεται καν να επιχειρηματολογήσουν) υπέρ του σημαντικού (ή και του θεμελιώδους) ρόλου της φιλοσοφίας στη Μέση Εκπαίδευση, ακόμη και στην κοινωνία.

Το αν και πώς διδάσκεται η φιλοσοφία συνδέεται με την αντίληψη για τη φύση της μάθησης και της γνώσης και προϋποθέτει, τελικά, μία θέση για τη φύση και το έργο της ίδιας της φιλοσοφίας. Ως τέτοιο, ως φιλοσοφικό ερώτημα, προσείλκυσε παραδοσιακά την προσοχή των φιλοσόφων, οι οποίοι δεν το άφησαν στα χέρια των ειδικών της διδακτικής (που, εξάλλου, ελάχιστες φορές το καταδέχθηκαν).

Η σημερινή κατάσταση της φιλοσοφίας εντός των εκπαιδευτικών θεσμών (της δευτεροβάθμιας, της τριτοβάθμιας και της διά βίου εκπαίδευσης) μάς αναγκάζει να θέσουμε εκ νέου το ερώτημα, ως επείγον ερώτημα παιδείας και με επίγνωση της ιστορικότητάς του.(Βλ. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Γιώργος Ζωγραφίδης «Η διδασκαλία της φιλοσοφίας. Σκοπός, δομή και περιεχόμενο μαθήματος». Έκδοση: 1.0. Θεσσαλονίκη 2014. Διαθέσιμο από τη δικτυακή διεύθυνση: https://opencourses.auth.gr/courses/OCRS456/.

Για ποιο λόγο, όμως, το εκπαιδευτικό σύστημα της Γαλλίας επιμένει τόσο πολύ στο να διδάσκονται οι μαθητές λυκείου τις βασικές αρχές της φιλοσοφίας; Αυτό το ερώτημα διατυπώνει ο Βρετανός ανταποκριτής του BBC στο Παρίσι, Χιού Σκόφιλντ. Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πηγές, οι δεκαεπτάχρονοι μαθητές στη Γαλλία, στα πλαίσια της μελέτης για το Baccalaureat ( το δικό μας αντίστοιχο απολυτήριο Λυκείου), έχοντας επιλέξει το Bac Litteraire, δηλαδή την «φιλολογική» κατεύθυνση που δίνει έμφαση σε μαθήματα όπως η Φιλολογία και η Φιλοσοφία, μελετούν εντατικά την τελευταία.

Μπορείτε να φανταστείτε ότι οι μαθητές θα περάσουν, τουλάχιστον τέσσερις ολόκληρες ώρες διανοητικής εξάσκησης αναπτύσσοντας  εξαντλητική επιχειρηματολογία για το θέμα: «Είναι η αλήθεια προτιμότερη από την ειρήνη;». ‘Η «Υπάρχει εξουσία χωρίς βία;». ‘Η «Μπορεί κάποιος να έχει δίκιο και όταν τα γεγονότα τον διαψεύδουν;».

Υπάρχει, βέβαια, και η εναλλακτική επιλογή να ασχοληθούν με  μία άσκηση που ζητάει να σχολιάσουν γραπτώς ένα κείμενο. Σ’ αυτή την περίπτωση, μπορούν να διαλέξουν ανάμεσα σ’ ένα απόσπασμα από το έργο «Tractatus Theologiko-Politico» που έγραψε το Σπινόζα το 1670 και σε μία άποψη του Σενέκα για τον αλτρουισμό». 

Στη φιλολογική κατεύθυνση μαθητές και μαθήτριες στη Γαλλία διδάσκονται, επί οκτώ σχολικές ώρες την εβδομάδα, πάρα πολλά στοιχεία για το έργο κορυφαίων στοχαστών όπως ο Πλάτωνας, ο Καντ, ο Σοπενχάουερ, ο Χάιντεγκερ και ο Σαρτρ. Μερικά από τα θέματα που πραγματεύονται στην τάξη, στη μελέτη και στις εξετάσεις είναι: η συνείδηση, ο άλλος, η τέχνη, η ύπαρξη και ο χρόνος, η ύλη και το πνεύμα, η κοινωνία, ο νόμος, το καθήκον, η ευτυχία.

Υπάρχουν κι άλλες γενικές κατευθύνσεις που μπορεί να επιλέξει ένας μαθητής Λυκείου στη Γαλλία, όπως η επιστημονική. Αλλά ακόμη κι εκεί υπάρχει η φιλοσοφία ως διδασκόμενο μάθημα, αναπόσπαστο τμήμα της διδακτέας ύλης.

Προς τί λοιπόν τόση προσκόλληση στη φιλοσοφία; Θεωρείται ότι στόχος του γαλλικού εκπαιδευτικού συστήματος είναι οι μαθητές όχι απλώς να καταλάβουν τις πιο σημαντικές φιλοσοφικές ιδέες, αλλά κυρίως να μπορούν να τις χρησιμοποιήσουν στην ενήλικη ζωή τους, στην περίπτωση μιας συνομιλίας.

Κι αυτό, κατά την άποψή μου, συμβαίνει μόνο στη Γαλλία, όπου οι ρίζες της διδασκαλίας της φιλοσοφίας στη μέση εκπαίδευση είναι παμπάλαιες. Το μπακαλορεά της Γαλλίας εισήχθη το 1809 από τον ίδιο τον αυτοκράτορα Ναπολέοντα Βοναπάρτη με τη φιλοσοφία να αποτελεί ένα από τα κύρια μαθήματα.

Η χρησιμότητα της διδασκαλίας της φιλοσοφίας ήταν και παραμένει η εξής: να ολοκληρωθεί η μάθηση ενός παιδιού με στόχο αυτό με τη σειρά του να μάθει να σκέφτεται.

Εμπνεόμενοι από εικόνες και σχετικά κείμενα και διαπνεόμενοι από δημιουργικότητα και ερευνητική διάθεση,  οι μαθητές και οι μαθήτριές μου διατύπωσαν τις σκέψεις, τις απόψεις, τις αντιλήψεις τους για το μάθημα και την αξία της φιλοσοφίας και της σχέσης της με τις εικαστικές τέχνες, εκτιμώντας τη σημασία της πολιτιστικής, ελληνικής και ευρωπαϊκής  μας κληρονομιάς και εκφράζοντας παράλληλα τα συναισθήματά τους για το αγαθό της  μελέτης και της  αυτοσυνειδησίας…

Η Υπεύθυνη-διδάσκουσα Καθηγήτρια Ηλιάδη Αμαλία ΠΕ02 εύχομαι, σε  αρμονική  και  στενή  συνεργασία  με  τους  μαθητές  και  τις  μαθήτριές  μου, να  συνεχίσουμε  να  παράγουμε  εύχρηστο  και  ουσιαστικής  σημασίας  εκπαιδευτικό  υλικό  που  τόσο  το  έχει  ανάγκη  η  εκπαιδευτική  κοινότητα  για  την  προαγωγή  της εκπαιδευτικής  μας  συνείδησης,  της  εις  βάθος  αυτοσυνειδησίας  μας  και  το  βάθεμα  της  εσωτερικής  μας  σοφίας. Όπως  οι   μαθητές/τριές  μας,  έτσι  κι  όλοι  μας  απολαμβάνουμε,  από  άποψη  περιεχομένου  και  μορφής,  ουσίας  και  αισθητικής,  το  ισορροπημένο  ερευνητικό  αποτέλεσμα  του  παιδαγωγικού  μας  μόχθου.

“Ευαγγελισμός”, Φρα Αντζέλικο

“Ο Ευαγγελισμός” (1430-1455), είναι ένα από τα μεγαλύτερα έργα του ζωγράφου. Απεικονίζει ίσως το σημαντικότερο γεγονός της Χριστιανικής θρησκείας, τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, δηλαδή την αναγγελία του αρχαγγέλου Γαβριήλ στην Μαρία πως θα κυοφορήσει τον Υιό του Θεανθρώπου, που θα σώσει την ανθρωπότητα. Το έργο αυτό έχει χαρακτηριστεί από αρκετούς ως φόρος τιμής στον Χριστιανισμό και σήμερα φυλάσσεται στο μουσείο Πράδο της Μαδρίτης.

Εάν παρατηρήσει κανείς τον πίνακα, ανακαλύπτει από την πρώτη στιγμή τα κρυφά νοήματα που περιέχει. Στο κέντρο του πίνακα είναι τοποθετημένοι οι πρωταγωνιστές της σκηνής: η Θεοτόκος και ο αρχάγγελος Γαβριήλ. Η σκυθρωπή στάση του αρχαγγέλου  απέναντι στην Θεοτόκο, δείχνει τον σεβασμό και την ευλάβεια που τρέφει απέναντί της, αλλά και τη σημαντικότητα του γεγονότος που εκτυλίσσεται. Εκείνη δείχνει εμφανώς σαστισμένη, γεγονός που δικαιολογείται και από το νεαρό της ηλικίας της, αλλά ταυτόχρονα ήρεμη, καθώς μια αχτίδα φωτός που πέφτει πάνω της (συμβολίζει το Άγιο Πνεύμα), φαίνεται να την καθησυχάζει και να της δίνει θάρρος. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι με αυτό το εύρημα της αχτίδας φωτός ο Φρα Αντζέλικο υπαινίσσεται την  παρθενική σύλληψη του Ιησού με τρόπο υπερφυσικό.

Στο βάθος διακρίνονται δύο άνθρωποι ( θα μπορούσαν να συμβολίζουν τον Αδάμ και την Εύα), που συνοδεύονται από έναν άγγελο. Βρίσκονται σε έναν ολάνθιστο κήπο, που είναι γεμάτος με καρποφόρα δέντρα και πολύχρωμα λουλούδια ( Ίσως μια αλληγορία με τον Κήπο της Εδέμ).

Όσον αφορά την ένδυση των προσώπων, ο αρχάγγελος είναι ντυμένος με ένα μανδύα σε απαλό ροζ χρώμα, ενώ υπάρχουν πάνω του και τα γνωστά σε όλους μας φτερά, τα οποία συμβολίζουν την αγιότητα και την αγνότητά του. Η Θεοτόκος φοράει ένα μακρύ ροζ φόρεμα και έναν μπλε μανδύα, με το φωτοστέφανο από πάνω της να συμβολίζει την αγιότητά της. Τα άλλα δυο πρόσωπα φαίνεται να είναι λιτά ντυμένα, όπως ντύνονταν και οι απλοί άνθρωποι της περιόδου εκείνης.

Η Θεοτόκος κάθεται πάνω σε έναν θρόνο, μια αλληγορική ίσως εικόνα , η οποία δείχνει το κύρος της από εκείνη την μέρα στον Χριστιανικό κόσμο. Πίσω από αυτήν, υπάρχει μια ανοιχτή πόρτα, η οποία οδηγεί σε ένα μοναστηριακό κελί το οποίο είναι άδειο. Με αυτόν τον τρόπο ο ζωγράφος θέλει να δείξει πως ο Χριστιανικός κόσμος ξεκινά με την άμωμο σύλληψη του Χριστού από την Θεοτόκο. Στους κίονες βλέπουμε περίτεχνα διακοσμητικά σχέδια, καθώς και μια απεικόνιση ενός ιερού προσώπου στον κεντρικό κίονα.

Γενικότερα, ο ζωγράφος αφήνει να ξεπροβάλλει μια πνευματικότητα, ακόμα και μέσα από τη λιτότητα της συνθέσεως και τον μυστικισμό των μορφών. Η μοναστηριακή αυλή όπου γονατίζει η Παναγία δίνεται πειστικά. Στο έργο του δεν υπάρχει σχεδόν καμία κίνηση, ούτε μας παρέχεται η εντύπωση ότι τα σώματα που βλέπουμε είναι πραγματικά στερεά αντικείμενα. Ήθελε μόνο να παραστήσει το θρησκευτικό θέμα με όλη την ομορφιά και την απλότητά του.

Κωνσταντίνος  Κόκκαλης, μαθητής  Β1 τμήματος 5ου Γενικού Λυκείου Τρικάλων

 

«Το φιλί» του Γκούσταβ  Κλίμτ

Στον πίνακα του Κλιμτ φαίνεται έντονα το συναίσθημα του έρωτα. Σε αυτόν απεικονίζεται ένα νεαρό ζευγάρι που είναι αγκαλιασμένο ενώ παράλληλα ο άντρας φιλάει την κοπέλα. Ο ζωγράφος μέσω του πίνακά του προσπαθεί να εκφράσει μια μορφή του έρωτα και της αγάπης. Η αγκαλιά, το φιλί και η αίσθηση των δύο ως ένα  σύνολο, ως ζευγάρι , είναι  στοιχεία των συναισθημάτων που προσπαθεί να μας μεταδώσει ο καλλιτέχνης μέσα από το έργο του.
Εμβαθύνοντας στην εικόνα και στον τρόπο με τον οποίο έχουν τοποθετηθεί τα πρόσωπα μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι οι νεαροί βρίσκονται σε ένα χώρο μόνοι τους, απόμερα από τον υπόλοιπο κόσμο. Το γεγονός αυτό δείχνει την αφοσίωση ενός ερωτευμένου στον σύντροφό του  αλλά και πιθανότατα την απομόνωσή του από τους γύρω του. Έπειτα, επικεντρώνοντας το βλέμμα μας στα πρόσωπά τους και συγκεκριμένα της κοπέλας  διακρίνεται η χαλαρότητα και η
γαλήνη καθώς η ίδια με κλεισμένα μάτια φαίνεται να απολαμβάνει τη στιγμή. Το ροδοκόκκινο χρώμα που έχει προστεθεί στα μάγουλα του κοριτσιού της προσδίδει μια αθωότητα και φανερώνει την κυριαρχία του σώματός της από δυνατά συναισθήματα. Εστιάζοντας μάλιστα στο σώμα του καθενός διακρίνουμε πολλά στοιχεία. Αρχικά ο άνδρας αγκαλιάζει την κοπέλα και την κρατά στο πρόσωπο με τέτοιο τρόπο που φανερώνεται πως δεν θέλει να φύγει μακριά του. Εκείνη με το χέρι της περασμένο πίσω από το λαιμό του αγοριού και με λυγισμένα γόνατα φαίνεται να έχει αφεθεί  ελεύθερη στην αγκαλιά του. Μάλιστα η κλίση του σώματός της μπορεί να συμβολίζει «το λύγισμα» της καρδιάς της  από τον έρωτα από τον οποίο διακατέχεται.
Ο ζωγράφος με τα χρώματα και τα σχήματα που έχει επιλέξει δίνει έμφαση στην πράξη. Ο πίνακας έχει πολύ καλή γεωμετρία αφού έχουν επιλεχθεί μόνο ο κύκλος και το ορθογώνιο για να διακοσμήσουν τα άτομα. Επιλέγοντας το καφέ χρώμα ως φόντο και το κίτρινο να περιβάλλει το ζευγάρι, επικεντρώνει το βλέμμα του θεατή στα πρόσωπα που δρουν και όχι στον τόπο. Ωστόσο το μόνο στοιχείο για τον χώρο στον οποίο βρίσκονται μας το δίνει με το ανθισμένο έδαφος στο οποίο υπερισχύουν τα φανταχτερά χρώματα. Το γεγονός αυτό μας
προδίδει την εποχή, άνοιξη, αφού τα άνθη είναι κύριο χαρακτηριστικό της . Η εποχή αυτή συνδέεται με το νόημα που ο καλλιτέχνης αποδίδει καθώς το άνθισμα των λουλουδιών συσχετίζεται με την αρχή μιας σχέσης.
Εν τέλει αν κοιτάξουμε την εικόνα χωρίς να διεισδύσουμε σε συγκεκριμένα μέρη της, μας δίνει την αίσθηση του παραμυθιού. Ο άνδρας φαίνεται σαν άγγελος που κατέβηκε από τον ουρανό, ενώ η γυναίκα σαν μια νεράιδα που μαγεύει με την ομορφιά της. Όμως αυτό δεν φαίνεται παράδοξο για έναν ερωτευμένο άνθρωπο, αφού παρόμοια αντικρίζει το σύντροφο του και ζει το δικό του παραμύθι.

Αναστασία Γιαννάκου, μαθήτρια Β1τμήματος 5ου Γενικού Λυκείου Τρικάλων

Ο πίνακας απεικονίζει μία ομάδα ανθρώπων και στην μέση έναν σκύλο. Γίνεται εύκολα αντιληπτό πως αναπαριστά μια εκδήλωση, αφού φαίνονται κάποιοι άνθρωποι να παίζουν όργανα μουσικής και κάποιοι να χορεύουν. Χρησιμοποιεί θερμά χρώματα τα οποία προκαλούν συναισθήματα ενθουσιασμού, καλής διάθεσης και ζωντάνιας και με τις κατάλληλες σκιάσεις δημιουργείται η αίσθηση του βάθους που μας βοηθάει να ξεχωρίσουμε τους «πρωταγωνιστές» του έργου.

Αυτοί είναι οι δύο γυναίκες και ο σκύλος, αλλά επίσης μπορούν να θεωρηθούν και ο άντρας που κάθεται πάνω στο τραπέζι μαζί με τον άντρα που παίζει κάποιο όργανο, το όποιο θυμίζει γκάιντα, πάνω στο τραπέζι.

Η γυναίκα που βρίσκεται δεξιά είναι στην αγκαλιά ενός άντρα και κρατάει μια σελίδα από ένα βιβλίο που βρίσκεται στερεωμένο στα πόδια της, ενώ η δεύτερη που βρίσκεται δίπλα της παίζει μάλλον πιάνο και φαίνεται να συνομιλεί με το αγόρι που βρίσκεται αριστερά της. Και οι δύο φαίνεται να περνούν καλά και να είναι χαρούμενες. Όσον αφορά τον σκύλο, από το πρόσωπο του και την στάση του δείχνει τρομαγμένος και αυτό μπορεί να οφείλεται στην έντονη μουσική στην οποία παραπέμπει ο πίνακας.

Οι υπόλοιποι χορεύουν έντονα δείχνοντας πως περνάν καλά. Γενικότερα ο πίνακας δίνει την αίσθηση της γιορτής και με τις στάσεις των απεικονιζόμενων και με την κατάλληλη τεχνοτροπία γίνεται κατανοητό πως περνάν καλά.

Μαρία Γκόλια , μαθήτρια Β1τμήματος 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

 

2η  Εργασία  για το μάθημα της  Φιλοσοφίας

Υπεύθυνη καθηγήτρια  κ. Ηλιάδη Αμαλία

Σχολιασμός της εικόνας -φωτογραφίας :     “Ο Πλάτων , ο Πυθαγόρας και ο Σόλων. Νωπογραφία  του 16ου αι. από μοναστήρι της Ρουμανίας”

Η πρώτη εντύπωση  που σχηματίζει ο θεατής, είναι πως πρόκειται για μια εικόνα βυζαντινής τεχνοτροπίας  που απεικονίζει  Αγίους ή  μορφές της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Το σχήμα του προσώπου, οι ενδυμασίες, τα άκρα, οι επιγραφές  που  κρατούν στα χέρια τους  παραπέμπουν  στο Βυζάντιο. Η  ύπαρξη  τέτοιων  μορφών σε  μοναστήρι  της Ρουμανίας έχει την εξήγηση στο  γεγονός ότι  η Ρουμανία  είναι μια  χώρα κατά  βάση με ορθόδοξο δόγμα και ανήκε στη σφαίρα επιρροής του  Βυζαντίου. Η παρουσία, λοιπόν, αυτών των μορφών γίνεται έτσι κατανοητή.

Η πληροφορία όμως πως οι μορφές αυτές δεν ανήκουν σε κάποιους Αγίους της Ορθόδοξης  Εκκλησίας, αλλά πως είναι ο Πλάτωνας, ο Πυθαγόρας και ο Σόλωνας  μας γεμίζει  με έκπληξη, απορία και θαυμασμό  ταυτόχρονα. Αν παρατηρήσουμε καλύτερα τις  μορφές , θα δούμε πως δεν υπάρχει στο κεφάλι τους  φωτοστέφανο, αλλά  κορώνα. Αυτό ίσως θέλει  να τονίσει τις γνώσεις και την μόρφωση που είχαν αυτοί οι  τρεις  άντρες σε  μεγάλο βαθμό. Πάνω από την κορώνα του ενός υπάρχει ένα φέρετρο με έναν γυμνό νεκρό  που πιθανότατα μας παραπέμπει στην ματαιότητα των  εγκοσμίων.

Το ερώτημα  που μας έρχεται στο νου είναι γιατί να υπάρχουν εκεί, σε μοναστήρι της Ρουμανίας,  δύο κορυφαίοι Έλληνες φιλόσοφοι  κι ένας φημισμένος νομοθέτης; Με δεδομένο  ότι τα μοναστήρια ήταν και  χώροι μελέτης είναι  ελάχιστα  πιθανό να βρίσκονται εκεί από λάθος. Θα πρέπει λοιπόν να αιτιολογήσουμε την ύπαρξή τους με βάση τη σχέση ανάμεσα στον Αρχαίο Ελληνικό κόσμο και πολιτισμό, με τον Χριστιανισμό.

Οι Χριστιανοί  αρχικά  έγραφαν και  εναντιώνονταν στους Εθνικούς και στη φιλοσοφία των εθνικών. Ωστόσο από τους πρώτους ακόμα αιώνες χρησιμοποίησαν την πλατωνική και στωική παράδοση. Ήδη  από  τον 6ο αιώνα  π.Χ  μεγάλοι  Έλληνες  φιλόσοφοι  μίλησαν   για έναν Θεό και προετοίμασαν,  κατά κάποιον τρόπο, την έλευση του  Χριστιανισμού, καθώς καλλιέργησαν   τις μονοθεϊστικές  αντιλήψεις και βοήθησαν να γίνουν ευκολότερα αποδεκτές. Ενώ, όπως  αναφέρθηκε, αρχικά οι Χριστιανοί ήταν αρνητικοί  απέναντι στη φιλοσοφία, υπήρξαν και σημαντικοί  Χριστιανοί,  όπως ο Μέγας Βασίλειος,  που κράτησαν διαφορετική,  πιο  μετριοπαθή  στάση και  άλλοι που υποστήριξαν την αξία της φιλοσοφίας, όπως ο  Ιουστίνος και  ο Κλήμης ο  Αλεξανδρεύς. Δέχονταν  πολλές από τις θέσεις των φιλοσόφων, όπως ο Θεός δημιουργός του κόσμου, ή η αθανασία της ψυχής. Απέρριπταν όμως άλλες,  όπως η αιωνιότητα του κόσμου  και ο αθεϊσμός.

Ψάχνοντας στο  διαδίκτυο  θα δούμε πως και  σε άλλα μοναστήρια  σε διάφορα  μέρη της Ελλάδας υπάρχουν ανάλογες τοιχογραφίες και εικόνες, όπως για παράδειγμα  στην Ιερά Μονή του Μεγάλου  Μετεώρου, στη Σύρο, στη Μεγίστη Λαύρα, στο Βατοπαίδι του Αγίου Όρους και αλλού.

Ο  θρησκειολόγος  Λεωνίδας Φιλιππίδης στο  βιβλίο  του ” Ιστορία της  εποχής της  Καινής  Διαθήκης”, αναφέρει αποσπάσματα  της Ορφικής διδασκαλίας, αλλά και άλλων φιλοσόφων στα οποία γίνεται λόγος για  τον  Έναν  Θεό.

Υπήρχε επομένως  ισχυρή  μονοθεϊστική  παράδοση από τα αρχαία  χρόνια  στον ελληνικό κόσμο. Αρκετοί αρχαίοι Έλληνες σοφοί θεωρούνταν  προ Χριστού  χριστιανοί και προφήτες του αρχαίου κόσμου. Ονομάστηκαν έτσι γιατί με την ” σπερματική τους αλήθεια”  προετοίμασαν  την  είσοδο  του Χριστιανισμού στην ιστορία.

Όλα αυτά μας βοηθούν να κατανοήσουμε, να αντιληφθούμε και να θεωρήσουμε λογική την ύπαρξη τέτοιων αρχαίων μορφών στις χριστιανικές  απεικονίσεις,  όπως του Πλάτωνα , του Πυθαγόρα  και του Σόλωνα  σε  μοναστήρι  της Ρουμανίας κατά  τον 16ο  αιώνα.

Κοντοκλώτσης Χρήστος, μαθητής 5ου ΓΕΛ Τρικάλων, Τμήμα  Β1

 

Ψηφιδωτό Της Σχολής Του  Πλάτωνa

Το ψηφιδωτό  της  Σχολής  του  Πλάτωνα, ή  ψηφιδωτό  των Επτά Φιλοσόφων, ή του Κύκλου  Του  Πλάτωνα, όπως είναι περισσότερο γνωστό, ανακαλύφθηκε  το  1896  σε  αρχαιολογικές ανασκαφές  στο Ηράκλειο  (Ερκολάνο) της  Καμπάνιας  κοντά στην  Πομπηία.  Ο καλλιτεχνικός χαρακτήρας του ψηφιδωτού τοποθετείται στην ελληνιστική εποχή, και συγκεκριμένα το πρότυπο του μωσαϊκού ανάγεται στον 3ο αιώνα π.Χ. Φιλοξενείται  σήμερα  στο  Εθνικό Αρχαιολογικό  Μουσείο  της  Νάπολης.

To ψηφιδωτό είναι κατά προσέγγιση τετράγωνο.  Η σκηνή παριστάνει επτά μορφές γενειοφόρων ανδρών μεγάλων σε ηλικία οι οποίοι κάθονται σε μια εξέδρα και συνομιλούν μεταξύ τους. Πίσω τους απεικονίζεται ένα ρολόι το οποίο  είναι τοποθετημένο επάνω σε  έναν κίονα, καθώς και ένα δέντρο, του οποίου η παρουσία παραπέμπει σε φιλοσοφικό κήπο. Αριστερά υπάρχουν δυο κίονες με επιστήλιο και στο βάθος δεξιά διακρίνουμε την κορυφή ενός λόφου η βράχου, περιτοιχισμένου. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι  στην κορυφή του λόφου αυτού βρίσκεται η Ακρόπολη. Εάν δεχτούμε τη υπόθεση αυτή τότε ο χώρος της συγκέντρωσης είναι πιθανότατα η Αθήνα και μάλιστα απεικονίζεται η Ακαδημία του Πλάτωνα.

Από τις επτά μορφές του ψηφιδωτού οι έξι  είναι μαθητές και η μια  είναι ο ίδιος ο Πλάτων. Ο Πλάτων θα μπορούσε να είναι ο τρίτος άνδρας από τα αριστερά, δηλαδή αυτός που είναι ακριβώς κάτω από το δέντρο. Η θέση του φαίνεται να προεξάρχει καθώς βρίσκεται στη μέση της ομάδας αλλά και  στη μέση ολοκλήρου του ψηφιδωτού. Το ένδυμά του είναι σκοτεινού χρώματος και έλκει το βλέμμα του θεατή, αντίθετα με τα ενδύματα των περισσότερων από τις υπόλοιπες μορφές, τα οποία είναι πιο ανοιχτόχρωμα.

Επιπλέον, σε αντίθεση με τους υπόλοιπους ανθρώπους που τον περιβάλλουν και δείχνουν σκεπτικοί, ο Πλάτωνας φαίνεται να μιλάει, η ίσως να διδάσκει. Διακρίνουμε, επίσης, ότι  κρατάει στο χέρι του ένα ραβδάκι και δείχνει με αυτό προς την υδρόγειο σφαίρα που είναι τοποθετημένη στο έδαφος μέσα σε ένα πλαίσιο.

Εκτός από τον Πλάτωνα όμως, φαίνεται να μιλάει  και ο πρώτος άνδρας από αριστερά ο οποίος φοράει μια ανοιχτόχρωμη κίτρινη ενδυμασία και έλκει και αυτός το ενδιαφέρον των υπολοίπων. Ο άνδρας που είναι δίπλα του, ο οποίος φορεί επίσης ένα κίτρινο ένδυμα, φαίνεται να τον ακούει προσηλωμένος κρατώντας στα χεριά του έναν πάπυρο.   Παράλληλα, ο πρώτος άνδρας από δεξιά, ο οποίος φορεί ένα άσπρο ένδυμα, παρουσιάζεται να ακούει και αυτός με προσοχή τα λεγόμενα του άνδρα από αριστερά, κρατώντας και αυτός στα χέρια του έναν πάπυρο. Αντίθετα, ο δεύτερος, ο τρίτος και ο τέταρτος άνδρας από δεξιά, οι οποίοι φοράν όλοι πιο σκουρόχρωμες ενδυμασίες, φαίνεται να δίνουν περισσότερο προσοχή στα όσα λέει ο Πλάτωνας, καθώς είναι στραμμένοι προς το μέρος του.

Η Ακαδημία που ίδρυσε ο Πλάτων στην Αθήνα το 387 π.Χ. θεωρείται το πρώτο πανεπιστήμιο του κόσμου. Ο Πλάτων ίδρυσε την Ακαδημία αμέσως μετά το πρώτο ταξίδι του στις Συρακούσες και ήταν ο επικεφαλής της μέχρι τα γεράματά του.

Οι μαθητές ήταν νέοι και νέες και πολλοί ήταν οικότροφοι. Ο Πλάτων παρέδιδε μαθήματα προφορικά και οι μαθητές του κρατούσαν σημειώσεις. Διδάσκονταν όλες οι επιστήμες , θεωρητικές και θετικές. Ο Πλάτων έκανε διαλέξεις σε κλειστό κύκλο μαθητών αλλά και στο ευρύ κοινό, με σκοπό να μορφωθούν οι πολίτες και να μην παραπλανούνται από τους Σοφιστές που παρίσταναν ότι τα γνωρίζουν όλα. Η Ακαδημία είχε  και μια βιβλιοθήκη η οποία περιελάμβανε τα προσωπικά βιβλία του Πλάτωνα, αντίγραφα από τα έργα που είχε γράψει ο ίδιος και οι μαθητές του, και μερικά έργα του Αριστοτέλη. Η βιβλιοθήκη της Ακαδημίας ήταν η πρώτη οργανωμένη βιβλιοθήκη ανώτατου ιδρύματος σε όλο τον κόσμο.

    Ευαγγελία Κολώνα, μαθήτρια Β1 Τμήματος 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

 

5ο Λύκειο Τρικάλων – Τμήμα Β1

Εργασία στο μάθημα της Φιλοσοφίας

Ασίκης Μάριος – Χριστόδουλος

Ιανουάριος 2019

 

Θεσσαλονίκη, οι Άγιοι Απόστολοι, 1312-1315. Αντιπροσωπευτικό δείγμα παλαιολόγειας εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής.

Η φωτογραφία αφορά έναν σπουδαίο βυζαντινό ναό της Θεσσαλονίκης. Στη θέα του αποκτούμε έναν συνδυασμό οπτικών εντυπώσεων, ανάσυρσης ιστορικών γνώσεων και δημιουργίας  συναισθημάτων.

Σε ό,τι αφορά τις οπτικές εντυπώσεις, αυτές εκπορεύονται από το εμφανές μεγαλείο ενός μνημείου της βυζαντινής εποχής. Δεν είναι τυχαίο μάλιστα το γεγονός ότι ο ναός είναι διεθνώς αναγνωρισμένος ως μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO.

Από την περίτεχνη αρχιτεκτονική του φαίνεται ότι χτίστηκε σε εποχή ακμής της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ενώ ακολουθεί την καλλιτεχνική παράδοση της Κωνσταντινούπολης.

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η πλούσια διακόσμησή του από πλίνθινα στοιχεία. Ο ναός είναι σύνθετος, με αναλογίες εξαιρετικά αρμονικές, πλούσιο διάκοσμο, έντονη αποτύπωση συναισθημάτων και αίσθηση της 3ης διάστασης.Ο ναός επίσης δημιουργεί στη σκέψη του θεατή και συνειρμούς σε επίπεδο συμβόλων, όπως οι καμάρες, οι μεγάλες φωτεινές επιφάνειες, το σταυροειδές σχήμα, και ιδιαίτερα ο επιμήκης τρούλλος που θαρρεί κανείς ότι δείχνει τον ουρανό.

Σε ότι αφορά την ιστορική και πολιτιστική διάσταση του ναού, αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη, καθώς αυτός ταυτίζεται με την εξαιρετικά πλούσια βυζαντινή κληρονομιά της Θεσσαλονίκης. Έτσι, δημιουργεί ένα ιδιαίτερα ισχυρό στοιχείο ταυτότητας για τους κατοίκους της πόλης, το οποίο μάλιστα ενισχύεται και από τη λαϊκή παράδοση.

Μάλιστα, η επωνυμία του ναού  «Άγιοι Απόστολοι» είναι γνωστή από τον 19ο αιώνα και οφείλεται στη λαϊκή δοξασία περί κάλυψης του ναού με 12 θόλους που συμβολίζουν τους 12 Αποστόλους.

Σε ό,τι αφορά την ιστορική διάσταση, αυτή αφορά προφανώς ένα από τα πιο ένδοξα και ηρωικά κομμάτια του παρελθόντος του λαού μας, την ύστερη βυζαντινή – παλαιολόγεια περίοδο.Κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής η βυζαντινή αυτοκρατορία γνώρισε περιόδους ακμής και μεγαλείου, κατά τις οποίες άνθισε η αρχιτεκτονική, δημιουργώντας είτε μνημειακές κατασκευές, είτε μικρά αριστουργήματα όπως ο ναός στον οποίο αναφερόμαστε. Γνώρισε όμως και περιόδους ισχυρής πολιτικής, οικονομικής και κυρίως κοινωνικής κρίσης, που οδήγησαν τελικά στην πτώση μιας κραταιάς για μία ολόκληρη χιλιετία αυτοκρατορίας.

Σε ότι αφορά τα συναισθήματα, το κυρίαρχο που δημιουργεί η θέα του ναού στην πλειοψηφία του λαού μας είναι προφανώς το θρησκευτικό, καθώς η ορθόδοξη χριστιανική πίστη κατέχει εξέχουσα θέση στην ελληνική κοινωνία.

Ας μη ξεχνούμε ότι ο χριστιανισμός αποτέλεσε το ισχυρό ενοποιητικό στοιχείο του ελληνικού λαού από την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου έως και σήμερα με μορφές όπως οι Άγιοι Παίσιος, Πορφύριος, Ιάκωβος, ενώ ο ναός είναι για τον χριστιανό το καταφύγιό του.Επίσης δημιουργούνται συνδυαστικές σκέψεις και για άλλους παρεμφερείς θρησκευτικούς τόπους όπως το λίκνο της ορθοδοξίας, το Άγιο Όρος, τα Μετέωρα, και φυσικά το αριστούργημα του Ιουστινιανού, την Αγία Σοφία.

Άλλα συναισθήματα που δημιουργούνται στο θεατή, είναι αυτό της προσπάθειας «αναλογισμού» του ιστορικού παρελθόντος, της προσπάθειας αναπαράστασης στο νου των συνθηκών της εποχής που χτίστηκε ο ναός και φυσικά του θαυμασμού και της αίσθησης υπερηφάνειας για τα έργα των προγόνων μας.

Με λίγα λόγια, σε αυτόν το ναό, η αρχιτεκτονική, η ιστορία, η παράδοση, ο πολιτισμός και η θρησκευτική πίστη δημιουργούν ένα συνδυασμό οπτικών αναπαραστάσεων, μνήμης και συναισθημάτων.

Ο κοινός παρονομαστής και το αποτέλεσμα όλων αυτών είναι η ενίσχυση της ταυτότητας της Θεσσαλονίκης, ως της σπουδαιότερης σε βυζαντινή κληρονομιά πόλης της Ελλάδας.

 

Τα καρπούζια του Κ. Τσόκλη

  • Λίγα λόγια για τον δημιουργό

Ο Κώστας Τσόκλης είναι Έλληνας εικαστικός καλλιτέχνης. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1930. Σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών έως το 1954. Από το 1957 – 1960 συνέχισε τις σπουδές του στη Ρώμη με υποτροφία του Ι.Κ.Υ. Το έργο του απέκτησε διεθνή απήχηση από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 όταν άρχισε να εκθέτει τα προοπτικά «Αντικείμενα». Από τότε συνέχισε να πειραματίζεται συστηματικά με διάφορα μέσα έκφρασης, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, το σχέδιο, τη φωτογραφία, τις κατασκευές, το βίντεο, την performance, το φως και τον ήχο, αναζητώντας νέους τρόπους προσέγγισης των αντικειμένων της φύσης, των μύθων αλλά και των κοινωνικών προβλημάτων.

Ένα από τα μεγαλύτερα έργα τέχνης του Κ. Τσόκλη είναι τα λεγόμενα «Καρπούζια» που απεικονίζονται στη διπλανή εικόνα. Οι θεατές παρατηρώντας την εικόνα διακρίνουν τόνους σπασμένων καρπουζιών καθώς και δύο άθικτα καρπούζια στην άκρη της εικόνας. Αυτό ίσως το κάνει ο καλλιτέχνης έτσι ώστε να γίνεται πιο εύκολα αντιληπτό για το τί ακριβώς απεικονίζεται. Επιπλέον, το έντονο κόκκινο του πίνακα φανερώνει έναν αυθορμητισμό, έναν κίνδυνο, μία επιθετικότητα, αποτελώντας το χρώμα της δράσης και της ενεργητικότητας.

Κατά τη γνώμη μου, η εικόνα των σπασμένων καρπουζιών φανερώνει μια επιθετικότητα, ένα επαναστατικό κίνημα, πιθανόν που αντιτίθεται σε ένα πολιτικό καθεστώς ή σε ο,τιδήποτε άλλο απασχολεί την κοινωνία. Παράλληλα, το σπάσιμο των καρπουζιών μπορεί να απεικονίζει τον θυμό και τον εκνευρισμό. Τα συναισθήματα που προκαλούνται στους θεατές είναι πρώτα απ’ όλα ο ενθουσιασμός εξαιτίας των έντονων χρωμάτων. Χαρίζει δύναμη, διεγείρει αλλά και εκνευρίζει. Δεν είναι τυχαίο που ο θυμός αναπαρίσταται με κόκκινο χρώμα. Το χρώμα αυτό που απεικονίζεται και στον πίνακα αυξάνει τη θέληση για ζωή, ενώ προκαλεί ζεστασιά, χαρά και διευκολύνει την έκφραση των αισθημάτων. Ακόμα η απεικόνιση των σπασμένων καρπουζιών ωθεί τους θεατές να επαναστατούν για τον άδικο τρόπο ζωής, την ανισότητα, τη βία και για άλλα κοινωνικά, πολιτικά ή εργατικά ζητήματα.

Εν κατακλείδι, στο έργο αυτό τέχνης με την πρώτη ματιά ο θεατής δεν εκδηλώνει απευθείας ένα ενδιαφέρον, σε περίπτωση, όμως, που επικεντρώσει την προσοχή του και εστιάσει περισσότερο θα αντιληφθεί πως κρύβεται ένα βαθύτερο νόημα, προσπαθώντας ο καλλιτέχνης-ζωγράφος να διαπεράσει σημαντικά μηνύματα.

Βασιλική Γράβαλου,  μαθήτρια Β1 τμήματος 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

 

Νοσταλγία (1940)  Ρενέ Μαγκρίτ

Ο παραπάνω πίνακας του 1940 ονομάζεται ”Νοσταλγία’ ‘(Homesickness) και είναι μια από τις πολλές δημιουργίες του Ρενέ Μαγκρίτ. Ο Μαγκρίτ αρχικά σκέφτηκε να ονομάσει αυτή τη ζωγραφική του ”Εμμηνόπαυση” (Menopause) αλλά ο τελικός του τίτλος είναι ”Le Mal du Pays ”.
Εξετάζοντας οπτικά τον πίνακα βλέπουμε ότι υπάρχει ένας άντρας με μαύρα φτερά, ένα λιοντάρι, μια γέφυρα και μια λάμπα. Ο πίνακας είναι σουρεαλιστικός, δημιουργήθηκε στις Βρυξέλλες πριν τον πόλεμο και είναι ελαιογραφία.
Το όνομα του λιονταριού στην ιστορία προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό λέων από το ρήμα λύω-λέω που σημαίνει διαλύω σε πολλά μέρη και είναι σύμβολο δύναμης. Όμως το λιοντάρι στην εικόνα φαίνεται ήρεμο και τιθασευμένο καθώς κάθεται δίπλα στον άνθρωπο. Περιέργως ο “βασιλιάς της ζούγκλας” δεν απειλεί αλλά κοιτάζει μακριά χωρίς ενδιαφέρον. Μετά από λίγη έρευνα για την ζωή του Μαγκρίτ έγινε φανερό ότι το λιοντάρι αντιπροσωπεύει τη Ζορζέτ, την αγαπημένη του σύζυγο που ήταν το μόνο πρόσωπο που είχε στη ζωή του αφού η μητέρα του αυτοκτόνησε όταν ήταν 14 ετών και ο πατέρας του πέθανε το 1928 από διαβήτη. Έξι ή επτά χρόνια αργότερα όταν ο Μαγκρίτ άφησε το σπίτι του στις Βρυξέλλες,  πήγε στα ταξίδια του στο Λονδίνο για να επισκεφθεί τον Edward James και τον ELT Mesens  να προετοιμαστεί για τις εκθέσεις του. Ο Μαγκρίτ άρχισε να ασχολείται με το νεαρό σουρεαλιστικό μοντέλο γνωστό ως «Surrealist Phantom» του 1936, την Sheila Legg. Σύμφωνα με μια πηγή: “Ο Μαγκρίτ, στην πραγματικότητα, την ερωτεύτηκε.” Ο Μαγκρίτ δεν ήθελε να βλάψει τη   Ζορζέτ ή να προκαλέσει υποψίες , έτσι κανόνισε με τον φίλο του, τον Παύλος Κόλιντ  , έναν βέλγο σουρεαλιστή ποιητή, να περάσει χρόνο με τη  Ζορζέτ ώστε να είναι ασφαλής … Αποδείχθηκε όμως ότι ενώ ο Μαγκρίτ ήταν μακριά, η Ζορτζέτ και ο Παύλος Κόλιντ εμπλέκονταν ρομαντικά. Η  Ζορτζέτ σε ένα σημείο ζήτησε από τον Ρενέ  διαζύγιο. Όπως απεικονίζεται στον πίνακα οι δύο χωρίζουν, δεν ενδιαφέρονται ο ένας για  τον άλλον, ενώ ο Μαγκρίτ σκέφτεται τη θλίψη και τον πόνο του.
Ο άνδρας με τα μαύρα αγγελικά φτερά που γέρνει προς την γέφυρα, κοιτάζει τον ορίζοντα. Από την στάση του σώματός του φαίνεται θλιμμένος, προβληματισμένος και δυσαρεστημένος. Φαίνεται να νοσταλγεί αλλά ταυτόχρονα ίσως να απαρνιέται την ζωή και να ψάχνει σωτηρία έχοντας αυτοκτονικές τάσεις. Ίσως να είναι ένας έκπτωτος άγγελος που να νοσταλγεί τον παράδεισο ή μια ψυχή που περιπλανιέται σε αυτό το κόσμο χωρίς να βρίσκει διέξοδο. Στην πραγματικότητα είναι ο ίδιος ο ζωγράφος. Είναι ένας ταλαιπωρημένος Μαγκρίτ ως άγγελος.  Ο Μαγκρίτ είχε το θάρρος και την ειλικρίνεια να ζωγραφίσει τον εαυτό του στο χείλος της καταστροφής. Έχασε τα δύο πράγματα που του «στοίχιζαν» -αποτίμησαν περισσότερο στη ζωή του, τη σύζυγό του και το σπίτι του. Αυτός ο  πίνακας είναι από τους λίγους πίνακές του που διαψεύδουν τα ίδια του τα λεγόμενα σε σχέση με την τέχνη του  :
Η ζωγραφική μου είναι ορατές εικόνες που δεν κρύβουν κάτι — προκαλούν μυστήριο και, πράγματι, όταν κάποιος βλέπει έναν από τους πίνακές μου, θέτει στον εαυτό του αυτήν την απλή ερώτηση: «Tι σημαίνει αυτό;» Οι πίνακές μου δεν σημαίνουν κάτι, επειδή και το μυστήριο δεν σημαίνει κάτι — είναι απλώς άγνωστο.
Αυτή την φορά ο πίνακας του σήμαινε κάτι, και σήμαινε πολλά για τον ίδιο. Είναι ο πόνος και η νοσταλγία που νιώθει απεικονισμένα με χρώματα και σχέδια σε ένα φύλο χαρτί.
Ο ουρανός είναι ο μισός πίνακας. Φωτίζει τον ίδιο τον πίνακα με ένα ζεστό πορτοκαλί χρώμα της ανατολής ή της δύσης του ηλίου. Το πορτοκαλί του ουρανού σημαίνει την αρχή και το τέλος της ημέρας. Ίσως ο ζωγράφος το επέλεξε για να σημάνει την αρχή ή το τέλος μιας περιόδου της ζωής του. Ίσως με αυτή την επιλογή του χρώματος να κάνει μια δήλωση για τον ίδιο του τον εαυτό. Μια υπόσχεση και μια υπενθύμιση  για το μέλλον. Το πορτοκαλί χρώμα είναι χρώμα που συμβολίζει την ζεστασιά και την ωριμότητα, θεωρείται ότι χαρίζει φυσική ευεξία και πνευματική τόνωση και ότι λειτουργεί ως αντικαταθλιπτικό.
Στο ταρώ, η κάρτα γέφυρας σημαίνει πρόοδο, συνδέσεις και σταθερότητα. Συχνά οι άνθρωποι βλέπουν τις γέφυρες ως τον μόνο τρόπο να φτάσουν σε έναν προορισμό και ως εκ τούτου οι γέφυρες είναι ένας τρόπος για να ξεπεραστούν τα εμπόδια. Οι γέφυρες αντιπροσωπεύουν επίσης μεταβάσεις. “Η διέλευση από πάνω” είναι ένας ευφημισμός για τη λήψη αυτού του ταξιδιού από τη ζωή στο θάνατο. Ίσως αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο πολλοί άνθρωποι χρησιμοποιούν γέφυρες όταν έχουν κάνει την ατυχή απόφαση να τερματίσουν τη ζωή τους και ίσως γι’ αυτό, το μέρος που διάλεξε ο Μαγκρίτ για να απεικονίσει τον ίδιο στον πίνακά του ήταν μια γέφυρα.
Τα συναισθήματα που νιώθω εγώ κοιτάζοντας τον πίνακα πιστεύω πως είναι τα συναισθήματα που ήθελε ο Μαγκρίτ να νιώσει κάθε θεατής, νοσταλγία και μελαγχολία. Ένα μικρό τσίμπημα στην καρδιά που σε κάνει να σκεφτείς ο,τιδήποτε σου λείπει. Σου φέρνει αναμνήσεις στο μυαλό από εικόνες, εμπειρίες, αισθήσεις που θες να γυρίσεις πίσω τον χρόνο για να τις ξαναζήσεις. Σε μερικούς πιθανόν να φέρνει θλίψη στην σκέψη ότι δεν μπορούν να ξαναζήσουν τις ωραίες στιγμές που τόσο επιθυμούν αλλά με λίγη παραπάνω σκέψη θα πρέπει ο καθένας να είναι ευγνώμων γι’ αυτά που έχει ζήσει και να περιμένει με υπομονή αυτά που θα ζήσει στο μέλλον. Γι’ αυτό κοιτάζοντας τον πίνακα θα πρέπει να εμβαθύνει κανείς στο αίσθημα που προσδίδει για να ανακαλύψει τι σημαίνει για τον ίδιο η νοσταλγία.
Ο πίνακας διηγείται μια ιστορία. Την ιστορία του Μαγκρίτ.  Ο ίδιος με τον πίνακά του επιβεβαιώνει τις βασικές αρχές του σουρεαλισμού :  Αποδέσμευση από κάθε μορφή λογικής,  αυτοματισμός της σκέψης και  απελευθέρωση της φαντασίας…

Γεωργαλά  Μαρία Χριστίνα (Μαριτίνα), μαθήτρια Β1 τμήματος 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

 

«Ευαγγελισμός της Θεοτόκου»-Περιγραφή της εικόνας

Α) Ο αρχάγγελος Γαβριήλ. Είναι ο «πρωτοστάτης άγγελος», ο αγγελιοφόρος του Θεού, που έφερε στην αγνή κόρη της Ναζαρέτ το χαρμόσυνο μήνυμα. Η στάση του σώματός του εκφράζει τη χαρά που έφερε το άγγελμά του. Παρόλο που ο αρχάγγελος βρίσκεται στο έδαφος, παρουσιάζεται με ορμή κίνησης, όπως άλλωστε μαρτυρεί το άνοιγμα των ποδιών του. Στον Ευαγγελισμό της Μονής Δαφνίου η στάση του αγγέλου δίνει με αριστουργηματικό τρόπο την εντύπωση πως η πτήση του δεν έχει τελειώσει, καθώς μιλάει στη Θεοτόκο. Ο Γαβριήλ με το αριστερό του χέρι κρατεί σκήπτρο, που συμβολίζει τον αγγελιοφόρο και όχι κρίνο, όπως μάς έχει συνηθίσει η δυτική ζωγραφική. Το δεξί του χέρι απλώνεται με βίαιη κίνηση προς τη Θεοτόκο σε σχήμα ομιλίας. Βοά σ’ αυτήν κατά το γνωστό τροπάριο «ποιον σοι εγκώμιον προσαγάγω επάξιον; τι δε ονομάσω σε; απορώ και εξίσταμαι. Διο, ως προσετάγην (=διατάχτηκα), βοώ σοι, Χαίρε η Κεχαριτωμένη».

Β) Η Θεοτόκος. Η Μητέρα του Θεού είναι η «κεχαριτωμένη», η ευλογημένη μεταξύ των γυναικών. Η βυζαντινή εικόνα του Ευαγγελισμού την παρουσιάζει άλλοτε να κάθεται στο θρόνο της και άλλοτε όρθια. Στην περίπτωση που η Θεοτόκος εικονίζεται καθισμένη, η εικόνα υπογραμμίζει την υπεροχή της απέναντι στον αρχάγγελο. Στην Εκκλησία μας υμνούμε, ως γνωστό, τη Θεοτόκο ως «την τιμιωτέραν των Χερουβίμ και ενδοξοτέραν ασυγκρίτως των Σεραφείμ» (των αγγελικών δηλαδή ταγμάτων). Εδώ ο αγιογράφος είναι και συνεπής στο απόκρυφο κείμενο. Το Πρωτοευαγγέλιο του Ιακώβου γράφει πως η Παναγία «πήρε την πορφύρα, κάθησε στο θρόνο της και την έγνεθε. Και κείνη τη στιγμή στάθηκε μπροστά της ένας Άγγελος». Σ’ άλλες εικόνες η Θεοτόκος είναι όρθια. Με τη στάση αυτή ακούει, κατά κάποιο τρόπο, καλύτερα το θείο μήνυμα.
Στην περίπτωση της Θεοτόκου αξίζει να μελετηθούν κυρίως τα αισθήματά της και οι σκέψεις της, ο ψυχικός της γενικά κόσμος την ώρα του Ευαγγελισμού.
Η εμφάνιση, πρώτα, του αρχαγγέλου και ο χαιρετισμός του, τάραξαν τη Θεοτόκο. Το αδράχτι με το νήμα που σύμφωνα με την παράδοση (Πρωτοευαγγέλιο του Ιακώβου) κρατούσε στο χέρι της, έπεσε από το φόβο της. Βυθίστηκε σε σκέψεις. Σκεπτόταν τη σημασία του αγγελικού χαιρετισμού. Δεν αμφιβάλλει, δεν απιστεί στη διαβεβαίωση του αρχαγγέλου ότι θα γίνει Μητέρα του Θεού, μόνο με φρόνηση ρωτάει «Πώς έσται μοι τούτο, επεί άνδρα ου γινώσκω;». Εδώ η Θεοτόκος διαφέρει από την Εύα. Εκείνη παρασύρθηκε από τον εγωισμό της και δέχτηκε ανεξέταστα όσα ο σατανάς της πρότεινε. Η Θεοτόκος, αντίθετα, στολισμένη με ταπεινοφροσύνη και υπακοή στο θέλημα του Θεού, ζητάει να μάθει με ποιο τρόπο θα πραγματοποιηθούν τα λόγια του αγγελιοφόρου του Θεού. Όταν όμως ο αρχάγγελος τη διαβεβαίωσε πως όλα θα γίνονταν με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος και τη δύναμη του Θεού (το μαρτυρούν το τμήμα του κύκλου και οι ακτίνες που εκπέμπονται από αυτό στο πάνω μέρος της εικόνας), εκείνη ολόψυχα και ανεπιφύλακτα συγκατατέθηκε, «ιδού η δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου». Στο δοξαστικό των αποστίχων του εσπερινού της εορτής, η Εκκλησία μας δίκαια ψάλλει «Άγγελος λειτουργεί τω θαύματι, παρθενική γαστήρ τον Υιόν υποδέχεται Πνεύμα Άγιον καταπέμπεται, Πατήρ άνωθεν ευδοκεί και το συνάλλαγμα (=συμφωνία) κατά κοινήν πραγματεύεται βούληση, την επιθυμία, τη συμφωνία μεταξύ του Θεού και της Παρθένου, Πλάστη και πλάσματος, γιατί «η σάρκωσις του Λόγου ήτο έργον όχι μόνον του Πατρός και της Δυνάμεώς Του και του Πνεύματος… αλλά και της θελήσεως και της πίστεως της Παρθένου» (άγιος Νικόλαος Καβάσιλας, «Η Θεομήτωρ», σ. 134).
Η αμηχανία και η φρόνηση της Θεοτόκου, που με υπέροχους διαλόγους παρουσιάζουν τα τροπάρια της εορτής του Ευαγγελισμού, εκφράζονται σ’ άλλες εικόνες με την ανοιχτή παλάμη του δεξιού της χεριού. Η χειρονομία αυτή της απορίας είναι σαν να λέει «Γάμου υπάρχω αμύητος, πως ουν παίδα τέξομαι;» (β’ στιχηρό του εσπερινού).
Ο πιστός, καθώς ατενίζει και μελετά και προσκυνεί την εικόνα του Ευαγγελισμού, γεμάτος από χαρά και ευγνωμοσύνη σιγοψάλλει «Άξιον εστίν, ως αληθώς, μακαρίζειν σε την Θεοτόκον, την αειμακάριστον και παναμώμητον και μητέρα του Θεού ημών».

* Άντλησα αρκετές πληροφορίες από το διαδίκτυο.

ΓΕΩΡΓΟΥΛΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ, μαθητής Β1 τμήματος 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

 

Ο Όσιος Λουκάς, Βοιωτία,11ος αιώνας.
Η μονή του Οσίου Λουκά είναι άλλο ένα μέρος της Ελλάδας που αξίζει να επισκεφτεί κάποιος, καθώς η ομορφιά που εκπέμπει αυτό το μοναστήρι είναι μοναδική και εκπλήσσει κάθε επισκέπτη. Το φυσικό τοπίο δεν έχει αλλοιωθεί από οικιστική ή άλλη δραστηριότητα και διατηρεί την αυθεντικότητά του. Αναλυτικότερα, η μονή του Οσίου Λουκά είναι χτισμένη τον 11ο αιώνα και σε υψόμετρο 430 μέτρα στις δυτικές υπώρειες του Ελικώνα στο Στείρι Βοιωτίας. Αποτελεί  ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της βυζαντινής τέχνης. Η μονή είναι αφιερωμένη στον θαυματουργό Όσιο Λουκά. Αξίζει επίσης να αναφερθεί πως το μοναστήρι έχει δύο μεγάλες εκκλησίες, το ναό της Παναγίας και το Καθολικό. Το χαρακτηριστικό του μοναστηριού αυτού που το κάνει τόσο
ιδιαίτερο είναι κυρίως λόγω των ψηφιδωτών  του. Η αρχιτεκτονική του κτιρίου εντυπωσιάζει ,είναι σταυροειδής οκταγωνικός, με τρούλο και έχει επενδυθεί με μαρμάρινες κολώνες. Στο συγκεκριμένο ναό μπορεί κανείς να θαυμάσει τα ψηφιδωτά του 11ου αιώνα που κοσμούν την οροφή και χάρη στην τεχνοτροπία τους παραπέμπουν τους ειδικούς να ονομάσουν το ναό  <<μικρή >> Αγία Σοφία. Τέλος, στην κορυφή του λόφου της μονής βρίσκεται κάστρο, χτισμένο στη θέση παλαιότερης οχύρωσης.

 Αγκαλλίου Μελίνα, μαθήτρια Β1τμήματος 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

 

ΤΙΤΛΟΣ:Ο ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΣΤΗ ΦΥΛΑΚΗ ΕΝΩ ΠΙΝΕΙ ΤΟ ΚΩΝΕΙΟ

Στην παρόν εικόνα έχουμε μια αξιόλογη «αντιγραφή» των γεγονότων όπου ο Σωκράτης είναι στην φυλακή. Αρχικά θα αναφερθώ  στον φιλόσοφο Σωκράτη. O Σωκράτης  ήταν Έλληνας Αθηναίος φιλόσοφος, μία από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες του ελληνικού και παγκόσμιου πνεύματος και πολιτισμού και ένας από τους ιδρυτές της Δυτικής φιλοσοφίας. Ήταν γιος του Σωφρονίσκου και της Φαιναρέτης από το δήμο της Αλωπεκής, της Αντιοχίδος φυλής. Στα 17 του χρόνια γνώρισε το φιλόσοφο Αρχέλαο, που του μετέδωσε το πάθος για τη φιλοσοφία και τον έπεισε να αφιερωθεί σ’ αυτήν. Το 399 π.Χ ο Σωκράτης ήπιε το κώνειο, έχοντας καταδικαστεί σε θάνατο από το Δικαστήριο της Ηλιαίας, που αποτελούνταν από 500 Αθηναίους πολίτες, με τις κατηγορίες της αμφισβήτησης και ασέβειας των θεών και τη διαφθορά των νέων της πόλης της Αθήνας. Απέφευγε την εμπλοκή στην πολιτική και προτιμούσε να πορεύεται τη δική του ανεξάρτητη πορεία. Μόνη εξαίρεση, όταν η πατρίδα τον καλούσε. Έτσι έλαβε μέρος σε τρεις εκστρατείες στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου, στην πολιορκία της Ποτίδαιας, στο Δήλιο της Βοιωτίας το 424π.Χ. Το 399 π.Χ. διατυπώθηκε εναντίον του κατηγορία για ασέβεια προς τους θεούς και για διαφθορά των νέων. Ο φιλόσοφος καταδικάστηκε, με βάση την κατηγορία, σε θάνατο.

Στην παρακάτω εικόνα έχουμε την φυλακή η οποία είναι σκοτεινή και τους φυλακισμένους οι οποίοι είναι εξαθλιωμένοι ταλαιπωρημένοι και γενικά επικρατεί μια πολύ άθλια κατάσταση. Μέσα στην φυλακή απεικονίζεται ο φιλόσοφος Σωκράτης, ο οποίος είναι έτοιμος να πιει το κώνειο. Οι φυλακισμένοι δίπλα του μένουν άφωνοι με την κατάσταση αυτή και κάποιοι αντιδρούν με το να τον σταματήσουν. Επιπρόσθετα υπάρχουν και κάποιοι νεκροί φυλακισμένοι και δυο φρουροί στο βάθος της εικόνας μας. Επίσης η φυλακή έχει ένα παράθυρο από το οποίο μπαίνει το λιγοστό φως.

Γενικότερα  στη διάρκεια της δίκης ο Σωκράτης έδειξε θάρρος και ο φόβος δεν κατάφερε να τον βγάλει από τη θεϊκή του αταραξία. Μετά την καταδίκη του παρέμεινε στο δεσμωτήριο 30 μέρες, γιατί ο νόμος απαγόρευε την εκτέλεση της θανατικής ποινής πριν από την επιστροφή του ιερού πλοίου από τις γιορτές της Δήλου. Από τον διάλογο του Πλάτωνα «Κρίτων» μαθαίνουμε ότι ο Σωκράτης θα μπορούσε να σωθεί, αν ήθελε, αφού οι φίλοι του είχαν τη δυνατότητα να τον βοηθήσουν να αποδράσει.

Ο Σωκράτης αρνήθηκε και, ως νομοταγής πολίτης και αληθινός φιλόσοφος, περίμενε τον θάνατο ειρηνικά και γαλήνια, και ήπιε το κώνειο, όπως πρόσταζε ο νόμος.

Δημήτρης  Κερασοβίτης, μαθητής Β1 τμήματος 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

Η γέφυρα του Κουίνσμπορο.

Είναι έργο του Έντουαρτ Χόπερ, ο οποίος γεννήθηκε το 1882 στο Νιακ της Νέας Υόρκης και πέθανε το 1967. Υπήρξε ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους του ρεαλισμού στην αμερικανική τέχνη του μεσοπολέμου. Από το 1900 εγκαταστάθηκε οριστικά στη Νέα Υόρκη όπου αρχικά είχε πάει για σπουδές, ζώντας την καθημερινότητα της μεγαλύτερης μητρόπολης των Η.Π.Α.

Στον παραπάνω πίνακα ζωγραφικής βλέπουμε ένα έργο που φιλοτεχνήθηκε το 1913. Στη γέφυρα αυτή βλέπουμε την ολοκληρωμένη απεικόνιση της δύναμης που κατέχει ένα «τεχνολογικό μνημείο». Στο έργο αυτό ο ζωγράφος αναζητά την ισορροπία μεταξύ τεχνολογικής προόδου και του βασιλείου των αναμνήσεων και της φύσης.

Φιλοσοφικά αν αναλύσουμε το έργο θα διακρίνουμε πολλά ενδιαφέροντα πράγματα. Πρώτα απ’ όλα, βλέπουμε μια γέφυρα. Η γέφυρα είναι σύμβολο σύνδεσης δύο πόλεων ή χωρών.. Δεύτερον, θα μπορούσε να είναι ένα μέσω επικοινωνίας, σύνδεσης ή μεταφοράς παντοειδών υλικών και πνευματικών αγαθών, πραγμάτων, προϊόντων, απόψεων, ιδεών. Ακόμα θα μπορούσε να υπάρχει εκεί ώστε να μπορούν οι άνθρωποι να μετακινούνται από τη μια μεριά στην άλλη, διότι ανάμεσα υπάρχει ένα ποτάμι ή θάλασσα. Θα μπορούσε επίσης να είναι ένωση δύο πολιτισμών. Επίσης βλέπουμε κάτω από την γέφυρα σπίτια, άρα θα μπορούσε να είναι ένας διαχωρισμός, συμβολικά,  ανάμεσα σε φτωχούς και πλούσιους.

Η γέφυρα που βλέπουμε είναι ένα έργο τέχνης, ένας πίνακας ζωγραφικής ενός αξιόλογου καλλιτέχνη που με τα έργα του ξεπέρασε τα έργα ενός εξίσου αξιόλογου καλλιτέχνη, του Πικάσο.

Παρόλα αυτά ή και για όλα αυτά, η γέφυρα είναι ένα έργο τέχνης από μόνη της. Για να δημιουργηθεί και να κατασκευαστεί χρειάζεται πολύ δημιουργικότητα, φαντασία, να είσαι ειδικός πάνω σε αυτό… και το κυριότερο, για να χτιστεί, χρειάζεται ένα είδος τέχνης.

Επίσης αυτό που βλέπουμε μας παραπέμπει σε κάτι πολύ ήρεμο, μια γέφυρα που μπορεί για λίγο να μας πάρει μακριά από τα προβλήματά μας, ένας κόσμος που βρίσκεται κάτω από αυτή, τα χρώματα που υπάρχουν προσφέρουν επίσης κάτι μαγευτικό, είναι όλα ανοιχτόχρωμα και ήρεμα. Ακόμα θα μπορούσε να είναι η ευκαιρία για γνωριμία ενός καινούργιου κόσμου… Μια ευκαιρία να ξεπεράσουμε τα όρια και τα στερεότυπα. Τους δισταγμούς και τις προκαταλήψεις ανάμεσα σε ανθρώπους κατώτερης τάξης ή «εγκλωβισμένους» σε ένα δικό τους σίγουρο κόσμο. . χωρίς καινούργια πράγματα… γιατί χωρίς να γεμίζουμε από εμπειρίες και γνώσεις ζωής γινόμαστε φτωχότεροι.

Τέλος θεωρώ ότι η φιλοσοφία υπάρχει παντού ακόμα και στο πιο μικρό έως και στο πιο μεγάλο πράγμα. Η φιλοσοφική έννοια των πραγμάτων, στην προκειμένη περίπτωση αυτής της γέφυρας, μας παραπέμπει σε ένα βαθύ νόημα ενός πίνακα ζωγραφικής. Που με την πρώτη ματιά ίσως να μην σκεφτόμασταν τίποτα από τα παραπάνω..

Βασδέκη Δέσποινα, μαθήτρια  Β1 τμήματος 5ου ΓΕΛ Τρικάλων.

Τα αίτια εξάπλωσης-διάδοσης του Χριστιανισμού στο Ρωμαϊκό κόσμο/Η συνεχιζόμενη επέκταση του Χριστιανισμού στο τέλος της Ρωμαϊκής ιστορίας. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων (Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Βυζαντινής Ιστορίας από το Α.Π.Θ.)

Τα αίτια εξάπλωσης-διάδοσης του Χριστιανισμού στο Ρωμαϊκό κόσμο/Η συνεχιζόμενη επέκταση του Χριστιανισμού στο τέλος της Ρωμαϊκής ιστορίας.

Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων (Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Βυζαντινής Ιστορίας από το Α.Π.Θ.)

Στον ανταγωνισμό μεταξύ των θρησκειών της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας η άμυνα ήταν γενικώς ισχυρότερη από την επίθεση. Ακόμα και  προσηλυτιστικές λατρείες, όπως της Ίσιδος και του Μίθρα, όφειλαν σε μεγάλο βαθμό τη διάδοσή τους στην εξόρμηση των Ανατολικών θιασωτών τους σ’ όλο το ρωμαϊκό κόσμο. Ο προσηλυτισμός όμως σ’ αυτές δεν σήμαινε και την απάρνηση των άλλων λατρειών. Με την παρακμή του εμπορίου και των μετακινήσεων στον τρίτο και τέταρτο αιώνα, η διαδικασία της προπαγάνδας καθυστέρησε αναπόφευκτα. Η μόνη θρησκεία που κέρδιζε συνεχώς έδαφος κατά την περίοδο αυτή εις βάρος των άλλων λατρειών, ήταν ο Χριστιανισμός.

Η διάδοση του Χριστιανισμού:Η τελική επικράτηση του Χριστιανισμού ως της κυρίαρχης θρησκείας στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, οφειλόταν στη συγκυρία των πολλών πλεονεκτημάτων που είχε έναντι των αντιπάλων λατρειών. Οι Χριστιανοί διέθεταν μια οργάνωση που ξεπερνούσε όλες τις άλλες επί μέρους θρησκείες. Όταν η πρώτη χριστιανική εκκλησία αποσπάστηκε από την πατρική ιουδαϊκή, έχασε όλα τα πλεονεκτήματα που προσέφερε στα μέλη της μια καλώς ρυθμισμένη κοινωνία. Οι πρώτες χριστιανικές κοινότητες ήταν απομονωμένα κύτταρα υπό τη στοιχειώδη διοίκηση πρεσβυτέρων μελών. Αλλά κατά τον πρώτο αιώνα της υπάρξεώς τους συνέστησαν ένα επαρκώς οργανωμένο σώμα κληρικών, που κατείχαν ευρύτατες πειθαρχικές αρμοδιότητες πάνω στους λαϊκούς. Ως τον καιρό του Μ. Αυρηλίου η κληρική ιεραρχία τελειώθηκε σ’ όλα ουσιώδη στοιχεία της. Ακόμα σπουδαιότερη υπήρξε η δημιουργία ενός μοναδικού συστήματος επικοινωνίας μεταξύ των, αρκετών σε αριθμό, χριστιανικών κοινοτήτων. Τον πρώτο αιώνα μ. Χ. τα μόνα  μέσα διατήρησης της επαφής μεταξύ των κατά τόπους εκκλησιών, ήταν οι ακανόνιστες επισκέψεις ή οι σποραδικές επιστολές επισήμων αρχηγών σαν τον Πέτρο και Παύλο. Κατά τη διάρκεια του δεύτερου αιώνος οι εκκλησίες καθιέρωσαν ένα σύστημα τακτικής αλληλογραφίας μέσω αντιπροσώπων των γειτνιαζουσών κοινοτήτων. Στα πρώτα χρόνια του τρίτου αιώνα έγινε ένα καίριο βήμα προς τα εμπρός, όταν σ’ όλες τις ρωμαϊκές επαρχίες, τη μία μετά την άλλη, ο επίσκοπος της «μητροπόλεως» ή κυριότερης πόλεως προχώρησε στη σύγκληση τακτικών συνόδων επισκόπων απ’ όλες τις μικρότερες πόλεις, κατά το πρότυπο των λαϊκών επαρχιακών consilia. Σ’ αυτές τις διασκέψεις λαμβάνονταν πρόνοια για αμοιβαία οικονομική υποστήριξη -μια μορφή ασφάλειας που η αξία της αποδείχθηκε συχνά σε καιρούς διωγμών- και διαμορφώθηκε η ενιαία πίστη.

Η Καινή Διαθήκη:Τη διάδοση του Χριστιανισμού επιβοήθησε η ειδική φιλολογία, που δημιουργήθηκε σε τέτοιο βαθμό ανάλογο του οποίου δε γνώρισε καμία άλλη αρχαία εκκλησία, με εξαίρεση την ιουδαϊκή. Η διδασκαλία του Ιησού, που αρχικά συντηρήθηκε μόνο με την προφορική παράδοση, διατυπώθηκε σύντομα σε γραπτά κείμενα από τα οποία τα τέσσερα Ευαγγέλια, χρονολογούμενα περίπου από το 65 ως το 100, θεωρήθηκαν στο τέλος αυθεντικά. Κατά την εποχή του Κωνσταντίνου αυτά τα τέσσερα βιβλία, μαζί με άλλα πρώιμα κείμενα και επιστολές, κωδικοποιήθηκαν έτσι ώστε να σχηματίσουν την «Καινή Διαθήκη».

Χριστιανική θεολογία: Ολόκληρη η συλλογή αυτή πέρασε στους δυτικούς λαούς σε αρκετές λατινικές μεταφράσεις. Η αποστολή της αναθεωρήσεως και διευρύνσεως της χριστιανικής πίστεως στο φως άλλων συστημάτων σκέψεως και κυρίως της στωικής και πλατωνικής φιλοσοφίας, άρχισε με τις επιστολές του Παύλου και συνεχίστηκε στα γραπτά των διαφόρων εκκλησιαστικών Πατέρων ελληνικής ειδικά εθνικότητας, ανάμεσα στους οποίους οι Αλεξανδρινοί επίσκοποι Κλήμης και Ωριγένης (περίπου 200 μ. Χ.) υπήρξαν οι καθ’ εαυτό σκαπανείς. Από την εποχή του Μ. Αυρηλίου η Εκκλησία κρατούσε επίσης δικές της ιστορικές αναγραφές, που ανάμεσά τους το Μαρτυρολόγιο κατέληξε να σχηματίσει μια ξεχωριστή βιβλιοθήκη. Στις ημέρες του Κωνσταντίνου ένας επίσκοπος της Παλαιστίνης, ο Ευσέβιος (264-340) συγκέντρωσε τις διάφορες  παραδόσεις σε μια τυπική ιστορία της Εκκλησίας. Ο ίδιος λόγος συσχέτισε τις χρονολογίες των ιουδαϊκο-χριστιανικών  γεγονότων με τα γεγονότα της ανατολικής, ελληνικής και ρωμαϊκής ιστορίας σε συγχρονιστικούς πίνακες, που έχουν αξιόλογη σπουδαιότητα για τη γενική μας γνώση της αρχαίας  χρονολογίας.

Απολογητική : Ένας άλλος κλάδος της χριστιανικής λογοτεχνίας απευθυνόταν στους μη Χριστιανούς για να τους ερμηνεύσει τη χριστιανική θρησκεία και να την υπερασπιστεί εναντίον επιθέσεων απ’ όλες τις κατευθύνσεις. Η ανάγκη αυτής της απολογητικής λογοτεχνίας, ήταν τόσο μεγαλύτερη καθόσο καμία άλλη θρησκεία της αρχαιότητας δεν είχε ν’ αντιμετωπίσει συντονώτερη αντίθεση (Κεφ. XLIII, 9). Οι πρώτες χριστιανικές απολογίες των οποίων έχουμε μνεία (από τον Αριστείδη κι από το Μηλίτωνα, επίσκοπο των Σάρδεων) ανήκουν στη βασιλεία του Αντωνίου. Επί Μ. Αυρηλίου οι επιθέσεις δύο λογίων, του Κορνηλίου Φρόντωνος (Κεφ. XXXIX,9) και του Κέλσου, επέσυραν αρκετές απαντήσεις, ανάμεσα στις οποίες ο διάλογος «Οκτάβιος» του Μινουκίου Φήλικος (Minucius Felix) αποτελεί το αρχαιότερο σωζόμενο δείγμα.

Ο Άγιος Αυγουστίνος: Τον τέταρτο αιώνα η έντονη επίθεση των τελευταίων νεοπλατωνικών φιλοσόφων αντιμετωπίσθηκε από μία συνδυασμένη χριστιανική προπαγάνδα, που κατάληξή της ήταν το «περί της Πολιτείας του Θεού» (De Civitate Dei) του Αγ. Αυγουστίνου (354-430), που θεωρήθηκε ως η κλασσική δικαίωση της χριστιανικής πίστεως. Μολονότι οι Χριστιανοί απολογητές έχαναν κατά καιρούς την ψυχραιμία τους  -δείγματα των επιζημίων αντεγκλήσεων θα βρεθούν στην Apologia του Αφρικανού ρήτορα Τερτυλιανού (περίπου 160-230), –  διατήρησαν συνολικά έναν τόνο υπολογισμένης μετριοπάθειας και αντέκρουσαν τους ανταγωνιστές τους σημείο προς σημείο. Καμία άλλη αρχαία θρησκεία δεν υπήρξε τόσο τυχερή όσο ο Χριστιανισμός στον τρόπο παρουσιάσεώς της.

Χριστιανικό τελετουργικό και ηθική: Τέλος, η χριστιανική πίστη καθ’ εαυτήν  ήταν διαρκέστερα ελκυστική απ’ ό, τι  οι αντίπαλες λατρείες. Το τελετουργικό της ήταν απλό και δεν προκαλούσε παρόμοια οπτική και ακουστική εντύπωση, όπως εκείνη των επισήμων ειδωλολατρικών λατρειών. Δεν ήταν προσωποληπτική, πράγμα που άλλωστε δε συνέβαινε ούτε στις λατρείες της Ίσιδας και του Μίθρα και στα άλλα συγγενή δόγματα, που αγνοούσαν τη διάκριση μεταξύ πλουσίων και φτωχών, μεταξύ ελεύθερων και εξαρτημένων. Αν ο Χριστιανισμός προσέφερε μιαν εξίσου έγκυρη υπόσχεση για τη μελλοντική ζωή του ατόμου, το αντίτιμο εισόδου στον ουρανό ήταν σ’ αυτόν υψηλότερο. Αλλά εδώ ίσως βρισκόταν το μυστικό της επιτυχίας του.

Πρακτική αλληλοβοήθεια: Μολονότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να εκτιμήσουμε τα αντίστοιχα ηθικά επίπεδα των Χριστιανών, Ιουδαίων και Ειδωλολατρών στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, αξιόλογη μαρτυρία προς όφελος των Χριστιανών έδωσε ένας από τους πιο αποφασισμένους αντιπάλους του, ο αυτοκράτωρ Ιουλιανός (361-363), όταν προέτρεπε τους ειδωλολάτρες να μιμούνται την πρακτική αλληλοβοήθεια των Χριστιανών σε ζητήματα τέτοια όπως η περιποίηση των αρρώστων και η ανακούφιση των φτωχών. Μολονότι ο ειδωλολατρικός κόσμος είχε κάποτε να επιδείξει μια εξαίρετη παράδοση σεβασμού των υποχρεώσεων του πλούτου, η μεγαλοδωρία του έτεινε να γίνει υπέρ το δέον επιδεικτική και αδιάφορη, και με τη γενική εξαθλίωση του ρωμαϊκού κόσμου τον 3ο και 4ο αιώνα, συστάλθηκε σε πολύ περιορισμένες αναλογίες. Αν η Χριστιανική κοινωνική συνείδηση ήταν πιο αποτελεσματικά άγρυπνη σ’ αυτή την περίοδο απ’ ό, τι  των ειδωλολατρών, η επιτυχία της Εκκλησίας στην απόκτηση και διατήρηση προσήλυτων βρίσκει μια έτοιμη εξήγηση.

Η αντίθεση στο Χριστιανισμό: Η βάση της αντιθέσεως προς τους Χριστιανούς ήταν η ίδια όπως και στην περίπτωση των Ιουδαίων. Η Χριστιανική σαν την Ιουδαϊκή θρησκεία δεν αρκούνταν να μοιράζεται τον κόσμο μαζί με άλλες λατρείες, αλλά απέβλεπε στην ολοκληρωτική τους υποκατάσταση. Η επίθεση αυτή κατά των άλλων θεών ή «αθεϊσμός» όπως ονομαζόταν, απορρίπτονταν από τους πολυθεϊστές που είχαν ως αξίωμά τους την ανοχή στα θρησκευτικά ζητήματα.

Αντίθεση στις μονοθεϊστικές λατρείες: Η αντίθεση στην Ιουδαϊκή και Χριστιανική επιθετικότητα αυξήθηκε με την ενόχληση που έδινε αυτή στις κοινωνικές συνήθειες και τον κίνδυνο από τα καλυμμένα συμφέροντα που απέρρεαν από την άρνηση των «λατρευτικών ειδώλων». Εξάλλου, οι Ιουδαίοι και οι Χριστιανοί δε μπορούσαν να αποφύγουν την αντιδημοτικότητα χρησιμοποιώντας το προφυλαχτικό τέχνασμα της παραμονής μακριά από την πολυθεϊστική κοινωνία, γιατί σε ένα ουσιαστικά κοινωνικό σύνολο όπως ήταν η ελληνική ή η ρωμαϊκή πόλη, η αυτοαπομόνωση αντιμετωπιζόταν με υποψία και ήταν πάντοτε πρόχειρες οι τερατώδεις φημολογίες για την αποκάλυψη των ανυπόληπτων τελετουργιών που θεωρούνταν ότι ασκούν μυστικά οι Ιουδαίου και οι Χριστιανοί ή για την επίρριψη υπαινιγμών για πολιτική απειθαρχία. Αν ένας καλώς πληροφορημένος και στοχαστικός άνδρας σαν τον Τάκιτο, μπορούσε να καταγγέλλει ανοιχτά τους Ιουδαίους και τους Χριστιανούς για φαυλότητα στους τρόπους ζωής τους, είναι εύκολο να κατανοηθεί ότι η μάζα των ανύποπτων ανθρώπων ήταν έτοιμη να δεχθεί με την πρώτη εντύπωση τις υπερβολικότερες φήμες που αναφέρονταν σε αυτούς.

Λαϊκές  εκρήξεις: Αν ο μέσος άνθρωπος στον ελληνικό και το ρωμαϊκό κόσμο έσπευδε να καταδικάσει τις μονοθεϊστικές θρησκείες, η οργή του εναντίον τους σπάνια μπορούσε να συγκρατηθεί, ενώ δε γινόταν παρά να παραδεχτεί, σε στενότερη τυχόν επαφή με Ιουδαίους και Χριστιανούς, ότι οι εναντίον τους κατηγορίες ήταν αβάσιμες. Γι’ αυτό το λόγο και οι δύο λατρείες απαλλάχθηκαν βαθμιαία από ένα μέρος της αρχικής τους αντιδημοτικότητας. Μετά την εποχή του Αδριανού, οι Ιουδαίοι καθιέρωσαν ένα modus vivendi με τους γείτονές τους. Η λαϊκή αγανάκτηση κατά των Χριστιανών υποχώρησε τον 3ο αιώνα. Τον καιρό του Κωνσταντίνου Χριστιανοί και ειδωλολάτρες δεν δυσκολεύονταν να συνάπτουν σταθερές φιλίες. Αλλά στους δύο πρώτους αιώνες της υπάρξεώς τους οι χριστιανικές κοινότητες ήταν διαρκώς εκτεθειμένες σε επιθέσεις αποθηριωμένων όχλων, σαν κι εκείνους που επέπεφταν κατά των Ιουδαίων στους μεσαιωνικούς και πάλι στους πρόσφατους χρόνους.

Το Έδικτο του Μιλάνου: Το 312 η «προσχώρηση»-ευνοϊκή στάση του Κωνσταντίνου στο Χριστιανισμό εγκαινίασε μία νέα εποχή για την Εκκλησία. Μετά τη νίκη του εναντίον του Μαξεντίου, που τον άφησε μόνο κυρίαρχο όλης της δύσεως, ο Κωνσταντίνος συνάντησε το Λικίνιο, τον απομένοντα συνάδελφό του στην ανατολή, τον οποίο κέρδισε στην πολιτική της ανεξιθρησκείας. Με το Έδικτο του Μιλάνου, που εκδόθηκε τον επόμενο χρόνο στο όνομα του Κωνσταντίνου και Λικινίου, παραχωρήθηκε στους Χριστιανούς τελεία ελευθερία ασκήσεως της λατρείας τους και εξαίρεση απ’ όλες τις ειδωλολατρικές τελετουργίες σε όλη τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Είναι αλήθεια ότι το διάταγμα αυτό παραβιάστηκε αργότερα από το Λικίνιο, αλλά επικυρώθηκε πάλι το 323 όταν ο Κωνσταντίνος έγινε μόνος αυτοκράτορας.

Προνόμια της Εκκλησίας: Δύο χρόνια αργότερα ο Κωνσταντίνος έδωσε ειδικές διευκολύνσεις στους Χριστιανούς ιεράρχες για να παρευρεθούν στη σύνοδο της Νίκαιας και πήρε ο ίδιος μέρος στο συνέδριο ως διαιτητής και ειρηνοποιός. Ο σεβασμός του προς τους χριστιανούς συμβούλους του αποκαλύπτεται στη μεταγενέστερη νομοθεσία του σε ζητήματα οικογενειακού δικαίου (Κεφ. XLII, 4)   και στο  θεσμό  της υποχρεωτικής Κυριακής αργίας. Στη νέα του πρωτεύουσα ο Κωνσταντίνος απαγόρευσε την κατασκευή ειδωλολατρικών ναών. Η θρησκευτική όμως πολιτική του παρέμεινε στο σύνολό της πολιτική γενικής ανεξιθρησκείας. Οι καταδιωκτικές δραστηριότητες της προνομιούχου χριστιανικής εκκλησίας ανήκουν σε μεταγενέστερες βασιλείες.

Χριστιανισμός, η θρησκεία του μέλλοντος: Στις ημέρες του Κωνσταντίνου ο Χριστιανισμός απείχε ακόμα πολύ από του να είναι η γενική θρησκεία της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Με εξαίρεση ίσως τη Συρία, τη Μικρά Ασία και την πόλη της Αλεξάνδρειας, οι οπαδοί του πουθενά δεν περιλάβαιναν  περισσότερο από το ήμισυ του πληθυσμού. Στη Ρώμη και στη δύση, αποτελούσαν ακόμα μία ελάχιστη μειοψηφία. Παρ’ όλα αυτά, είχαν φυτεύσει σε κάθε επαρχία τους σπόρους της προπαγάνδας τους. Ο κλήρος τους είχε εξελιχθεί σε παντοδύναμη αριστοκρατία. Πάνω απ’ όλα, είχαν κερδίσει την πλειοψηφία των πιο καλλιεργημένων κατοίκων της αυτοκρατορίας. Στα μέσα του 4ου αιώνα ο αντιφρονών αλλά τίμιος αυτοκράτορας Ιουλιανός, τελευταίος εξέχων αντιπρόσωπος της παλαιότερης τάξεως πραγμάτων, αναγκάστηκε να παραδεχθεί ότι η τελική νίκη του Χριστιανισμού στο ρωμαϊκό κόσμο είχε εξασφαλισθεί.

Βιβλιογραφία-πηγές:

1.Ρωμαϊκή ιστορία, M. Cary (Διδ. Φιλ. Πανεπιστημίου Οξφόρδης), Τόμος Β΄, μετάφραση: Αικ. Ε. Σταθοπούλου (φιλόλογος), Εκδόσεις: «Μίνωας», Αθήναι 1960.

2.Για τις προσηλυτιστικές μεθόδους στο ρωμαϊκό κόσμο βλ.Frank, Aspects of Social Behaviour in Ancient Rome, και ειδικώς A.D.Nock, Conversion.

3.Για την πρώτη χριστιανική κουλτούρα και την εκκλησιαστική διοργάνωση βλ. W.M. Ramsay, The Church in the Roman Empire. T.R. Glover, The Conflict of Religions in the Early Roman Empire. A.D.Nock, F.C. Burkitt & H. Lietzmann  εις  Cambr. Anc. Hist., τ. XII, Κεφ. XII-XV. M.L.W. Laistner, Christianity and Pagan Culture in the Later Roman Empire.

4.Το προβάδισμα της επισκοπής της Ρώμης δεν καθιερώθηκε οριστικά μέχρι τη Σύνοδο της Χαλκηδόνας το 451, όταν ο Πάπας Λέων Α΄ απαίτησε με επιτυχία την ανάγκη παραχωρήσεως ex officio της προεδρίας στον πληρεξούσιό του.

5.Οι Χρονολογικοί Πίνακες του Ευσεβίου σώζονται σε λατινική και αρμενική μετάφραση (Βλ. J.K. Fotheringham, Eusebii Pamphili  Chronici Canones).

6.Η κανονική πορεία της ρωμαϊκής ζωής περιλάβαινε πολλές  πράξεις λατρείας προς τις θεότητες. Οι περισσότερες απ’ αυτές τις προσευχές ή τις σπουδές γίνονταν τελείως μηχανικά, παρόλο που η παράλειψή τους θα προκαλούσε κακή διάθεση. Η παρακώλυση του εμπορίου που μπορούσε να προξενήσει η διάδοση των μονοθεϊστικών θρησκειών απεικονίζεται  στον Plinius, Ep. X. 96,10, και στο επεισόδιο του Δημητρίου του Χρυσοχόου στην Έφεσο (Πράξεις XIX).

7.Για την κρίση του Τακίτου όσον αφορά στους Ιουδαίους βλ. Historiae, V. 2-5.  για τους χριστιανούς βλ. Annales, XV. 44. 4 («ολέθρια δεισιδαιμονία» [exitiabilis superstition]).

8.Για την προπαγάνδα των ειδωλολατρών λογίων κατά των Χριστιανών βλ. Glover,  ε.α.  T. Geffcken, Der Ausgang des griechisch-romischen Heidentums, Κεφ. ΙΙΙ.

9.Ανάμεσα στους πρώτους Χριστιανούς μόνο η αίρεση των Μοντανιστών αντιτίθονταν στη στρατιωτική υπηρεσία. Ο μοναχισμός ήταν προϊόν του 4ου και 5ου αιώνα. Εκτός απ’ την άρνησή τους να συμμετέχουν στις ειδωλολατρικές τελετουργίες, οι πρώτοι Χριστιανοί δεν έδειξαν άλλη τάση αποφυγής των πολιτικών καθηκόντων τους.

10.Για τον Κωνσταντίνο βλ. N.H. Baynes,  Constantine the Great and the Christian Church.  A.H.M. Jones, Constantine.

Δακτυλογράφηση: Βάσω Κ. Ηλιάδη

 

 

 

 

«Το 5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων… μέσα από τη ματιά μιας μαθήτριάς του»

 

«Το 5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων… μέσα από τη ματιά μιας μαθήτριάς του»

Το σχολείο για εμάς τους μαθητές είναι το δεύτερο σπίτι μας. Εκεί περνάμε αρκετές ώρες της ημέρας, μαθαίνοντας ολοένα και περισσότερα πράγματα,  τόσο σε εκπαιδευτικό επίπεδο όσο και σε εγκυκλοπαιδικό.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Το 5ο γενικό λύκειο, λοιπόν, κτίστηκε περίπου στα μέσα του προηγούμενου αιώνα το 1967-73. Είναι πιο ογκώδες συγκριτικά με το γυμνάσιο από δίπλα του. Έχει δυο ευρύχωρους ορόφους με μεγάλα παράθυρα και αίθουσες γεμάτες φως. Εξωτερικά έχει ένα απαλό μπεζ  χρώμα που κάνει το κτήριο ακόμη πιο επιβλητικό. Τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά οι τοίχοι του σχολείου είναι διακοσμημένοι με διάφορες και άλλοτε εντυπωσιακές ζωγραφιές φτιαγμένες από ταλαντούχους μαθητές που δίνουν έναν τόνο πιο ευχάριστο και οικείο στην μονοχρωμία του μπεζ.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Παρ’ όλες τις ομορφιές του το 5ο λύκειο Τρικάλων έχει μια σοβαρότητα καθώς  τα πράγματα δυσκολεύουν αφού, τόσο τα μαθήματα όσο και οι καθηγητές, έχουν μεγαλύτερες απαιτήσεις. Πιο συγκεκριμένα, στο λύκειο πρέπει να επιλέξουμε τον κύκλο σπουδών  που εκπροσωπεί τις δυνατότητές μας που θα ακολουθήσουμε. Ο καθένας από τους κύκλους σπουδών  περιλαμβάνει και συγκεκριμένα επαγγέλματα, οπότε, ανάλογα τους στόχους μας ο καθένας από εμάς  τους μαθητές, επιλέγει τον αντίστοιχο κύκλο σπουδών. Η δική μου επιλογή είναι η θετική κατεύθυνση καθώς με ενδιαφέρουν οι θετικές επιστήμες και η σχολή που με ενδιαφέρει ανήκει σε αυτό το επιστημονικό πεδίο. Επίσης, έχω μια ιδιαίτερη συμπάθεια στο μάθημα της χημείας. Ίσως, βέβαια, σε αυτό να συμβάλλει και ο καθηγητής μας, διότι ο τρόπος μάθησης και διδασκαλίας του είναι πολύ αποδοτικός για εμάς, αφού μας βοηθάει να κατανοήσουμε πολύ καλά τη θεωρία και με τα τόσα παραδείγματα και τις ασκήσεις που κάνουμε η εμπέδωση είναι βέβαιη. Οι περισσότεροι καθηγητές μας είναι φιλικοί και υπομονετικοί μαζί μας και αυτό μας ωθεί ακόμη περισσότερο στη γνώση ολοένα και περισσότερων πραγμάτων και φυσικά μας κάνουν να επικεντρωνόμαστε στον μελλοντικό μας στόχο, που είναι η επιτυχία μας στο τμήμα σπουδών που επιθυμούμε, κτίζοντας έτσι τα θεμέλια του μέλλοντός μας.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Εκτός όμως από τις δυσκολίες και τις απαιτήσεις του, το 5ο λύκειο μας προσφέρει στιγμές ψυχαγωγίας, διασκέδασης και εκμάθησης. Πιο συγκεκριμένα, κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς και με τη βοήθεια βέβαια κάποιων καθηγητών, υλοποιούνται διάφορα ευρωπαϊκά  και πολιτιστικά προγράμματα με διάφορες εκπαιδευτικές εκδρομές, άλλοτε μονοήμερες και άλλοτε πολυήμερες, στην Ελλάδα, ακόμη και στο εξωτερικό. Έτσι, εμείς οι μαθητές εξερευνούμε και ανακαλύπτουμε τη χώρα μας, μαθαίνοντας ακόμη περισσότερα για την ιδιαίτερη κουλτούρα και τον πολιτισμό μας. Με τα ευρωπαϊκά προγράμματα και τις εκπαιδευτικές εκδρομές στο εξωτερικό, διευρύνουμε τους ορίζοντές μας, αφού  έχουμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε και να συγκρίνουμε τα ήθη και τα έθιμα άλλων χωρών, τον πολιτισμό τους και κυρίως τον τρόπο ζωής άλλων λαών με τον δικό μας. Επιπλέον, όσον αφορά τα εκπαιδευτικά προγράμματα, το 5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων είναι, πλέον, ένα από τα «τυχερά» σχολεία τα οποία διαθέτουν εξοπλισμό ρομποτικής. Με αυτό τον τρόπο οι μαθητές έχουν μια μοναδική ευκαιρία να ανακαλύψουν δυνατότητες του εαυτού τους που δεν ήξεραν ότι υπάρχουν. Αποκτούν συνεχώς «μαθήματα» και εμπειρίες και εξελίσσονται στην τεχνολογία του μέλλοντος.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Κλείνοντας, το 5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων προσφέρει δυνατότητες στους μαθητές και τους ωθεί να εξελιχθούν και να αντιμετωπίσουν το μέλλον, ως η επόμενη γενιά, σε όλους τους τομείς.

ΠΟΛΥΜΕΡΟΥ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ, μαθήτρια  Α3 τμήματος του 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

 

5ο ΓΕΛ Τρικάλων:Μια επιτυχημένη ημερήσια εκπαιδευτική εκδρομή της Β’ Λυκείου στη Θεσσαλονίκη (19/12/2018, ημέρα Τετάρτη).

5ο ΓΕΛ Τρικάλων:Μια επιτυχημένη ημερήσια εκπαιδευτική εκδρομή της Β’ Λυκείου στη Θεσσαλονίκη (19/12/2018, ημέρα Τετάρτη).

 

Γράφει η Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

Η Θεσσαλονίκη αποτελεί, πραγματικά, ένα ζωντανό, ανοιχτό μουσείο! Στο πέρασμα των αιώνων κάθε εποχή έχει αφήσει τα σημάδια της με μνημεία και αξιοθέατα που τα συναντάμε σε κάθε γωνιά της πόλης…είχαμε, λοιπόν,  την ευκαιρία να «μοιραστούμε»με τους κατοίκους της και να απολαύσουμε την πόλη αυτή, που κουβαλάει μια ιστορία 23 αιώνων. Γιατί η Θεσσαλονίκη υπήρξε μητροπολιτικό κέντρο για τους Μακεδόνες, πρωτεύουσα τετραρχίας για τους Ρωμαίους, συμβασιλεύουσα για τους Βυζαντινούς, εμπορικό και οικονομικό κέντρο των Βαλκανίων κατά την Οθωμανική κυριαρχία και συμπρωτεύουσα του σύγχρονου Ελληνικού κράτους.Κάθε γειτονιά της Θεσσαλονίκης μοιάζει σαν αφιερωμένη σε όσους την κατέκτησαν, σε όσους την αποίκισαν αλλά και σε όσους φιλοξένησε σαν πρόσφυγες.

Πολλά από τα αξιοθέατα της πόλης βρίσκονται εντός των ορίων των οχυρωματικών τειχών της και αρκετά από αυτά έχουν συμπεριληφθεί στον κατάλογο της UNESCO με τα Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Μόλις πέντε λεπτά από την ιστορική αυτή περιοχή, βρίσκεται η πλατεία Αριστοτέλους. Χτισμένη μετά τη μεγάλη πυρκαγιά με σχέδια του Ερνέστ Εμπράρ. Η χαρακτηριστική της αρχιτεκτονική και τα καταστήματα που φιλοξενούνται εκεί, αποτελούν το πιο κοσμοπολίτικο διάλειμμα από τις βόλτες στα αξιοθέατα και τα εμπορικά της Θεσσαλονίκης. Η Άνω Πόλη  και τα αξιοθέατα που είδαμε εκεί, μας αποζημίωσαν παντοιοτρόπως. Τα σπίτια που θα συναντήσουν οι επισκέπτες στην περιοχή είναι κυρίως χαμηλά με αυλές, οι δρόμοι στενοί και ανηφορικοί ενώ οι ναοί και τα μοναστήρια χρονολογούνται από τη βυζαντινή εποχή. Τα κάστρα με την υπέροχη θέα, το Επταπύργιο και το Γεντί Κουλέ στην Άνω Πόλη έχουν επίσης ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Ο θρησκευτικός χαρακτήρας της Θεσσαλονίκης είναι εμφανής σε κάθε γωνιά της πόλης. Σημαντικά μνημεία της βυζαντινής περιόδου, ναούς και μοναστήρια συναντάμε σε όλο το κέντρο της Θεσσαλονίκης καθώς και στην Άνω Πόλη.Ο Ναός του Άγιου Δημήτριου, η Αγία Σοφία, η μονή Βλατάδων, η Παναγία Χαλκέων, είναι μόνο μερικά από τα θρησκευτικά μνημεία που μαρτυρούν την πλούσια θρησκευτική παράδοση της Θεσσαλονίκης. Στην ανατολική πλευρά του κέντρου της πόλης βρίσκεται το Ανακτορικό συγκρότημα του Γαλέριου, μνημείο της Ρωμαϊκής εποχής. Η Ροτόντα, η Αψίδα του Γαλερίου – η γνωστή Καμάρα -, το Ανάκτορο και ο Ιππόδρομος βρίσκονται στην περιοχή γύρω από την πλατεία Ναυαρίνου, επί της οδού Δημητρίου Γούναρη.

Συνοδοί καθηγητές (Αμαλία Ηλιάδη, φιλόλογος, Γεωργόπουλος Γιάννης, Φυσικής Αγωγής, Στουκογεώργου Νατάσα, κοινωνιολόγος) και μαθητές και μαθήτριες της Β’ Λυκείου του 5ου Γενικού Λυκείου Τρικάλων μαγευτήκαμε από μια ηλιόλουστη, χριστουγεννιάτικα στολισμένη και ζωντανή Θεσσαλονίκη: πραγματικά,  ένα ζωντανό μουσείο ιστορίας. Η αναχώρησή μας έγινε από την πόλη μας, τα Τρίκαλα και το χώρο του σχολείου. Η άφιξή μας στη Θεσσαλονίκη σήμανε και το ξεκίνημα της περιήγησή μας στην όμορφη πόλη. Στην αρχή μεταβήκαμε στην κορυφή των Κάστρων όπου είχαμε επίσκεψη και ξενάγηση στα κάστρα -βυζαντινά τείχη, στο Επταπύργιο, το Μουσείο του και τις Εκθέσεις Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης με θέμα τη Δημοκρατία και τον Πύργο του Τριγωνίου στην Άνω πόλη, που διασώθηκε από την πυρκαγιά του 1917, για να την θαυμάσουμε πανοραμικά.

Καθώς εφέτος η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Έτους Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2018, συνεχίζει το πρόγραμμα των «ανοιχτών μνημείων» για τη γνωριμία με τα μνημεία και τους αρχαιολογικούς χώρους της πόλης, το πρόγραμμά μας  περιλάμβανε περιηγήσεις σε μνημεία και χώρους του ρωμαϊκού και βυζαντινού πολιτισμού:Ιστορικό-αρχαιολογικό περίπατο στο ιστορικό κέντρο της γοητευτικής συμπρωτεύουσας, πάλαι ποτέ συμβασιλεύουσας πόλης της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, με στάσεις στα κυριότερα ιστορικά μνημεία της Νύφης του Θερμαϊκού όπως  ο Λευκός Πύργος, η Ροτόντα, η Καμάρα ( Αψίδα του Γαλερίου ) ,το Ιπποδρόμιο, η Παναγία η Δεξιά, ο άγιος Παντελεήμων, η Αχειροποίητος, η πλατεία Αριστοτέλους με το άγαλμα του Ελευθερίου Βενιζέλου, η Παναγία Χαλκέων, το μοναστήρι της Αγίας Θεοδώρας της εν Θεσσαλονίκη και η Αγία Σοφία.

Το μεσημεριανό μας γεύμα  και ο  ελεύθερος χρόνος στο ιστορικό κέντρο της πόλης και την αγορά του ολοκλήρωσαν την ημερήσια παραμονή μας σε αυτή την πόλη-ποίημα, την πρωτεύουσα του Μακεδονικού Βορρά που τραγουδήθηκε και υμνήθηκε από πολλούς ποιητές και στιχουργούς με ανεπανάληπτο τρόπο!

Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

 

Ταξιδιωτική καταγραφή  πενθήμερης εκδρομής Γ’ Λυκείου 5ου ΓΕΛ Τρικάλων στην Πάτρα & Δυτική Πελοπόννησο (Αρχαία Ολυμπία-Αγία Λαύρα-Καλάβρυτα-Μέγα Σπήλαιο-Achaia Clauss-Ναό Επικουρίου Απόλλωνος στις Βάσσες Φιγαλείας-Ορεινή Αρκαδία: Δημητσάνα-Ανδρίτσαινα-Στεμνίτσα-Καρύταινα) (12/12/2018 ημέρα Τετάρτη έως 16/12/2018 ημέρα Κυριακή)

Ταξιδιωτική καταγραφή  πενθήμερης εκδρομής Γ’ Λυκείου 5ου ΓΕΛ Τρικάλων στην Πάτρα & Δυτική Πελοπόννησο (Αρχαία Ολυμπία-Αγία Λαύρα-Καλάβρυτα-Μέγα Σπήλαιο-Achaia Clauss-Ναό Επικουρίου Απόλλωνος στις Βάσσες Φιγαλείας-Ορεινή Αρκαδία: Δημητσάνα-Ανδρίτσαινα-Στεμνίτσα-Καρύταινα).

(12/12/2018 ημέρα Τετάρτη έως 16/12/2018 ημέρα Κυριακή)

Γράφει η Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

Με τις αποσκευές τους γεμάτες εμπειρίες, επέστρεψαν οι μαθητές του 5ου ΓΕΛ Τρικάλων της Γ’ Τάξης από την πενθήμερη εκπαιδευτική εκδρομή τους στην Πάτρα και τη Δυτική Πελοπόννησο.Συνεχίζοντας την θεσμοθετημένη, πλέον,παράδοση των τελευταίων χρόνων, η φετινή πενθήμερη εκδρομή της Γ’ Λυκείου πραγματοποιήθηκε στην όμορφη Πάτρα, το διάστημα από 12 έως 16 Δεκεμβρίου 2018. Οι μαθητές μας είχαν έτσι την ευκαιρία να απολαύσουν μερικές ημέρες εκπαίδευσης, επιμόρφωσης αλλά και ξεγνοιασιάς λίγο πριν την ανάπαυλα των Εορτών και την μετάβασή τους στην τελική ευθεία για τις πανελλαδικές εξετάσεις. Το ραντεβού της αναχώρησης δόθηκε στον χώρο του σχολείου την 12η Δεκεμβρίου, και βέβαια ήταν όλοι τους εκεί.. την προκαθορισμένη ώρα! Χαρούμενοι και ενθουσιώδεις, οι μαθητές/τριες και οι τέσσερις συνοδοί καθηγητές τους (Αρχηγός εκδρομής : Αμαλία Ηλιάδη, φιλόλογος-Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων. Συνοδοί καθηγητές: Γεωργόπουλος Ιωάννης, γυμναστής, Μουζακιάρης Γεώργιος, φιλόλογος-Καρατώλος Γεώργιος, μαθηματικός-πληροφορικός), αναχωρούσαν με προορισμό την πρωτεύουσα της Πελοποννήσου. Η Αχαϊκή πρωτεύουσα, πολυάνθρωπη, κοσμοπολίτικη, μια γεμάτη ζωντάνια φοιτητούπολη, μας υποδέχτηκε αργά το μεσημέρι κι αμέσως σπεύσαμε να καταλύσουμε στο ξενοδοχείο μας, όπου τα παιδιά τακτοποιήθηκαν στα δωμάτιά τους με  μαγευτική θέα σ΄ έναν ηλιόλουστο Πατραϊκό κόλπο! Η εκδρομή είχε μόλις αρχίσει και οι μέρες που κύλησαν έδωσαν την ευκαιρία στους μαθητές και τις μαθήτριές μας  να χαρούν τις ομορφιές τόσο της ίδιας της πόλης όσο και κοντινών περιοχών της Δυτικής Πελοποννήσου: να γνωρίσουν από κοντά την ιστορία και την πλούσια παράδοση αυτού του τόπου. Σημαντικά μνημεία, μουσεία, γραφικοί, μοναδικοί οικισμοί, μεσαιωνικές πόλεις και γοητευτικά κάστρα, αλλά και φυσικές ομορφιές, όπως βουνά και δάση, ποτάμια και σπήλαια, πανέμορφες παραλίες με βραχώδεις και δαντελωτές ακτές, κάνουν την Πάτρα και τη Δυτική Πελοπόννησο εν γένει, μια περιοχή που αποτελεί ιδανικό προορισμό για όλες τις εποχές του έτους. Η Πάτρα και η Αχαΐα ως η «πύλη» της δυτικής Ελλάδας είναι από τους ιστορικότερους τόπους της Πελοποννήσου και η παραθαλάσσια πύλη της Ελλάδας προς την Ευρώπη, με ιστορία που ξεκινά από τους αρχαίους χρόνους. Λίγο πριν φτάσουμε στην Πάτρα, βλέπουμε την μεγάλη καλωδιωτή γέφυρα που συνδέει την Πελοπόννησο με την Στερεά Ελλάδα, στο ύψος του Ρίου και του Αντιρρίου αντίστοιχα, η οποία σχεδιάστηκε με εντυπωσιακές αντοχές και ολοκληρώθηκε το 2004. Η πρωτεύουσα της Αχαΐας, του κεφιού και του καρναβαλιού, αποτελεί σημαντικό λιμάνι και αξίζει να την επισκεφτεί κανείς για πολλούς λόγους: για το μεσαιωνικό της κάστρο, το σημαντικό οινοποιείο της Αχαΐα Κλάους, τον επιβλητικό ναό του Αγίου Ανδρέα και το Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο.Στην Πάτρα μας εντυπωσίασαν οι τόσες ομορφιές στις γειτονιές με τα νεοκλασικά κτίρια, τα κίτρα, τις λεμονιές, τις πορτοκαλιές και τις μανταρινιές το καταχείμωνο, οι Ιτιές, τα Ψηλά Αλώνια, τα λουλούδια στα μπαλκόνια…

Η 1ημας ημέρα ξεκίνησε στις 7:30 π.μ. με συγκέντρωση στο χώρο του σχολείου, επιβίβαση στο λεωφορείο και αναχώρηση. Μετά από ενδιάμεση στάση για ξεκούραση στην πανέμορφη και γοητευτική Ναύπακτο, η άφιξη στην Αχαϊκή πρωτεύουσα, η περιήγηση στο ιστορικό της κέντρο (πλατεία Γεωργίου Α’ , «Ψηλά Αλώνια», Άγιος Ανδρέας ) και η γνωριμία μας με την πλούσια και στολισμένη χριστουγεννιάτικα αγορά της, μας αντάμειψαν με τον καλύτερο τρόπο: και πνευματικά και υλικά…

Τη 2η ημέρα μετά το πρόγευμα, αναχωρήσαμε για τον αρχαιολογικό χώρο της αρχαίας Ολυμπίας. Εκεί θαυμάσαμε και  απολαύσαμε τα πιο σημαντικά μνημεία, όπως ο ναός του Ολυμπίου Διός, το Στάδιο και το Ηραίον. Περιηγηθήκαμε επίσης το παλιό και νέο Μουσείο, το Συγγρείον και  το νέο κτίριο του Μουσείου των Ολυμπιακών Αγώνων, το οποίο έχει στην κατοχή του πολλά αναμνηστικά από τις νεότερες Ολυμπιάδες και τη μοναδική στον κόσμο συλλογή γραμματοσήμων με θέμα τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Στη συνέχεια της διαδρομής στον άκρως ενδιαφέροντα, εξαίσιο χώρο της Δυτικής Πελοποννήσου, κάναμε «δημιουργικές» στάσεις στα ακόλουθα σημεία: Ναό του Επικουρίου Απόλλωνα στις Βάσσες της Φιγαλείας, Ανδρίτσαινα, Δημητσάνα, Στεμνίτσα, Καρύταινα. Ο ναός του Επικουρίου Απόλλωνα στις Βάσσες της Φιγαλείας είναι ένας από τους σπουδαιότερους και επιβλητικότερους της αρχαιότητας. Αφιερώθηκε από τους Φιγαλείς στον Απόλλωνα διότι τους βοήθησε να ξεπεράσουν μια επιδημία πανώλης. Ο ναός υψώνεται στα 1.130 μέτρα, στο κέντρο της Πελοποννήσου, πάνω στα βουνά μεταξύ Ηλείας, Αρκαδίας και Μεσσηνίας και βρίσκεται 14 χλμ. νότια της Ανδρίτσαινας και 11 χλμ. βορειοανατολικά των Περιβολίων. Διοικητικά ανήκει στο Δήμο Οιχαλίας. Ο ναός ανεγέρθηκε το δεύτερο μισό του 5ου αιώνα π.Χ. (420-410 π.Χ;) και αποδίδεται στον Ικτίνο, τον αρχιτέκτονα του Παρθενώνα. Το μνημείο αυτό, ένα από τα καλύτερα σωζόμενα της κλασικής αρχαιότητας ήταν το πρώτο στην Ελλάδα που ανακηρύχθηκε Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO το 1986. Τμήμα της ζωφόρου του ναού αποσπάστηκε το 1814 και εκτίθεται στο Βρετανικό Μουσείο στο Λονδίνο. Σημειώνεται ότι η σωστή ορθογραφία της λέξης “επικούριος” είναι με “ι” και όχι “επικούρειος”, καθώς προέρχεται από το ότι στην αρχαιοελληνική μυθολογία ο Απόλλωνας είχε επικουρήσει την περιοχή και όχι από τον Επίκουρο και τους επικούρειους (π.χ. πυθαγόρειος: από τον Πυθαγόρα), ενώ η γραφή αυτή χρησιμοποιείται ήδη από τον Παυσανία.

Η ορεινή Αρκαδία, σαν άλλο τοπίο στην ομίχλη, μας μάγεψε με τους  παραδοσιακούς οικισμούς της: ειδυλλιακά τοπία, μέσα σε απροσδόκητες εναλλαγές ατμοσφαιρικής ομίχλης, ουράνιου τόξου και πουπουλένιων συννεφένιων σχηματισμών σ’ ένα καταγάλανο ουρανό, υπέροχα αρχιτεκτονικά σύνολα, εναλλαγές μνημείων φύσης και πολιτισμού με εικόνες, χρώματα, αρώματα, γεύσεις που θα μας μείνουν αξέχαστες! Η επιστροφή μας στην Πάτρα το βράδυ στις 9:30 μας έδωσε τη δυνατότητα να ξεκουραστούμε μετά τη γεμάτη εμπειρίες και γνώσεις «Μεγάλη»  αυτή ημέρα…

Κατά την 3η μέρα μετά το ποικίλο πρόγευμα, αναχωρήσαμε για Αγία Λαύρα, Καλάβρυτα- Μουσείο για το Ολοκαύτωμα, Μέγα Σπήλαιο, Achaia Clauss. Στην Αγία  Λαύρα  συναντηθήκαμε με ένα άλλο σημαντικό κομμάτι της ιστορίας μας. Η Αγία Λαύρα είναι ιστορική μονή και μια από τις αρχαιότερες μονές του ελληνικού και κυρίως του πελοποννησιακού χώρου, γνωστή ως τόπος έναρξης της Ελληνικής Επανάστασης, σύμφωνα με διαδεδομένη στην Ελλάδα εξιστόρηση. Εκεί είδαμε την πλούσια έκθεση όπου μεταξύ άλλων φυλάσσεται το λάβαρο της επανάστασης του 1821 και τα ιερά λείψανα του Αγίου Αλεξίου του Ανθρώπου του Θεού και του Αγίου Φιλαρέτου του Ελεήμονος. Η Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου βρίσκεται δέκα χιλιόμετρα βορειανατολικά των Καλαβρύτων στο δρόμο που ενώνει την εθνική οδό Πατρών-Αθηνών με τα Καλάβρυτα, και είναι κτισμένη στο άνοιγμα ενός μεγάλου φυσικού σπηλαίου, της οροσειράς του Χελμού, επάνω από την απότομη χαράδρα του Βουραϊκού ποταμού, σε υψόμετρο 899 μέτρων. Απόλυτα εναρμονισμένο με το άγριο και εντυπωσιακό τοπίο της περιοχής το οκταώροφο συγκρότημα της Μονής καθηλώνει και τον πιο αδιάφορο επισκέπτη. Το καθολικό της Μονής σκαμμένο στο βράχο, είναι ναός σταυροειδής, εγγεγραμμένος με δύο νάρθηκες. Ο κυρίως ναός έχει τοιχογραφίες του 1653, αξιόλογα μαρμαροθετήματα στο δάπεδο, ξυλόγλυπτο τέμπλο, ενώ στο νάρθηκα οι τοιχογραφίες ανάγονται στις αρχές του 19ου αιώνα.

Τα Καλάβρυτα υπήρξαν μία από τις περιοχές της Ελλάδας που βίωσαν με τον σκληρότερο τρόπο τα ναζιστικά γερμανικά αντίποινα κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Στις 13 Δεκεμβρίου του 1943 ο γερμανικός στρατός κατοχής εκτέλεσε σχεδόν όλο τον ανδρικό πληθυσμό  των Καλαβρύτων (τους περισσότερους πάνω από την ηλικία των 12 ετών) και έκαψε ολοσχερώς την πόλη. Για τον αριθμό των θυμάτων και των επιζώντων από τη σφαγή της 13ης Δεκεμβρίου, αλλά για το συνολικό αριθμό των θυμάτων από την επιδρομή των Γερμανών στην περιοχή, έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς αντιφατικοί αριθμοί. Οι περισσότερες αναφορές κάνουν λόγο για περισσότερους από 800 νεκρούς. Τα Καλάβρυτα είναι σήμερα χαρακτηρισμένος μαρτυρικός οικισμός.

Στη συνέχεια με την εκπαιδευτική μας επίσκεψη στο οινοποιείο της Αχάια Κλάους διαπιστώσαμε εντυπωσιασμένοι πως έχει πολλούς αποθηκευτικούς χώρους, στους οποίους χωράνε έως 7.500 τόνοι. Οι κυριότεροι από αυτούς στους οποίους περιηγηθήκαμε με βάση την επιμορφωτική ξενάγηση που μας προσφέρθηκε  είναι: η αποθήκη με τις παλιές Μαυροδάφνες, η αποθήκη επιτραπέζιων οίνων, οι υπόγειες δεξαμενές καθώς και η αποθήκη με το όνομα της πλούσιας βυζαντινής αρχόντισσας Δανιηλίδας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε το “αυτοκρατορικό κελάρι”, του οποίου όλα τα βαρέλια είναι αναμνηστικά επισκέψεων Ελλήνων και ξένων Βασιλέων. Στο συγκεκριμένο χώρο φυλάσσεται και το παλαιότερο κρασί της Ελλάδας, η παλιά μαυροδάφνη του 1873. Το πιο αξιοπερίεργο μέρος των εγκαταστάσεων είναι το μπαρ του. Τα τραπέζια και οι καρέκλες έχουν σχήμα βαρελιού ενώ τα πολύφωτα είναι φτιαγμένα από πράσινες μπουκάλες και οι κουρτίνες από φελούς.

Στη συνέχεια της ημέρας ακολούθησε περιήγηση στα υπόλοιπα αξιοθέατα της Πάτρας: Δημοτικό θέατρο «Απόλλων»(αντίγραφο της Σκάλας του Μιλάνου), μεσαιωνικό κάστρο, ρωμαϊκό Ωδείο, εκκλησία του Παντοκράτορα.

Την 4η ημέρα έγινε επίσκεψη και ξενάγηση στο σημαντικότερο μουσείο της πόλης της Πάτρας:το αρχαιολογικό, ένα καινούριο μουσείο-στολίδι για την πόλη. Το Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Πάτρας είναι ένα μουσείο  που επικεντρώνεται στην έκθεση διαφόρων αρχαιολογικών ευρημάτων, από τη Μυκηναϊκή μέχρι και την Ύστερη Ρωμαϊκή εποχή, που ανακαλύφθηκαν στην ευρύτερη περιοχή της Αχαΐας. Το Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών αποτελεί σήμερα ένα σημείο αναφοράς για την πόλη όχι μόνον ως αρχιτεκτόνημα αλλά και ως εκθεσιακός χώρος με τον πλούτο, την ποικιλία και το εύρος των εκθεμάτων του και τις σύγχρονες μουσειολογικές αντιλήψεις που το διέπουν, προσδίδοντάς της ένα επιπλέον συγκριτικό πλεονέκτημα και μια αφορμή για να το επισκεφτεί κανείς. Εντυπωσιαστήκαμε από την μοντέρνα, πολύ προηγμένη τεχνολογικά αρχιτεκτονική του κτηρίου, θαυμάσαμε τα εκθέματα, ενημερωθήκαμε για την ιστορία τους, βιώσαμε μια μοναδική εμπειρία. Μετά το μεσημεριανό πρόχειρο γεύμα, ακολούθησε ελεύθερος χρόνος στην αγορά της πόλης.

Την τελευταία και 5η μέρα… ένας τελευταίος περίπατος στο κέντρο της πόλης με  παρακολούθηση της θείας λειτουργίας στον υπέροχο Άγιο Ανδρέα, ηλιόλουστη περιπατητική διαδρομή στη «μαρίνα», στο λιμάνι και αναχώρηση για Τρίκαλα μετά από ενδιάμεση στάση στη γραφικότατη ναυτική πολιτεία του Γαλαξειδίου. Η άφιξή μας στο χώρο του σχολείου γύρω στις 19:30 μ.μ. το απόγευμα ολοκλήρωσε την πενθήμερη εξόρμησή μας φέρνοντάς μας στο νου τους στίχους του Αλεξανδρινού ποιητή:

«Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
……………………………………..
Να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος.
Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναι
που με τι ευχαρίστησι, με τι χαρά
θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοειδωμένους…»

 

 

Το 5ο ΓΕΛ Τρικάλων στη Σχολή Μονίμων Υπαξιωματικών στο πλαίσιο ενημέρωσης των μαθητών/μαθητριών.

Το 5ο ΓΕΛ Τρικάλων στη Σχολή Μονίμων Υπαξιωματικών στο πλαίσιο ενημέρωσης των μαθητών/μαθητριών.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ύστερα από τηλεφωνική επικοινωνία με τον κ. Τζερεμάκη ορίστηκε η επίσκεψή του Σχολείου μας στις 6 Δεκεμβρίου 2018. Την Πέμπτη λοιπόν 6/12/2018 μας υποδέχτηκε εγκάρδια και στο κέντρο ψυχαγωγίας ενημέρωσε τους μαθητές/τις μαθήτριες της Γ΄ Λυκείου οι οποίοι παρακολούθησαν με ενδιαφέρον την παρουσίαση. Απόλαυσαν επίσης ένα βίντεο από τη χειμερινή και τη θερινή διαβίωση των σπουδαστών. Στο τέλος απηύθυναν ερωτήσεις για να λύσουν κάποιες απορίες τους. Στη συνέχεια στους μαθητές, στις μαθήτριες και στους συνοδούς εκπαιδευτικούς προσφέρθηκαν χυμοί.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ακολούθησε ξενάγηση στις εγκαταστάσεις της σχολής και στο Στρατιωτικό Μουσείο όπου παρακολουθήσαμε την ιστορική πορεία του 5ου συντάγματος. Στο πλαίσιο της ανάδειξης της ένδοξης ιστορίας των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων και εκτός των συνόρων της πατρίδος μας, διαμορφώθηκαν στο χώρο του Στρατιωτικού Μουσείου της ΣΜΥ τρεις νέες θεματικές ενότητες που αφορούν: η πρώτη στη δράση του ελληνικού στρατού στις επιχειρήσεις κατά του Άξονα στην Β. Αφρική και συγκεκριμένα στη μάχη του Ελ Αλαμέιν. Η δεύτερη στην αποστολή του ελληνικού εκστρατευτικού σώματος στην Κορέα το 1950-55 και η τρίτη στις πολεμικές επιχειρήσεις κατά την εισβολή των Τούρκων στην μαρτυρική Κύπρο τον Ιούλιο του 1974. Το Στρατιωτικό Μουσείο έχει επομένως συνολικά 7 αίθουσες, επίσης δύο είναι αφιερωμένες στη ΣΜΥ και οι άλλες δύο στο 5ο Σύνταγμα Πεζικού, το οποίο ήταν εγκατεστημένο στο χώρο όπου βρίσκεται σήμερα η Σχολή. Το 5ο Σύνταγμα Πεζικού συμμετείχε στους αγώνες του Έθνους με αποκορύφωμα την εποποιία του Υψώματος 731, το Μάρτιο του 1941.
Οι μαθητές /μαθήτριες έμαθαν για το έμβλημα της Σχολής, που είναι η κουκουβάγια και αντιπροσωπεύει τη σοφία και ο διπλός πέλεκυς ο οποίος αντιπροσωπεύει τη δύναμη. Διάβασαν το αρχαίο ρητό: «Μητρός τε και πατρός και των άλλων προγόνων απάντων τιμιώτερον εστίν η πατρίς και σεμνότερον και αγιώτερον και εν μείζονι μοίρα και παρά θεοίς και παρ’ ανθρώποις τοις νουν έχουσι» (Πλάτων: Κρίτων, 51β.)Στα Νέα Ελληνικά: «Από τη μητέρα και τον πατέρα και όλους τους άλλους προγόνους, η πατρίδα είναι πράγμα πολυτιμότερο και σεβαστότερο και αγιότερο και ανώτερο και κατά τη γνώμη των θεών και κατά τη γνώμη των ανθρώπων που έχουν φρόνηση.»

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Στο τέλος άκουσαν την ιστορία του 5ου Συντάγματος Πεζικού και σας την παραθέτουμε όπως καταγράφεται στην ιστοσελίδα της Σχολής.”Το 5ο Σύνταγμα Πεζικού πρωτοσυστάθηκε στην Πάτρα το 1877. Τo 1904 ορίστηκε έδρα του η πόλη των Τρικάλων και το 1971 διαλύθηκε οριστικά. Το 5ο Σύνταγμα Πεζικού από τη σύστασή του, συμμετείχε σε όλους τους αγώνες του έθνους όπως παρακάτω:
Στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897.
Στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, συμμετέχοντας στην αποφασιστική μάχη των στενών του Σαρανταπόρου και στη μάχη των Γιαννιτσών.
Στο Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο.
Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στις επιχειρήσεις στη Μικρά Ασία.
Στον Ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940-41, κατά τον οποίο υπήρξε βασικός συντελεστής του έπους της Πίνδου με αποκορύφωμα την απόκρουση της εαρινής επίθεσης των Ιταλών στη μάχη του υψώματος 731, επανδρωμένο κυρίως από Αξιωματικούς και Οπλίτες της Περιοχής Τρικάλων και Καρδίτσας.
Η πολεμική σημαία του 5ου Συντάγματος έχει λάβει τις εξής ηθικές αμοιβές:
1.Πολεμικός Σταυρός Α’ Τάξεως ΗΔ Υπουργείου Στρατιωτικών, 30 Οκτωβρίου 1920
Το 5ο Σύνταγμα κατά τον υπέρ του Δικαίου και της Ελευθερίας, Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο διακρίθηκε για την γενναιότητα, την αυτοθυσία και τον ηρωισμό του, ελευθέρωσε υποδούλους αδελφούς μας και πολυπαθή πάτρια εδάφη, στα οποία η Σημαία του υπερήφανα κυμάτισε. Ο επί των Στρατιωτικών Υπουργός, Νικόλαος Θεοτόκης
2. Ταξιάρχης Αριστείου Ανδρείας
Διάταγμα που δημοσιεύθηκε στο Φύλλο 163/17-7-21 της Εφημερίδας Κυβερνήσεως. Το 5ο Σύνταγμα διακρίθηκε κατά τις επιχειρήσεις στη Μικρά Ασία του Μαρτίου 1921. Ο επί των Στρατιωτικών Υπουργός, Δημήτριος Γούναρης
3. Ταξιάρχης Αριστείου Ανδρείας
Διάταγμα που δημοσιεύθηκε στο Φύλλο 220/17-11-21 της Εφημερίδας Κυβερνήσεως. Το 5ο Σύνταγμα κατά τις επιχειρήσεις του Ιουλίου, καθώς και σε αυτές του Σαγγαρίου, επέδειξε γενναιότητα και αντοχή αξιοθαύμαστον, συμβάλλον τα μέγιστα στην επιτευχθείσα ένδοξο Νίκη του Ελληνικού Στρατού και στεφάνωσαν την Σημαία, του με δόξα αφάνταστου ηρωισμού. Ο επί των Στρατιωτικών Υπουργός, Δημήτριος Γούναρης…”
https://smy.army.gr/…/50-syntagma-pezikoy-istoriko-kai-ithi…
Η ενημερωτική μας επίσκεψη ολοκληρώθηκε μετά από δύο περίπου ώρες. Οι μαθητές/τριες και οι συνοδοί καθηγητές: Ηλιάδη Αμαλία, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια, Γεωργόπουλος Ιωάννης, Φυσικής Αγωγής, Μόρμορη Ανδρούλα, Οικονομολόγος, Υπο/ντρια, και Λιούτα Ελένη, φιλόλογος ειδικής αγωγής, ευχαριστούμε πάρα πολύ τον ταξίαρχο κ. Τζερεμάκη και τους υπευθύνους του Στρατιωτικού Μουσείου για τη ζεστή φιλοξενία και την κατατοπιστικότατη ξενάγηση/ενημέρωση.
Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Διευθύντρια 5ου Γενικού Λυκείου Τρικάλων.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Το 5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων στην 110η Πτέρυγα Μάχης Αεροπορικής Βάσης Λάρισας (Πολεμική Αεροπορία), 27-11-2018.

Το 5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων στην 110η Πτέρυγα Μάχης Αεροπορικής Βάσης Λάρισας (Πολεμική Αεροπορία), 27-11-2018.


Το 5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων κατά την εκπαιδευτική-διδακτική επίσκεψη στην 110η Πτέρυγα Μάχης Αεροπορικής Βάσης Λάρισας (Πολεμική Αεροπορία), διαπίστωσε, κατανόησε και ερμήνευσε την παρεμφερή θεματική της εκπαιδευτικής αυτής επίσκεψης με το μάθημα της Ιστορίας της Α΄, Β΄& Γ΄ Λυκείου, που αναφέρεται στην πολεμική τακτική, στα μέσα-υλικά του πολέμου, στις μεθόδους άμυνας και επίθεσης, καθώς και της στρατηγικής του από τα αρχαία χρόνια έως και τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η Αεροπορική Βάση Λάρισας, αποτελεί το πρώτο οργανωμένο «Πολεμικό Αεροπορικό Συγκρότημα» που λειτούργησε στην Ελλάδα. Η ιστορία του αρχίζει με την προσγείωση σ΄ αυτό του πρώτου ελληνικού αεροσκάφους με την επωνυμία «Δαίδαλος» στις 29 Σεπτεμβρίου 1912. Την προσγείωση αυτή λίγες μέρες αργότερα ακολούθησε η πρώτη αποστολή τακτικής αναγνώρισης στον κόσμο, που πραγματοποιήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 1912, στην περιοχή της Ελασσόνας.
Οι θεματικές ενότητες της ιστορικής εξέλιξης που συσχετίστηκαν με το εκπαιδευτικό πρόγραμμα και την σχετική ξενάγησή μας στην Αεροπορική Βάση Λάρισας ήταν οι ακόλουθες: Η Eμφάνιση του Aεροπλάνου στην Ελλάδα (1911-1912), Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913), Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918), Επιχειρήσεις στη Μικρά Ασία (1919-1922), Περίοδος του Μεσοπολέμου (1923-1939), Ελληνοϊταλικός Πόλεμος & Γερμανική Εισβολή (1940-1941), Επιχειρήσεις στη Μ. Ανατολή και την Ιταλία (1941-1944), Επαναπατρισμός – Εμφύλιος Πόλεμος (1945-1949), Η Πρώτη Γενιά Αεριωθουμένων (1950-1973), Η Δεύτερη Γενιά Αεριωθουμένων (1974-1987), Τρίτη Γενιά Αεριωθουμένων (1988-Σήμερα).
Με την εκπαιδευτική μας επίσκεψη διαμορφώσαμε άποψη για τα παραπάνω θέματα και διαπιστώσαμε επί τόπου πως η 110η Πτέρυγα Μάχης έχει ως αποστολή τη διατήρηση υψηλού βαθμού αποτελεσματικότητας και ετοιμότητας, με κατάλληλη οργάνωση, εκπαίδευση του προσωπικού και συντήρηση των μέσων και συστημάτων που διατίθενται ή μετασταθμεύουν σ’ αυτή, για ανάληψη και επιτυχή διεξαγωγή αεροπορικών επιχειρήσεων, οποτεδήποτε απαιτηθεί και σύμφωνα με τα ισχύοντα Σχέδια. Η ευόδωση του σκοπού της επίσκεψης και τα μορφωτικά οφέλη που προέκυψαν από την συγκεκριμένη δραστηριότητα ως εναλλακτικής μορφής μάθησης οφείλονται σε συνεδρίαση του συλλόγου διδασκόντων που ενέκρινε την επίσκεψη 47 μαθητών-τριών του σχολείου στην 110η Πτέρυγα Μάχης Αεροπορικής Βάσης Λάρισας την 27-11-2018, ημέρα Τρίτη και ώρα 8.00-13.30 μ.μ. για ενημέρωση και ξενάγηση. Ως συνοδοί καθηγητές συμμετείχαν οι: Ηλιάδη Αμαλία, φιλόλογος-ιστορικός Δ/ντρια, και Γεωργόπουλος Γιάννης, καθηγητής φυσικής αγωγής του 5ου ΓΕΛ Τρικάλων.
Αμαλία Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων