Το 5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων στην 110η Πτέρυγα Μάχης Αεροπορικής Βάσης Λάρισας (Πολεμική Αεροπορία), 27-11-2018.

Το 5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων στην 110η Πτέρυγα Μάχης Αεροπορικής Βάσης Λάρισας (Πολεμική Αεροπορία), 27-11-2018.


Το 5ο Γενικό Λύκειο Τρικάλων κατά την εκπαιδευτική-διδακτική επίσκεψη στην 110η Πτέρυγα Μάχης Αεροπορικής Βάσης Λάρισας (Πολεμική Αεροπορία), διαπίστωσε, κατανόησε και ερμήνευσε την παρεμφερή θεματική της εκπαιδευτικής αυτής επίσκεψης με το μάθημα της Ιστορίας της Α΄, Β΄& Γ΄ Λυκείου, που αναφέρεται στην πολεμική τακτική, στα μέσα-υλικά του πολέμου, στις μεθόδους άμυνας και επίθεσης, καθώς και της στρατηγικής του από τα αρχαία χρόνια έως και τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η Αεροπορική Βάση Λάρισας, αποτελεί το πρώτο οργανωμένο «Πολεμικό Αεροπορικό Συγκρότημα» που λειτούργησε στην Ελλάδα. Η ιστορία του αρχίζει με την προσγείωση σ΄ αυτό του πρώτου ελληνικού αεροσκάφους με την επωνυμία «Δαίδαλος» στις 29 Σεπτεμβρίου 1912. Την προσγείωση αυτή λίγες μέρες αργότερα ακολούθησε η πρώτη αποστολή τακτικής αναγνώρισης στον κόσμο, που πραγματοποιήθηκε στις 5 Οκτωβρίου 1912, στην περιοχή της Ελασσόνας.
Οι θεματικές ενότητες της ιστορικής εξέλιξης που συσχετίστηκαν με το εκπαιδευτικό πρόγραμμα και την σχετική ξενάγησή μας στην Αεροπορική Βάση Λάρισας ήταν οι ακόλουθες: Η Eμφάνιση του Aεροπλάνου στην Ελλάδα (1911-1912), Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913), Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918), Επιχειρήσεις στη Μικρά Ασία (1919-1922), Περίοδος του Μεσοπολέμου (1923-1939), Ελληνοϊταλικός Πόλεμος & Γερμανική Εισβολή (1940-1941), Επιχειρήσεις στη Μ. Ανατολή και την Ιταλία (1941-1944), Επαναπατρισμός – Εμφύλιος Πόλεμος (1945-1949), Η Πρώτη Γενιά Αεριωθουμένων (1950-1973), Η Δεύτερη Γενιά Αεριωθουμένων (1974-1987), Τρίτη Γενιά Αεριωθουμένων (1988-Σήμερα).
Με την εκπαιδευτική μας επίσκεψη διαμορφώσαμε άποψη για τα παραπάνω θέματα και διαπιστώσαμε επί τόπου πως η 110η Πτέρυγα Μάχης έχει ως αποστολή τη διατήρηση υψηλού βαθμού αποτελεσματικότητας και ετοιμότητας, με κατάλληλη οργάνωση, εκπαίδευση του προσωπικού και συντήρηση των μέσων και συστημάτων που διατίθενται ή μετασταθμεύουν σ’ αυτή, για ανάληψη και επιτυχή διεξαγωγή αεροπορικών επιχειρήσεων, οποτεδήποτε απαιτηθεί και σύμφωνα με τα ισχύοντα Σχέδια. Η ευόδωση του σκοπού της επίσκεψης και τα μορφωτικά οφέλη που προέκυψαν από την συγκεκριμένη δραστηριότητα ως εναλλακτικής μορφής μάθησης οφείλονται σε συνεδρίαση του συλλόγου διδασκόντων που ενέκρινε την επίσκεψη 47 μαθητών-τριών του σχολείου στην 110η Πτέρυγα Μάχης Αεροπορικής Βάσης Λάρισας την 27-11-2018, ημέρα Τρίτη και ώρα 8.00-13.30 μ.μ. για ενημέρωση και ξενάγηση. Ως συνοδοί καθηγητές συμμετείχαν οι: Ηλιάδη Αμαλία, φιλόλογος-ιστορικός Δ/ντρια, και Γεωργόπουλος Γιάννης, καθηγητής φυσικής αγωγής του 5ου ΓΕΛ Τρικάλων.
Αμαλία Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Δ/ντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

Η Γιορτή-επέτειος του Πολυτεχνείου στο 5ο ΓΕΛ Τρικάλων (Παρασκευή, 16-11-2018) Γράφει η Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

Η Γιορτή-επέτειος του Πολυτεχνείου στο 5ο ΓΕΛ Τρικάλων (Παρασκευή, 16-11-2018)

Γράφει η Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Μέρες Νοεμβρίου στο 5ο ΓΕΛ Τρικάλων, άρα… μέρες μνήμης Πολυτεχνείου. Το γεμάτο νεανικό παλμό και ζωντάνια αφιέρωμα που απολαύσαμε στο σχολείο μας την 16η Νοεμβρίου 2018, 45 χρόνια μετά την εξέγερση των φοιτητών, το επιμελήθηκαν, προσφέροντας τo μυαλό, την καρδιά και την ψυχή τους οι κ. κ. Καραθανάση Σταματία, καθηγήτρια Αγγλικών και Τσικορδάνου Αικατερίνη, καθηγήτρια πληροφορικής. Υποστήριξαν τη γιορτή μας από άποψη περιεχομένου και τεχνικής σε άψογη συνεργασία με τη δημιουργική ομάδα μαθητών/τριών μας στην αφήγηση, στην χορωδία και στην ορχήστρα. Όλοι οι άξιοι συντελεστές της εορταστικής αυτής εκδήλωσης έδωσαν πραγματικά το καλύτερο των δυνατοτήτων τους για να μας εμπνεύσουν, να μας συγκινήσουν, να μας προβληματίσουν.
Πολλά έχουν ειπωθεί και γραφεί για τη θυσία των φοιτητών του 1973 και για τη σημασία της στην πολιτική και κοινωνική ιστορία του τόπου αφενός και για το πώς κάποιοι εξ ημών, το κοινό καλό προτάσσοντας, τη σεβάστηκαν και πώς ορισμένοι προς ίδιον όφελος την καπηλεύτηκαν.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Η νέα γενιά παίζει πάντοτε ρόλο ρυθμιστή σε μιαν κοινωνία. Ασχέτως εάν οι μεγαλύτεροι συχνά την ψέγουν για αμυαλιά και παρορμητισμό και την αποκλείουν από τα κέντρα λήψης αποφάσεων που διαμορφώνουν το παρόν και το μέλλον των πολιτών. Η νέα γενιά είναι η ενεργός “πρώτη ύλη” στους “ευαίσθητους” χώρους της εκπαίδευσης και της εργασίας… Τα παιδιά της δικτατορίας , η φοιτητική τους αντίσταση, οι πολιτισμικές και πολιτικές επιρροές τους στη μακρά δεκαετία του εξήντα στην Ελλάδα μελετήθηκαν σε μια περίοδο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας στην οποία πολύ πρόσφατα στράφηκε η ιστορική έρευνα. Αυτή, εστιάζοντας στην περίοδο της χούντας με κύριο θεματικό άξονα τη φοιτητική και νεανική αντιδικτατορική δράση και τις φοιτητικές κινητοποιήσεις που κορυφώθηκαν με την εξέγερση του Πολυτεχνείου, θίγει πολλά και ποικίλα θέματα κοινωνικού προβληματισμού. Αξίζει εδώ να επισημάνουμε τη διάδραση ανάμεσα στις τοπικές και διεθνείς διαστάσεις σε ό,τι αφορά τα νεανικά κινήματα, την εγγραφή και τη μελέτη της φοιτητικής και νεανικής διαμαρτυρίας στη διεθνή σκηνή της μακράς δεκαετίας του 1960 και την ανάδειξη των πολύπλοκων σχέσεων ανάμεσα στην πολιτική και στον πολιτισμό. Πλούσιο αρχειακό υλικό και τεκμήρια (αρχεία, εφημερίδες, ταινίες, φωτογραφικό υλικό κ.ά.) αξιοποιείται σήμερα για τη μελέτη της εν λόγω περιόδου, όμως και ένας μεγάλος αριθμός προφορικών μαρτυριών και αφηγήσεων που αναδεικνύουν μέσα από τη μνήμη και τη βιωμένη εμπειρία δρώντων υποκειμένων της εποχής, ανδρών και γυναικών, τον τρόπο που έζησαν τα γεγονότα και τις εξελίξεις μιας ολόκληρης κοινωνίας η οποία σημάδεψε τη ζωή τους αλλά και τον τρόπο που τα θυμούνται και τις σημασίες που τους αποδίδουν σήμερα.
Το 5ο ΓΕΛ Τρικάλων (http://5lyk-trikal.tri.sch.gr ) λαμβάνοντας υπόψιν όλες τις παραπάνω ιστορικές και κοινωνικές παραμέτρους παρουσίασε μία αξιόλογη και πραγματικά συγκινητική γιορτή για την επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Αξιόλογη, γιατί η γιορτή δεν επικεντρώθηκε μόνο στην εξέγερση των φοιτητών το1973 αλλά εμβάθυνε ουσιαστικά στα πολλά πρόσωπα της σύγχρονης νεανικής συμπεριφοράς, κάνοντας αναφορές στην πολιτική και κοινωνική ζωή του σήμερα. Αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί, εύστοχα, ως ουσιαστικό μάθημα ιστορίας, διανθίστηκε με αξιόλογα βίντεο σχετικά με την ενότητα της ροής του προγράμματος στην οποία οι συντελεστές αναφέρονταν κάθε φορά . Πραγματικά, συγκινητικές εικόνες, που δυνάμωναν τον νεανικό παλμό και συνέγειραν, σε συνδυασμό με τα κείμενα, τις δραματικές αφηγήσεις και τα ξεσηκωτικά τραγούδια εποχής για την περίοδο της εξέγερσης του ’73, τα οποία ερμηνεύτηκαν αριστοτεχνικά, σχεδόν άψογα, από την χορωδία, την ορχήστρα και τα αισθαντικά μας σόλο. Ένα μάθημα ιστορίας, αλλά στην πραγματικότητα, ένα μάθημα ζωής για όλους, γιατί οι μαθητές και οι μαθήτριες του 5ου ΓΕΛ Τρικάλων, έδειξαν σε όλους μας, ότι γεγονότα και έννοιες επαναλαμβάνονται στην πάροδο του χρόνου και καλό και χρήσιμο θα ήταν να μην ξεχνάει κανείς τα φανερά-δηλωμένα και κρυφά-άδηλα νοήματά τους, κομβικής σημασίας για το παρόν και το μέλλον του τόπου μας.

Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογος-ιστορικός, Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

5o ΓΕΛ Τρικάλων Ο απόηχος των γεγονότων του 1940-43, μέσα από την  έκθεση φωτογραφίας της Α.Μ.Κ.Ε. “Δεν λησμονώ…μια εικόνα χίλιες λέξεις”, στο 4ο ΓΕΛ Τρικάλων.

5o ΓΕΛ Τρικάλων

Ο απόηχος των γεγονότων του 1940-43, μέσα από την  έκθεση φωτογραφίας

της Α.Μ.Κ.Ε. “Δεν λησμονώ…μια εικόνα χίλιες λέξεις”,

στο 4ο ΓΕΛ Τρικάλων.

      Το φως και το σκοτάδι, η αγάπη και το μίσος, η ειρήνη και ο πόλεμος. Η μάχη των αντίθετων αυτών δυνάμεων διατρέχει την ιστορία του ανθρώπινου γένους εκ της γενέσεώς του. Ώρες-ώρες αναρωτιέται κανείς τι θα γινόταν σ΄αυτή την υφήλιο αν δεν επικρατούσαν οι δυνάμεις του φωτός, αν υπερίσχυαν όλες εκείνες οι σκοτεινές και αδυσώπητες δυνάμεις που εκπροσωπούν το αβυσσαλέο μίσος προς τον άνθρωπο. Και πόσο δύσκολο είναι να συνειδητοποιήσει κανείς, ιδιαίτερα οι νέοι μας, που άδολοι αντικρύζουν τη σκληρότητα της ζωής, πόσες θυσίες έγιναν και πόσο μεγάλοι αγώνες δόθηκαν στην διάρκεια της ιστορίας από όσους πίστεψαν σε ανώτερες αξίες και ιδανικά ώστε να μην αφήσουν να επικρατήσει το σκοτάδι!

Η ιστορία μας διδάσκει και οι πηγές αποδεικνύουν πόσο άγριο θηρίο μπορεί να γίνει ο άνθρωπος, το πιο άγριο απ΄ όλα, όταν κυριευτεί απ΄ τον εγωϊσμό και το μίσος, αλλά και πόσο ηρωϊκή και αλώβητη στάθηκε η ελληνική ψυχή απέναντι στις δυνάμεις αυτές δίνοντας τον αγώνα της για την επικράτηση της ειρήνης και της ελευθερίας. Αδιάβλητες πηγές και αδιάψευστα ιστορικά ντοκουμέντα, μαρτυρίες που αποτυπώνουν τις θηριωδίες των Γερμανών εισβολέων στην Ελλάδα και φανερώνουν την κατάλυση κάθε νόμου ηθικής και δικαίου είναι  και αυτές που είδαμε στην έκθεση φωτογραφίας της Α.Μ.Κ.Ε. “Δεν λησμονώ”, στο 4ο ΓΕΛ Τρικάλων.

Οι μαθητές και μαθήτριες του σχολείου μας (Γ΄και Β΄ Τάξης του 5ου  ΓΕΛ Τρικάλων) είχαν την ευκαιρία να περιηγηθούν στο χώρο του 4ου ΓΕΛ Τρικάλων στη διάρκεια εκπαιδευτικής επίσκεψης, που έγινε στις 05/11/2018 και να δουν από κοντά το ανέκδοτο αυτό εκθεσιακό υλικό. Κατά την άφιξή μας, καθηγητές του 4ου ΓΕΛ, μας κατατόπισαν σχετικά με το περιεχόμενο του φωτογραφικού υλικού και στη συνέχεια οι μαθητές και εμείς, οι συνοδοί (Γιαννάκα Χριστίνα, Γεωργόπουλος Γιάννης και Καλαμαρά Ευαγγελία) ξεναγηθήκαμε στους χώρους της έκθεσης και  παρατηρήσαμε από κοντά  το άφθονα αυτά φωτογραφικά εκθέματα που αποτελούν ντοκουμέντα της εποχής και έχουν φυλακίσει αιώνια στη μνήμη , ως αδιάψευστοι μάρτυρες, τις δολιοφθορές, δολοφονίες και καταστροφές των γερμανικών SS και της Βέρτμαχ κατά την περίοδο 1940-44 στην Ελλάδα.

Η ιστορία μάς έχει διδάξει ότι η ελληνική ψυχή τάσσεται πάντα εναντίον των δυνάμεων του μίσους και αντιστέκεται εναντίον τους με όλη της τη δύναμη, ανεξάρτητα απ΄το κόστος. Και στη δεδομένη χρονική περίοδο, οι Έλληνες, με πλήθος αντιστασιακών πράξεων,  κατάφεραν αποφασιστικά πλήγματα εναντίον των Ναζί. Όμως, το κόστος ήταν πολύ μεγάλο, γιατί κάθε φορά που γινόταν μια αντιστασιακή πράξη, τα αντίποινα ήταν πολλαπλά και γενικευμένα. Οι Ναζί εκδικούμενοι, ξέσπαγαν στους άοπλους κατοίκους χωριών και πόλεων, σφαγιάζοντας αδιακρίτως άνδρες και γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους, ακόμα και βρέφη ημερών.

Σφαγές, ολοκαυτώματα, χωριά και πόλεις που υπέστησαν ανυπολόγιστες υλικές ζημιές και τεράστιες απώλειες σε ανθρώπινες ζωές είναι ο απολογισμός των θηριωδιών των Ναζί κατά την περίοδο της Κατοχής. Ο χαροκαμένος ελληνικός πληθυσμός που πάλευε με την πείνα και μαχόταν καθημερινά για την επιβίωσή του είχε τώρα να αναμετρηθεί με τον σπαραγμό, τα βασανιστήρια και τις μαζικές εκτελέσεις. Πολλοί οικισμοί της Ελλάδας έχουν χαρακτηριστεί μαρτυρικοί και πίσω από αυτούς κρύβονται ιστορίες φρίκης και αποτρόπαιες πράξεις. Ο απολογισμός είναι τεράστιος και μοναδικός για τα ιστορικά χρονικά.

Αναφέροντας χαρακτηριστικά κάποιες από τις πληροφορίες που παρακολουθήσαμε στα φωτογραφικά  εκθέματα, επισημαίνουμε αυτές που αφορούν στις μαζικές εκτελέσεις και σφαγές στα χωριά Κοντομαρί και Κάνδανο των Χανίων, τις σφαγές στα Καλάβρυτα, τους Πύργους, το Κομμένο και το Δίστομο,  εκτελέσεις ακόμα και  νηπίων και παιδιών, τη σφαγή των Καλαβρύτων όπου εξοντώθηκε το σύνολο του αντρικού πληθυσμού της καθώς και τη σφαγή στους Πύργους Εορδαίας    Διστόμου, τα ολοκαύτωμα των χωριών του όρους Κέντρους, των χωριών Άνω και Κάτω ΚερδύλιαΜεσόβουνο Κοζάνης  Κλειστό, Κυδωνία και Αμπελόφυτο Κιλκίς, Βιάννου και Ιεράπετρας, τις καταστροφές  που προκάλεσαν οι κατακτητές στα ορεινά των Τρικάλων (Ασπροπόταμος), στο χωριό Κλεισούρα Καστοριάς, τις μαζικές εκτελέσεις στο μπλόκο της Κοκκινιάς και τις μαζικές εκτελέσεις κρατουμένων στο Στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου, στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, στα Διαβατά Θεσσαλονίκης και σε άλλες περιοχές της Ελλάδος.

Αξιοσημείωτο είναι πως κάθε φωτογραφία υπομνηματίζεται με κάποια στροφή ποιητική ή μια θυμόσοφη φράση που αποτυπώνουν τον πόνο και τη θλίψη, το σπαραγμό για τα παθήματα ενός λαού που δεν έφταιξε σε τίποτε άλλο παρά μόνο γιατί στάθηκε άξιος συνεχιστής της μακραίωνης ιστορίας και του πνευματικού του πολιτισμού που τον θέλει υπερασπιστή της αγάπης για την πατρίδα, των οικογενειακών αξιών και της πίστης του στο Θεό. Το φρόνημά του δε λύγισε, δεν υποδουλώθηκε, αλλά αντιστάθηκε και πρόσφερε στην ανθρωπότητα νέες “Θερμοπύλες¨”.

Ενδεικτικά, παραθέτουμε ορισμένα αποσπάσματα:“Σαν ζώα τους φερότανε , πριν τη σφαγή τα πάνε δεν ξέρουν μάνες τα παιδιά αν θα τα ξαναδούνε.

Με δάκρυα στα μάτια τους τους Γερμανούς ρωτάνε

ποιος είναι ο προορισμός , που πάνε να τους πούνε.”

(Αφήνοντας πίσω τις οικογένειες)

 

“Τις εκκλησιές γκρεμίζουνε, την πίστη να κλονίσουν

να μην μπορούν οι Χριστιανοί να κάνουν το σταυρό τους

ό,τι κι αν θύμιζε Χριστό να το εξαφανίσιυν

γιατί η πίστη στο Θεό νικά το φασισμό τους.”

( Άγιος Γεώργιος Φθιώτιδας)

 

Η θλίψη περπατάει μόνη στους δρόμους

“Κι η θλίψη μαύρα έβαλε με τη σιωπή μιλάει

και πού να βρει χαμόγελο στα χείλη ν΄ακουμπήσει

με ένα τεράστιο γιατί… τους Γερμανούς ρωτάει

γιατί δε βρήκε τίποτα Δίστομο να θυμίζει.”

(Δίστομο Βοιωτίας).

Ευχαριστώντας το σύλλογο και τη διευθύντρια του 4ου ΓΕΛ, κα Μαριάννα Αποστόλου, για την αξιόλογη πρωτοβουλία, πήραμε το δρόμο της επιστροφής έχοντας ανάμεικτα συναισθήματα: θλίψη και αποτροπιασμό για τα εγκλήματα πολέμου των δυναστών των λαών από τη μια, συγκίνηση, θαυμασμό και περηφάνεια για τους προγόνους μας από την άλλη. Η νέα γενιά δεν έμεινε αδιάφορη στη θέα των σκληρών αυτών μαρτυριών. Το μήνυμα ήταν πολυδιάστατο και οδήγησε στη θεώρηση των προβλημάτων που και σήμερα καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε από μια άλλη οπτική, εκείνη της χαρμολύπης, που μέσα από τις κακουχίες δίνει δύναμη και ελπίδα. Τα παιδιά διδάχθηκαν ότι οι αγώνες και οι θυσίες για τα ιδανικά πάντα νικούν το κακό και το δέντρο της ελευθερίας μόνο έτσι καρποφορεί.

                                                                          

                                                                                      Καλαμαρά Ευαγγελία, φιλόλογος.

 

 

 

 

 

 

Διδακτική επίσκεψη μαθητών του 5ου Λυκείου στο παλιό τρενάκι και τον Σιδηροδρομικό Σταθμό Τρικάλων.

Διδακτική επίσκεψη μαθητών του 5ου Λυκείου στο παλιό τρενάκι και τον Σιδηροδρομικό Σταθμό Τρικάλων.

Tην περασμένη Τρίτη, 6 Νοεμβρίου 2018, οι μαθητές του Γ1 τμήματος κατεύθυνσης Οικονομίας και Πληροφορικής του 5ου Λυκείου Τρικάλων πραγματοποίησαν διδακτική επίσκεψη στο παλιό τρενάκι και τον Σιδηροδρομικό Σταθμό Τρικάλων. Η επίσκεψη έγινε στο πλαίσιο του μαθήματος «Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας», με αφορμή την ενότητα του σχολικού εγχειριδίου υπό τον τίτλο «Το δίκτυο των σιδηροδρόμων». Τους μαθητές συνόδευσαν η διδάσκουσα του μαθήματος, κα Κωνσταντίνα Πλεσιώτη και η διευθύντρια του σχολείου, κα Αμαλία Ηλιάδη.

Ο Σιδηροδρομικός Σταθμός Τρικάλων ξεκίνησε την λειτουργία του στις 16 Ιουνίου του 1886 από την εταιρεία Θεσσαλικών Σιδηροδρόμων και αποτέλεσε έναν από τους κυριότερους σταθμούς της τότε γραμμής, μαζί με εκείνους των Φαρσάλων, της Καρδίτσας και της Καλαμπάκας. Από την εποχή εκείνη χρονολογείται και το επιβατικό βαγονάκι, ο γνωστός σε όλους «Καρβουνιάρης», που βρίσκεται στον στατικό μουσειακό συρμό απέναντι από το Σιδηροδρομικό Σταθμό, στην πλατεία Ταγματάρχη Πούλιου. Εξίσου παλιό είναι και το συνδεόμενο φορτηγό βαγόνι, ενώ η μηχανή του συρμού είναι λίγο μεταγενέστερη, από τις αρχές του 20ου αι. Το τρενάκι αυτό αποτελεί σήμερα την έδρα του Συλλόγου Φίλων του Σιδηροδρόμου Τρικάλων, ο οποίος μεριμνά για τον ευπρεπισμό και τη συντήρησή του μετά την «κατά χρήση» παραχώρηση από τον Δήμο Τρικκαίων.

Ξεναγός μας σε αυτή την επίσκεψη ήταν ο επίτιμος πρόεδρος του Συλλόγου Φίλων του Σιδηροδρόμου Τρικάλων, κος Γεώργιος Κρανιάς, ο οποίος μίλησε στα παιδιά για τα τεχνικά χαρακτηριστικά του παλιού συρμού, για την ιστορία των Θεσσαλικών Σιδηροδρόμων, τους σταθμούς και τα δρομολόγια, αλλά και τις συνέπειες που είχε η έλευση του τρένου στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Τα παιδιά συμμετείχαν ενεργά στην ξενάγηση με τις παρατηρήσεις και τις ερωτήσεις τους και ενθουσιάστηκαν από τον πλούτο των γνώσεων, την αμεσότητα του λόγου του, αλλά και το έκδηλο πάθος του κ. Κρανιά. Στο εσωτερικό του βαγονιού παρακολούθησαν ένα σύντομο ντοκιμαντέρ για την Ιστορία του Σιδηροδρόμου στην Ελλάδα και στη συνέχεια είχαν το χρόνο να παρατηρήσουν το πλούσιο φωτογραφικό υλικό που κοσμεί στους τοίχους του βαγονιού και παρουσιάζει την εξέλιξη των Σιδηροδρόμων στην περιοχή μας τα τελευταία 130 χρόνια.

Η παραπάνω επίσκεψη αποτέλεσε για τους μαθητές μια ευχάριστη αλλαγή από την τυπική εκπαιδευτική διαδικασία. Μέσα από την αφήγηση, τον διάλογο και την παρατήρηση, απέκτησαν νέες γνώσεις και ερεθίσματα, κινητοποίησαν τη φαντασία τους και ευαισθητοποιήθηκαν  για ένα σημαντικό κεφάλαιο της τοπικής ιστορίας και της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.

Η βυζαντινή κοινωνική διαστρωμάτωση Της Αμαλίας Κ. Ηλιάδη* (* Η Αμαλία Κ. Ηλιάδη είναι φιλόλογος-ιστορικός (Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Βυζαντινής Ιστορίας από το Α.Π.Θ.), Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων)

Η βυζαντινή κοινωνική διαστρωμάτωση

Της Αμαλίας Κ. Ηλιάδη* (* Η Αμαλία Κ. Ηλιάδη είναι φιλόλογος-ιστορικός (Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Βυζαντινής Ιστορίας από το Α.Π.Θ.), Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων)

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία (330-1453) υπήρξε μία από τις πλέον μακραίωνες κρατικές δομές στην μέχρι τώρα ανθρώπινη καταγεγραμμένη ιστορία επιβιώνοντας χάρη στον πολιτισμό που είχε αναπτύξει. Στο μεγαλύτερο μέρος της διαδρομής του το Βυζάντιο στηρίχθηκε σε ένα συγκεντρωτικό σύστημα εξουσίας στο οποίο ο αυτοκράτορας είχε τον πλήρη έλεγχο. Ήταν ένα σύστημα πανίσχυρης πολιτικής διακυβέρνησης το οποίο μέχρι και τις αρχές του 11ου αιώνα ενεργούσε σε έναν «ενοποιημένο πολιτισμικά χώρο, με δημογραφική επάρκεια, ανεπτυγμένη οικονομία, υψηλού βαθμού κοινωνική και πολιτική οργάνωση και πολλούς εγγράμματους ανθρώπους».

Η βυζαντινή αυτοκρατορία διακρίνεται από τους ιστορικούς τους Βυζαντίου σε τρεις περιόδους: Την Πρώιμη που άρχεται το 330 με την μεταφορά της πρωτεύουσας από την Ρώμη στην Κωνσταντινούπολη από τον Αυτοκράτορα Κωνσταντίνο (324-337) έως και το 610 όπου με την ανάληψη της ηγεσίας από τον Ηράκλειο (610-641) επέρχεται η αναδιάρθρωση της αυτοκρατορίας. Την μέση περίοδο από το 610 έως και μέχρι το 1071 με σημείο αναφοράς την ήττα στο Ματζικέρτ και την ουσιαστική καταστροφή της αυτοκρατορίας. Τέλος, την ύστερη περίοδο (1071-1453) όπου και επέρχεται η εξαφάνιση της ως κρατική δομή με την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς Τούρκους. Στη συνέχεια, θα επιδιωχθεί να αποτυπωθεί η κοινωνική δομή της αυτοκρατορίας όπως αυτή διαμορφώθηκε κατά την πρώιμη και την μέση περίοδο. Η κοινωνική δομή θα διαγραφεί σε τρία διακριτά μέρη. Στο πρώτο μέρος θα παρουσιαστεί ο ρόλος του αυτοκράτορα διαχρονικά, δεδομένης της κυρίαρχης θέσης του. Στα δύο επόμενα μέρη θα γίνει η παρουσίαση της κοινωνικής διαστρωμάτωσης στις δύο διακριτές περιόδους.

Ο Αυτοκράτορας διαχρονικά

Ο βυζαντινός αυτοκράτορας αποτελούσε το κεντρικό σημείο της αυτοκρατορίας. Ήταν ο εκλεκτός του λαού, ο αρχηγός του στρατού και «θεωρούνταν παντοδύναμος, ένας ιεράρχης που η εξουσία του εκπορευόταν από τον Θεό».

Η εκλογή του δεν πραγματοποιούταν σύμφωνα με μία νομοκατεστημένη διαδικασία αλλά με βάση τον συσχετισμό δυνάμεων την συγκεκριμένη χρονική στιγμή των τριών φορέων εκλογής: της Συγκλήτου, του στρατού και του λαού. Αρκετές φορές ένα από τα τρία προαναφερθέντα εκλογικά σώματα επέβαλε τον αυτοκράτορα της επιλογής του μετά την εθιμοτυπική θρησκευτική στέψη από τον πατριάρχη, ο αυτοκράτορας ήταν πανίσχυρος και μπορούσε να εκθρονισθεί είτε με δολοφονία είτε με εξέγερση. Παρά το γεγονός ότι επιδιώχθηκε να διαμορφωθεί μία εθιμική τάξη κληρονομικής διαδοχής με ύπαρξη δυναστειών να διαδέχονται η μία την άλλη στον θρόνο, ουδέποτε μορφοποιήθηκε σε κάποιο νομικό κείμενο κάτι τέτοιο.

Στην πρώιμη περίοδο ο αυτοκράτορας κυβερνά μαζί με την σύγκλητο στα πρότυπα της αποκεντρωμένης διοίκησης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ωστόσο από την διακυβέρνηση του αυτοκράτορα Ιουστινιανού (527-565) και ύστερα ο ρόλος της Συγκλήτου περιορίζεται και ο αυτοκράτορας σταδιακά ενέτασσε υπό την ευθύνη του το σύνολο της διοίκησης. Στα χρόνια που ακολούθησαν η διακυβέρνηση έγινε απολυταρχική «καταργώντας συμβούλια και θεσμούς αυτοδιοίκησης των πόλεων που ίσχυαν από αιώνες» και ενισχύοντας την θέση του αυτοκράτορα απέναντι τόσο στην σύγκλητο όσο και στην γαιοκτητική αριστοκρατία διαμορφώνοντας μία αυστηρή ιεραρχία κρατικής διοίκησης.

Πρώιμη βυζαντινή περίοδος (330 – 610)

Στο Πρώιμο Βυζάντιο «ο αυτοκράτορας βρισκόταν επικεφαλής μίας κοινωνίας που θεωρητικά στηριζόταν στην ιδέα της τάξης» διαμορφώνοντας μία αυστηρή διαστρωμάτωση κατά την οποία τα κοινωνικά στρώματα καθορίζονται από νόμους και διατάξεις, ήταν τρόπο τινά νομοκατεστημένα γεγονός που όμως δεν απέτρεπε την κοινωνική κινητικότητα. Στην συνέχεια θα παρουσιαστούν τα βασικά κοινωνικά στρώματα της περιόδου αυτής ενταγμένα σε τρεις βασικές διαβαθμίσεις προς διευκόλυνση της ανάλυσης τους: την αριστοκρατία, τα μεσαία στρώματα και τα κατώτερα.

Αριστοκρατία

Μέλη της αριστοκρατίας θεωρούνταν τα μέλη της Συγκλήτου, οι μεγάλοι γαιοκτήμονες και οι βουλευτές των επαρχιακών βουλευτηρίων. Βασικά προνόμια της αριστοκρατίας ήταν οι φοροαπαλλαγές, η πρόσβαση στην λήψη αποφάσεων, η ιδιαίτερη μεταχείριση από την δικαστική εξουσία.

Η Σύγκλητος ως σώμα αποτελούσε κληρονομιά από την ρωμαϊκή αυτοκρατορία και μεταφέρθηκε στο σύνολο της από τον Κωνσταντίνο στην Κωνσταντινούπολη. Τα μέλη της αποτελούσαν την ανώτατη κοινωνική ομάδα της αυτοκρατορίας και πολλοί αυτοκράτορες υπήρξαν μέλη της. Η Σύγκλητος πάντοτε αποτελούσε ένα «αγκάθι» στην προσπάθεια ελέγχου της εξουσίας από τους αυτοκράτορες και επιδιώχθηκε η αποδυνάμωση της με διάφορους τρόπους, παρόλα αυτά κατά την πρώιμη περίοδο συνέχιζε να έχει ένα σημαντικό θεσμικό ρόλο τόσο στην διακυβέρνηση της αυτοκρατορίας όσο και στην εκλογή του αυτοκράτορα.

Προκειμένου να γίνει κάποιος μέλος της Συγκλήτου θα έπρεπε να διαθέτει βασικά στοιχεία όπως αριστοκρατική καταγωγή, μόνιμη διαμονή στην πρωτεύουσα και κατοχή περιουσίας. Οι συγκλητικοί χωρίζονταν σε τρεις κατηγορίες. Τους «λαμπρότατους» και τους «περίβλεπτους» που κατοικούσαν στην περιφέρεια και τους «ιλλούστριους» που κατοικούσαν στην Κων/πολη και οι οποίοι είχαν δικαίωμα στις εργασίες της συγκλήτου και στην διακυβέρνηση του κράτους.

Την επόμενη τάξη στην κοινωνική διαστρωμάτωση της ανώτερης κοινωνίας  αποτελούσαν τα μέλη των επαρχιακών βουλευτηρίων. Τα βουλευτήρια αποτελούσαν τους φορείς διοίκησης των αστικών κέντρων και για να γίνει κάποιος βουλευτής ή δεκουρίωνας (curiae = βουλαί) θα έπρεπε να ήταν κάτοχος μίας ακίνητης περιουσίας. Ωστόσο μπορούσαν να γίνουν μέλη των βουλευτηρίων διανοούμενοι, ελεύθεροι επαγγελματίες, έμποροι, εκπρόσωποι της Εκκλησίας. Η υπηρεσία στα συμβούλια των πόλεων για τους βουλευτές ήταν υποχρεωτική και κληρονομική. Ήταν συλλογικά υπεύθυνοι να εξασφαλίζουν τακτικές και έκτακτες αστικές υπηρεσίες για την εύρυθμη λειτουργία της βυζαντινής πόλης.

Ένα μεγάλο μέρος των  εξόδων για τις παραπάνω δραστηριότητες καταβαλλόταν από τα εισοδήματα των βουλευτών. Βέβαια αυτοί εκμεταλλεύονταν κάθε νομικό παράθυρο για να αποφύγουν τα αξιοσέβαστα μεν αλλά εξαιρετικά κοστοβόρα αξιώματα με το να γίνουν δημόσιοι υπάλληλοι, συγκλητικοί της Κωνσταντινούπολης, δημόσιοι καθηγητές ή κληρικοί. Συνέπεια των παραπάνω απαιτήσεων ήταν να διαλυθεί σταδιακά η βουλευτική τάξη διότι τα φτωχότερα μέλη εξαφανίστηκαν και τα ισχυρότερα έγιναν πιο ισχυρά με αποτέλεσμα να ασκούν επιρροή στο παλάτι και να επιτυγχάνουν απαλλαγή από τα αστικά τους καθήκοντα.

Στην κεντρική διοίκηση ο πλούτος που είχε σωρευθεί την πρώιμη περίοδο ευνοούσε την συντήρηση μίας διογκωμένης γραφειοκρατίας στα πλαίσια ενός καλά οργανωμένου διοικητικού μηχανισμού. Τα μορφωμένα ανώτερα στρώματα επάνδρωσαν τις οικονομικές και νομικές υπηρεσίες του κράτους κάνοντας την παιδεία και τα γράμματα συμπλήρωμα της πολιτικής και απολαμβάνοντας προνόμια όπως φοροαπαλλαγές.

Με τις αλλαγές του Ιουστινιανού μεταβλήθηκε και ο τρόπος με τον οποίο γινόταν η συλλογή των φόρων: επανδρώνοντας τον κρατικό μηχανισμό με ικανό στελεχειακό δυναμικό, ελέγχοντας κεντρικά την συλλογή των φόρων με αποτέλεσμα να αποδυναμωθεί η εξουσία των ανατολικό-ρωμαϊκών ανώτερων στρωμάτων τα οποία μέχρι και τότε έλεγχαν την φορολογία και άρα είχαν ένα βασικό λόγο να ασκούν εξουσία. «Αποτέλεσμα του αυξανομένου επαγγελματισμού κατά τον 6ο αιώνα ήταν να εξαφανιστούν οι παλαιές δομές της επαρχιακής ζωής. Το πανάρχαιο δικαίωμα των ελληνικών πόλεων να επιβάλουν φόρους στην περιοχή τους χάθηκε. Στερημένες από τις παλαιές εστίες αφοσίωσης, οι πόλεις της ανατολικής αυτοκρατορίας έπεσαν στα χέρια των επισκόπων και των μεγάλων γαιοκτημόνων».

Στην επαρχιακή διοίκηση η στρατιωτική και πολιτική εξουσία ήταν γενικά χωρισμένες. Η στρατιωτική ιεραρχία ασχολούνταν με το στρατό και η πολιτική ιεραρχία με την απονομή δικαιοσύνης, τα οικονομικά και την διεκπεραίωση διαφόρων υπηρεσιών.

Στην ανώτερη δημόσια διοίκηση εμπλέκονταν και οι επίσκοποι των επαρχιών οι οποίοι με την σταδιακή παρακμή των βουλευτηρίων πέρα από τις εκκλησιασικές εξουσίες και την φιλανθρωπία άρχισαν να ασκούν και πολιτική εξουσία. Ανέλαβαν ποικίλες έξω-θρησκευτικές δραστηριότητες σχετικές με την εύρυθμη λειτουργία της πόλης.

Παράλληλα οι επισκοπές είχαν δική τους ιεραρχική δομή ενώ σε μεγάλες επαρχιακές πόλεις είχαν και μια εκτεταμένη γραφειοκρατική δομή που περιλάμβανε υπάλληλους διαφόρων ειδικοτήτων. Οι επίσκοποι συνήθως προέρχονταν από την αριστοκρατία και αρκετοί από αυτούς διέθεταν πρότερη διοικητική πείρα και εμπειρία, γεγονός που ήταν εμφανές όταν λαϊκοί ελάμβαναν την επισκοπική εξουσία χωρίς προηγούμενη εκκλησιαστική πορεία.

Μεσαία αστικά στρώματα

Στα μεσαία αστικά στρώματα η διαβάθμιση είναι ευρεία και περιλαμβάνονταν ποικίλες επαγγελματικές κατηγορίες όπως επιχειρηματίες, βιοτέχνες, μεγαλέμποροι, ελεύθεροι επαγγελματίες, τραπεζίτες, πλοιοκτήτες, τεχνίτες, έμποροι, προμηθευτές πρώτων υλών, κατώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι.

Οι τεχνίτες ήταν οργανωμένοι σε συστήματα (συντεχνίες) των οποίων τους προϊσταμένους εξέλεγε ο έπαρχος της πόλης και η είσοδος των μελών ρυθμίζονταν με συγκεκριμένα και αυστηρά κριτήρια. Εν γένει, οι επαγγελματίες και οι τεχνίτες δεν κέρδιζαν αρκετά χρήματα και μεταξύ των αστικών επαγγελμάτων δεν είναι σαφές από τις πηγές ποια ήταν προσοδοφόρα και ποια όχι, δεδομένης της ανυπαρξίας μίας αξιολογικής κλίμακας.

Ωστόσο σε μία κεντρικά ελεγχόμενη οικονομία όπου ο μεγαλύτερος επιχειρηματίας – εργοδότης είναι το κράτος, η επιχειρηματική δραστηριότητα και η δυνατότητα απόκτησης πλούτου από τους υπηκόους της αυτοκρατορίας ήταν περιορισμένη. Παρόλα αυτά,  το επάγγελμα του εμπόρου ήταν ικανό να οδηγήσει στην απόκτηση κάποιας έστω και μικρής περιουσίας, αν και οι Βυζαντινοί δεν το θεωρούσαν και τόσο σημαντική δραστηριότητα, κυρίως λόγω της μικρής αγοραστικής δύναμης των πολιτών, της σχετικής αυτάρκειας σε είδη πρώτης ανάγκης, των κινδύνων των μεγάλων ταξιδιών και των  υψηλών επιτοκίων των εμπορικών δανείων.

Κατώτερα αστικά στρώματα – Όχλος

Στα κατώτερα αστικά περιλαμβάνονταν οι φτωχοί επαγγελματίες: χειρώνακτες, πραματευτές, λιανοπωλητές, ημι-ειδικευμένοι εργάτες των οποίων οι αμοιβές ήταν εξαιρετικά χαμηλές λόγω της μεγάλης προσφοράς εργασίας. Επίσης περιλαμβάνονται οι άνθρωποι του θεάματος (αρματοδρόμοι, μουσικοί, ηθοποιοί, ταχυδακτυλουργοί), οι υποτακτικοί και οι υπηρέτες. Τέλος περιλαμβάνονται και οι μη παραγωγικοί πολίτες όπως γέροντες, ανάπηροι, τρελοί, οι άποροι.

Δεδομένου του υψηλού κόστους απόκτησης βιοτεχνικών αγαθών, οι ταπεινοί εργαζόμενοι σκληρά μόλις που εξασφάλιζαν την διατροφή τους και αυτό στις περιπτώσεις που δεν υπήρχαν προβλήματα στην τροφοδοσία των πόλεων. Όσον αφορά τους μη παραγωγικούς πολίτε αυτοί σε πολλές πόλεις επιβίωναν χάρη στο φιλανθρωπικό έργο της Εκκλησίας.

Κατώτερα αγροτικά στρώματα

Στην πρώιμη βυζαντινή αυτοκρατορία η γεωργική παραγωγή αποτελούσε μία από τις σημαντικές οικονομικές δραστηριότητες και βασική πηγή φορολογίας. Η συντριπτική πλειοψηφία του κόσμου που ασχολείτο με την γη εντάσσεται στην αγροτική τάξη η οποία διαβαθμίζεται σε διάφορα στρώματα. Υπάρχουν οι μικρό-μεσαίοι ελεύθεροι ιδιοκτήτες γης συγκροτημένοι σε αυτόνομες κοινότητες, οι ελεύθεροι μισθωτοί αγρότες και οι κολονοί οι οποίοι είναι έμμισθοι αλλά δεμένοι με την γη που καλλιεργούν.

Εξαρτημένοι Αγρότες (Κολονοί) και Δούλοι

Οι τελευταίοι παρουσιάζουν κοινά στοιχεία με τους δουλοπάροικους της δυτικής φεουδαρχίας. Οι κολονοί επιτελούσαν εξαρτημένη αγροτική εργασία στις μεσαίες και μεγάλες γαιοκτησίες. Νομικά ο κολονός θεωρούνταν ελεύθερος εργάτης γης, στην πράξη όμως ήταν δεμένος με τον αγρό που καλλιεργούσε. Η θέση τους ήταν κληρονομική και ο γαιοκτήτης πέρα από το ενοίκιο που εισέπραττε για την χρήση της είχε και δικαιώματα επί της ζωής του κολονού. Επιπλέον οι κολονοί υφίσταντο και την κρατική φορολογία που μπορούσε να αφαιρέσει ως και το ένα τρίτο της σοδειάς τους.

Οι δούλοι στην μεγαλύτερη πλειοψηφία τους απασχολούνταν σε οικιακές εργασίες και οι περισσότεροι διέμεναν στις πόλεις. Είναι ασαφές το τι ποσοστό του συνολικού πληθυσμού της αυτοκρατορίας αποτελούσαν, αλλά είναι ωστόσο σαφές ότι νομικά υφίσταντο ως ένα αντικείμενο, χωρίς δικαιώματα και υπόκεινται στην αναξιοπρεπή κατάσταση της αγοροπωλησίας. Αν και νομικά για την πολιτεία υπήρχε διάκριση μεταξύ κολονού και δούλου, στην ουσία η μοίρα και τον δύο αυτών τάξεων ήταν παρόμοια.

Μέση βυζαντινή περίοδος (610-1071)

Την μέση βυζαντινή περίοδο πραγματοποιείται η διοικητική μεταρρύθμιση του Ηρακλείου (610-641) με συνακόλουθη την πλήρη στρατικοποίηση της αυτοκρατορίας. Οι μεγάλες υπηρεσίες και οι στρατιωτικές διοικήσεις της πρώιμης περιόδου καταργήθηκαν, η αυτοκρατορία χωρίστηκε σε θέματα και κάθε θέμα ανατέθηκε σε ένα στρατηγό με στρατιωτικές και πολιτικές αρμοδιότητες ενώ ταυτόχρονα τα καινούρια θέματα επανδρώθηκαν με αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών.

Η μεταρρύθμιση κρίθηκε αναγκαία λόγω της πίεσης   που ασκούσαν εχθρικοί λαοί και λειτούργησε αρκετά επιτυχημένα την περίοδο κρίσης (8ο- 9ο αιώνα) όπου και οι λεηλασίες των πειρατών, οι επιδρομές βαρβαρικών φυλών, οι επιδημίες και λιμοί επιδρούν στην οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα της αυτοκρατορίας.

Οι αλλαγές της περιόδου αυτής ήταν σημαντικές. Περιορίστηκε η σημασία των βουλευτηρίων, μειώθηκε η γη και η δύναμη των γαιοκτημόνων, ενισχύθηκε ο ρόλος των στρατιωτικών διοικητών, αυξήθηκαν τα μικρά και μεσαία κτήματα και διαμορφώθηκε μία νέα τάξη, αυτή του στρατιώτη – καλλιεργητή.

Αριστοκρατία

Η μεταρρύθμιση του Ηρακλείου προκάλεσε ανακατατάξεις στην αριστοκρατική τάξη με νέους τίτλους να δημιουργούνται και άλλους να καταργούνται. Τα βουλευτήρια παύουν να υπάρχουν ενώ η σύγκλητος αποδυναμώνεται και αποτελεί διακοσμητικό στοιχείο. Την περίοδο αυτή μέλη της αριστοκρατίας είναι «οι μάγιστροι και πατρίκιοι, οι κάτοχοι πολιτικών στρατιωτικών τίτλων, τα μέλη της συγκλήτου, οι επαρχιακοί διοικητές, οι επίσκοποι, οι ηγούμενοι των μοναστηριών».

Την μέση περίοδο η μεγάλη γαιοκτησία πέρασε μία κρίση με την διοικητική μεταρρύθμιση του Ηρακλείου. Το μέτρο του στρατιώτη – καλλιεργητή μείωσε τις μεγάλες γαιοκτησίες κατά τον 7ο αιώνα. Ωστόσο ο 8ος και ο 9ος ευνόησαν την ενδυνάμωση της μεγάλης ιδιοκτησίας λόγω των επιδρομών, των πολέμων και των ασθενειών που εξανάγκασαν τους ανεξάρτητους μικρο-ιδιοκτήτες να πουλήσουν την γη τους σε εξευτελιστικές τιμές με αποτέλεσμα την αύξηση ξανά της δύναμης των μεγαλογαιοκτημόνων. Με την ανάληψη της ηγεσίας από την μακεδονική δυναστεία τον 10ο αιώνα επιχειρήθηκε να περιοριστεί το φαινόμενο της εξαγοράς των μικρών ιδιοκτησιών με μία σειρά νομοθετημάτων αλλά η απόπειρα αυτή δεν είχε επιτυχία.

Με την μεταρρύθμιση των χρόνων του Ηρακλείου, οι στρατιωτικοί διοικητές απέκτησαν και πολιτική ισχύ αναβαθμιζόμενοι σε διοικητές των επαρχιών. Συνήθως οι στρατιωτικοί διοικητές προέρχονταν από την κοινωνική ομάδα των γαιοκτημόνων και η ένταξη τους στην στρατιωτική δομή προϋπέθετε μόνιμη διαμονή στην επαρχία εγκατάσταση τους.

Οι επίσκοποι στους μέσους χρόνους έχασαν την ισχύ των προκατόχων τους και υποβαθμίστηκαν σε σχέση με τον τοπικό διοικητή. Μειώθηκε ο μισθός τους και αναγκάστηκαν να πειθαρχήσουν σε ένα σύνολο κανόνων συμπεριφοράς σύμφωνα με την σύνοδο του 869. Η κατάσταση οδήγησε αρκετούς ιεράρχες να εγκαταλείψουν την εκκλησία είτε προς όφελος της λαϊκής ζωής είτε προς όφελος της μοναστικής ζωής η οποία απολάμβανε περισσότερου πλουτισμού την συγκεκριμένη περίοδο.

Μεσαία στρώματα

Τα μεσαία στρώματα επλήγησαν αυτή την περίοδο ίσως περισσότερο από κάθε άλλο στρώμα. Η μεταρρύθμιση μετατρέποντας την αυτοκρατορία σε ένα στρατιωτικό – αγροτικό κράτος που εξυπηρετούσε τις ανάγκες προστασίας του, έπληξε την εμπορική και επαγγελματική δραστηριότητα, που έτσι και αλλιώς δεν ήταν ιδιαίτερη αναπτυγμένη λόγω της επιμονής των Βυζαντινών στο χερσαίο και όχι στο θαλάσσιο εμπόριο. Το εμπόριο μειώθηκε ακόμα περισσότερο τους σκοτεινούς αιώνες (7ος και 8ος) λόγω των δυσμενών συνθηκών.

Ωστόσο από τον 10ο αιώνα και με την σταδιακή βελτίωση της οικονομίας, η τάξη των εμπόρων και των επαγγελματιών «ξέφυγε από τα περιοριστικά όρια των προηγούμενων κανονισμών» και ανέλαβε ακόμα και πολιτικό ρόλο ενθρονίζοντας ακόμα και αυτοκράτορα. Ωστόσο και παρά της ευνοϊκές συνθήκες που αναπτύχθηκαν από τον 10ο αιώνα η κυβέρνηση έδειχνε αδιάφορη να ενισχύσει το εμπόριο μακρινών αποστάσεων. Αποθάρρυνε τους εμπόρους να ταξιδεύουν στο εξωτερικό και απαγόρευε την εξαγωγή χρυσού, παραχωρώντας τον έλεγχο του εξωτερικού εμπορίου της αυτοκρατορίας στους ξένους. Κατά συνέπεια οι βυζαντινοί έμποροι περιορίζονταν σε μία μικρή αγορά και αδυνατούσαν να πλουτίσουν. Την αδυναμία αυτή της βυζαντινής διοίκησης την εκμεταλλεύτηκαν οι ξένοι μέσω της παραχώρησης εμπορικών προνομίων και υποκατέστησαν τους βυζαντινούς εμπόρους.

Αναφορικά με τους τεχνίτες αξίζει να αναφερθεί ότι με την ανάκαμψη της οικονομίας στα τέλη του 9ου αιώνα, η πολιτεία διαμορφώνει ένα πλαίσιο λειτουργίας και αυστηρού ελέγχου των συντεχνιών με σκοπό τον περιορισμό της δραστηριότητας τους. Κάθε επάγγελμα ήταν αυστηρά περιορισμένο στην ειδικότητα του, και τα έσοδα έπρεπε να δηλώνονται στον έπαρχο της πόλης. Σε αντίθετη περίπτωση κινδύνευαν με αυστηρά πρόστιμα. Σκοπός ήταν να αποθαρρυνθεί η εκτεταμένη εμπορική πρωτοβουλία και ο πλουτισμός και να παραμείνει η οποιαδήποτε εμπορική ή βιοτεχνική δραστηριότητα κάτω από τον ασφυκτικό έλεγχο του κράτους.

Κατώτερα στρώματα

Τα κατώτερα αστικά στρώματα κατά τη μέση περίοδο δεν είχαν διαφορετικά χαρακτηριστικά από αυτά που είχαν προαναφερθεί στην πρώιμη περίοδο. Οι δύσκολοι και σκοτεινοί αιώνες (7-8ος) με τους λιμούς, τους πολέμους, τις επιδρομές επέδρασαν δραστικά στην αστική ζωή, οι πληθυσμοί μειώθηκαν, οι πόλεις περιτειχίστηκαν, οι οικονομικές δραστηριότητες περιορίστηκαν. Χειρώνακτες, λιανοπωλητές, μίμοι και ταχυδακτυλουργοί, χορεύτριες και άποροι συνέχιζαν να διαβιούν σε δυσκολότερες συνθήκες και αποτέλεσαν τα κύρια θύματα των κακουχιών της περιόδου αυτής.

Κάπως διαφορετική είναι η εικόνα  στην επαρχία όπου τη μέση περίοδο η γεωργία αποτέλεσε την κύρια πηγή πλούτου για την αυτοκρατορία, λόγω της παρακμής της αστικής και εμπορικής δραστηριότητας. Σημαντικό ρόλο στην οικονομία επιτελεί η διαμόρφωση των μικρών ιδιοκτησιών ως αποτέλεσμα της κατάτμησης της μεγάλης γαιοκτησίας προκειμένου να παραχωρηθούν γαίες στους στρατιώτες – καλλιεργητές με αντάλλαγμα την κληρονομική στρατιωτική υπηρεσία. Παράλληλα οι στρατιώτες – καλλιεργητές συγκρότησαν ελεύθερες κοινότητες μεσαίων και μικρών ιδιοκτητών.

Οι δύσκολες περίοδοι του 7ου και 8ου αιώνα σε συνδυασμό με την υψηλή φορολογία επέδρασαν δραματικά στις κοινότητες των στρατιωτών- καλλιεργητών εξαναγκάζοντας τους σε πώληση των γαιών που τους είχαν παραχωρηθεί στους μεγάλους γαιοκτήμονες. Σταδιακά και βαίνοντας προς το τέλος της μέσης περιόδου, οι Μακεδόνες αυτοκράτορες προσπάθησαν να προστατέψουν την μικρή ιδιοκτησία με στόχο να διατηρηθεί η κοινωνική τάξη του στρατιώτη – γεωργού, διότι σε αντίθετη περίπτωση κινδύνευε να αποδεκατιστεί ο στρατός, αλλά δεν κατάφεραν και πολλά πράγματα, οι γαιοκτήμονες συνέχισαν να ενισχύονται.

Τέλος η κοινωνική τάξη των κολονών την περίοδο αυτή μετασχηματίζεται. Αποκαλούνται πάροικοι και βελτιώνεται κάπως η θέση τους με το δικαίωμα να δικαιοπρατούν και να κάνουν ελεύθερους γάμους ενώ με την εισαγωγή της πρόνοιας μεταβάλλεται και η σχέση υποτέλειας όπου πλέον ο δεσμός με την γη αντικαθίσταται από τον δεσμό με τον αφέντη.

Επίλογος

Η κοινωνική διαστρωμάτωση στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία μεταβάλλεται ανάλογα την περίοδο. Την πρώιμη περίοδο η κοινωνική διαστρωμάτωση είναι αρκετά όμοια με αυτήν που επικρατούσε στην ρωμαϊκή αυτοκρατορία με κάποιες αλλαγές όπως αποδυνάμωση της Συγκλήτου, ενίσχυση του ρόλου του αυτοκράτορα, ενίσχυση των επισκόπων.

Η μέση περίοδος είναι μία περίοδος διοικητικών αλλαγών. Η διοικητική μεταρρύθμιση των θεμάτων είχε σαν συνέπεια την κατάργηση των βουλευτηρίων, την πλήρη αποδυνάμωση της Συγκλήτου, την ενίσχυση της στρατιωτικής αριστοκρατίας, την κατάτμηση των μεγάλων γαιοκτησιών, την ενίσχυση των μικρών και μεσαίων ιδιοκτησιών, την δημιουργία της τάξης του στρατιώτη καλλιεργητή.

Σε σχέση με την πρώιμη περίοδο, η μέση περίοδος χαρακτηρίζεται από τη  συρρίκνωση της αστικής δραστηριότητας, την μείωση της εμπορικής και βιοτεχνικής δραστηριότητας, τις πολλές εσωτερικές και εξωτερικές συγκρούσεις, τις επιδρομές και τις ασθένειες. Εν γένει το βιοτικό, κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο της αυτοκρατορίας συρρικνώθηκε. Η αυτοκρατορία δέχθηκε πλήθος επιθέσεων από γειτονικούς λαούς που εποφθαλμιούσαν τα πλούτη της και μέχρι και τον 11ο αιώνα η διατήρηση μίας σημαντικής επικράτειας οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στο στρατιωτικό σύστημα διακυβέρνησης που διαμορφώθηκε με τον θεσμό των θεμάτων. Αυτό δεν απέτρεψε την σταδιακή συρρίκνωση της πολιτικής δομής της αυτοκρατορίας στα τέλη της μέσης περιόδου και στις αρχές της ύστερης περιόδου. Η αυτοκρατορία κατέρρευσε εσωτερικά από την πολιτισμική και οικονομική καθυστέρηση, την ανικανότητα των κυβερνώντων να διαχειριστούν την εξουσία επαρκώς, την διαφθορά σε όλους τους τομείς κοινωνικής και οικονομικής δραστηριότητας, τους θρησκευτικούς διχασμούς αλλά και την απόσταση (κοινωνική, πολιτισμική και οικονομική) μεταξύ του κέντρου της αυτοκρατορίας και των ακριτικών περιοχών.

Βιβλιογραφία

Αθανασόπουλος Κ., Βυζαντινός και Δυτικός Κόσμος, Τόμος Α’, Βυζαντινός και Δυτικός Κόσμος: Συγκλίσεις και Αποκλίσεις, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα 2000.

Ράπτης Κ., Γενική Ιστορία της Ευρώπης, Τόμος Α’, Γενική Ιστορία της Ευρώπης από τον 6ο έως και τον 18ο αιώνα, Εκδόσεις ΕΑΠ, Πάτρα 1999.

Mango C., Βυζάντιο – Η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης, μτφρ. Τσουγκαράκης Δ., Εκδόσεις ΜΙΕΤ, Αθήνα 1988.

Brown P., Ο Κόσμος της ύστερης αρχαιότητας 150-750 μ.Χ., μτφρ. Σταμπόγλη Ε., Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1998.

Nicholas D., Η εξέλιξη του μεσαιωνικού κόσμου – Κοινωνία, Διακυβέρνηση και Σκέψη στην Ευρώπη 312-1500, μτφρ. Τζιαντζή Μ., Εκδόσεις ΜΙΕΤ, Αθήνα 2004.

* Η Αμαλία Κ. Ηλιάδη είναι φιλόλογος-ιστορικός (Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Βυζαντινής Ιστορίας από το Α.Π.Θ.), Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

Η Αμαλία Κ. Ηλιάδη γεννήθηκε στα Τρίκαλα Θεσσαλίας. Μετά την περάτωση της Μέσης Εκπαίδευσης εισήχθη, ύστερα από Πανελλαδικές εξετάσεις, ένατη κατά σειρά επιτυχίας και με υποτροφία, στο Τμήμα Ιστορίας -Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. Ολοκλήρωσε τις προπτυχιακές της σπουδές το 1989, παίρνοντας το πτυχίο της με ειδίκευση στην Ιστορία και με βαθμό 8,34 (Λίαν Καλώς). Το ίδιο έτος εισήχθη στον Διετή Κύκλο Μεταπτυχιακών Σπουδών του Τμήματος Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. και πήρε Δίπλωμα Μεταπτυχιακών Σπουδών (master) με ειδίκευση στη Βυζαντινή Ιστορία (Βυζαντινολογία) το 1992, οπότε και ολοκλήρωσε με βαθμό “άριστα” (9,8δ.) τον κύκλο των σπουδών της. Διδάσκει ως φιλόλογος στη Μέση/ Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση από το 1992 και σήμερα υπηρετεί ως λειτουργός της εκπαίδευσης στο Μουσικό Γυμνάσιο-Λύκειο Τρικάλων. Είναι κάτοχος του Κρατικού Πιστοποιητικού Γλωσσομάθειας στις ακόλουθες ξένες γλώσσες: Αγγλικά ΚΠΓ Γ1 (πολύ καλή γνώση), Γαλλικά ΚΠΓ Β2 (καλή γνώση), Γερμανικά ΚΠΓ Β2 (καλή γνώση).
Παράλληλα ασχολείται εντατικά με τη ζωγραφική και την ποίηση. Ως μορφές έκφρασης και μηχανισμοί εξισορροπιστικοί και εκτονωτικοί του πολύπτυχου ψυχισμού της, αποτελούν συναισθηματικές δικλείδες ασφαλείας μα και απαραίτητο συμπλήρωμα της ψυχοπνευματικής της “ενότητας”. Το αγαπημένο της υλικό ζωγραφικής είναι η τέμπερα και η υδατογραφία και τα αγαπημένα της θέματα, τα τοπία και οι νεκρές φύσεις. Η ζωγραφική της τείνει να συγκεράσει το συγκεκριμένο με το αφηρημένο. Όσο για την ποίησή της, γράφοντας νιώθει πως “απλώνει την ψυχή της στον ήλιο να στεγνώσει απ’ τ’ ανεμόβροχα του χειμώνα”.
E-mail: ailiadi@sch.gr

Συγγραφική Δραστηριότητα:

  1. Ο Κλήρος στο Μακεδονικό Αγώνα. Η συμβολή του στην οργάνωση και στην αντίσταση του Ελληνισμού. Πρότυπες Θεσσαλικές Εκδόσεις, Τρίκαλα, Αθήνα, 2003. ISBN 960-7146-83-2.
  2. Πολιτική θεωρία και ιδεολογία των Βυζαντινών στην εποχή του Κωνσταντίνου Ζ΄Πορφυρογέννητου. Πρότυπες Θεσσαλικές Εκδόσεις. Τρίκαλα, Αθήνα, 2003. ISBN 960-7146-85-9.
  3. Τα Πανεπιστήμια στο Μεσαίωνα. Το Πανεπιστήμιο του Παρισιού (12ος-15ος αι.). Ιστορία, ρόλος στις πνευματικές εξελίξεις, προεκτάσεις. Πρότυπες Θεσσαλικές Εκδόσεις. Τρίκαλα, Αθήνα, 2003. ISBN 960-7146-84-0.
  4. Εσωτερικός Μονόλογος (ποιήματα 1997-1999). Πρότυπες Θεσσαλικές Εκδόσεις. Τρίκαλα, Αθήνα, 2003. ISBN 960-7146-82-4.
  5. Παιδαγωγική. Το Σχολείο εργασίας: φιλοσοφία, στόχοι, και επιδράσεις. Αυτοέκδοση. Τρίκαλα, 2003. ISBN 960-92360-0-6.
  6. Εγκατάσταση και Παρουσία Σλάβων στη Βυζαντινή Μ. Ασία απ’ τον 7ο ως τον 10ο αιώνα. Αυτοέκδοση. Τρίκαλα, 2003. ISBN 960-92360-2-2.
  7. Τα “Θαύματα” του Αγίου Δημητρίου ως ιστορικές πηγές. Επιδρομές και Σλαβικές εποικίσεις εντεύθεν του Δουνάβεως. Αυτοέκδοση. Τρίκαλα, 2003. ISBN 960-92360-3-0.
  8. Εικονομαχία και Αντιμοναχική στροφή (Κων/νος Ε΄). Αυτοέκδοση. Τρίκαλα, 2003. ISBN 960-92360-1-4.
  9. Σημειώσεις και παρατηρήσεις στην ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας απ’ τον 11ο ως τον 15ο αι. Τα αγιολογικά κείμενα της περιόδου. (Συμβολή στη μελέτη των βίων των αγίων ως ιστορικών πηγών). Αυτοέκδοση. Τρίκαλα 2006. ISBN 960-92360-6-5. (Σελ. 361).
  10. Οι Βίοι των Αγίων της Βυζαντινής περιόδου ως ιστορικές πηγές. (Σημειώσεις και παρατηρήσεις για τα Βυζαντινά αγιολογικά κείμενα της Μέσης περιόδου: 7ος-10ος αιώνας). Αυτοέκδοση. Τρίκαλα 2006. ISBN 960-92360-5-7. (Σελ. 468).
  11. Νεότερες απόψεις για την εσωτερική ιστορία του Βυζαντίου κατά τον 7ο αιώνα. Αυτοέκδοση. Τρίκαλα 2006. ISBN 960-92360-4-9. (Σελ. 268).
  12. Η φωνή της σιωπής (ποιήματα). Αυτοέκδοση. Τρίκαλα, Νοέμβριος 2006. ISBN 960-88210-4-5. (Σελ. 206).

Βιβλιοκριτική στο περιοδικό “Δευκαλίων ο Θεσσαλός” . Τριμηνιαίο Πολιτιστικό Περιοδικό Προβληματισμού Θεσσαλικού και λοιπού Ελλαδικού χώρου. Τεύχος 23. Δεκέμβριος 2008-Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2009. (σελ.80). Κωδικός 6931. ISSN 1790-6210.

Αμαλίας Κ. Ηλιάδη “Σημειώσεις και παρατηρήσεις στην ιστορία της Βυζαντινής αυτοκρατορίας απ΄ τον 11ο ως τον 15ο αι. Τα αγιολογικά κείμενα της περιόδου. Συμβολή στη μελέτη των βίων των αγίων ως ιστορικών πηγών”. Τρίκαλα 2006.

 

 

Πρόγραμμα πενθήμερης εκδρομής Γ’ Λυκείου στην Πάτρα-Αρχαία Ολυμπία-Κατάκολο-Αγία Λαύρα-Καλάβρυτα-Μέγα Σπήλαιο-Achaia Clauss- Βάσσες Φιγαλείας-Δημητσάνα-Ανδρίτσαινα-Βυτίνα (12/12/2018 ημέρα Τετάρτη έως 16/12/2018 ημέρα Κυριακή)

Πρόγραμμα πενθήμερης εκδρομής Γ’ Λυκείου στην Πάτρα-Αρχαία Ολυμπία-Κατάκολο-Αγία Λαύρα-Καλάβρυτα-Μέγα Σπήλαιο-Achaia Clauss– Βάσσες Φιγαλείας-Δημητσάνα-Ανδρίτσαινα-Βυτίνα (12/12/2018 ημέρα Τετάρτη έως 16/12/2018 ημέρα Κυριακή)

Αρχηγός: Αμαλία Ηλιάδη, φιλόλογος-Διευθύντρια 5ου ΓΕΛ Τρικάλων

Συνοδοί καθηγητές: Γεωργόπουλος Ιωάννης, γυμναστής, Μουζακιάρης Γεώργιος, φιλόλογος-Καρατώλος Γεώργιος, μαθηματικός-πληροφορικός.

1η ημέρα: 7:30 π.μ. Συγκέντρωση στο χώρο του σχολείου, επιβίβαση στο λεωφορείο και αναχώρηση. Μετά από ενδιάμεση στάση για ξεκούραση στη Ναύπακτο, άφιξη στην Αχαϊκή πρωτεύουσα, περιήγηση στο ιστορικό της κέντρο (πλατεία Γεωργίου Α’ , «Ψηλά Αλώνια», Άγιος Ανδρέας )και τακτοποίηση στο ξενοδοχείο. Ξεκούραση. Βραδυνή έξοδος. Διανυκτέρευση.

2η ημέρα: Μετά το πρόγευμα, αναχώρηση για τον αρχαιολογικό χώρο της αρχαίας Ολυμπίας. Θα θαυμάσουμε και θα απολαύσουμε τα πιο σημαντικά μνημεία, όπως ο ναός του Ολυμπίου Διός, το Στάδιο και το Ηραίον. Στη συνέχεια επίσκεψη στο Μουσείο και το νέο κτίριο του Μουσείου των Ολυμπιακών Αγώνων, το οποίο έχει στην κατοχή του πολλά αναμνηστικά από τις νεότερες Ολυμπιάδες και τη μοναδική στον κόσμο συλλογή γραμματοσήμων με θέμα τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Το μεσημέρι μετάβαση στο γνωστό παραλιακό θέρετρο του Κατακόλου, έξω από τον Πύργο και γεύμα σε μια από τις παραλιακές ψαροταβέρνες. Στη συνέχεια της διαδρομής, στάσεις στα ακόλουθα: Ναός του Επικουρείου Απόλλωνα στις Βάσσες της Φιγαλείας, Ανδρίτσαινα, Δημητσάνα, Βυτίνα. Επιστροφή στην Πάτρα το βράδυ 9:30. Ξεκούραση. Διανυκτέρευση.

3η ημέρα: Μετά το πρόγευμα, αναχώρηση για Αγία Λαύρα, Καλάβρυτα, Μέγα Σπήλαιο, Achaia Clauss. Στη συνέχεια περιήγηση στα υπόλοιπα αξιοθέατα της Πάτρας: Δημοτικό θέατρο «Απόλλων»: αντίγραφο της Σκάλας του Μιλάνου, μεσαιωνικό κάστρο, εκκλησία του Παντοκράτορα. Ξεκούραση. Δείπνο. Διανυκτέρευση.

4η ημέρα: Μετά το πρόγευμα, επίσκεψη και ξενάγηση στα σημαντικότερα μουσεία της πόλης της Πάτρας: αρχαιολογικό, λαογραφικό, τύπου. Μετά το μεσημεριανό γεύμα, ελεύθερος χρόνος στην αγορά της πόλης. Ξεκούραση. Δείπνο. Διανυκτέρευση.

5η ημέρα: Μετά το πρόγευμα, ένας τελευταίος περίπατος στο κέντρο της πόλης και αναχώρηση για Τρίκαλα. Μετά από ενδιάμεση στάση, άφιξη στο χώρο του σχολείου γύρω στις 8:00 μ.μ.