Οἱ μέν ἄλλοι πάντες, ὅσοι φεύγουσιν ἀδίκως, ἤ δέονται τῶν πολιτῶν, ὅπως ἐπανέλθωσιν, ἤ διαμαρτόντες τούτου λοιδοροῦσι τάς ἑαυτῶν πατρίδας ὡς φαύλως αὐτοῖς προσφερομένας· ἐγώ δέ ἐπείπερ ἀναξίως ὧν ἐπολιτευσάμην ἠτύχησα καί κατηγορῶν ἄλλων αὐτός ἑάλων, ἄχθομαι μέν, ὥσπερ εἰκός ἐστίν, ἀγανακτῶ δέ οὐδέν. Οὐ γάρ οὕτως ἔγωγε ἠλίθιος εἰμί, ὥστε, ἐξ ἧς πόλεως ὁ Θεμιστοκλῆς ὁ τήν Ἑλλάδα ἐλευθερώσας ἐξηλάθη, καί ὅπου Μιλτιάδης, ὅτι μικρόν ὦφλε τῷ δημοσίῳ, γέρων ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ ἀπέθανε, ταύτῃ τῇ πόλει, Αἰσχίνην τόν Ἀτρομήτου φεύγοντα οἴεσθαι δεῖν ἀγανακτεῖν, εἰ τι τῶν εἰωθότων  Ἀθήνησιν ἔπαθεν. Ἀλλ’ ἔγωγε καί λαμπρόν εἰκότως μοι νομίσαιμ’ ἄν αὐτό γενέσθαι, τό γεγονέναι ἄξιος τοῦ ὅμοια παθεῖν ἐκείνοις.

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ

φεύγω= καταδιώκομαι, εξορίζομαι, δέομαι= παρακαλώ (ν.ε. δέηση), διαμαρτάνω τινός= αποτυχαίνω σε κάτι, λοιδορῶ (-έω) = κακολογώ, ὡς προσφερομένας= διότι κατά τη γνώμη τους συμπεριφέρονται, ἅ πολιτεύομαι= όσα κάνω ως πολίτης, ἑάλων= συλλαμβά­νομαι, καταδικάζομαι, ἄχθομαι= στενοχωριέμαι, ὦφλε= αόρ. β’ του ρ. ὀφλισκάνω = χρωστώ (οφείλω)

——————————————————————————————————-

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗΣ

1. Να γίνει χρονική αντικατάσταση των ρηματικών τύπων : φεύγουσιν, ἐπανέλθωσιν, ἐξηλάθη, ἑάλων, ἀπέθανε, γενέσθαι, προσφερομένας, ὦφλε

2. Να γίνει εγκλιτική αντικατάσταση των ρηματικών τύπων : ἐξηλάθη, ἑάλων, ἀπέθανε, ἐπανέλθωσιν, ὦφλε

3. Να κλιθούν στους δυο αριθμούς : γέρων, τάς  πατρίδας, τήν Ἑλλάδα, τῷ δεσμωτηρίῳ, ἧς, ὧν, τι, ταύτῃ τῇ πόλει

Τίς γάρ οὐκ ἄν ἀγάσαιτο τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων τῆς ἀρετῆς, οἳ καί τήν χώραν καί τήν πόλιν ἐκλιπεῖν ὑπέμειναν εἰς τάς τριήρεις ἐμβάντες ὑπέρ τοῦ μή τό κελευόμενον ποιῆσαι, τόν μέν ταῦτα συμβουλεύσαντα Θεμιστοκλεα στρατηγόν ἑλόμενοι, τόν δ’ ὑπακούειν ἀποφηνάμενον τοῖς ἐπιταττομένοις Κυρσίλον καταλιθώσαντες, οὐ μόνον αὐτόν, ἀλλά καί αἱ γυναῖκες αἱ ὑμέτεραι τήν γυναῖκ’ αὐτοῦ. Οὐ γάρ ἐζήτουν οἱ τότε Ἀθηναῖοι οὔτε ρήτορα οὔτε  στρατηγόν δι’ ὅτου δουλεύσουσι εὐτυχῶς, ἀλλά οὐδέ ἠξίουν, εἰ μή μετ’ ἐλευθερίας ἐξέσται τοῦτο ποιεῖν. Ἡγεῖτο γάρ αὐτῶν ἕκαστος οὐχί τῷ πατρί καί τῇ μητρί μόνον γεγενῆσθαι, ἀλλά καί τῇ πατρίδι. Διαφέρει δέ τί;  ὅτι ὁ μέν τοῖς γονεῦσιν μόνον γεγενῆσθαι νομίζων τόν τῆς εἱμαρμένης καί τόν αὐτόματον θάνατον περιμένει, ὁ δέ καί τῇ πατρίδι, ὑπέρ τοῦ μή ταύτην ἐπιδεῖν δουλεύουσαν ἀποθνῄσκειν ἐθελήσει καί φοβερωτέρας ἡγήσεται τάς ὕβρεις καί τάς ἀτιμίας, ἅς ἐν δουλευούσῃ τῇ πόλει φέρειν ἀνάγκη, τοῦ θανάτου.

ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ

ἄγαμαι – θαυμάζω κάποιον γιά κάτι.- ἀρετή – ανδρεία.- χώρα– η ύπαιθρος χώρα.- ἐκλείπω –ἐγκαταλείπω.- ὑπομένω = ἀνέχομαι.- ἀποφαίνομαι = προτείνω.- ἐπιτάττω = διατάζω.- καταλιθῶ – λιθοβολῶ.-.- δουλεύω εὐτυχῶς – ζω άνετα ως δούλος.- ἀξιῶ = θεωρώ άξιο.- εἱμαρμένη = μοίρα.- ἐφορῶ – βλέπω.- δουλεύω /  ὑποδουλωνομαι.- ὕβρις . προσβολή.- ἀτιμία = ἐξευτελισμός.-

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ΄ ΤΑΞΗΣ

ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΤΕΤΑΡΤΗ 18 ΜΑΪΟΥ 2011

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5)

ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

Α1

Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας στο τετράδιό σας τη λέξη Σωστό ή Λάθος δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στην κάθε πρόταση:

α. Το «Χάτι Χουμαγιούν» (1856) οδήγησε στη σταδιακή  υποχώρηση του δυσμενούς κλίματος για τους υπόδουλους Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

β. Τον Απρίλιο του 1916 ο τούρκος βαλής Μεχμέτ Τζεμάλ

Αζμή Μπέη παρέδωσε τη διοίκηση της Τραπεζούντας στον Μητροπολίτη Γερμανό Καραβαγγέλη.

γ. Από τα αντιβενιζελικά κόμματα πιο διαλλακτικά ήταν τα κόμματα του Δημητρίου Ράλλη και του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη.

δ. Το 1ο εξάμηνο του 1911 ψηφίστηκαν από την Ελληνική

Βουλή 53 τροποποιήσεις μη θεμελιωδών διατάξεων του Συντάγματος.

ε. Η κινητικότητα των προσφύγων, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια μετά την άφιξή τους στην Ελλάδα, υπήρξε μεγάλη.

Μονάδες 10

Α2

Να δώσετε το περιεχόμενο των ακόλουθων όρων:

α. Τάγματα εργασίας

β. Πατριαρχική Επιτροπή (1918)

γ. Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής (1923)

Μονάδες 15

Β1

α. Ποια εκσυγχρονιστικά αιτήματα των αντιπολιτευτικών

ομίλων, που συγκροτήθηκαν περί τα τέλη της δεκαετίας

του 1850, εξέφρασε με την πολιτική του δράση ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος; (μονάδες 5)

β. Ποιοι συμμετείχαν στην επανάσταση κατά του Όθωνα,

το 1862; (μονάδες 5)

Μονάδες 10

Β2

Πώς εξελίχθηκε το Κρητικό Ζήτημα από την έκρηξη των Βαλκανικών Πολέμων μέχρι τον Φεβρουάριο του 1913;

Μονάδες 15

ΟΜΑΔΑ ΔΕΥΤΕΡΗ

Γ1

Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από το κείμενο που σας δίνεται:

α. Να προσδιορίσετε τους στόχους της αγροτικής μεταρρύθμισης που ξεκίνησε η κυβέρνηση του Ελ. Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη το 1917. (μονάδες 8)

β. Να αναφερθείτε στην ολοκλήρωση της συγκεκριμένης μεταρρύθμισης και στα νέα προβλήματα που αναδείχθηκαν στην πορεία της. (μονάδες 17)

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ

Τὰ μέτρα ἀπαλλοτριώσεως θεσπίσθηκαν στὶς 20 Μαΐου 1917, καὶ τὸ φθινόπωρο τοῦ ἴδιου ἔτους ἐπεκτάθηκαν μὲ μερικὲς ἀλλαγὲς γιὰ νὰ περιλάβουν ὅλη τὴν Ἑλλάδα. Ἡ μεταρρύθμιση ἀποσκοποῦσε στὴν ἀναγκαστικὴ ἀπαλλοτρίωση τῶν κτημάτων ποὺ ξεπερνοῦσαν τὰ 1.000 στρέμματα. Οἱ κολλῆγοι καὶ οἱ ἀγροτικοὶ ἐργάτες, τόσο οἱ ντόπιοι ὅσο καὶ οἱ πρόσφυγες, θὰ ἔπαιρναν ἀγροτικοὺς κλήρους, εἴτε ἀπὸ τὶς ἀπαλλοτριωμένες γαῖες τῶν τσιφλικιῶν, εἴτε ἀπὸ γαῖες τοῦ δημοσίου. Κανένα ἀπὸ τὰ μέτρα αὐτά, ὅμως, δὲν ἐφαρμόσθηκε ἀμέσως. Ἐπίσης, κανένα ἀπὸ τὰ μεγάλα τσιφλίκια δὲν ἀπαλλοτριώθηκε τὸ 1917, καὶ μόνο ἕνα τὸ 1918. Καὶ πάλι ἐξωτερικὲς ἐπείγουσες ἀνάγκες, ὁ πόλεμος καί, ἀργότερα, ἡ Μικρασιατικὴ ἐκστρατεία ἀπορρόφησαν ὅλη τὴν προσοχὴ καὶ τὴ δραστηριότητα τῆς κυβερνήσεως˙ μετὰ τὸ 1922, μὲ τὴ μεγάλη εἰσροὴ προσφύγων, ἀναγκάστηκαν πιὰ οἱ κυβερνήσεις τῆς χώρας να δώσουν ὁριστικὴ λύση στὸ ἀγροτικὸ πρόβλημα. […]

Τὰ προβλήματα ποὺ εἶχαν σχέση μὲ τὴ διακίνηση προϊόντων, τὴν παραδοσιακὴ ἐκμετάλλευση τοῦ μικροῦ παραγωγοῦ ἀπὸ τοὺς μεσάζοντες, τὴν ἔλλειψη κεφαλαίων καὶ τοὺς τοκογλυφικοὺς ὅρους δανειοδοτήσεως ποὺ ἐπικρατοῦσαν στὴν ἐλεύθερη ἀγορά, ἔκαναν ἀκόμη πιὸ αἰσθητὴ τὴν ἀνάγκη συλλογικῆς ἀσφάλειας ποὺ πρόσφεραν οἱ συνεταιρισμοί […].

[…] Ἡ ἵδρυση τοῦ Ὑπουργείου Γεωργίας, τὸν Ἰούνιο τοῦ 1917, ἀμέσως μετὰ τὴν ἐπάνοδο τοῦ Βενιζέλου στὴν Ἀθήνα, στάθηκε ἡ ἀπαρχὴ τῆς ἄμεσης κρατικῆς παρεμβάσεως στὴν ὀργάνωση καὶ καθοδήγηση τῆς γεωργικῆς παραγωγῆς, ἔστω καὶ ἂν ἡ παρέμβαση ἦταν στὴν ἀρχὴ ὑποτυπώδης.

Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, τ. ΙΕ΄: Νεώτερος Ἑλληνισμὸς ἀπὸ 1913 ὡς 1941, Ἀθήνα: Ἐκδοτική Ἀθηνῶν, ²2008, σσ. 75-76.

Δ1

Αξιοποιώντας τις ιστορικές σας γνώσεις και αντλώντας στοιχεία από το κείμενο που σας δίνεται, να αναφερθείτε στις επιπτώσεις από την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων στον τομέα της ελληνικής βιομηχανίας.

Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ

Αξιοσημείωτες ήταν οι επιπτώσεις από την εγκατάσταση των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και της ανατολικής Θράκης και στον επιχειρηματικό τομέα. Η εσωτερική αγορά διευρύνθηκε με την προσθήκη μεγάλου αριθμού καταναλωτών ενώ, ταυτόχρονα, από τον αστικό προσφυγικό πληθυσμό αντλήθηκε φθηνό εργατικό δυναμικό αλλά και ειδικευμένοι τεχνίτες. Η χώρα πλουτίστηκε με ανθρώπους δεδομένης επιχειρηματικής ικανότητας και πείρας, που πρωταγωνιστούσαν στις μεγάλες αγορές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι, όπως αναφέρεται στην έκδοση της ΚΤΕ του 1926, στους 7.000 εμπόρους και βιομηχάνους γραμμένους στο Επιμελητήριο της Αθήνας, οι χίλιοι ήταν πρόσφυγες, ενώ στον Πειραιά η αναλογία ήταν μεγαλύτερη. Από την αρχή η πολιτική της ΕΑΠ ενθάρρυνε την εγκατάσταση βιομηχανιών στους συνοικισμούς, με σκοπό την εκτόνωση της ανεργίας. Επρόκειτο όμως, κατά το μεγαλύτερο μέρος, για μικρές βιοτεχνικές μονάδες, οι οποίες ενισχύθηκαν από το κράτος, την ΕΑΠ ή την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, με κοινωνικά και όχι αναπτυξιακά κριτήρια. Καινούριοι βιομηχανικοί-βιοτεχνικοί κλάδοι αναπτύχθηκαν (ταπητουργία, μεταξουργία, πλαστικά, βυρσοδεψία) και δόθηκε νέα ώθηση στην κλωστοϋφαντουργία και τη βιοτεχνία ειδών διατροφής. Άνθιση γνώρισε και η βιομηχανία οικοδομικών υλικών, ο μόνος κλάδος που υποκατέστησε μαζικά τις εισαγωγές στο

Μεσοπόλεμο. Στη δεκαετία 1922-1932 διπλασιάστηκε ο αριθμός των βιομηχανικών μονάδων και αυξήθηκε ο όγκος

και η αξία της παραγωγής, χωρίς όμως να επέλθει κάποια δομική αλλαγή. Η βιομηχανία θα αρχίσει να κινείται με ταχύτερους ρυθμούς το 1931, χάρη κυρίως στην πολιτική υποκατάστασης των εξαγωγών που ακολουθεί το ελληνικό κράτος μετά την κατάρρευση του διεθνούς νομισματικού συστήματος.

Γ. Γιαννακόπουλος, «Η Ελλάδα με τους πρόσφυγες. Η δύσκολη προσαρμογή στις νέες συνθήκες», στο: Β. Παναγιωτόπουλος (επιμ.), Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, 1770-2000, 7ο ς τόμος: Ο Μεσοπόλεμος, 1922-1940: Από την Αβασίλευτη Δημοκρατία στη Δικτατορία της 4ης Αυγούστου, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2003, σσ. 97-98.

KΑΛΗ ΕΠΙΤΥΧΙΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α.1

α. Σωστό

β. Λάθος

γ. Λάθος

δ. Σωστό

ε. Σωστό

Α.2.

Τάγματα εργασίας

Μια από τις μορφές καταπίεσης των Ελλήνων στο διωγμό του 1914. Επανδρώνονταν από άνδρες άνω των 45 ετών, που δεν στρατεύονταν. Εκεί πολλοί πέθαναν από κακουχίες, πείνα και αρρώστιες.

Πατριαρχική Επιτροπή

Συστάθηκε τον Οκτώβριο του 1918 στην Κωνσταντινούπολη, με σκοπό την οργάνωση του επαναπατρισμού των εκτοπισμένων, με τη βοήθεια του Πατριαρχείου και της ελληνικής κυβέρνησης

Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής

Ιδρύθηκε με βάση το άρθρο 11 της Σύμβασης της Λοζάνης με έδρα την Κωνσταντινούπολη. Την αποτελούσαν έντεκα μέλη (τέσσερις Έλληνες, τέσσερις Τούρκοι και τρία μέλη-πολίτες ουδετέρων κατά τον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο κρατών) με αρμοδιότητα τον καθορισμό του τρόπου μετανάστευσης των πληθυσμών και της εκτίμησης της ακίνητης περιουσίας των ανταλλάξιμων. Στην ελληνοτουρκική σύμβαση που υπογράφηκε στις 30 Ιανουαρίου 1923 προβλεπόταν ότι οι ανταλλάξιμοι θα διευκολυνόταν στη μετακίνηση τους από τη Μικτή Επιτροπή. Φρόντισε το 1924 και 1925 για τη μεταφορά στην Ελλάδα 200.000 Ελλήνων που είχαν παραμείνει στην Καππαδοκία και γενικότερα στη Κεντρική και Νότια Μικρά Ασία. Ανέλαβε το έργο εκτίμησης των εκατέρωθεν περιουσιών που εγκαταλείφθηκαν σύμφωνα με τη σχετική ρύθμιση της Σύμβασης ανταλλαγής των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας που προέβλεπε την αποζημίωση των ανταλλάξιμων προσφύγων για τις περιουσίες που εγκατέλειψαν στις πατρίδες τους από το κράτος υποδοχής.

Β.1

α. Σχολικό βιβλίο σελ. 75 – 76, Κεφάλαιο 3 “Η νέα γενιά”, 2^η § “ Η νέα γενιά … Κουμουνδούρος”.

β. Σχολικό βιβλίο σελ. 76, Κεφάλαιο 3 “H νέα γενιά”, 2^η § “Το Φεβρουάριο … τη χώρα”.

B.2 Σχολικό βιβλίο σελ. 219, Κεφάλαιο 9 “Η οριστική λύση του Κρητικού ζητήματος” 1^η § και 2^η § “Εκείνο …. Κρήτη”.

Γ.1 α. Σχολικό βιβλίο σελ. 43-44 “Το αποφασιστικό … αγροτικό χώρο”.

Από το παράθεμα χρειάζονται τα στοιχεία που αναφέρονται στο χωρίο “Τα μέτρα … του δημοσίου”.

Πιο συγκεκριμένα:

Γνωρίζουμε ότι το αποφασιστικό βήμα … ολοκλήρωσης της μεταρρύθμισης. Η πηγή συμπληρώνει ότι “Τα μέτρα … όλη την Ελλάδα”.

Ο στόχος ήταν διπλός … περιοχές. Σύμφωνα με την πηγή “Η μεταρρύθμιση αποσκοπούσε … δημοσίου”. Έτσι επιτυγχανόταν ο δεύτερος στόχος, η αποκατάσταση των προσφύγων … χώρο.

β. Σχολικό βιβλίο σελ. 44 – 45 “Με βάση αυτά … Ρουμανία κ.τ.λ.)”

Από το παράθεμα χρειάζονται τα στοιχεία που αναφέρονται στο χωρίο “Κανένα από τα μέτρα … υποτυπώδης”.

Πιο συγκεκριμένα:

Γνωρίζουμε πως με τα νομοθετήματα της κυβέρνησης Βενιζέλου η απαλλοτρίωση … κρατικού ενδιαφέροντος. Η πηγή αναφέρει ότι “Κανένα … το 1918”. Και αυτό διότι “Και πάλι εξωτερικές … κυβερνήσεως”.

Η αναδιανομή που έγινε έφτασε … σε 40%. Η πηγή αναφέρει ότι “με το 1922 … αγροτικό πρόβλημα. […]” κάτω από την πίεση του προσφυγικού προβλήματος και έτσι η αγροτική μεταρρύθμιση ολοκληρώθηκε … μικροϊδιοκτησίας.

Με τη σειρά της η νέα κατάσταση … εμπόρων. Αυτά επιβεβαιώνονται και ενισχύονται από την πηγή “Τα προβλήματα … συνεταιρισμοί”. Οπότε, για να αντιμετωπιστεί η κατάσταση “Η ίδρυση του Υπουργείου … υποτυπώδης”. Προωθήθηκε … Ρουμανία κλπ.

Δ.1 Από το σχολικό βιβλίο οι μαθητές καλούνται να αναφερθούν στα στοιχεία στις σελ. 167, 1^η§ “Για ένα διάστημα … προσφύγων” και σελ. 168 – 169, 3^η § και 4^η §: “Η άφιξη … ενδυμάτων”. Μπορούν βέβαια να κάνουν αναφορά και στο ρόλο της ΕΑΠ στη βιομηχανική ανάπτυξη δηλαδή σελ. 157, 1^η §: “ Την αστική αποκατάσταση … ταπητουργία”.

Πιο συγκεκριμένα:

Γνωρίζουμε ότι στα πλαίσια της αστικής αποκατάστασης η ΕΑΠ πρόσφερε οικονομική βοήθεια σε περιορισμένο αριθμό επιχειρήσεων, οικοτεχνικών και βιοτεχνικών δραστηριοτήτων (όπως η ταπητουργία). Μάλιστα το παράθεμα επισημαίνει ότι “από την αρχή … κριτήρια”.

Παράλληλα, η άφιξη … ικανότητες. Η πηγή συμπληρώνει ότι: “Η εσωτερική αγορά … Αυτοκρατορίας”.

Στη δεκαετία … λειτουργίας τους. Σύμφωνα με την πηγή “στη δεκαετία … αλλαγή”. Επιπροσθέτως, τονίζεται ότι “η βιομηχανία … συστήματος”.

Η συμμετοχή … υλικών. Το παράθεμα δίνει ανάλογες πληροφορίες. Συγκεκριμένα, “Καινούριοι … Μεσοπόλεμο”.

Αρκετοί ήταν … μεγαλέμποροι. Προς επίρρωση των συγκεκριμένων στοιχείων το παράθεμα αναφέρει ότι “Είναι χαρακτηριστικό … μεγαλύτερη”.

Οι Έλληνες … γηγενών. Μάλιστα η πηγή επισημαίνει και τη συμβολή των Ελλήνων της Ανατολικής Θράκης στον επιχειρηματικό τομέα.

Η άφιξη των προσφύγων … ενδυμάτων.

Αντιλαμβανόμαστε, λοιπόν, ότι μπορεί για ένα διάστημα η άφιξη των προσφύγων να φαινόταν δυσβάσταχτο φορτίο για την ελληνική οικονομία, μεσοπρόθεσμα, όμως αυτή ωφελήθηκε από την εγκατάσταση των προσφύγων.

Τις απαντήσεις επιμελήθηκε η Φιλολογική Ομάδα του Φροντιστηρίου «Ανατολικό» της Θεσσαλονίκης

Ζακλίν ντε Ρομιγύ

http://omilias.blogspot.com/2011/04/blog-post.html

30 χρόνια το ράβε – ξήλωνε του υπουργείου Παιδείας µε τις Πανελλαδικές

ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΚΑΤΣΙΚΑ

Τρίτη 17 Μαΐου 2011,ΤΑ ΝΕA

Αν κανείς κοιτάξει, τα τελευταία περίπου τριάντα χρόνια, τις διακηρύξεις των υπουργών Παιδείας, κάθε φορά που άλλαζαν το σύστηµα πρόσβασης στην Τριτοβάθµια Εκπαίδευση, θα εκπλαγεί. Γιατί; Επειδή τα αποτελέσµατα των νέων τρόπων πρόσβασης στα ΑΕΙ – ΤΕΙ ήταν εντελώς αντίθετα από τις υποσχέσεις του υπουργείου Παιδείας σε τέτοιο βαθµό µάλιστα, που να µπορεί κάποιος να υποστηρίξει µε στοιχεία ότι όποτε το υπουργείο Παιδείας µιλάει για αλλαγή των Πανελλαδικών Εξετάσεων πρέπει να περιµένουµε τα αντίθετα ακριβώς απ’ όσα υπόσχεται ότι θα πετύχει.

Τατελευταία30 χρόνιαέχουµε4 βασικέςαλλαγές στο σύστηµα πρόσβασης στην Τριτοβάθµια Εκπαίδευση: την περίοδο 1980-1983 (Πανελλήνιες Εξετάσεις), την περίοδο 1984-1998 (Γενικές Εξετάσεις), την περίοδο 1999-2004 (Πανελλαδικές Εξετάσεις Ενιαίου Λυκείου) και την περίοδο 2005-2011 (Πανελλαδικές Εξετάσεις Γενικού Λυκείου). Πριν από περίπου 33 χρόνια, τον Νοέµβριο του 1978, ο τότε υφυπουργός Παιδείας Βασίλης Κοντογιαννόπουλος εξήγγειλε, «εν µέσω πανηγυρισµών», τον νέο τρόπο εισαγωγής στην Τριτοβάθµια Εκπαίδευση, σύµφωνα µε τον οποίο οι µαθητές θα έδιναν εξετάσεις στις δύο τελευταίες τάξεις του λυκείου και τα αποτελέσµατά τους θα χρησίµευαν όχι µόνο για τη σχολική αξιολόγηση του µαθητή (προαγωγή – απόλυση), αλλά και ως κριτήρια για την εισαγωγή στην Τριτοβάθµια Εκπαίδευση.

Παράλληλα, ο Βασίλης Κοντογιαννόπουλος διαβεβαίωνε την κοινή γνώµη ότι «η εισαγωγή στην Τριτοβάθµια Εκπαίδευση δεν θα εξαρτάται στο εξής από παράγοντες όπως τα φροντιστήρια και η τύχη που ελάχιστη σχέση έχουν», όπως τονιζόταν, «µε την εκπαιδευτική και µαθησιακή διαδικασία». Η βασική «καινοτοµία» των Πανελληνίων Εξετάσεων, δηλαδή η διπλή εξεταστική δοκιµασία (Β’ και Γ’ Λυκείου), όξυνε τις εκπαιδευτικές ανισότητες και «καθιέρωσε», πραγµατικά, την ταχύτατη εξάπλωση των φροντιστηρίων, αφού µετέτρεψε τη Λυκειακή Βαθµίδα σε εξεταστικό κέντρο.

Αποτέλεσµα; Τα περίπου 500 φροντιστήρια που υπήρχαν στα τέλη της δεκαετίας του ‘70 (1977), το 1982 έχουν γίνει περίπου 1.000 που λειτουργούν ήδη στην Αθήνα και σε όλες τις πρωτεύουσες νοµών.

Την ίδια στιγµή, βεβαίως, ως φυσική συνέπεια αυξάνεται η φοιτητική µετανάστευση (+20% ανάµεσα στο 1979 και το 1983).

Το 1983 οι Πανελλήνιες Εξετάσεις µετονοµάζονται σε Γενικές Εξετάσεις. Σύµφωνα µε τις επίσηµες ανακοινώσεις, το νέο σύστηµα στόχευε στην «ελάττωση της απορρύθµισης της λειτουργίας του λυκείου» µε τον περιορισµό των Γενικών Εξετάσεων µόνο στη Γ’ Λυκείου. Επίσης στόχευε στην «αύξηση της ισότητας ευκαιριών» µε το «άνοιγµα των πανεπιστηµίων» και «στον περιορισµό της εξάπλωσης των φροντιστηρίων».

Με κάποιες παραλλαγές το σύστηµα των Γενικών Εξετάσεων µέχρι το 1998. Το αν εκπλήρωσε τους στόχους του το δείχνουν καθαρά τα παρακάτω αποκαλυπτικά στοιχεία: ενώ το ποσοστό των µαθητών της Γ’ Λυκείου στην Αθήνα που παρακολούθησαν φροντιστήριο και ιδιαίτερα µαθήµατα το 1984 ήταν 65%, το 1993 φτάνει το 95%!

Από το 1984 µέχρι το 1988 στη διάρκεια των Γενικών Εξετάσεων οι βαθµοί των τριών τάξεων του λυκείου λαµβάνονται υπόψη σε ποσοστό 25%. Αποτέλεσµα; Βαθµοθηρία και βέβαια τελικά, βαθµολογικός πληθωρισµός. Οι µαθητές που βαθµολογούνται µε «άριστα» πενταπλασιάζονται µέσα σε µια 8ετία – 9ετία και από 2,3% τη σχο λική χρονιά 1977-78 γίνονται 11,9% το 1985-86, για να προσγειωθούν το 1994 στο 8,5% όταν πια είχε καταργηθεί το καθεστώς συµµετοχής τους στα κριτήρια επιλογής των εξετάσεων. Το 1997, οι πρώτες σελίδες των εφηµερίδων γέµισαν µε τις εξαγγελίες για την κατάργηση των Γενικών Εξετάσεων και την ελεύθερη πρόσβαση στα πανεπιστήµια. Το ΥΠΕΠΘ ισχυρίζεται ότι µε την εφαρµογή του νέου συστήµατος στόχευε: α) Στο τέλος των Γενικών Εξετάσεων και στο άνοιγµα των πανεπιστηµίων, που θα κατάφερνε συντριπτικό χτύπηµα στα φροντιστήρια και β) στη µείωση του ανταγωνισµού για την κατάληψη µιας θέσης στα τριτοβάθµια ιδρύµατα, που θα αποκαταστήσει στο λύκειο το κλίµα που απαιτείται για να λειτουργήσει παιδαγωγικά το σχολείο.

Τα αποτελέσµατα; Υποβαθµίζεται µέσα σε µικρό χρονικό διάστηµα η µορφωτική λειτουργία του λυκείου, ενώ τα δύο πρώτα χρόνια εφαρµογής του νέου συστήµατος πρόσβασης στην Τριτοβάθµια Εκπαίδευση, χιλιάδες µαθητές όχι µόνο δεν είχαν πρόσβαση στα ΑΕΙ – ΤΕΙ αλλά κόπηκαν ακόµη και από τη δυνατότητα να ολοκληρώσουν τη Β’ ή τη Γ’ Λυκείου. Το 1999 στα γεννητούρια του «κατασπάραξε» 30 χιλιάδες µαθητές, το 1/3 του µαθητικού πληθυσµού της Β’ Λυκείου. Το 2004, στα τελευταία του αξιολόγησε ένα στα δύο παιδιά που φοιτούσαν στη Β’ Λυκείου µε βαθµό κάτω από τη βάση. Η διαρροή των µαθητών π.χ. από τη Β’ στη Γ’ Λυκείου από 4,4% των µαθητών (το 1993-94)

έφτασε το 2000 το 25%. Παράλληλα ενώ το 1994 το ποσοστό των µαθητών της Β’ και Γ’ Λυκείου στην Αθήνα που παρακολουθούσαν φροντιστήριο και ιδιαίτερα µαθήµατα ανερχόταν κατά µέσο όρο σε 55 – 60%, το 2000 ξεπέρασε το 85%! Μόνο µέσα στα δύο πρώτα χρόνια εφαρµογής του νέου συστήµατος 1999 – 2000 αυξήθηκαν κατά 50% οι ιδιωτικές δαπάνες για φροντιστήρια και ιδιαίτερα µαθήµατα.

Η ανάλυση των ιστορικών πηγών στο μάθημα της ιστορίας και ο ενδεδειγμένος τρόπος προσέγγισης τους προκαλούσαν και προκαλούν πονοκέφαλο στους μαθητές της θεωρητικής κατεύθυνσης. Κρίνεται λοιπόν σκόπιμο όλοι οι μαθητές να γνωρίζουν κάποιες βασικές παραμέτρους που αποτελούν απαραίτητη συνθήκη προκειμένου να επιτυγχάνεται η σωστή και ολοκληρωμένη προσέγγιση των πηγών αυτών.

• Αφού ο μαθητής διαβάσει καλά την πηγή, καλείται να εντοπίσει μέσα στο σύνολο της σχολικής ύλης το κεφάλαιο ή τα κεφάλαια εκείνα που είναι σχετικά με το θέμα της πηγής.
• Στόχος είναι η συγγραφή ενός ενιαίου κειμένου (με αρχή, μέση, τέλος) που θα χαρακτηρίζεται για τη συνοχή και την ομαλή ροή του.
• Στον πρόλογο θα πρέπει πάντα να επιχειρείται ο θεματικός και ο χρονικός εντοπισμός της πηγής (αναφορά στο θέμα και τη χρονική περίοδο κατά την οποία εκτυλίσσονται όσα αναφέρει το ιστορικό παράθεμα)
• Επιλογή του τρόπου ανάπτυξης : (παράθεση ή σύνθεση ή και συνδυασμός τους). Επιλέγοντας την παράθεση ο μαθητής αναπτύσσει ξεχωριστά τις πληροφορίες της πηγής από αυτές του βιβλίου, ενώ με τη σύνθεση επιχειρεί αναλύοντας την πηγή, παράλληλα να αναφέρει όλες τις σχετικές πληροφορίες του βιβλίου.

Ο δεύτερος τρόπος είναι δυσκολότερος και για αυτό βαθμολογείται ανάλογα.

·  Κάθε φορά που ο εξεταζόμενος αναφέρει ένα από τα στοιχεία της πηγής πρέπει να αποφεύγει την αντιγραφή και να είναι σε θέση να δημιουργεί ένα δικό του κείμενο, το οποίο, όπως ακριβώς και στην περίληψη, θα περιγράφει τα βασικά σημεία του πρωτότυπου κειμένου.

·  Ακολουθεί η παράθεση των πληροφοριών από το σχολικό βιβλίο που έχουν φυσικά σχέση με το θέμα της πηγής.

Στον επίλογο ο εξεταζόμενος μαθητής μπορεί να επιλέξει ανάμεσα σε :

• Ανακεφαλαίωση βασικών παραμέτρων της πηγής
• Προσπάθεια ανίχνευσης του βασικού στόχου του συγγραφέα του ιστορικού παραθέματος και σύγκριση των απόψεών του με αυτές του βιβλίου.
• Κριτική των θέσεων αυτών

ΠΡΟΣΟΧΗ!!! Αυτό μόνο, όταν η πηγή διαφωνεί με το σχολικό βιβλίο

• Διατύπωση συμπεράσματος για την αξία της πηγής και αναγωγή της σε σχέση με το ελληνικό αλλά και διεθνές πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό ‘γίγνεσθαι’
• Κατάδειξη της συνέχειας μέσα από αναφορές στο μέλλον και προσπάθεια σκιαγράφησης των συνεπειών και αποτελεσμάτων των όσων αναφέρθηκαν προηγουμένως

ΠΡΟΣΟΧΗ!!! Απαραίτητες είναι οι παραπομπές όπου αυτό κρίνεται σκόπιμο.

(κατά τη συγγραφή, τη διδασκαλία, την εξέταση)

Α΄ Προοίμιο: (Διευκρινίσεις):

Τι μπορεί να ονομάζουμε πηγή: όλα τα στοιχεία που μας προσφέρουν πληροφορίες για το παρελθόν της ανθρώπινης δράσης είναι πηγές ιστορικές (δυνητικά). Συγκεκριμένα:

1. Αφηγήσεις γραπτές  από άτομα που έδρασαν σε κάποια  ώρα, ή που αντέδρασαν, ή που  ήταν  παρατηρητές σύγχρονοι, ή που μελέτησαν εκείνη την πράξη μεταγενέστερα (και ίσως παραθέτουν τεκμήρια της έρευνάς τους) και έγραψαν, για να ενημερώσουν.
2. Κείμενα που γράφτηκαν σε σχέση  προς την πράξη εκείνη, όχι όμως με την πρόθεση  να προσφέρουν αφήγηση – πληροφόρηση, αλλά κείμενα που εγκλείουν πρωτογενείς τις προθέσεις ή διαθέσεις των δρώντων άμεσα ή έμμεσα (π.χ. το κείμενο ενός νόμου, οι συζητήσεις που έγιναν σε σχέση με το νόμο αυτό – ας πούμε το Ιδιώνυμο του 1929 –ίσως και  προεκλογικές εξαγγελίες του Βενιζέλου, το 1928,   για ένα τέτοιο νόμο ως πρόθεση).
3. Κείμενα που γράφτηκαν ως δευτερογενείς ενέργειες ή παρενέργειες κάποιου περιστατικού, (π.χ. περιστατικά ή κρίσεις που  ακολούθησαν τον παραπάνω νόμο, 4229/1929, το Ιδιώνυμο).
4. 4. Αφηγήσεις για περιστατικά άλλα, που έμμεσα ανάγονται σε κάποια ιστορική στιγμή, εξέλιξη, φάση, κατάσταση (π.χ. για ένα μετάλλιο που αποδόθηκε σε κάποιον ή κάποιους για τις υπηρεσίες τους, για ένα ανάθεμα που εκφράστηκε για άλλον , για τη δράση του, όπως την είδαν άλλοι-, για ένα ψήφισμα αναμνηστικό μιας ιστορίας, για την ανέγερση ενός  μνημείου π.χ. της προτομής του Ρήγα Φεραίου στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου, του Μνημείου Εθνικής Συμφιλίωσης στην Πλατεία Κλαυθμώνος ,1989). Όλα αυτά δηλώνουν ή υποδηλώνουν   έκφραση των συνειδήσεων εκείνων που προκάλεσαν τα περιστατικά ή παράγγειλαν αυτά τα μνημεία, κτίσματα μνήμης .
5. Αντικείμενα ή μνημεία που σώζονται  από κάποια ιστορική στιγμή, περίοδο, εξέλιξη, ίσως και πριν  από την επινόηση της γραφής. (π.χ. εργαλεία , τοιχογραφίες ή άλλα έργα τέχνης).

1. Φωτογραφικά ή ηχητικά τεκμήρια (ντοκουμέντα), που έχουμε για μια χρονική περίοδο – μετά από τις αντίστοιχες εφευρέσεις: της φωτογραφικής μηχανής και του μαγνητοφώνου –  και φωτογραφίζουν ή ηχογραφούν στιγμιότυπα με τρόπο αυθεντικό, έστω και αν έχουν ληφθεί τυχαία.
2. Έργα Τέχνης (θεατρικά, αναθηματικά, κινηματογραφικά, ζωγραφικά κλπ.) που ενδέχεται να εκφράζουν ιστορικά βιώματα των δημιουργών άμεσα ή έμμεσα (π.χ. κάποιες κωμωδίες του Αριστοφάνη, που ανάγονται  σε κοινωνικά, πολιτικά, πολεμικά γεγονότα της εποχής του , τελευταίες δεκαετίες του 5^ου αι. π.Χ. ).

Ευνόητο ότι η αξιοποίηση των πηγών προϋποθέτει εξακρίβωση της γνησιότητας και αξιοπιστίας τους και   προσεκτική  ερμηνεία τους.

Β΄. Βήματα προς ερμηνεία και αξιολόγηση των πηγών.

Πρώτη, λοιπόν, φροντίδα του ιστορικού είναι η εξακρίβωση της γνησιότητας και αξιοπιστίας της «πηγής».

Διευκρινίζουμε ότι άλλο θέμα είναι η γνησιότητα της πηγής και άλλο η αξιοπιστία, μπορεί λ.χ. να είμαστε βέβαιοι για τη γνησιότητα  ενός Ημερολογίου, όχι όμως  και για την αξιοπιστία των πληροφοριών που μας προσφέρει, γιατί  ενδέχεται κάποιες εγγραφές σε αυτό  να έγιναν για παραπλάνηση εκείνων που θα το διαβάσουν.

Το επόμενο βήμα είναι η ερμηνεία ή εξήγηση της πληροφορίας που έχουμε από μια πηγή γνήσια και αξιόπιστη. Με τον όρο ερμηνεία εννοούμε ότι αναζητούμε το τι ακριβώς είχε στο νου του –αν μπορούμε αυτό να το προσεγγίσουμε γνωσιακά- όταν ενεργούσε αυτός που έδρασε. Με τον όρο εξήγηση εννοούμε ότι αναζητούμε τα αντικειμενικά αίτια ή τους αντικειμενικούς λόγους που επηρέασαν τους δρώντες, ώστε να σκέπτονται και να δρουν έτσι που έδρασαν.

Δυο δείγματα πηγών από την πολιτική ζωή της χώρας κατά το 1928-29:

Σε προεκλογικό λόγο στη Θεσσαλονίκη (1928) ο Ελευθέριος Βενιζέλος είπε ανάμεσα σε άλλα:

«Θα στηρίξωμεν ακόμη αποτελεσματικώτερον το κοινωνικόν καθεστώς δια της  επιβαλλομένης αμέσου και ριζικής μεταρρυθμίσεως του εκπαιδευτικού μας συστήματος….»[1].

Και το 1929,  με εισηγητή τον Υπουργό Κων. Ζαβιτσάνο, προώθησε το νόμο  4229/1929, γνωστό ως «ιδιώνυμο». Στο άρθρο 1 διαβάζουμε: «Όστις  επιδιώκει την εφαρμογήν  ιδεών εχουσών ως τελικόν σκοπόν την δια βιαίων μέσων ανατροπήν του κρατούντος  κοινωνικού καθεστώτος …τιμωρείται…»[2]

Σε σχέση προς αυτά:

• Δεν έχουμε αμφιβολίες για τη γνησιότητά τους (πρόκειται για κείμενο δημοσιευμένο επίσημα σε Φ.Ε.Κ. την 25 Ιουλίου του 1929).
• Έχουμε ίσως κάποιον προβληματισμό για την αξιοπιστία τους: ποιον ακριβώς σκοπό επιδίωκε με το πρώτο (κείμενο προεκλογικό) και με το δεύτερο (κείμενο νομοθετικό), αν μάλιστα θυμηθούμε ότι, όταν ο Βενιζέλος προωθούσε το «ιδιώνυμο» κατά των αριστερών, οι υποθετικοί αυτοί ανατροπείς του καθεστώτος δεν είχαν καν εκπροσώπηση στη Βουλή.
• Θα κατανοήσουμε ίσως καλύτερα το «πνεύμα» της  «φιλελεύθερης» πολιτικής ηγεσίας, αν παραθέσουμε άλλες πηγές, συναφείς προς το ίδιο θέμα, αν θυμηθούμε ότι:.

–         Εκείνο τον ίδιο καιρό είχαν κορυφωθεί τα κοινωνικά προβλήματα (προσφυγιά,[3] εργατικό κίνημα[4], ανεργία, οικονομική δυσπραγία ….) και αντίστοιχες ιδεολογικές ζυμώσεις, σε επίπεδο διεθνές και ενδοελληνικό. Τότε (1928) το Σ.Ε.Κ.Ε. (Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας  που  το 1922  μετονομάστηκε σε ΚΚΕ) συμπλήρωνε   δεκαετία  από την ίδρυσή του και συγκινούσε ιδεολογικά μάζες εργατών, κι ας μην είχε αντίστοιχη εκπροσώπηση στο Κοινοβούλιο.

–         Εκείνο τον καιρό εκδηλώνονται ως εκφραστές της νέας ιδεολογίας για κοινωνική  δικαιοσύνη  κορυφαίοι εκπρόσωποι της πνευματικής ζωής, όπως: Δημήτρης Γληνός, Κώστας Βάρναλης, Νίκος Καζαντζάκης, Μάρκος Αυγέρης, Κωστής Παλαμάς κ.ά.

–         Τότε διασπάστηκε ο Εκπαιδευτικός Όμιλος[5] και μια πτέρυγά του ακολούθησε αριστερή ιδεολογία.

–         Τότε (το 1928) είχε κυκλοφορήσει του Κωστή Παλαμά η ποιητική Συλλογή: Δειλοί και Πικροί στίχοι, από όπου επιλέγουμε μερικούς:

«Εμείς οι εργάτες είμαστε που με τον ίδρωτά μας/ ποτίζουμε τη γη για να γεννά…./εμείς οι εργάτες είμαστε που με τον ίδρωτά μας/ ζυμώνουμε  του κόσμου το ψωμί…[6]

Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα κοινωνικής αναταραχής και ιδεολογικών ζυμώσεων θορυβήθηκε η ηγεσία της αστικής πολιτικής τάξης και εκφράστηκε προεκλογικά με τρόπο που «πολιτικοποίησε»  πλήρως και την εκπαιδευτική πολιτική με τον προεκλογικό λόγο στη Θεσσαλονίκη, 1928): «Θα στηρίξωμεν ακόμη αποτελεσματικώτερον το κοινωνικόν καθεστώς δια της  επιβαλλομένης αμέσου και ριζικής μεταρρυθμίσεως του εκπαιδευτικού μας συστήματος….».

Γ΄. Αξιοποίηση των πηγών.

.1. Ο ιστορικός, επαγγελματίας ή ερασιτέχνης, έχουμε την προσδοκία ότι  προσπαθεί με βάση τις ποικίλες πηγές (που ενδέχεται να προσφέρουν και αντικρουόμενες πληροφορίες – αξιολογήσεις – ερμηνείες για τα γεγονότα, τα πρόσωπα, τις καταστάσεις) να δώσει μια ενιαία συνθετική αφήγηση, όσο μπορεί πιο αντικειμενική ως πρόθεση και αληθινή ως ουσία.

Ειδικότερα, για επιμέρους γεγονότα (π.χ. ψήφιση ενός νόμου), για καταστάσεις, εξελίξεις και δρώντα πρόσωπα ή κοινωνικές ομάδες  ή λαούς ή ολόκληρο τον κόσμο μας, επιχειρεί να απαντήσει στα ερωτήματα:

• Τι ακριβώς έγινε .
• Ποιοι έδρασαν και πώς.
• Πού έγιναν αυτά και πότε.
• Γιατί έγιναν όλα αυτά, εκεί, τότε, με αυτό  τον τρόπο.
• Ποιο αποτέλεσμα είχαν, άμεσο ή έμμεσο [7], χρονικά κοντινό ή απώτερο.

.2. Ο πολιτικός ή ο κοινωνιολόγος, ή κοινωνικός στοχαστής ενδέχεται από την ανάλυση και ερμηνεία και αξιολόγηση των ιστορικών δεδομένων να επιλέγει κάποια που εξυπηρετούν την πολιτική του ή τη θεωρία του ή την ιδεολογία του.

Λογουχάρη, ένας πολιτικός, οπαδός ή συνεχιστής του Βενιζέλου (βενιζελισμού), είναι πιθανό να εμμείνει κυρίως στους λόγους που οδήγησαν σε κείνη τη νομοθετική πράξη για το ιδιώνυμο: γιατί το εργατικό κίνημα είχε αγριέψει και η επαναστατική ιδεολογία που επιχειρούσε να περάσει το Κ Κ Ε,  τότε, αποτελούσε κίνδυνο για την ιθύνουσα κοινωνική τάξη, την αστική.

Ένας αντίπαλός του ενδέχεται να μείνει κυρίως στα αρνητικά στοιχεία που εγκλείει εκείνη η νομοθετική πρωτοβουλία (δίωξη του φρονήματος) και τις αρνητικές του συνέπειες, όπως αυτές διαφαίνονται   στις εξελίξεις (τις οποίες έχουν καταγράψει μελετητές, όπως ο Γ. Κατηφόρης, ο Φ. Κ. Βώρος,  σε δημοσιεύματα τα οποία μνημονεύσαμε στη   σημείωση  2 ).

Ένας Κοινωνιολόγος ή κοινωνικός στοχαστής ή πολιτικός  επιστήμονας ενδέχεται να οδηγήσει σε συμπεράσματα γενικευτικά για το πώς διαμορφώνεται η κοινωνική / πολιτική συνείδηση και δρα με κριτήριο τα συμφέροντα των ατόμων  και των κοινωνικών ομάδων / τάξεων / εθνών…Και να επικαλεστεί  στο σημείο τούτο την παρατήρηση του Marx: « δεν είναι η συνείδηση που διαμορφώνει το κοινωνικό είναι του (ανθρώπου) αλλά τούτο  (το κοινωνικό είναι) διαμορφώνει ή επηρεάζει τη συνείδηση και τη συνειδητή συμπεριφορά του ανθρώπου».

.3. Ο εκπαιδευτικός έχει λόγους  περισσότερους για αντικειμενική  παρουσίαση της Ιστορικής Αλήθειας, με όση μπορεί τεκμηρίωση (πηγές)  για πρόσθετους λόγους, παιδαγωγικούς, όταν και όσο του επιτρέπουν οι σχολικές συνθήκες. Συγκεκριμένα:

.α΄. Παρουσιάζει[8] την ιστορική  πραγματικότητα (γεγονός, ιστορική εξέλιξη, μια ιστορική εποχή, μια στιγμή της).

.β΄. Θυμίζει[9] τα βασικά ερωτήματα αναγνώρισης του θέματος: τι, ποιος ή ποιοι, πότε, πού, πώς, γιατί, με ποιες συνέπειες.

.γ΄. Προχωρεί σε διερεύνηση κυρίως του προ-τελευταίου ερωτήματος,(γιατί), με όση μπορεί αναφορά στις πηγές με στόχους συγκεκριμένους:

• Κατά πόσο η αφήγηση του βιβλίου ανταποκρίνεται στις πηγές.
• Πόσο φαίνονται οι πηγές πειστικές.
• Ποια από τις εκδοχές των πηγών φαίνεται πιο κοντά στην αλήθεια (τα κίνητρα της ανθρώπινης δράσης «κατά το ανθρώπειον», όπως θα  έγραφε  ο Θουκυδίδης) σύμφωνα με όλες τις συναφείς «πηγές», ερμηνείες, παραδοχές.

Στόχοι των ενεργειών του:

Με όλα αυτά γυμνάζει το μαθητικό ακροατήριο:

–         Στην αναζήτηση της αλήθειας,

–         Στην εκτίμηση της αξιοπιστίας των πηγών.

–         Στην εκτίμηση της αντικειμενικότητας του δημιουργού της πηγής,

–         Στην κριτική σκέψη,[10]

–         Στην αξιολόγηση (πηγών, πράξεων, προσώπων, κινήτρων) και την ερμηνεία τους,

–         Στην  προσέγγιση της ιστορικής ζωής και διαμόρφωση ιστορικής συνείδησης,

–         Στη διαρκή  επισήμανση των κινήτρων της ανθρώπινης δράσης.

–         Προετοιμάζει τους νέους να κατανοούν και ερμηνεύουν  το παρόν, που τους αφορά άμεσα.

Επίλογος .

Ευνόητο  είναι ότι ο εκπαιδευτικός για λόγους ποικίλους αδυνατεί να επιχειρήσει τέτοια ανάλυση για όλα ή για  πολλά από τα γεγονότα (εξελίξεις, καταστάσεις), που συναντά στο σχολικό πρόγραμμα. Επιλέγει κάποια που:

• Έχει γι’ αυτά προσιτό υλικό (πηγές) και ενημέρωση επαρκή. Ίσως έχει και κάποια πηγή συμπληρωματική για την κατανόηση του βασικού θέματος, π.χ. των επιπτώσεων του Ιδιωνύμου στην Κοινωνική ή ειδικότερα στην Εκπαιδευτική Πολιτική της χώρας.

Δείγμα τέτοιας πηγής: Ο υπουργός Παιδείας σε μια   συνεδρίαση   του Ανώτατου Εκπαιδευτικού Συμβουλίου  (το 1931)  ανέλυσε την εκπαιδευτική  πολιτική του και κατέληξε, σύμφωνα με το  κλίμα του Ιδιωνύμου,  τότε: «Εκπαιδευτικοί οι οποίοι τυχόν δε συμφωνούν  δικαιούνται βεβαίως  να διατηρούν τας πεποιθήσεις των, αλλά ουχί και τας θέσεις των». (Δημ. Γληνός, Εκλεκτές Σελίδες, τομ. 3 εκδ. «Στοχαστής», σελ. 103).

• Κρίνει ότι ανταποκρίνονται στο  αντιληπτικό επίπεδο του ακροατηρίου του.
• Υπάρχουν ίσως ειδικές Οδηγίες να ασχοληθεί με αυτά.
• Εκτιμά ότι μπορεί να επιχειρήσει ανάλυση τέτοια στα πλαίσια του σχολικού προγράμματος εργασίας.

(Κι εγώ ομολογώ ότι πολύ λίγα από τα θέματα Ιστορίας του 20^ου αιώνα μπορώ να  προσεγγίσω με τον τρόπο που παρουσίασα το Ιδιώνυμο)[11] .

Φ. Κ. Βώρος

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

.α΄ Πρόταση για μια σύντομη συνθετική εργασία:

«Με βάση τις διάσπαρτες αποσπασματικές πληροφορίες για το Ιδιώνυμο, που περιλαμβάνονται στο άρθρο τούτο, παρακαλώ γράψετε τι γνωρίζετε σεις για το Ιδιώνυμο, Ειδικότερα:

• Τι ήταν.
• Γιατί νομοθετήθηκε.
• Κατά τι διαφέρει από τη συνήθη ποινική νομοθεσία (διώκεται το φρόνημα, όχι η πράξη).
• Πώς χρησιμοποιήθηκε στην Ελληνική Κοινωνία.
• Γιατί, άραγε, ο Γ. Κατηφόρης έδωσε στο έργο του τον τίτλο Νομοθεσία των Βαρβαρων;
• Σε τι διαφέρει, άραγε, το Ιδιώνυμο ως δίωξη του φρονήματος από άλλους ποινικούς νόμους; (Δείτε την επόμενη παράγραφο)
• Ο υπουργός Παιδείας του 1931 ως Αρχηγός Κόμματος το 1962-63 βροντοφώναζε σε προεκλογικές συγκεντρώσεις: «Το φρόνημα είναι ελεύθερον, διώκεται μόνον  η πράξις, η παράνομος πράξις». Υπάρχει μήπως διαφορά στις διακηρύξεις του τις αρχικές (1931) και μεταγενέστερες (1962-63); Ποια;

.β΄. Δείγμα αξιοποίησης «πηγών» σε συγκεκριμένη ενότητα σχολικού βιβλίου (Β. Σκουλάτου- Ν. Δημακόπουλου- Σ. Κόνδη, τόμος Γ΄ για την Γ΄ Λυκείου), για να ασκείται ο μαθητής  και στον τρόπο εξετάσεων.

Στις σελίδες 21-29 του παραπάνω βιβλίου αναλύεται το θέμα: Η πρώτη διακυβέρνηση του Βενιζέλου και το μεταρρυθμιστικό της έργο (1910-12).

Σύνοψη του περιεχομένου:

–         Ο στρατιωτικός Σύνδεσμος έκανε το γνωστό  Κίνημα στο Γουδί (Αύγουστος 1909). Κάλεσαν το Βενιζέλο ως πολιτικό σύμβουλο κι εκείνος τους είπε: «…» (α΄ κείμενο του Γ. Ασπρέα).

–         Ο Βενιζέλος  αποκρούει τις σκέψεις για Βουλή Συντακτική, προτείνει Αναθεωρητική. Έτσι κερδίζει έμμεσα και την εύνοια του βασιλιά (κείμενα β΄, γ΄ επίσης του Γ. Ασπρέα,  και κείμενο δημόσιας ομιλίας του Βενιζέλου, σελ. 24-25 του βιβλίου των μαθητών).

–         Ο Βενιζέλος καλείται στην Πρωθυπουργία (αρχές Οκτώβρη 1910) και προωθεί αναθεώρηση του Συντάγματος (1911), με όποιες έκρινε αναγκαίες και εφικτές μεταρρυθμίσεις. Εδραιώνει τη θέση του και…επαναφέρει το Διάδοχο και τους πρίγκιπες στο στρατό. Επικρίνεται γι’ αυτό από πολλούς και  από τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου και το Νικόλαο  Ζορμπά, αρχηγό του Στρατιωτικού Συνδέσμου. (Σχετικά κείμενα στις σελίδες 27-28).

Για να αξιοποιήσω τις πηγές για την επίτευξη των στόχων  που  μνημόνευσα παραπάνω (σελ. 6), ετοιμάζω ερωτήσεις όπως οι παρακάτω:

–         Ποιες περιστάσεις έφεραν το Βενιζέλο στην πολιτική σκηνή;

–         Ποια η στάση του Βενιζέλου έναντι του Στρατιωτικού Συνδέσμου;

–         Ποια τα βασικά πολιτικά – πολιτειακά ζητήματα για τη Βουλή του 1910; (Αναθεωρητική – Συντακτική …)

–         Ποια η επιλογή του Βενιζέλου;  (Πού και πώς εκφράστηκε;);

–         Αυτή η επιλογή μήπως ευνόησε το Βενιζέλο στις σχέσεις του με τα Ανάκτορα; Παρακαλώ αναλύσετε την άποψή σας.

–         Πώς εκδηλώθηκε αυτή η εύνοια; (Πρωθυπουργία τον Οκτώβρη του 1910).

–         Από πλευρά Βενιζέλου: προωθήθηκαν ποικίλες μεταρρυθμίσεις και……επαναφορά των πριγκίπων στο στράτευμα. Ποια  η Κριτική  από τον Αλ. Παπαναστασίου και τον Ν. Ζορμπά.

–         Συνοπτικά : Ποια η πολιτική σταδιοδρομία του Βενιζέλου από το Φθινόπωρο του 1909 ως το Μάρτιο του 1912 (που τερματίστηκε  το έργο της Αναθεωρητικής);

–         Ποιους τύπους Βουλής διακρίνετε (Τακτική Νομοθετική / Έκτακτη Αναθεωρητική – Συντακτική), Ποια διαφορά βλέπετε;

Με τέτοιες ερωτήσεις επιδιώκουμε :

–         παρεμβολή των πηγών στη μαθησιακή διαδικασία

–         βαθύτερη κατανόηση της αφήγησης των συγγραφέων

–         συνεχή άσκηση των μαθητών στους παιδαγωγικούς στόχους  που προαναφέραμε (σελ. 6)

–         διαρκή άσκηση των μαθητών στους τρόπους εξέτασης που θα αντιμετωπίσουν.

Αυτονόητο ότι εδώ περιοριστήκαμε στις πηγές που μας έδωσαν οι συγγραφείς.

.γ΄ Δείγμα ερωτήσεων για καλύτερη σπουδή κάποιου κειμένου.

Οι ερωτήσεις που δίνουμε παρακάτω είναι ενδεικτικές ως προς την κατεύθυνση  και το πλήθος, όλες όμως υπηρετούν ένα κύριο στόχο:

Στρέφουν την προσοχή προς το διδασκόμενο κείμενο για βαθύτερη διείσδυση στο περιεχόμενό του και ενδεχόμενα και βελτίωσή του γλωσσική, εννοιολογική, συλλογιστική.  Τελική επιδίωξη πάντως είναι να εθίζονται τα παιδιά να ερευνούν μόνα τους με τρόπο ανάλογο κάθε κείμενο που διαβάζουν  και να διατυπώνουν ανάλογες απορίες και προτάσεις.

Ευνόητο ότι ο δάσκαλος  αξιοποιεί τόσες ερωτήσεις  όσες του επιτρέπει ο χρόνος και επιλέγει ο ίδιος ποιες  και με ποια προτεραιότητα και σε ποιες παραγράφους του κειμένου του.

..α΄ Αντιγράφω από το βιβλίο Ιστορίας (για την γ΄ τάξη Λυκείου) σ. 21:   «Ο Βενιζέλος αντιτάχθηκε στην ιδέα να τεθεί πολιτειακό ζήτημα….Συμφωνήθηκε να προκηρυχθούν εκλογές για Αναθεωρητική Βουλή…».

Ερωτήσεις:

–  Τι σημαίνει, άραγε, πολιτειακό  ζήτημα;

–  Ποιοι το έθεταν  και από ποιες αφορμές;

–  Γιατί ο Βενιζέλος  αντιτάχθηκε; Με ποια επιχειρήματα; Ποιοι, άραγε ένιωθαν  άνετα ακούγοντας την  άποψη του Βενιζέλου;

–  Ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στις δυο προτάσεις που αντιγράψαμε παραπάνω (για πολιτειακό ζήτημα ή Αναθεωρητική Βουλή); Εκφράζουν απόψεις  ομόρροπες ή αντίρροπες;

–    Ποια από αυτές τελικά επικράτησε και με ποιες συνέπειες για την πολιτική ζωή της χώρας;

Μπορείτε να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις, άμεσα, με όσα γνωρίζετε τώρα,  ή  (καλύτερα)  αφού διαβάσετε όλη την ενότητα, σελ. 21-29.

.β΄. Μεταφέρω από το βιβλίο Αρχές Φιλοσοφίας ( Β΄ Λυκείου, Θεωρητική Κατεύθυνση) σελ. 17-18:

Ο συγγραφέας, με αφετηρία τη Φιλοσοφία του Παρμενίδη, επιχειρεί να διευκρινίσει έναν όρο της Λογικής: την έννοια. Και γράφει ανάμεσα σε άλλα:
«Αναφερόμενοι στην «έννοια» ενός όντος  θα πρέπει να εννοούμε μια σύντομη περιγραφή, όπου περιλαμβάνονται τα βασικά χαρακτηριστικά του. Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της γάτας;….Η έννοια της γάτας είναι παρούσα σε κάθε γάτα  χωριστά και  παραμένει η ίδια όσες μεταβολές και υποστεί στη φυσική της κατάσταση….»

Ερωτήματα  Απορίες (το χωρίο τούτο απαιτεί ερωτήσεις κατανόησης και  διευκρίνισης των εννοιών):

–         Η παρουσίαση της έννοιας είναι κατ’ ανάγκη περιγραφή;

Αν πρόκειται για την έννοα της ισότητας ή της δικαιοσύνης , ποια περιγραφή θα δώσετε; (Μήπως είναι πιο σωστό να μιλάμε για καταγραφή βασικών γνωρισμάτων);

–         Η έννοια της γάτας είναι παρούσα στη γάτα ή στον εγκέφαλο που νοεί;

–           Παραμένει πάντα ίδια η έννοια ή τροποποιείται η νοητή αυτή εικόνα ανάλογα με τα δεδομένα που βρίσκει ο νους, όταν διαμορφώνει και εγγράφει  μια έννοια; Αν μιλήσουμε για την έννοια  «μέσα επικοινωνίας του ανθρώπου» είναι σήμερα τα ίδια με εκείνα που είχαμε πριν 20 χρόνια; Σήμερα εντάσσουμε στην έννοια αυτή και τα: κινητά τηλέφωνα και το Διαδίκτυο (Internet), διαμέσου του δικού μας ηλεκτρονικού υπολογιστή. Μπορούμε να πούμε παραμένει ίδια η αρχική έννοια;

–         Τι γνώμη έχετε; Θέλετε να τροποποιήσετε τον ορισμό που έδωσε ο συγγραφέας για τον όρο έννοια; (Για διευκόλυνση μόνο παραθέτουμε τον ορισμό που έχει γράψει ένας ειδικός, ο Θεοφ. Βορέας:   (Λογική, σελ. 48): «έννοια είναι καθολική παράστασις περιλαμβάνουσα τα κύρια γνωρίσματα ενός  ή πλειόνων αντικειμένων (ομοειδών), δια των οποίων (γνωρισμάτων) εκφράζεται η ουσία αυτών» (των αντικειμένων).

Copyright © 2002 F. K. Voros

url: www.voros.gr e-mail: info@voros.gr

---

[1] Τάσου Μιχαλακέα, Ιστορική Σύνθεσις, σελ. 630. Β. Σκουλάτου κ..α  Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη, τ. Γ΄ για την Γ΄Λυκείου, σελ. 206, όπου οι συγγραφείς καταχωρίζουν και το απόσπασμα από εκείνη την Ιστορική Σύνθεση, σελ. 630.

[2] Γ. Κατηφόρη , Νομοθεσία των Βαρβάρων. Ο συγγραφέας αναφέρεται γενικότερα  στα νομοθετήματα του τύπου αυτού –δίωξη του φρονήματος  – πριν και μετά το Ιδιώνυμο (του 1929), σ. 64-76.

Παύλου Πετρίδη, Πολιτικές Δυνάμεις και Συνταγματικοί Θεσμοί στη Νεότερη Ελλάδα 1844-1936, σελ. 170-176, Εκδόσεις Σάκκουλα ,1983.

Περιστατικά επίκλησης ή εφαρμογής του Ιδιωνύμου (από 1931 ως 1974) στο άρθρο του Φ. Κ. Βώρου, «Από την Ιστορία της Ελληνικής Εκπαίδευσης: Ένα Κεφάλαιο Μεγαλείου και Οδύνης » (περιοδικό «Εκπαιδευτικά», τ. 14).

[3] Φ. Κ. Βώρου, κ.α. Ιστορία από τις Πηγές (ειδικά στο κεφ. «Μικρασιατικός Πόλεμος» 1918-1923) σελ. 384-396. Επίσης Ι. Ε.Ε., τ.  ΙΕ΄ σελ. 246-47.

Και : Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, Η Έξοδος.

Γρηγορίου Δαφνή, Η Ελλάς μεταξύ  των δύο Πολέμων, Β΄ σελ.94-97.

[4] – Δ. Λιβιεράτου, Κοινωνικοί Αγώνες στην Ελλάδα (1924-1931): Από την Καταφρόνια μια καινούργια αυγή.

– Γρηγ. Δαφνή, ο.π. 91-94.

– Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή» (Κ.Κ.Ε.)Η Πρώτη Δεκαετία

[5] Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος είχε ιδρυθεί αρχές του 20ού αι.   από εκπαιδευτικούς που ζητούσαν μεταρρυθμίσεις, γλώσσα δημοτική…(Δελμούζος, Γληνός, Τριανταφυλλίδης…) Οι ιδεολογικές ζυμώσεις της δεκαετίας του 1920 προκάλεσαν έντονες τριβές και στους κόλπους του Ομίλου. Κρίθηκαν στα πλαίσια έντονων συζητήσεων σε συνέδριο των μελών το 1927. Εκεί εκδηλώθηκε διάσταση – διάσπαση ανάμεσα σε κείνους που συντάχθηκαν με το Δελμούζο και κείνους , τους περισσότερους,   που ακολούθησαν το Γληνό (Λεπτομέρειες στο: Θεοφάνης Δ. Χατζηστεφανίδης, Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης 1821-1986, σελ. 178-188.

[6] Ενδεικτικοί οι στίχοι του Κ. Παλαμά, ο οποίος δεν ήταν ούτε πολιτικός, ούτε κοινωνιολόγος, αλλά ευαίσθητος  για την κοινωνική δικαιοσύνη ποιητής. Και  συνέχιζε: Στου κόσμου τους θησαυριστές, το βιος σου, εργάτη, / νόμοι στο τρώνε αδικητές, χωρίς ντροπή/…Δικαιοσύνη, βρόντηξε, και  λάμψε, Προκοπή».

[7] Πρόκειται   για 6 ερωτήματα γνωριμίας με μία ιστορική πραγματικότητα (ένα ιστορικό γεγονός):τι, 4π (ποιος, πού, πότε, πώς), γιατί. Οι Άγγλοι έχουν αντίστοιχα: five Ws plus one h (πέντε w και ένα h): what, who, where, when how, why.

[8] Με όποιον τρόπο διδακτικής πρακτικής έχει επιλέξει για  εκκίνηση  ο ίδιος.

Λογουχάρη:

α΄. Ανακοινώνει: «Το θέμα μας σήμερα, κατά το πρόγραμμα είναι»:…..

β΄. Έχει ίσως προϊδεάσει το ακροατήριό του σε προγενέστερη συνάντηση λέγοντας: «διαβάστε τις σελίδες α-β του βιβλίου σας, όπου το θέμα ψ, το οποίο θα μας απασχολήσει την Τετάρτη».

γ΄. Έχει αναθέσει στη μαθήτρια Άννα και στο μαθητή Ονούφριο να παρουσιάσουν  αντίστοιχα μία σελίδα από το βιβλίο του Γ. Κατηφόρη ή το άρθρο του Φ. Κ. Βώρου (μνημονεύτηκαν στη  σημ. 2).

δ΄. Επισκέπτεται μαζί με τους μαθητές του ειδικό  site στο διαδίκτυο (Internet), όπου δρόμοι πολλοί με ποικίλες  πληροφορίες «πηγές» για το θέμα που ερευνούν ο δάσκαλος και οι μαθητές του…..

[9] Π.χ. το Ιδιώνυμο ως νόμο 4229/1929, τις εξελίξεις από το 1918…1929, που οδήγησαν σε αυτή τη νομοθετική δράση, την ελληνική κοινωνία από τα πρώτα βήματα αστικής τάξης – εκβιομηχάνισης ως …το Μεσοπόλεμο, τη στιγμή της συζήτησης στη Βουλή και της τελικής ψήφισης και δημοσίευσης του νόμου τον Ιούλιο  του 1929.

[10] Φ. Κ. Βώρου, Φιλοσοφία της Εκπαίδευσης, κεφ. ε΄, ζ΄.

[11] Ένα δείγμα τέτοιας διερεύνησης επιχείρησα για άλλους λόγους,  αλλού: Τρόποι Σπουδής και Διδασκαλίας της Ιστορίας, σελ. 304-349, όπου τα θέματα:

.α΄ «Πώς και γιατί υπογράφτηκε το Γερμανοσοβιετικό  Σύμφωνο» (του 1939)».

.β΄. «Η Βρετανική Πολιτική στην Ελλάδα κατά την Κατοχή (1942-44) και ο θάνατος του Δημ. Ψαρρού» (άνοιξη 1944).

.γ΄. «Διερεύνηση μιας ανακρίβειας: Ποιος υπόγραψε το «επονείδιστο διάταγμα» παύσης χιλιάδων εκπαιδευτικών το 1946-47;»

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ΄ ΤΑΞΗΣ

ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΔΕΥΤΕΡΑ 16 ΜΑΪΟΥ 2011

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5)

ΚΕΙΜΕΝΟ

Διονύσιος Σολωμός

Ὁ Κρητικός

1 [18.]

…………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………

Ἐκοίταα, κι ἤτανε μακριά ἀκόμη τ’ ἀκρογιάλι·

«Ἀστροπελέκι μου καλό, γιά ξαναφέξε πάλι!»

Τρία ἀστροπελέκια ἐπέσανε, ἕνα ξοπίσω στ’ ἄλλο

Πολύ κοντά στήν κορασιά μέ βρόντημα μεγάλο·

5    Τά πέλαγα στήν ἀστραπή κι ὁ οὐρανός ἀντήχαν,1

Οἱ ἀκρογιαλιές καί τά βουνά μ’ ὅσες φωνές κι ἄν εἶχαν.

2 [19.]

Πιστέψετε π’ ὅ,τι θά πῶ εἶν’ ἀκριβή ἀλήθεια,

Μά τές πολλές λαβωματιές πού μὄφαγαν τά στήθια,

Μά τούς συντρόφους πὄπεσαν στήν Κρήτη πολεμώντας,

Μά τήν ψυχή πού μ’ ἔκαψε τόν κόσμο ἀπαρατώντας.

5    (Λάλησε, Σάλπιγγα! κι ἐγώ τό σάβανο τινάζω,

Καί σχίζω δρόμο καί τς ἀχνούς ἀναστημένους2 κράζω:

«Μήν εἴδετε τήν ὀμορφιά πού τήν Κοιλάδα ἁγιάζει;

Πέστε, νά ἰδεῖτε τό καλό ἐσεῖς κι ὅ,τι σᾶς μοιάζει.

Καπνός δέ μένει ἀπό τή γῆ· νιός οὐρανός ἐγίνη·

10  Σάν πρῶτα ἐγώ τήν ἀγαπῶ καί θά κριθῶ μ’ αὐτήνη.

− Ψηλά τήν εἴδαμε πρωί· τῆς τρέμαν τά λουλούδια

Στή θύρα τῆς Παράδεισος πού ἐβγῆκε μέ τραγούδια·

Ἔψαλλε τήν Ἀνάσταση χαροποιά ἡ φωνή της,

¹ αντήχαν = αντηχούσαν.

² ἀχνός = αμυδρή φιγούρα, έτοιμη να σβήσει.

Κι ἔδειχνεν ἀνυπομονιά γιά νά ’μπει στό κορμί της·

Ὁ οὐρανός ὁλόκληρος ἀγρίκαε σαστισμένος,

Τό κάψιμο ἀργοπόρουνε ὁ κόσμος ὁ ἀναμμένος·

Καί τώρα ὀμπρός3 τήν εἴδαμε· ὀγλήγορα σαλεύει·

Ὅμως κοιτάζει ἐδῶ κι ἐκεῖ καί κάποιονε γυρεύει»).

3 [20.]

Ἀκόμη ἐβάστουνε ἡ βροντή……………………………….

Κι ἡ θάλασσα, πού σκίρτησε σάν τό χοχλό πού βράζει,4

Ἡσύχασε καί ἔγινε ὅλο ἡσυχία καί πάστρα,5

Σάν περιβόλι εὐώδησε κι ἐδέχτηκε ὅλα τ’ἄστρα·

5     Κάτι κρυφό μυστήριο ἐστένεψε6 τή φύση

Κάθε ὀμορφιά νά στολιστεῖ καί τό θυμό ν’ ἀφήσει.

Δέν εἶν’ πνοή στόν οὐρανό, στή θάλασσα, φυσώντας

Οὔτε ὅσο κάνει στόν ἀνθό ἡ μέλισσα περνώντας,

Ὅμως κοντά στήν κορασιά, πού μ’ ἔσφιξε κι ἐχάρη,

10   Ἐσειότουν τ’ ὁλοστρόγγυλο καί λαγαρό φεγγάρι·

Καί ξετυλίζει ὀγλήγορα κάτι πού ἐκεῖθε βγαίνει,

Κι ὀμπρός μου ἰδού πού βρέθηκε μία φεγγαροντυμένη.

Ἔτρεμε τό δροσάτο φῶς στή θεϊκιά θωριά της,

Στά μάτια της τά ὁλόμαυρα καί στά χρυσά μαλλιά της.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

Α1. Να αναφέρετε ονομαστικά τρία από τα κύρια θέματα της Επτανησιακής Σχολής και για το καθένα να γράψετε ένα παράδειγμα από το ποιητικό κείμενο του Διονυσίου Σολωμού που σας δόθηκε.

Μονάδες 15

Β1. Σύμφωνα με την Ελένη Τσαντσάνογλου, ένα από τα γνωρίσματα του σολωμικού έργου είναι ότι ο ποιητής συνθέτει τη φυσική και τη μεταφυσική πραγματικότητα.

³ τώρα ομπρός = μόλις, πριν από λίγο.

⁴ σκίρτησε = «σκιρτούσε»: αναταρασσόταν, χοχλός =κοχλασμός, βράσιμο.

⁵ πάστρα =καθαρότητα, διαύγεια.

⁶ ἐστένεψε = επιβλήθηκε (στην φύση), την ανάγκασε.

α) Να εντοπίσετε και να σχολιάσετε δύο εικόνες του κειμένου που να επιβεβαιώνουν την παραπάνω άποψη. (μονάδες 10)

β) Γιατί, κατά τη γνώμη σας, ο ποιητής επιλέγει να αναγάγει στο απόσπασμα 2 [19.] τη λυρική του αφήγηση σε επίπεδο μεταφυσικό; (μονάδες 10)

Μονάδες 20

Β2. Στο απόσπασμα 3 [20.] ο Σολωμός αναπτύσσει το μοτίβο της σιγής του κόσμου πριν από τη θεία επιφάνεια. Να βρείτε δύο εκφραστικά μέσα με τα οποία αποδίδεται το μοτίβο αυτό στο συγκεκριμένο απόσπασμα (μονάδες 10) και να τα αναλύσετε (μονάδες 10).

Μονάδες 20

Γ1. Να σχολιάσετε τους παρακάτω στίχους:

α) «Ἀστροπελέκι μου καλό, γιά ξαναφέξε πάλι!»

Τρία ἀστροπελέκια ἐπέσανε, ἕνα ξοπίσω στ’ ἄλλο

Πολύ κοντά στήν κορασιά μέ βρόντημα μεγάλο·

(σε μία παράγραφο 80 – 100 λέξεων) (μονάδες 15)

β) Ἔψαλλε τήν Ἀνάσταση χαροποιά ἡ φωνή της,

Κι ἔδειχνεν ἀνυπομονιά γιά νά ’μπει στό κορμί της· (σε μία παράγραφο 60 – 80 λέξεων)

(μονάδες 10)

Μονάδες 25

Δ1. Στο παρακάτω απόσπασμα από το ποίημα του Γεράσιμου Μαρκορά «Ο Όρκος» ο Μάνθος (ήρωας της Κρητικής επανάστασης των ετών 1866-1869, που έχει σκοτωθεί στο ολοκαύτωμα του Αρκαδίου) απευθύνεται στην ετοιμοθάνατη αγαπημένη του. Να συγκρίνετε ως προς το περιεχόμενο το απόσπασμα αυτό του Μαρκορά με το κείμενο του «Κρητικού» που σας δόθηκε.

Μονάδες 20

Ἄκου, Εὐδοκιά!¹ – Σὰν ἔπαψαν στὸ οὐράνιο περιγιάλι

Τοῦ φτάσιμού μας ᾑ χαραίς² – ὠιμέ! – τὰ μύρια κάλλη,

Ποῦ³ μ’ ἕνα βλέμμα ἐξάνοιξα⁴ τριγύρου σκορπισμένα,

Χλωμὰ καὶ κρύα μοῦ φάνηκαν, θυμούμενος ἐσένα.

Ἐπῆρα δρόμο μακρυνό. Σὰν πότε θὰ σὲ φέρῃ

Στὴν ἀγκαλιά μου ὁ Θάνατος ρωτοῦσα κάθε ἀστέρι,

Καὶ ὀμπρὸς ἀπέρναα⁵ κ’ ἔκανα σὲ Ἀνατολὴ καὶ Δύση

Τὸ ἀγαπητό σου τ’ ὄνομα γλυκὰ νὰ ἠχολογήσῃ.

Σὲ πλάγι οὐράνιο, ποῦ ψυχὴ δὲν ἤτανε κἀμμία,

Θλιμμένος χάμου ἐκάθισα. Στὴ μοναξιὰ τὴ θεία

Τὰ πρῶτα τῆς ἀγάπης μας εὐτυχισμένα χρόνια

Μοῦ φτερουγιάζανε ὀμπροστά, σὰν τόσα χελιδόνια.

Στὰ μέρη, ποὖχαν μᾶς ἰδῇ⁶ τόσαις φοραὶς ἀντάμα,

Ὁ νοῦς μου ξαναγύριζε – κ’ ἰδὲς θαυμάσιο πρᾶμα! –

Ὅ,τι θωροῦσε ὁ λογισμὸς ἔπαιρνε σῶμα ὀμπρός μου,

Ὁποῦ⁷ δὲν εἶναι πρόσκαιρο, σὰν τ’ ἄλλα ἐδῶ τοῦ κόσμου.

……………………………………………………………………………………..

Ὤ! πᾶμε, ἀγάπη μου γλυκειά! πᾶμε, ὁ καιρὸς μᾶς βιάζει!

Δὲν εἶναι χόρτο ἢ λούλουδο ποῦ ἐκεῖ νὰ μὴ σὲ κράζῃ·

Ἐκεῖ ἀπὸ χρόνια ἡ μάννα σου καὶ ὁ δοξαστός σου κύρης

Τὴ θεία φτεροῦγα τῆς ψυχῆς ἀκαρτεροῦν νὰ γύρῃς.

Πᾶμε! – ὁ καλὸς Ἡγούμενος⁸, οἱ Κρητικοί μας ὅλοι

Θὰ ἰδῇς ποῦ θἄρχωνται συχνὰ στ’ὡραῖο σου περιβόλι,

Καὶ θ’ἀγροικήσῃς ἀπ’ αὐτούς, ποῦ γύρω μαζωμένοι

Στὴ χλωρασιὰ⁹ θὰ κάθωνται, τί μάχαις ἔχουν γένῃ,

Καὶ πόσα ἐβάψαν αἵματα κάθε βουνὸ τῆς Κρήτης,

Πρὶν σκύψῃ πάλε στὸ ζυγὸ τὴν ἔρμη κεφαλή της.

Π.Δ. Μαστροδημήτρης, Ο Όρκος του Μαρκορά, Εκδόσεις Κανάκη, σσ. 140-141.

1. Εὐδοκιά: το όνομα της αγαπημένης του Μάνθου

2. ᾑ χαραίς: οι χαρές

3. ποῦ: που

4. ἐξάνοιξα: είδα, διέκρινα

5. ἀπέρναα: περνούσα

6. ποὖχαν μᾶς ἰδῇ: που μας είχαν δει

7. Ὁποῦ: που

8. Ἡγούμενος: ο ηγούμενος του Αρκαδίου

9. χλωρασιά: βλάστηση, πρασινάδα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α1. Στα αποσπάσματα που δόθηκαν υπάρχουν και τα τέσσερα θέματα της Επτανησιακής σχολής: Πατρίδα, Γυναίκα, Φύση, Θρησκεία. Οι μαθητές καλούνται να αναφέρουν, όμως, μόνο τρία.

–Αναφορά στην Πατρίδα: απόσπασμα 2^ο στίχοι 2-3 (ο όρκος του αφηγητή στις λαβωματιές του και στους συμπολεμιστές του που έπεσαν για την ελευθερία της πατρίδας).

–Αναφορά στη θρησκεία: απόσπασμα 2^ο στίχοι 5-18 (γίνονται παρά πολλές αναφορές στις θρησκευτικές αντιλήψεις για τη μέλλουσα ζωή, οι οποίες είναι: η αθανασία της ψυχής, η Σάλπιγγα της Δευτέρας παρουσίας, η ανάσταση και η ενσάρκωση των νεκρών, η Κοιλάδα (του Ιωσαφάτ), η Μέλλουσα κρίση των ψυχών, η φωτιά του άλλου κόσμου).

–Αναφορά στη Γυναίκα: απόσπασμα 2^ο στίχοι 7-14 κυριαρχεί η μορφή της αγαπημένης. Απόσπασμα 3^ο στίχος 9 (γίνεται λόγος για την αγαπημένη του Κρητικού) και στίχοι 12-15 (εμφάνιση της φεγγαροντυμένης)

–Αναφορά στη Φύση: απόσπασμα 3^ο στίχοι 1-8 (δίνεται η κακή και καλή όψη της φύσης). Απόσπασμα 1^ο στίχοι 2-6 (δίνεται η αγριεμένη φύση, η σφοδρή θαλασσοταραχή με τα φοβερά αστραπόβροντα)

Β1 α) Ο Σολωμός έχει έντονες επιρροές από το ρεύμα του Ρομαντισμού. Έτσι κυρίαρχο στο έργο του είναι το μεταφυσικό στοιχείο, το οποίο συχνά συνενώνεται με το φυσικό. Η σύμφυρση φύσης και πνεύματος είναι ιδιαίτερα έκδηλη στο 2^ο απόσπασμα όπου γίνεται λόγος για την Έσχατη Κρίση, στην οποία εξ ορισμού ενυπάρχουν η πνευματικότητα και το μεταφυσικό στοιχείο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο στίχος 14, όπου γίνεται λόγος για την εν σαρκί ανάσταση των νεκρών, οι στίχοι 9 και 16 στους οποίους η φύση μεταμορφώνεται κατά τη Δευτέρα Παρουσία, αλλά και γενικότερα η εικόνα των πνευματικών οντοτήτων που αποκτούν φυσική υπόσταση και ανθρώπινες ιδιότητες (στ. 11-18).

Αλλά και στο 3^ο απόσπασμα (στ. 1-8) με το μοτίβο της σιγής του κόσμου ο ποιητής μας μεταφέρει από το φυσικό κόσμο στο μεταφυσικό, καθώς μια μυστηριακή δύναμη (“κρυφό μυστήριο”) ανάγκασε τη φύση να αφήσει την τρομερή όψη της και να δείξει το ήρεμο και γλυκό της πρόσωπο.

(Βέβαια οι μαθητές καλούνται να παρουσιάσουν μόνο 2 εικόνες)

β) O Σολωμός στο 2^ο απόσπασμα αναγάγει την αφήγηση σε επίπεδο μεταφυσικό. Με αυτόν τον τρόπο θέλει να τονίσει τη μεγάλη αγάπη του Κρητικού για την αγαπημένη του, καθώς ο καημός για το χαμό της ίσως του ενδυναμώνει την πίστη για την ανάσταση των νεκρών κατά την ημέρα της Έσχατης Κρίσης. Υπερβαίνει λοιπόν την πραγματικότητα, οδηγείται σ’ έναν άλλο κόσμο προκειμένου να τη συναντήσει ξανά, γιατί μόνο σε εσχατολογικό – εξωπραγματικό χρόνο και χώρο μπορεί να πραγματοποιηθεί μια τέτοια συνάντηση.

Θα μπορούσαμε, βέβαια, να πούμε ότι ο Σολωμός επιλέγει εξ αρχής να δημιουργήσει ένα μεταφυσικό περιβάλλον προκειμένου να μας προετοιμάσει για την εμφάνιση της μεταφυσικής μορφής της φεγγαροντυμένης, αλλά και για να τονίσει τα ενορατικά χαρίσματα που έχει ο Κρητικός και του επιτρέπουν να βιώσει την υπερβατική εμπειρία της επιφάνειας της φεγγαροντυμένης και του ανεκλάλητου ήχου. Τέλος η αναγωγή σε μεταφυσικό επίπεδο οφείλεται και στην έντονη θρησκευτικότητα του Σολωμού, χαρακτηριστικό γνώρισμα των περισσότερων έργων του.

B. 2

Ο 5ος στίχος παραπέμπει στη μεταφυσική των γεγονότων («εστένεψε τη φύση»: την πίεσε, την εξανάγκασε ν’ αφήσει το θυμό της, να γαληνέψει). Εδώ πρόκειται για το λογοτεχνικό μοτίβο της σιγής του κόσμου πριν από ένα φοβερό συμβάν ή πριν από την «επιφάνεια» (την εμφάνιση μπροστά σε θνητούς) μιας θεϊκής μορφής· δηλαδή αυτή η σιγή μας προετοιμάζει για την εμφάνιση της φεγγαροντυμένης. Η φύση προσωποποιείται και ο Κρητικός προκειμένου να προετοιμάσει τον αναγνώστη για όσα περίεργα πρόκειται να αφηγηθεί στη συνέχεια, της δίνει στοιχεία κάλλους και αγαθού, έτσι ώστε να δεχτεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την επιφάνεια  της Φεγγαροντυμένης. Παράλληλα η απόλυτη συνύπαρξη των τριών στοιχείων, της θάλασσας (στη θάλασσα), του ουρανού (στον ουρανό) και της γης (στον ανθό), δημιουργούν ένα σκηνικό εξαιρετικά ευρύ και δεκτικό, ικανό να δεχτεί τη φωτεινή μορφή που ακολουθεί.

Τα εκφραστικά μέσα με τα οποία αποδίδεται το μοτίβο της σιγής του κόσμου πριν από τη θεία επιφάνεια δίνονται παρακάτω. Οι μαθητές όμως καλούνται να βρουν και να σχολιάσουν μόνο δύο από αυτά.

επανάληψη της έννοιας της ησυχίας στον ίδιο στίχο (Ησύχασε, ησυχία). Με την επανάληψη αυτή τονίζεται η έντονη αντίθεση της ηρεμίας της θάλασσας με την προγενέστερη κατάσταση της θαλασσοταραχής. Με τον τρόπο αυτό ίσως θέλει να δώσει την ηρεμία που επέρχεται και στην ψυχή του ναυαγού από τη γαλήνη της θάλασσας, γεγονός που εξηγείται βέβαια από την άγνοιά του για την αλλαγή των συνθηκών δηλαδή ότι η αγαπημένη του βιώνει προφανώς τις τελευταίες στιγμές της ζωής της.

μεταφορά πάστρα (= καθαρότητα· τα νερά της θάλασσας δεν είχαν θολούρα και ήταν διαυγή)·

υπέροχη παρομοίωση της θάλασσας με ευωδιαστό περιβόλι. Η θάλασσα παρομοιάζεται με μυρωδάτο περιβόλι, πάνω στο οποίο καθρεφτίζονται όλα τα άστρα. Η θάλασσα ηρέμησε και έμοιαζε με περιβόλι, το οποίο αντί για λουλούδια είχε τ’ αστέρια του ουρανού. Εικόνα οπτική και οσφρητική, που συνδυάζει το θαλάσσιο με το ουράνιο στοιχείο με τη διαμεσολάβηση μιας παρομοίωσης  παρμένης από το γήινο στοιχείο συμφιλιώνοντας έτσι τα τρία αυτά στοιχεία σε μια αρμονική ένωση. Η αρμονική αυτή ένωση φαίνεται και από τα ρήματα που χρησιμοποιεί «ευώδησε», «εδέχτηκε».

προσωποποίηση της φύσης (στ. 6: Κάθε ομορφιά να στολιστεί και το θυμό ν’ αφήσει)·

εικόνα της γαλήνιας επιφάνειας της θάλασσας, στην οποία καθρεφτί­ζονταν τα άστρα·

αρνητική παρομοίωση (και εικόνα) του στ. 8 (δεν έπνεε άνεμος ούτε όσο πνέει όταν περνάει η μέλισσα από τα λουλούδια)·

εικόνα του φεγγαριού, που καθρεφτιζόταν τρεμοπαίζοντας (Εσειότουν) ολόγιομο και λαγαρό (φωτεινό, καθαρό, διαυγές) στα νερά της θάλασσας.

Η γαλήνη της φύσης δεν είναι μόνο απόλυτη αλλά και γενική (όπως προηγουμέ­νως και η αναστάτωση της), αφού απλώνεται σε όλη την πλάση: στον ουρανό, στη θάλασσα ακόμα και στη γη (αυτό αναφέρεται υπαινικτικά στις παρομοιώσεις με το περιβόλι και τη μέλισσα).

Γ1 α) Ο ναυαγός απευθύνεται με επίκληση στο προσωποποιημένο αστροπελέκι, ώστε αυτό με τη λάμψη του να τον βοη­θήσει να δει αν πλησιάζει στη στεριά. Μάλιστα ενώ ο κεραυνός είναι ένα φυσικό φαινόμενο κατα­στρεπτικό ο ναυαγός το προσφωνεί χαρακτηρίζο­ντας το καλό, γιατί γι’ αυτόν είναι χρήσιμη τη λάμψη του. Η επίκληση του εισακούεται και μάλιστα σε μεγάλο βαθμό, γιατί «επέσανε» αμέσως τρία αστροπελέκια. Τα αστροπελέκια έπεσαν  κοντά στην κορασιά, αλλά αυτό δεν υποδηλώνει βέβαια τον κίνδυνο που αυτή διέτρεξε, αλλά το ότι με το φως τους θα μπορούσε να τη διακρίνει ο ναυαγός, για να την πλησιάσει και να τη σώσει πιο εύκολα. Ο διάλογος με στοιχεία της φύσης και η χρήση του αριθμού τρία θυμίζει δημοτικό τραγούδι.

Γ1β) Η κόρη έψελνε αναστάσιμους ύμνους, εκφράζοντας ζωηρά τη χαρά της για την επικείμενη ανάσταση,  και ανυπομονούσε για την  ενσάρκωσή της. Σύμφωνα με την Ορθόδοξη Εκκλησία, η ανάσταση των νεκρών κατά την ώρα της Έσχατης Κρίσης θα γίνει «εν σαρκί», δηλαδή με επιστροφή των πεθαμένων στο σώμα το οποίο είχαν εγκαταλείψει κατά το θάνατό τους. Πρόκειται για ακόμα μια αναφορά που δηλώνει τη θρησκευτικότητα του Σολωμού.

Δ1. Τόσο ο Σολωμός όσο και ο Μαρκοράς είναι εκπρόσωποι της Επτανησιακής Σχολής, οπότε είναι λογικό να υπάρξουν αρκετές αναλογίες ανάμεσα στα δυο ποιήματα. Επιπλέον αξίζει να αναφερθεί πως ο Μαρκοράς υπήρξε μαθητής του Σολωμού.

Ενδεικτικές απαντήσεις

Ομοιότητες

Η αναζήτηση της αγαπημένης και από τους δυο ήρωες που λαμβάνει χώρα σε μεταφυσικό επίπεδο.

«Κρητικός»: «Λάλησε Σάλπιγγα…..μ’αυτήνη»

«Όρκος» : «Άκου Ευδοκία……θυμούμενος εσένα», «Ω πάμε…να γύρης»

Η αιώνια αγάπη που αψηφά και νικά το Θάνατο και συνεχίζει.

«Κρητικός»: « Σαν πρώτα…αυτήνη»

«Όρκος» : «Χλωμα….εσένα», «Το αγαπητό….ηχολογήση», «Ω πάμε…βιάζει»

Η πίστη στη μεταθανάτια ζωή και οι αναλογίες ζωής νεκρών και ζωντανών.

«Κρητικός»: « Στη θύρα της Παράδεισος…..έψαλε την Ανάσταση»

«Όρκος» : «Θα ιδης που….περιβόλι»

Το φυσικό τοπίο και η συμμετοχή της εξωραϊσμένης φύσης στη διαδικασία μετάβασης σ’ ένα μεταφυσικό επίπεδο.

«Κρητικός»:

Η κυριαρχία της φύσης και με τα τρία στοιχεία της στον αγώνα του Κρητικού.

«Οι ακρογιαλιές…..κι αν είχαν»,«Της τρέμαν τα λουλούδια», «Ο ουρανός αγρίκαεε…ο αναμμένος»

«Όρκος» :  «Το ουράνιο περιγιάλι», «δεν είναι χόρτο….κράζη»

Το συναίσθημα της θλίψης που γεννά ο αποχωρισμός από την αγαπημένη.

«Κρητικός»: «Μα την ψυχή….απαρατώντας»

«Όρκος» :  «Θλιμμένος χάμου εκάθισα»

Διαφορές

Βασική διαφορά είναι στον «Όρκο» ο Μάνθος είναι ήδη νεκρός και καλεί την ετοιμοθάνατη αγαπημένη του, ενώ στον «Κρητικό» ο ήρωας είναι ζωντανός και αγωνιά για την έλευση της  Δευτέρας  Παρουσίας προκειμένου να βρεθεί αιώνια με την αγαπημένη του.

“Κρητικός”: “Λάλησε … κράζω”

“Όρκος”: “Άκου Ευδοκιά”

Στον Κρητικό η αναζήτηση των δυο αγαπημένων είναι αμφίδρομη ενώ στον «Όρκο» έχουμε αναζήτηση μόνο από την πλευρά του Μάνθου.

“Κρητικός”: “Μην είδατε την ομορφιά” “Όμως κοιτάζει…γυρεύει”

“Όρκος”: “Ω! πάμε, αγάπη μου γλυκειά!”

Στον  «Κρητικό» ο ήρωας φαντασιώνεται την επερχόμενη συνάντηση  με την αγαπημένη , ενώ στον «Όρκο» ο Μάνθος αναπολεί τις στιγμές του παρελθόντος που έχει ζήσει με την Ευδοκία.

“Κρητικός”: “Μην είδατε….μ΄αυτήνη”

”Όρκος”: “ Τα πρώτα ……του κόσμου”

Ο Κρητικός συνομιλεί με τους νεκρούς ενώ  ο Μάνθος στον «Όρκο» συνομιλεί με τα στοιχεία της Φύσης.

“Κρητικός”: “Και σχίζω….κράζω”

”Όρκος”: “Στην αγκαλιά….αστέρι”

Ο Μάνθος προτρέπει την αγαπημένη του να τον συναντήσει  καθώς τους περιμένουν αγαπημένα πρόσωπα, ενώ στον Κρητικό δε γίνεται κάτι τέτοιο.

“Όρκος”: “Εκεί…..γύρης”

Τις απαντήσεις επιμελήθηκε η Φιλολογική Ομάδα του Φροντιστηρίου “Ανατολικό” της Θεσσαλονίκης

Ολοι οι µαθητές ένα σχολείο, όλοι οι µαθητές ένα θέατρο!

Αποστολή – φωτογραφίες: Δηµήτρης Ν. Μανιάτης

16 Μαΐου 2011, ΤΑ ΝΕΑ