• Στο ποίημα υπάρχει ιστορικό υπόβαθρο.
• Κύριος στόχος του ποιητή είναι να διδάξει ότι πρέπει πάνω από όλα να διατηρούμε την αξιοπρέπεια μας, γι’ αυτό και λέγεται ποίημα της αξιοπρέπειας.
• Υπάρχει και εδώ έντονο το στοιχείο της αποτυχίας.
• Παρατηρούμε το ίδιο μοτίβο με τη «Σατραπεία», την χρήση δηλαδή του β΄ ενικού προσώπου με το οποίο ο ποιητής πετυχαίνει την αμεσότητα.
• Κυριαρχεί ο έντονος παραινετικός τόνος (προτρεπτικός) και τούτο φαίνεται από τη συχνή χρήση της προστακτικής (8 φορές συνολικά).

Στίχοι 1-3:

Ο ποιητής αρχίζει με το γνωστό περιστατικό που μας διασώζει ο Πλούταρχος και αναφέρεται στην φυγή του Διονυσιακού θιάσου την νύκτα του θανάτου του Μ. Αντώνιου, που ενώ βρίσκεται στον εξώστη του ανακτόρου του, νόμισε ότι άκουσε το θίασο του αγαπημένου του θεού να φεύγει προς τους αντιπάλους του, πράγμα που είναι ενδεικτικό της αποτυχίας.

Στίχοι 4-6:

Ο ποιητής μας παρακινεί να μην καταφεύγουμε σε ανώφελους θρήνους όταν στη ζωή μας παρουσιάζονται αποτυχίες, συμφορές και ματαίωση των σχεδίων μας.

Στίχοι 7-8:

Κάθε άνθρωπος στη ζωή πρέπει να είναι προετοιμασμένος και να δέχεται και τα καλά και τα κακά με την ίδια σοβαρότητα, υπευθυνότητα και αξιοπρέπεια και να μην απογοητεύεται όταν βλέπει να χάνεται κάτι ωραίο για το οποίο μόχθησε και απόκτησε.

Στίχοι 9-11:

Μας συμβουλεύει ακόμη ο ποιητής να μην ζούμε με ψευδαισθήσεις μπροστά στην διάψευση των ελπίδων και ματαίωση των σχεδίων μας. Ο δυνατός άνθρωπος δεν πρέπει να πλανιέται με αυταπάτες μπροστά στην σκληρή πραγματικότητα.

Στίχοι 12-13:

Διακρίνουμε εδώ την ιδιαίτερη αγάπη του ποιητή προς την πόλη του, την Αλεξάνδρεια, που δεν ήταν οποιαδήποτε πόλη, αλλά μια πόλη φημισμένη, το πνευματικό κέντρο, γι’ αυτό και εκείνος που την κατάκτησε και την κυβερνούσε τόσο καιρό ήταν ξεχωριστός και έτσι πρέπει να μείνει μέχρι το τέλος.

Στίχοι 14-18:

Πάλι επανέρχεται ο ποιητής στον παραινετικό τόνο και μας συστήνει να σταθούμε θαρρετά μπροστά στην αποτυχία, να γευτούμε τις τελευταίες απολαύσεις της ζωής, να απολαύσουμε για τελευταία φορά τις ομορφιές της ζωής, να μην καταφεύγουμε όμως σε αναξιοπρεπείς ικεσίες, κλαψουρίσματα και παρακάλια που μειώνουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Αντίθετα να παραμείνουμε αλύγιστοι, ασυμβίβαστοι όταν πρόκειται για την αξιοπρέπεια μας.

Στίχος 19:

Τελευταία προτροπή του ποιητή για αξιοπρεπή στάση μπροστά στο αναπόφευκτο τέλος και στον χαμό αυτών που αγαπήσαμε και μοχθήσαμε να αποκτήσουμε.

ΕΙΔΟΣ:

Ανήκει και τούτο στα ιστορικοδιδακτικά ποιήματα. Ξεκινά από προσωπικά βιώματα και φθάνει σε αιώνια και πανανθρώπινα σύμβολα. Κύριο γνώρισμα του είναι η διαχρονικότητα.

ΘΕΜΑ:

Η αξιοπρεπής αντιμετώπιση των συμφορών και η στωική (καρτερική, υπομονετική) στάση απέναντι στον θάνατο.

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΙΔΕΑ:

Τη συμφορά, την αποτυχία, ακόμη και τον θάνατο πρέπει να τον αντιμετωπίζουμε με αξιοπρέπεια. Το παν είναι να μην ξεπέσει, να μην ντροπιαστεί ο άνθρωπος που σε όλη του τη ζωή ήταν εκλεκτός.

ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ:

Αόρατος θίασος: Είναι ένα σύμβολο ενός δυσοίωνου μηνύματος. Μπορεί να είναι το τέλος μιας ζωής ή το τέλος στα ωραία της ζωής, στα αγαπημένα μας ενδιαφέροντα, πηγές εκλεκτής συγκίνησης.

Αλεξάνδρεια: α) Ταυτίζει την Αλεξάνδρεια με τη ζωή του, γιατί εκεί έζησε και κατέστρωσε όλα τα σχέδια του. β) Μπορεί να εννοεί τις απολαύσεις της ζωής με τα αξιώματα και τις επιτυχίες. γ) `Ισως είναι το υλικό και ηθικό κέρδος της ζωής για το οποίο τόσο πολύ μοχθούμε και κάποτε χάνουμε.

Αντώνιος: Είναι το εκλεκτό άτομο με τα μεγάλα σχέδια και φιλοδοξίες, αλλά και κάθε άνθρωπος κάθε εποχής που βάζει στόχους και σκοπούς στη ζωή του, αλλά σε κάποιο στάδιο αποτυγχάνουν.

ΣΚΕΨΕΙΣ-ΙΔΕΕΣ:

• Το ποίημα χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο εισάγει το θέμα της ήττας που έρχεται μοιραία σαν από μόνο του: “Αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που φεύγεις”. Το δεύτερο μέρος αναπτύσσει το μοτίβο μιας ψύχραιμης αποδοχής των γεγονότων, τέτοια που είναι χωρίς αυταπάτες: “Αποχαιρέτα την, την Αλεξάνδρεια που χάνεις”.
• Ο Καβάφης είδε στο ιστορικό πρόσωπο του Μ. Αντώνιου το ηθικό πρόβλημα του αναγκαστικού τερματισμού της ζωής, όταν αυτή κινδυνεύει να ξεπέσει σε ταπείνωση, αθλιότητα και εμπαιγμό. Τέτοιες περιπτώσεις αξιοπρεπούς τερματισμού της ζωής, ατομικά ή ομαδικά υπάρχουν πολλές στην ιστορία των ανθρώπων και των λαών.
• Εκείνο που κάνει ζωηρή εντύπωση στον ποιητή είναι η ηθική της ασυμβίβαστης αξιοπρέπειας, που την συνοδεύει ισχυρή βούληση και αταραξία ψυχής και μάλιστα αναγνωρίζεται, χωρίς ψευδαισθήσεις και χωρίς παράπονο, το τραγικό τέλος.
• Συμβουλεύει λοιπόν τον καθένα μας ο ποιητής να φανεί αξιοπρεπής όταν έρχεται το τραγικό τέλος. Πρέπει ο άνθρωπος να είναι προετοιμασμένος και θαρραλέος για να αντιμετωπίσει κάθε ενδεχόμενο.
• Για κάθε άνθρωπο υπάρχει μια Αλεξάνδρεια που είναι το υλικό και ηθικό κέρδος της ζωής. Αλίμονο όμως αν η απώλεια αυτού του κέρδους γίνει αφορμή να χάσει ο άνθρωπος την αξιοπρέπεια του, που πρέπει να την κρατήσει πάνω απ’ όλα γιατί δηλώνει το ψηλό βαθμό της ζωής του ανθρώπου. Αποχαιρετόντας με αξιόπρεπεια ο καθένας την Αλεξάνδρεια του αποδεικνύει ότι ήταν άξιος της ζωής και του θανάτου άφοβος αντίπαλος.

Α. ΑΝΑΛΥΣΗ-ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΠΟΙΗΜΑΤΟΣ

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η “Ιερά Οδός” είναι ένα λυρικό συμβολικό ποίημα, εμπνευσμένο απ’ τις αρχαίες ελληνικές παραδόσεις. Γράφτηκε το 1935, ανήκει στη σειρά “Ορφικά” και είναι ένα από τα πιο σημαντικά έργα του Σικελιανού. Το ποίημα έχει ως σκηνικό την Ιερά Οδό, το δρόμο δηλαδή που οδηγούσε από την Αθήνα στην Ελευσίνα. Εκεί τελούνταν τα ελευσίνια μυστήρια προς τιμή της θεάς Δήμητρας. Το ποίημα είναι γραμμένο στο πρώτο ενικό πρόσωπο και έχει αφηγηματικό χαρακτήρα. Σ’ αυτό ο ποιητής περιγράφει καταστάσεις ανάλογες με αυτές που ζούσαν οι μυημένοι στα Ελευσίνια μυστήρια. Μας παρουσιάζει τον άνθρωπο που προσπαθεί να λυτρωθεί από τη σκλαβιά, αλλά δεν τα καταφέρνει, επειδή υποδούλωσε τη Μάνα – Γη (σύμβολο της μητρότητας και της αγάπης). Σε μια εποχή πολιτικής αστάθειας και συνεχών στρατιωτικών πραξικοπημάτων, ο Σικελιανός γράφει το ποίημα “Ιερά Οδός”, για να τονίσει ότι η σωτηρία και η λύτρωση για τον ανόητο άνθρωπο βρίσκεται στην ταύτισή του με τους νόμους της ζωής και της φύσης.

2. ΓΛΩΣΣΙΚΑ – ΠΡΑΓΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ

• Ελευσίνα = παραλιακή πόλη της Αττικής, ένα από τα πιο σπουδαία θρησκευτικά κέντρα της αρχαιότητας. Εκεί τελούνταν τα Ελευσίνια μυστήρια προς τιμή της θεάς Δήμητρας, που αρχικά αποσκοπούσαν στη γονιμότητα της γης. Αργότερα η γιορτή αυτή πήρε συμβολικό χαρακτήρα.
• Ιερά Οδός = έτσι λεγόταν ο δρόμος από την Αθήνα προς την Ελευσίνα, γιατί από εκεί περνούσε η πομπή των Ελευσίνιων μυστηρίων.
• δρόμος της ψυχής = ο ποιητής εννοεί ότι αυτός ο δρόμος τον ωθούσε σε στοχασμό και περισυλλογή.
• αθεμωνιές = σωρός από δεμάτια θερισμένου σταριού.
• ακλούθααν = ακολουθούσαν.
• αβασκαντήρια = φυλακτό για αποφυγή ματιάσματος.
• ξόανα = λατρευτικά αγάλματα από ξύλο.
• Δήμητρα = η αρχαία θεά της γεωργίας, προστάτρια της οικογένειας και της γέννας. Πιστευόταν ότι ο Πλούτωνας άρπαξε την κόρη της Περσεφόνης κι αυτή θρηνούσε το χαμό της και την αναζητούσε παντού απελπισμένα.
• Αλκμήνη = Η μητέρα του ήρωα Ηρακλή, η οποία υπέφερε για το τραγικό τέλος του γιου της.
• πυρός = κοκκινωπός, ξανθοκόκκινος.
• κάματος = καταπόνηση, κούραση, κόπος
• ορχιέμαι = χορεύω
• μούχρωμα = σούρουπο
  

3. ΔΟΜΗ

• 1η Ενότητα: (Στίχοι 1-27): Ο δρόμος που οδηγεί τον ποιητή στο στοχασμό
• 2η Ενότητα: (Στίχοι 28-57):Το περιστατικό με τις αρκούδες και οι σκέψεις του ποιητή.
• 3η Ενότητα: (Στίχοι 58-67): Ο πόνος της αρκούδας για το παιδί της
• 4η Ενότητα: (Στίχοι 68-85): Η αρκούδα γίνεται σύμβολο του πόνου
• 5η Ενότητα: (Στίχοι 86-107): Η ελπίδα της λύτρωσης και της ενότητας του κόσμου.

4. ΑΝΑΛΥΣΗ – ΕΡΜΗΝΕΙΑ

Ο ποιητής περπατά μόνος του το δρόμο που οδηγεί από την Αθήνα στην Ελευσίνα, στον τόπο όπου τελούνταν τα Ελευσίνια μυστήρια στην αρχαιότητα. Καθώς προχωρά νιώθει τον ήλιο να τρυπώνει στην καρδιά του. Αισθάνεται σαν τον άρρωστο που πρωτοβγαίνει στον κόσμο, έπειτα από πολύ καιρό και θέλει να κερδίσει το χαμένο χρόνο. Ξαφνικά του φαίνεται ότι ο δρόμος μεταμορφώθηκε σ’ ένα μεγάλο ποταμό, γεγονός που του δίνει την ευκαιρία για σκέψη και περισυλλογή. `Οταν αντικρίζει μια πέτρα στην άκρη του δρόμου και κάθεται πάνω της, δεν μπορεί να ξεχωρίσει αν ξεκίνησε τώρα αυτό το δρόμο ή πριν από αιώνες. Ξαφνικά βλέπει ένα γύφτο να σέρνει πίσω του δυο αλυσοδεμένες αρκούδες. Ο γύφτος δίνει μια παράσταση μπροστά στον ποιητή. Καθώς χτυπά το ντέφι η μάνα αρκούδα χορεύει, θυμίζοντας στον ποιητή πονεμένη μάνα. Ο ποιητής βλέποντας την παράσταση, φέρνει στο νου του παραδείγματα μανάδων, που πόνεσαν για τα βάσανα των παιδιών τους (Δήμητρα, Αλκμήνη, Παναγία). Η μάνα αρκούδα ακολουθείται από το μικρό αρκουδάκι της, που δεν μπορεί να συνειδητοποιήσει ακόμα την πίκρα της σκλαβιάς. Καθώς περνά η ώρα, η αρκούδα κουράζεται και δεν μπορεί να χορέψει. Για να την αναγκάσει να συνεχίσει, ο γύφτος τραβά το χαλκά που είχε περασμένο από το ρουθούνι του μικρού αρκουδιού. Παρ’ όλη την κούρασή της, η αρκούδα συνεχίζει το χορό, για να μην πονάει το παιδί της. Ο ποιητής θεωρεί την αρκούδα σύμβολο όλου του κόσμου και όλου του πόνου. Αυτός ο πόνος δεν έχει ξεπληρωθεί ακόμα. γι’ αυτό η ανθρώπινη ψυχή βρίσκεται ακόμα στον `Αδη, δηλαδή στη σκλαβιά. Ο ποιητής ρίχνει μια δραχμή στο ντέφι του γύφτου, συμμετέχοντας έτσι σ’ αυτά που διαδραματίζονται μπροστά του. `Επειτα, ο γύφτος και οι αρκούδες φεύγουν και ο ποιητής μένει πάλι μόνος. Καθώς επιστρέφει στην Ιερά Οδό, αναρωτιέται αν θα ενωθούν κάποτε οι ψυχές των ανθρώπων. Ο ποιητής νιώθει την καρδιά του να πνίγεται μέσα στο σκοτάδι από απελπισία για την τυχόν αρνητική απάντηση στο ερώτημά του. Τελικά, όμως ακούει ένα μουρμουρητό, που του λέει ότι θα’ ρθει κάποτε η ώρα, που ο άνθρωπος θα λυτρωθεί από τη σκλαβιά και θα ενωθεί με τους συνανθρώπους του.

5. ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΙΔΕΑ

Ο ανόητος άνθρωπος προσπαθεί να λυτρωθεί από τη σκλαβιά, αλλά δεν τα καταφέρνει, επειδή υποδούλωσε τη Μάνα – Γη και ταυτόχρονα την ψυχή του. Κάποτε όμως η ανθρώπινη ψυχή θα λυτρωθεί και θα συμφιλιωθεί με τους νόμους της φύσης και της ζωής.

B. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
(Από «Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» Α΄ Λυκείου, σελ. 473)

1. Στίχοι 1-27: Να προσδιορίσετε (α) το σκηνικό και τη σημασία που έχει για τον ποιητή (β) τη χρονική μετάθεση του ποιητή.

(α) Στην πρώτη ενότητα (στίχοι 1-27) δίνονται κάποια στοιχεία που καθορίζουν το σκηνικό, στο οποίο βρίσκεται ο ποιητής. Ο δρόμος που περιγράφει είναι η Ιερά Οδός, που ξεκινά από την Αθήνα και καταλήγει στην Ελευσίνα. Επίσης, μας δίνεται ο χρόνος, στον οποίο ξετυλίγεται η υπόθεση. είναι ώρα δειλινού και ο ήλιος ετοιμάζεται να δύσει. Στο δρόμο κυκλοφορούν αμάξια φορτωμένα με ξύλα ή αθεμωνιές. Τέλος, υπάρχει μια πέτρα πάνω στην οποία κάθεται ο ποιητής, για να ξεκουραστεί. Το σκηνικό έχει μεγάλη σημασία για τον ποιητή, γιατί αυτός ο δρόμος γίνεται αφορμή να οδηγηθεί στα βάθη της ψυχής του. Γενικά το σκηνικό της “Ιεράς Οδού” έδωσε στον ποιητή την ευκαιρία να σκεφτεί και να φιλοσοφήσει τη ζωή.

(β) Ο ποιητής μετατίθεται χρονικά από το παρόν στο παρελθόν. Ξαφνικά, η πέτρα γίνεται ο θρόνος που τον περίμενε από αιώνες. Ο χρόνος μπερδεύεται και ο ποιητής δεν μπορεί να ξεχωρίσει αν ξεκίνησε τώρα αυτό το δρόμο ή πριν από αιώνες μαζί με τους μυημένους στα Ελευσίνια μυστήρια.

2. Πώς βλέπει ο ποιητής (α) το δρόμο, (β) την πέτρα, (γ) την αρκούδα και (δ) το αρκουδάκι;

Ο ποιητής βλέπει τα πράγματα διαφορετικά από ότι είναι στην πραγματικότητα. (α) Συγκεκριμένα, ο δρόμος μεταμορφώνεται σε μεγάλο ποταμό (Στίχος 14) (β) η πέτρα γίνεται θρόνος (στίχος 23). (γ) Επίσης, η αρκούδα του φαίνεται σαν ξόανο της μεγάλης θεάς, της Δήμητρας, (δ) το αρκουδάκι το βλέπει σαν μεγάλο παιχνίδι, σαν ανίδεο παιδί, που δεν μαντεύει την πίκρα της σκλαβιάς (στίχος 52). Ο Σικελιανός, επηρεασμένος από την εσωτερική του διάθεση, δίνει άλλη διάσταση στα πράγματα. Μέσα σ’ αυτή την ποιητική διάσταση, τα πράγματα αποκτούν συμβολικό νόημα.

3. Να επισημάνετε βασικά θέματα που θίγονται στο ποίημα προσέχοντας ιδιαίτερα τους στίχους 10-11, 26-27, 30-32, 45, 61-65, 76-79, 93-96, 107.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα θέματα που ο ποιητής θίγει σε κάποια μέρη αυτού του ποιήματος. Συγκεκριμένα, στους στίχους 10-11 έχουμε αναφορά στην Ελευσίνα, ένα από τα σπουδαιότερα κέντρα της αρχαιότητας. Παράλληλα έχουμε έμμεση αναφορά και στα Ελευσίνια μυστήρια, που τελούνταν προς τιμή της θεάς Δήμητρας. Αρχικά αποσκοπούσαν στην καρποφορία του σιταριού, αλλά αργότερα απόκτησαν συμβολικό νόημα. Το σιτάρι έγινε σύμβολο του θανάτου και της ζωής. `Ετσι, τα Ελευσίνια μυστήρια αποτελούσαν για τους μυημένους μια αποκάλυψη για τη μεταθανάτια μοίρα του ανθρώπου. Στους στίχους 26-27 θίγεται το θέμα της διαχρονικότητας των Ελευσίνιων μυστηρίων με τη χρονική μετάθεση του ποιητή από το παρόν στο παρελθόν. Στους στίχους 30-32 θίγεται το θέμα της σκλαβιάς και της υποδούλωσης με την παρουσίαση του περιστατικού με τις αρκούδες. Στο στίχο 45 αναφέρεται η μάνα Φύση, η μάνα – Γη, την οποία υποδούλωσε και υπόταξε ο άνθρωπος. Στους στίχους 61-65 θίγεται το θέμα της μάνας, που προτιμά να βασανιστεί εκείνη, για να μην υποφέρει το παιδί της. Στους στίχους 76-79 η αρκούδα γίνεται σύμβολο του ανθρώπινου πόνου. Στους στίχους 93-96 γίνεται αναφορά στο θέμα της απελευθέρωσης και της καθολικής ενότητας των ανθρώπων. Στο στίχο 107 θίγεται ένα αισιόδοξο μήνυμα. η λύτρωση του ανθρώπου θα’ ρθει και θα πραγματοποιηθεί η ενότητα των ανθρώπων.

4. Το περιστατικό που αφηγείται ο ποιητής μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα “συμβολικό δρώμενο” ανάλογο με αυτά που τελούνταν στα Ελευσίνια μυστήρια, δηλαδή λειτουργεί ως “σημαίνον”. Να διαβάσετε το εισαγωγικό σημείωμα και να συζητήσετε τους πιθανούς συμβολισμούς, δηλαδή τα πιθανά “σημαινόμενα” που μπορεί να πάρει το περιστατικό.

Η αφήγηση του περιστατικού με τις αρκούδες και το γύφτο μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα “συμβολικό δρώμενο”. Αυτό το περιστατικό είναι “ένα σημαίνον”, γιατί υπάρχουν σ’ αυτό συμβολικές σημασίες. Συγκεκριμένα ο γύφτος είναι ο άνθρωπος που υποδούλωσε τη μάνα Φύση με βίαιο τρόπο. Πίσω από το προσωπείο του γύφτου ίσως να βρίσκονται οι εκμεταλλευτές των λαών και των ανθρώπων όλων των εποχών. Οι αρκούδες συμβολίζουν το καταπιεσμένο ανθρώπινο γένος, το οποίο μάταια προσπαθεί να λυτρωθεί από τη σκλαβιά.

5. Να συγκρίνετε την εικόνα στην αρχή του ποιήματος (στ.1-6) με την εικόνα στο τέλος (στ.97-102) και να βρείτε τις ομοιότητες και τις διαφορές.

Οι εικόνες των στίχων 1-6 και 97-102 έχουν κάποια όμοια στοιχεία. Συγκεκριμένα ξεκινούν με την ίδια παρομοίωση: το κύμα που μπαίνει ξαφνικά σ’ ένα καράβι που συνεχώς βουλιάζει. Γενικά οι δύο εικόνες είναι σχεδόν όμοιες, αλλά διαφέρουν στη χρονική τοποθέτηση. Στην πρώτη εικόνα (στίχοι 1-6) είναι απόγευμα και ο ήλιος μπαίνει στην καρδιά του ποιητή ενώ στη δεύτερη (στίχοι 97-102), έχει νυχτώσει και το σκοτάδι μπαίνει στην καρδιά του. Θα πρέπει να υποθέσουμε ότι ο ποιητής ξεκίνησε τον περίπατό του το απόγευμα. Στο διάστημα όμως που συνέβηκε το περιστατικό με τις αρκούδες είχε ήδη νυχτώσει.

6. Ο ποιητής παρακολουθώντας ένα θλιβερό θέαμα το μετατρέπει σε αισιόδοξο όραμα και παρήγορο μήνυμα. Ποιο είναι αυτό; Ο ποιητής παρακολουθεί ένα θλιβερό θέαμα, το γύφτο να σέρνει δύο αλυσοδεμένες αρκούδες με τη βία. Ο ποιητής λυπάται ιδιαίτερα τη μάνα αρκούδα, που παρ’ όλη την κούρασή της, υπακούει στα προστάγματα του γύφτου. Η μάνα αρκούδα προτιμά να βασανιστεί εκείνη, παρά να υποφέρει το παιδί της. Το θλιβερό αυτό θέαμα βυθίζει τον ποιητή σε σκέψεις και τον κάνει να αναρωτηθεί αν υπάρχει περίπτωση να ενωθεί και να λυτρωθεί το ανθρώπινο γένος. Η καρδιά του ποιητή διακατέχεται από απελπισία. Τελικά ο ποιητής κατορθώνει να απαλλαγεί από αυτές τις θλιβερές σκέψεις και καταλήγει σ’ ένα αισιόδοξο όραμα και ένα παρήγορο μήνυμα. Συγκεκριμένα, ο ποιητής οραματίζεται πως θα’ ρθει κάποτε η ώρα της απολύτρωσης. Τότε οι άνθρωποι θα συμφιλιωθούν μεταξύ τους, με τη φύση, αλλά και με τον ίδιό τους τον εαυτό. `Οταν οι άνθρωποι ταυτιστούν με τους νόμους της φύσης και της ζωής, θα μπορέσουν να χαρούν το βαθύτερο νόημα της ζωής.

ΣΧΕΔΙΑΣΜΑ Β’

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Ο Σολωμός έγραψε το Β΄ Σχεδίασμα των “Ελεύθερων Πολιορκημένων” του στην Κέρκυρα στα χρόνια μεταξύ 1833 – 1844. Το σχεδίασμα αυτό αποτελείται από εξήντα ένα συνολικά αποσπάσματα, γραμμένα σε δεκαπεντασύλλαβο στίχο και ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία. Το ύφος του είναι περισσότερο αφηγηματικό.

Θα πρέπει να αναφέρουμε ότι τα πεζά που υπάρχουν στα αποσπάσματα, τόσο του Β΄ Σχεδιάσματος όσο και του Γ΄ Σχεδιάσματος, είναι σχέδια του Σολωμού στα ιταλικά, τα οποία μεταφράστηκαν και εντάχθηκαν στο κείμενο από τον Ιάκωβο Πολυλά. Υπάρχουν επίσης και κάποια άλλα πεζά κείμενα, τα οποία έγραψε ο Πολυλάς για να βοηθήσει στην κατανόηση του κάθε αποσπάσματος.

Το θέμα των “Ελεύθερων Πολιορκημένων” είναι ο ηρωικός αγώνας των Μεσολογγιτών κατά τη δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου (1825-1826). Η αριθμητική και στρατιωτική υπεροχή των Τούρκων, οι συχνές επιθέσεις καθώς και η έλλειψη τροφίμων ανάγκασαν τους αγωνιστές του Μεσολογγίου να πραγματοποιήσουν την ηρωική έξοδο το βράδυ της 10ης προς την 11η Απριλίου 1826, την Κυριακή των Βαΐων. Ο Σολωμός εμπνεόμενος από το ιστορικό αυτό γεγονός ανάγεται στον αγώνα του ανθρώπου για την ηθική, την εσωτερική του ελευθερία.

ΓΛΩΣΣΙΚΑ – ΠΡΑΓΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ

Απόσπασμα 1:

• άκρα = απόλυτη, σχεδόν νεκρική σιγή.
• μνέει = ορκίζεται (αρχ. ελλην. ομνύω).
• Σουλιώτης = πολλοί Σουλιώτες, γνωστοί για την ηρωική τους δράση, ήταν κλεισμένοι στο Μεσολόγγι.
• Αγαρηνός = χρησιμοποιεί ενικό αντί πληθυντικό, δηλ. Αγαρηνοί. `Ετσι ονόμαζαν οι Βυζαντινοί του `Αραβες.

Απόσπασμα 2:

• βουνάκι = μικρό κοπάδι.
• εσύσμιξε = έσμιξε, ενώθηκε.
• ασπούδα = βιασύνη.
• ξαστοχώ = ξεχνώ.
• κραίνω = φωνάζω.

Απόσπασμα 3:

• σάλπιγγα = αναφέρεται στη σάλπιγγα του `Ελληνα πολέμαρχου.
• οκνός = αργός, βραδύς, εξασθενημένος.
• περιπαίχτρα = αναφέρεται στη σάλπιγγα του Αράπη, η οποία με το σάλπισμά της κοροϊδεύει τους αδύναμους σωματικά πολιορκημένους.
• αράθυμος = ευέξαπτος, νευρικός.
• ρητός = ξεκάθαρος, σαφής, κατηγορηματικός.

ΔΟΜΗ

Το κάθε απόσπασμα αποτελεί και ιδιαίτερη ενότητα.

• Απόσπασμα 1: Η πείνα και η στέρηση έχουν εξασθενήσει σωματικά τους πολιορκημένους.
• Απόσπασμα 2: Η ομορφιά της φύσης την άνοιξη μεγαλώνει την αγάπη για τη ζωή.
• Απόσπασμα 3: Η πλεονεκτική θέση και υπεροχή των εχθρών απέναντι στους Μεσολογγίτες.

ΑΝΑΛΥΣΗ – ΕΡΜΗΝΕΙΑ

Απόσπασμα 1:
Το Β΄ Σχεδίασμα αρχίζει με την απόλυτη, τη νεκρική σιωπή που επικρατεί στον κάμπο. Παντού βασιλεύει η ερημιά και ο θάνατος. Μόνο ένα πουλί κελαηδάει, καθώς έχει βρει ένα σπόρο για να φάει, ενώ η μάνα ζηλεύει που δεν μπορεί να βρει τίποτα για να ταΐσει τα παιδιά της. Τα μάτια των πολιορκημένων έχουν μαυρίσει από την πείνα και τη στέρηση. Σ’ αυτά, που είναι το πιο πολύτιμο αγαθό του ανθρώπου, ορκίζεται η μάνα. Στη συνέχεια ένας Σουλιώτης πολεμιστής, εξαντλημένος κι αυτός από την πείνα, στέκεται κάπου παράμερα και κλαίει. Απευθύνεται στο τουφέκι του και του εκφράζει την αδυναμία του. Το τουφέκι έχει γίνει άχρηστο στα χέρια του, καθώς η πείνα τού έχει πάρει όλες τις δυνάμεις του και δεν μπορεί τώρα να το σηκώσει και να το χρησιμοποιήσει. Περισσότερο όμως ενοχλεί τον αγωνιστή το γεγονός ότι ο εχθρός γνωρίζει αυτή του την αδυναμία.

Απόσπασμα 2:
Το απόσπασμα αυτό έρχεται σε πλήρη αντίθεση με το απόσπασμα 1. Εδώ παρουσιάζεται η φύση στην ομορφότερή της ώρα, την άνοιξη. Την άνοιξη όλα ανανεώνονται, η ομορφιά της φύσης κατακλύζει τα πάντα, ενώ παντού επικρατεί η εύθυμη διάθεση, η χαρά και το κέφι. Μπροστά σ’ αυτό το θαύμα της αναγέννησης της φύσης, η αγάπη των πολιορκημένων για τη ζωή γίνεται μεγαλύτερη, ενώ η ιδέα του θανάτου βαριά και ασήκωτη. Πολύ χαρακτηριστικά λέει ο ποιητής στο πεζό κείμενο των στοχασμών του που προηγείται: “Η ωραιότης της φύσης, που τους περιτριγυρίζει, αυξαίνει εις τους εχθρούς την ανυπομονησία να πάρουν τη χαριτωμένη γη, και εις τους πολιορκημένους τον πόνο ότι θα τη χάσουν”. Η φύση λοιπόν, μ’ αυτή την ανοιξιάτικη έκρηξη ομορφιάς της, γίνεται ένας “πειρασμός”, μια πρόκληση που δελεάζει τους πολιορκημένους, καθώς τους καλεί στη ζωή. Είναι φυσικό οι πολιορκημένοι, που αισθάνονται το θάνατο πολύ κοντά τους, να απελπίζονται και να λυπούνται ακόμη περισσότερο, όταν βλέπουν γύρω τους τη φύση στολισμένη με όλες τις ομορφιές της, όπως είναι την άνοιξη. Διότι ο θάνατος σε μια τέτοια εποχή πολλαπλασιάζεται και είναι σαν να πεθαίνει ο άνθρωπος όχι μια αλλά χίλιες φορές. `Ετσι, η ψυχή τρέμει και για μια στιγμή παρασύρεται από την ομορφιά και τη γλύκα της ζωής, με κίνδυνο να ξεχάσει το χρέος προς την πατρίδα.

Απόσπασμα 3:
Τον ύμνο προς τη φύση διακόπτει ξαφνικά το σάλπισμα ενός από τους `Ελληνες πολέμαρχους, που καλεί τους αγωνιστές σε πολεμικό συμβούλιο. Η στιγμή που γίνεται αυτό είναι καθοριστική, καθώς η σάλπιγγα πρέπει να διακόψει το μαγευτικό τραγούδι της άνοιξης, για να μη μειωθεί η ανδρεία των πολιορκημένων από τον πειρασμό αυτό. Ο ήχος της σάλπιγγας όμως ακούγεται πολύ σιγανός και αδύναμος, καθώς η πείνα έχει εξαντλήσει σωματικά τον σαλπιγκτή, ο οποίος δεν έχει δύναμη να φυσήξει. Γέλια ξεσπούν στο εχθρικό στρατόπεδο στο άκουσμα του ξέπνοου σαλπίσματος του `Ελληνα πολέμαρχου. Ο Αράπης (Αιγύπτιος) σαλπιγκτής, για να ειρωνευτεί τους Μεσολογγίτες και να τους μειώσει το ηθικό παίρνει τη σάλπιγγά του και σαλπίζει δυνατά, γεμίζοντας τον αέρα με ισχυρούς ήχους. Το σάλπισμά του, δυνατό και βροντερό, φτάνει απειλητικό στο αντίπαλο στρατόπεδο, με αποτέλεσμα να προκαλέσει τον τρόμο και την απελπισία στους πολιορκημένους.

ΙΔΕΕΣ

• Η μεγάλη αγάπη που νιώθει ο κάθε άνθρωπος για την ιδιαίτερή του πατρίδα (φιλοπατρία), καθώς και η νοσταλγία και ο πόνος του όταν βρίσκεται μακριά της, στην ξενιτιά.
• Η ομορφιά μιας χώρας συμπληρώνεται από την απουσία ξένου τυραννικού ζυγού.
• Πραγματικά ευτυχισμένος θεωρείται ο άνθρωπος που ζει αλλά και πεθαίνει στην πατρίδα του.
• 
  

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (Κύπρου)
(“Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας”, Β΄ Λυκείου, σελ. 42)

1. Απ. 2. Στο πεζό τμήμα ο ποιητής διατυπώνει την ιδέα που θέλει να πραγματώσει στους στίχους που ακολουθούν: “θάλασσα, γη … και εις το βάθος της”. Αφού μελετήσετε τους στίχους του αποσπάσματος 2, να απαντήσετε στα ερωτήματα: α) Με ποιον τρόπο ποιητής πραγματώνει την πρόθεση του; β) Ποιοι είναι οι στίχοι που εκφράζουν συνοπτικότερα την ιδέα του ποιητή;

α) Στο απόσπασμα 2, στόχος του ποιητή είναι να τονίσει πόσο μεγάλο πειρασμό και πρόκληση αποτελεί η φύση με τις ομορφιές της για τους πολιορκημένους Μεσολογγίτες. Παρουσιάζει λοιπόν τη γη, τον ουρανό και τη θάλασσα “συγχωνευμένα” να πολιορκούν την ανθρώπινη ψυχή στην επιφάνεια και στο βάθος της. Για να πετύχει και να πραγματώσει την πρόθεσή του ο ποιητής, πρέπει να δείξει την ενότητα των στοιχείων της φύσης, δηλαδή της γης, του ουρανού και της θάλασσας. `Οσο περισσότερο τονιστεί και επαινεθεί η ομορφιά της φύσης, ιδιαίτερα τώρα που είναι άνοιξη και βρίσκεται σε πλήρη αναγέννηση, τόσο πιο έντονα και καθαρά θα φανεί η τραγικότητα της πολιορκίας. `Ετσι, απεικονίζονται με τον καλύτερο τρόπο τα τρία στοιχεία της φύσης που, καθώς βρίσκονται σε πλήρη ομορφιά και έξαρση, αποτελούν ακόμη μεγαλύτερη πρόκληση για τους πολιορκημένους Μεσολογγίτες.

β) Οι στίχοι που εκφράζουν συνοπτικότερα την ιδέα του ποιητή είναι οι ακόλουθοι:

• “Μάγεμα η φύσις κι όνειρο στην ομορφιά και χάρη”. Αναφέρεται στη μαγευτική ομορφιά της φύσης.
• “`Οποιος πεθαίνει σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει”. Ο θάνατος σε μια τέτοια εποχή, όπου όλα ξαναγεννιούνται και βρίσκονται σε πλήρη ομορφιά, πολλαπλασιάζεται και αποκτά μεγαλύτερη δύναμη, ενώ η φύση κάνει την επιθυμία των ανθρώπων για ζωή εντονότερη.
• “Τρέμ’ η ψυχή και ξαστοχά γλυκά τον εαυτό της”. Δείχνει τον κίνδυνο που υπάρχει και που μπορεί να παρασύρει τους Μεσολογγίτες, κάνοντάς τους να ξεχάσουν το χρέος τους προς την πατρίδα, εξαιτίας του μεγάλου πειρασμού της φύσης.

2. Απόσπασμα 3. Στο απόσπασμα αυτό έχουμε μια αντιπαράθεση σαλπισμάτων (ήχων). Μπορείτε να πείτε α) ποια είναι η τελική εντύπωση που αφήνει αυτή η αντιπαράθεση; β) ποιες είναι οι λέξεις που δηλώνουν ήχο; γ) ποιοι είναι οι στίχοι που δημιουργούν τις ισχυρότερες ηχητικές εντυπώσεις και ποιοι οι επικρατέστεροι φθόγγοι σ’ αυτούς;

Στο απόσπασμα 3 έχουμε μια αντιπαράθεση σαλπισμάτων: το σάλπισμα του `Ελληνα πολέμαρχου, που είναι αδύναμο και σιγανό, καθώς η πείνα έχει εξασθενήσει σωματικά τον πολιορκημένο σαλπιγκτή, και το σάλπισμα του Αράπη, που είναι δυνατό, χαρούμενο και ισχυρό.

• Η τελική εντύπωση που αφήνει αυτή η αντιπαράθεση είναι μια εντύπωση φρίκης και τρόμου. Είναι φανερό ότι οι εχθροί βρίσκονται σε πλεονεκτικότερη θέση από τους πολιορκημένους Μεσολογγίτες. Κατά κάποιο τρόπο, λοιπόν, ο αναγνώστης προετοιμάζεται έτσι για το τραγικό και αναπόφευκτο που θα ακολουθήσει.
• Οι λέξεις που δηλώνουν ήχο είναι: σάλπιγγα, τραγουδιού, γρικάει, ηχώ, γέλιο, βαρώντας, τρικύμισε (δημιούργησε ηχητικά κύματα), λαλιά, ρητή.
• Οι στίχοι που δημιουργούν τις πιο ισχυρές ηχητικές εντυπώσεις είναι οι στίχοι 9-12: “Βαρώντας γύρου ολόγυρα … κατά το κάστρο”. Οι επικρατέστεροι φθόγγοι σ’ αυτούς είναι το οδοντικό τ και τα υγρά λ και ρ. Οι στίχοι αποτελούν παρήχηση του ρ, που υπάρχει σχεδόν σε κάθε λέξη.

ΣΧΕΔΙΑΣΜΑ Γ’