Βασικοί ορθογραφικοί κανόνες

[Από τη «ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ», αναπροσαρμογή της «Μικρής Νεοελ¬ληνικής Γραμματικής» του Μανόλη Τριανταφυλλίδη, που διδάσκεται σε όλες τις βαθμίδες της Εκπαίδευσης.]

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ

Γράφονται με μία λέξη:
α) τα αριθμητικά από το 13 ως το 19:
δεκατρία, δεκατέσσερα, δεκαπέντε, δεκαέξι (δεκάξι), δεκαεφτά (δεκαεπτά), δεκαοχτώ (δεκαοκτώ), δεκαεννέα (δεκαεννιά) , αλλά: είκοσι ένα, είκοσι πέντε, τριάντα τρία, ενενήντα (εννιά) , εκατόν ένας, εκατό μία, εκατόν ένα, εκατόν τριάντα πέντε κτλ.
β) οι αντωνυμίες:καθένας – καθεμιά – καθένα, καθετί, κατιτί, οποιοσδήποτε, οσοσδήποτε, οτιδήποτε.
γ) τα άκλιτα:απαρχής, απεναντίας, απευθείας, αφότου, αφού, δηλαδή, διαμιάς, ειδάλλως, ειδεμή, ενόσω, εντάξει, ενώ, εξαιτίας, εξάλλου, εξαρχής, εξίσου, επικεφαλής, επιτέλους, καθαυτό, καθεξής, καλημέρα, καλη¬νύχτα, καλησπέρα, καληώρα, καταγής, κατευθείαν, κιόλας, μεμιάς, μολαταύτα, μόλο (που), μολονό¬τι, ολημέρα, οληνύχτα, ολωσδιόλου, οπουδήποτε, οπωσδήποτε, προπάντων, υπόψη, ωστόσο.
δ) η πρόθεση σε (σ’) με τη γενική και την αιτιατική του άρθρου: στου, στης, στον, στην, στο, στων, στους, στις, στα.
• Γράφεται όμως χωριστά και με απόστροφο η αντωνυμία σου: σ’ το δίνω, σ’ το έστειλα.

• Γράφονται με δύο λέξεις:
καλώς όρισες, καλώς τον (την, το), μετά χαράς, τέλος πάντων, και οι λόγιες εκφράσεις: εν μέρει, κατ ‘ εξοχήν κ. ά.

• Γράφονται με μία ή με δύο λέξεις, κατά την περίσταση και κατά διαφορετικό τονισμό: πάρα κάτω — παρακάτω, πάρα πέρα – παραπέρα, πάρα πάνω — παραπάνω, τόσος δα – τοσοσδά και τα παρό¬μοια.

Ποιες λέξεις γράφονται με κεφαλαίο το πρώτο γράμμα

Γράφονται με κεφαλαίο στην αρχή:
1 . Τα κύρια ονόματα:
Απόστολος, Μαρία, Σεφέρης, Ελύτης, Ελλάδα, Θεσσαλονίκη, Ακρόπολη, Όλυμπος κτλ.
2. Τα εθνικά:
Έλληνας, Ρωμαίοι, Σερραίοι, Σουλιώτισσες κτλ.
3. Τα ονόματα των μηνών, των ημερών της εβδομάδας και των εορτών: Νοέμβριος, Παρασκευή, Χριστούγεννα, Πάσχα, Σαρακοστή.
4. Οι λέξεις Θεός, Χριστός, Άγιο Πνεύμα, Παναγία και τα συνώνυμα τους: Πανάγαθος, Παντοδύ¬ναμος, Θεία Πρόνοια, Μεγαλόχαρη κτλ.
5. Τα ονόματα των έργων της λογοτεχνίας και της τέχνης: ο «Προμηθεύς Δεσμώτης» του Αισχύ¬λου, οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» του Σολωμού, ο Παρθενώνας, ο πίνακας «Το Κρυφό Σχολειό» του Γύζη κ.τ.λ.

Ποιες λέξεις γράφονται με μικρό το πρώτο γράμμα:

1. Λέξεις που παράγονται από κύρια ονόματα και από εθνικά: ομηρικά έπη, πλατωνικοί διάλογοι, σολωμική ποίηση, ελληνική σημαία, χριστουγεννιάτικο δώρο, πασχαλινό αρνί, μαρτιάτικη λιακάδα,
αυγουστιάτικο φεγγάρι, σαββατιάτικα, ελληνικός, αγγλικός κτλ.
2. Τα επίθετα που σημαίνουν οπαδούς θρησκευμάτων:
χριστιανός, μωαμεθανός, βουδιστής, καθολικός, διαμαρτυρόμενος κτλ.

ΣΥΛΛΑΒΙΣΜΟΣ

Κατά το συλλαβισμό των λέξεων ακολουθούμε τους παρακάτω κανόνες:

1. Ένα σύμφωνο ανάμεσα σε δύο φωνήεντα συλλαβίζεται με το δεύτερο φωνήεν: έ-χω, μα-θή-μα-τα, πα-ρά-πο-νο.

2. Δύο σύμφωνα ανάμεσα σε δύο φωνήεντα συλλαβίζονται με το δεύτερο φωνήεν, όταν αρχίζει από αυτά τα σύμφωνα ελληνική λέξη:
λά-σπη (σπίθα), έ-θνος (θνητός), ύ-πο-πτος (πτώμα), ά-φθο-νος (φθόγγος), έ-βγαλα (βγαίνω), έ-τσι (τσαρούχι), τζί-τζι-κας (τζάμι), α-τμός (τμήμα).
• Αλλιώς χωρίζονται και το πρώτο σύμφωνο πάει με το προηγούμενο φωνήεν, και το δεύτερο με το ακόλουθο: περ-πατώ, έρ-χομαι, βαθ-μός, δάφ-νη, τάγ-μα, θάλασ-σα, θάρ-ρος, άλ-λος, άγ¬γελος, φεγ-γάρι.

3. Τρία ή περισσότερα σύμφωνα ανάμεσα σε δύο φωνήεντα συλλαβίζονται με το ακόλουθο φω¬νήεν, όταν αρχίζει ελληνική λέξη τουλάχιστον από τα δύο πρώτα από αυτά: ά-στρο (στρώνω), ε-χθρός (χθεσινός), σφυρίχτρα (χτένι), αι-σχρός (σχέδιο).
• Αλλιώς χωρίζονται και το πρώτο σύμφωνο πάει με το προηγούμενο φωνήεν, τα άλλα με το ακόλουθο: άν-θρω-πος, εκ-στρα-τεί-α, παν-στρα-τιά.
4. Τα δίψηφα μπ, ντ, γκ δε χωρίζονται στο συλλαβισμό: μπου-μπού-κι, α-μπέ-λι, ντα-ντά, πέ-ντε, μπα-γκέ-τα, μου-γκρί-ζω.

5. Οι σύνθετες λέξεις ακολουθούν κατά το συλλαβισμό τους ίδιους κανόνες: προ-σέ-χω, εί-σο-δος, πα-ρα-κού-ω, συ-νέ-χεια, πρό-σκλη-ση.

6. Τα δίψηφα φωνήεντα (ου, αι, ει, οι, υι), οι δίφθογγοι (αϊ, αη, οϊ, οη), οι καταχρηστικοί δίφθογ¬γοι (ια, υα, οια, οιε, ιου, οιου κ.ά.) και οι συνδυασμοί αυ και ευ κατά το συλλαβισμό λογαριάζο¬νται ως ένα φωνήεν:
αί-μα, νε-ράι-δα, ά-πια-στος, ναύ-της, αη-δό-νι, ρο-λόι, βόη-θα, θειά-φι, γυα-λί, αυ-λή, ευ-χή, Ευ-ρώ-πη.

ΚΑΝΟΝΕΣ ΜΟΝΟΤΟΝΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

1. Πνεύματα δε σημειώνονται.
2. Ως τονικό σημάδι χρησιμοποιείται η οξεία (‘).
• Στα κεφαλαία φωνήεντα, όταν τονίζονται, ο τόνος σημειώνεται εμπρός κι επάνω, π.χ. Άβδη¬ρα, Έβρος, Ήφαιστος, Ίκαρος, Όλυμπος, Ύδρα.
3. Τονικό σημάδι παίρνει κάθε λέξη που έχει δύο ή περισσότερες συλλαβές. Αυτό ισχύει και στην περίπτωση που η λέξη παρουσιάζεται ως μονοσύλλαβη ύστερα από έκθλιψη ή αποκοπή, όχι όμως και όταν έχει χάσει το τονισμένο φωνήεν από αφαίρεση.
• Παίρνουν τονικό σημάδι λέξεις που παρουσιάζονται ως μονοσύλλαβες ύστερα από: α) έκθλι¬ψη, π.χ. λίγ’ απ’ όλα, πάντ’ ανοιχτά, είν’ ανάγκη, ήρθ’ αυτός, μήτ’ εσύ, μήτ’ εγώ κτλ. β) αποκοπή, π.χ. φέρ’ το, κόψ’ το, άσ’ τον κτλ.
• Ένας ρηματικός τύπος που έμεινε άτονος από αφαίρεση δεν ανεβάζει το τονικό σημάδι στην προηγούμενη λέξη, π.χ. μου ‘φερε, τα ‘δειξε, να ‘λεγε, θα ‘θελα, που ‘ναι (αλλά πού ‘ναι;), μου ‘πε κτλ.
4. Οι μονοσύλλαβες λέξεις δεν παίρνουν τονικό σημάδι.
• θεωρούνται μονοσύλλαβοι και μένουν άτονοι οι συνιζημένοι τύποι (δύο φωνήεντα που προ¬φέρονται μαζί σε μια συλλαβή), π.χ. μια, για, γεια, πια, πιο, ποιος-ποια-ποιο, γιος, νιος, (να) πιω κ.ά.
Προσοχή στη διαφορά: μια-μία, δυο-δύο, ποιον – (το) ποιόν, το βίος – ο βίος.
• Μια μονοσύλλαβη προστακτική, ακόμα κι όταν ακολουθείται από δύο εγκλιτικά, δεν παίρ¬νει τονικό σημάδι, π.χ. πες μου το, δες του τα, βρες τους την, φα του τα κτλ. Εξαιρούνται και παίρνουν τονικό σημάδι: α) ο διαζευκτικός σύνδεσμος ή, π.χ. ‘Η η Άννα ή η Μαρία
β) τα ερωτηματικά πού και πώς (είτε βρίσκονται σε ευθεία ερώτηση είτε σε πλάγια),-π.χ. Πού πήγες; Δε μας είπες πού πήγες. ,–Πώς σε λένε; Μας είπε πώς τον λένε.
• Τα πού και πώς παίρνουν τονικό σημάδι στις ακόλουθες περιπτώσεις: πού να σου τα λέω, από πού κι ως πού, πού και πού, αραιά και πού.
• Τους έστειλες το γράμμα; Πώς!
Πώς βαριέμαι!
Κοιτάζω πώς και πώς να τα βολέψω.
• Το που (όταν είναι επίρρημα, αντωνυμία, σύνδεσμος) και το πως (όταν είναι σύνδεσμος) δεν παίρνουν τονικό σημάδι, π.χ. Αυτό που σου είπα. Μας είπε πως τον λένε Απόστολο.
γ) οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών (μου, σου, του, της, τον, την, το, μας, σας, τους, τα), όταν στην ανάγνωση υπάρχει περίπτωση να θεωρηθούν εγκλιτικές, π.χ. ο πατέρας μου είπε (= ο πατέρας είπε σε μένα) αλλά ο πατέρας μου είπε (= ο δικός μου πατέρας είπε), δ) οι μονοσύλλαβες λέξεις, όταν συμπροφέρονται με τους ρηματικούς τύπους μπω, βγω, βρω, ‘ρθω, σε όλα τα πρόσωπα και τους αριθμούς δέχονται τον τόνο τους, π.χ. θα μπω (προφέρουμε δυνατότερα το 0α) ενώ θα μπω (προφέρουμε δυνατότερα το μπω), θα μπεις – θα μπεις κτλ. 5. Ο τόνος του εγκλιτικού ο οποίος ακούγεται στη λήγουσα των προπαροξύτονων λέξεων ση¬μειώνεται π.χ. ο πρόεδρος μας, χάρισμα σου, άφησε του τον κτλ.
• Το ίδιο γίνεται στο πρώτο από δύο εγκλιτικά, όταν προηγείται παροξύτονη προστακτική,
π.χ.
δώσε μου το,
φέρε μας τους κτλ.

ΤΑ ΔΙΑΛΥΤΙΚΑ

Τα διαλυτικά (“) σημειώνονται πάνω από το ι ή το ο για να δείξουμε ότι το ι ή το υ πρέπει να τα προφέρουμε χωριστά από το προηγούμενο φωνήεν α, ε, ο, υ: χαϊδεύω, θεϊκός, ευνοϊκός, βοϊδάκι, μυϊκός, πραϋντικός, ξεϋφαίνω.
• Επειδή, με το μονοτονικό σύστημα, πνεύματα δε σημειώνονται, στις περιπτώσεις που ως τώ¬ρα δε σημειώναμε διαλυτικά γιατί το πνεύμα έδειχνε ότι δεν είχαμε δίψηφο φωνήεν, τώρα θα τα σημειώνουμε π.χ. αϊτός, αϋπνία, Αϊ-Νικόλας, οϊμέ κτλ.
• Δε σημειώνουμε τα διαλυτικά:
α) όταν το προηγούμενο φωνήεν παίρνει τόνο, π.χ.
νεράιδα, πλάι, κορόιδεψα
β) όταν δεν έχουμε δίψηφο φωνήεν, π.χ.
διυλιστήριο, Πομπηία, πρωί, Μωυσής

ΤΟ ΤΕΛΙΚΟ Ν

1. Φυλάγεται πάντοτε το τελικό ν:
α) στο άρθρο τον, την, β) στο αριθμητικό και αόριστο άρθρο έναν, γ) στην τριτοπρόσωπη προ¬σωπική αντωνυμία την, και δ) στα άκλιτα δεν και μην, όταν η ακόλουθη λέξη αρχίζει από φω¬νήεν ή σύμφωνο στιγμιαίο (κ, π, τ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ) ή διπλό γράμμα (ξ, ψ): τον αέρα, έναν καιρό, τον τόπο, την ντροπή, μην περάσεις, δεν μπορώ.
2. Χάνεται το τελικό ν στις παραπάνω λέξεις (τον, την, έναν, την, δεν, μην), όταν η ακόλουθη λέξη αρχίζει από σύμφωνο εξακολουθητικό (β, γ, δ, ζ, θ, λ, μ, ν, ρ, σ, φ, χ): το βαθμό, το γέρο, το δάσκαλο, τη χαρά, δε γράφω, μη ρωτάς, ένα λαό.

ΚΛΙΣΗ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

1. Τα θηλυκά σε -η (σκέψη, κυβέρνηση) σχηματίζουν τη γενική σε -ης κ. -έως: σκέψης κ. σκέ¬ψεως, κυβέρνησης κ. κυβερνήσεως• όσα έχουν λαϊκή προέλευση μόνο σε -ης: θύμησης, καλοπέρα¬σης, γέμισης κτλ.
2. Τα προπαροξύτονα, αρσενικά και θηλυκά σε -ος κατεβάζουν τον τόνο στην παραλήγουσα στη γενική του ενικού και στη γενική και αιτιατική του πληθυντικού: ο δήμαρχος, του δημάρχου, των δημάρχων, τους δημάρχους η διάμετρος, της διαμέτρου, των διαμέτρων, τις διαμέτρους
• Διατηρούν τον τόνο στην προπαραλήγουσα οι πολυσύλλαβες και οι λαϊκές λέξεις: τοο αντίκτυπου, του ανήφορου, του εξάψαλμου, του καλόγερου,, του ρινόκερου κτλ.
3. Τα προπαροξύτονα ουδέτερα σε -ο κατεβάζουν τον τόνο στην παραλήγουσα στη γενική ενι¬κού και πληθυντικού: το άτομο, του ατόμου, των ατόμων το συμβούλιο, του συμβουλίου, των συμβουλίων, κτλ.
• Διατηρούν τον τόνο στην προπαραλήγουσα οι πολυσύλλαβες και οι λαϊκές λέξεις: το σίδερο, του σίδερου το σέλινο, του σέλινου κτλ.
4. Το επίθετα κατά την κλίση τους φυλάγουν τον τόνο στη συλλαβή που τονίζεται η ονομαστι¬κή του αρσενικού: όμορφος, όμορφη, όμορφο, όμορφου, όμορφης, όμορφων, όμορφους κτλ., κυριακάτικος, κυριακάτι¬κου, κυριακάτικων, κυριακάτικους κτλ.
• Όταν, όμως, χρησιμοποιούνται ως ουσιαστικά κατεβάζουν τον τόνο: η κατάσταση του αρ¬ρώστου, οι επιδρομές των βαρβάρων.
• Το ίδιο συμβαίνει και με τις μετοχές: τα αιτήματα των εργαζομένων.
5. Στα επίθετα σε -ύς, -ιά, -ύ, το υ της κατάληξης των αρσενικών και των ουδετέρων διατηρείται μόνο στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική του ενικού• στις άλλες πτώσεις γράφεται Ζ: ελα¬φρός, ελαφριού, ελαφριές, ελαφριά.
6. Στα επίθετα σε -ης, -ιά, -/το η των αρσενικών διατηρείται μόνο στην ονομαστική, αιτιατική, κλητική του ενικού• στις άλλες πτώσεις γράφεται ι: θαλασσής, θαλασσιού, θαλασσίους, θαλασσιές, θαλασσιά.
7. Τα επίθετα σε -ης, -ης, -ες σχηματίζουν τη γενική του ενικού σε -ους, την αιτιατική στο αρ¬σενικό και θηλυκό σε -η και τον πληθυντικό σε -εις (το ουδέτερο σε -η): συνεχής, συνεχούς, συνεχή, τα συνεχή.

ΡΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ

Όσα ρήματα αρχίζουν από σύμφωνο παίρνουν εμπρός από το θέμα, στον παρατατικό και στον αόριστο της οριστικής: ένα ε- το ε- αυτό λέγεται αύξηση• η αύξηση διατηρείται όταν τονίζεται, ενώ χάνεται όταν δεν τονίζεται: έλυνα, έλυνες – λύναμε, λύνατε.
• Τα ρήματα θέλω, ξέρω, πίνω παίρνουν αύξηση η αντί ε.• ήθελα, ήξερα, ήπια.
2. Όσα ρήματα αρχίζουν από φωνήεν ή δίψηφο δεν παίρνουν αύξηση, αλλά κρατούν το φω¬νήεν ή το δίψηφο σε όλους τους χρόνους: ανάβω, άναβε, ορίζω, όρισα.
• Εξαιρούνται τα ρήματα: έχω-είχα, έρχομαι-ήρθα, είμαι-ήμουν.
3. Μερικά σύνθετα ρήματα με πρώτο συνθετικό επίρρημα (πολύ, πάρα, καλά, κακά κτλ.), παίρ¬νουν τονισμένη αύξηση στην αρχή του δεύτερου συνθετικού (εσωτερική αύξηση): πολυέβλεπα, πολυήξερε, παραήθελε κτλ.
• Εσωτερική αύξηση παίρνουν και μερικοί τύποι λόγιων ρημάτων, σύνθετων με πρόθεση: εκφράζω-εξέφραζα, εγκρίνω-ενέκρινα, ενδιαφέρω-ενδιέφερα, εμπνέω-ενέπνεα, συμβαίνει-συνέβη.
• Στο ρήμα υπάρχω, το α τρέπεται σε η: υπήρχα, υπήρξα
• Και η εσωτερική αύξηση διατηρείται μόνο όταν είναι τονισμένη: εξέφραζα, εξέφρασε αλλά εκφράζαμε, εκφράστηκε κτλ.
4. Στα νεοελληνικά ρήματα που αρχίζουν από ρ, οι αυξημένοι τύποι δε διπλασιάζουν το ρ: ρί-χνω-έριξα, ράβω-έραψα, ρεύω-έρεψα.
5. Οι καταλήξεις της υποτακτικής, ενεργητικής και παθητικής φωνής γράφονταν με ει και ο, κα¬θώς και της προστακτικής με ει, όπως στην οριστική: να γράφει, θα δεθεί, δεθείτε, αγαπηθείτε, να γράφομαι, όταν έρχομαι κτλ.
• Το ίδιο γράφονται και οι τύποι:
έχω δεθεί, είχε αγαπηθεί, θα είχε φανεί κτλ.
• Με ει γράφεται και το: ζεις, ζει, ζείτε• αλλά ζήτω.
6. Η παθητική μετοχή σε -μένος, γράφεται με δύο μ μόνο στα ρήματα που έχουν χαρακτήρα π, β,
φ(πτ):
εγκαταλείπω-εγκαταλειμμένος, ράβω-ραμμένος, γράφω-γραμμένος, σκάβω-σκαμμένος, βάφω-βαμμένος, απορρίπτω-απορριμμένος.
• Η μετοχή σε -μένος, είναι κλιτή, έχει τρία γένη και δύο αριθμούς και ισοδυναμεί με επίθετο.
7. Η άκλιτη ενεργητική μετοχή σε -οντάς, όταν είναι άτονη γράφεται με ο, όταν τονίζεται γράφεται με ω: κόβοντας, γράφοντας, παίζοντας, αλλά γελώντας, τραγουδώντας, πηδώντας.
• Εξαιρείται το: όντας.

ΤΑ ΠΑΡΑΘΕΤΙΚΑ

Τα παραθετικά έχουν πριν από τις καταλήξεις -τερος, -τατος• -τερα, -τατα:
1. ο (-ότερος, -ότατος• -ότερα, -ότατα): σοφός, σοφότερος, σοφότατος σοφά, σοφότερα, σοφότατα ωραίος, ωραιότερος, ωραιότατος ωραία, ωραιότερα, ωραιότατα νέος, νεότερος, νεότατος
2. ω (-ώτερος, -ώτατος• -ώτερα, -ώτατα), όταν προέρχονται από τοπικά επιρρήματα σε -ω: (άνω) ανώτερος, ανώτατος (κάτω) κατώτερος, κατώτατος
3. ο (-ύτερος, -ύτατος- -ότερα, -ύτατα): βαθύς, βαθύτερος, βαθύτατος βαθιά, βαθύτερα, βαθύτατα
• Εξαιρείται το νωρίτερα, που γράφεται με ι.

ΛΕΞΕΙΣ ΑΠΟ ΞΕΝΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ

Οι λέξεις που μπήκανε στη γλώσσα μας, στα νεότερα χρόνια, από ξένες γλώσσες γράφονται με την απλούστερη μορφή: τάλιρο, μπίρα, χολ, τρένο, σονέτο, μπαλάντα, μοτοσικλέτα, σοφέρ, βόλεϊ¬μπολ, τερακότα, βεντέτα, λιμπρέτο, ρουμπίνι, φίλντισι κ.ά.

ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΛΗΞΕΙΣ

Παραγωγικές καταλήξεις Ουσιαστικών

α. Αρσενικά

-εμός: μισεμός, πηγεμός κτλ.
-ηγός (β’ συνθετ.: άγω) : ημιονηγός, αρχηγός κτλ.
-ητής (συνήθ. από ρήμ. σε -ώ) .: ποιητής, επιθεωρητής κτλ • Εξαιρούνται: ιδρυτής, μηνυτής, κριτής
-ίσκος (λόγια υποκοριστική κατάλ.) : δρομίσκος, ναίσκος κτλ.
-ιστής (συνήθ. από ρήμ. σε -ίζω) .: πολεμιστής, λογιστής κτλ.
• Εξαιρούνται: δανειστής, ληστής
-ίτης (ουσιαστικά κοινά και εθνικά): οπλίτης, πολίτης, Θασίτης, Λιβαδίτης, Μεσολογγίτης
• Αλλά: (κοινά) αλήτης, διαβήτης, ιδιοκτήτης, κομήτης, κυ¬βερνήτης, μαγνήτης, πλοιοκτήτης, προφήτης – δύτης, θύτης, λύτης – (εθνικά) Αγιορείτης, Πηλιορείτης, Αιγινήτης
-ονας (κοινά προπαροξύτονα) .. : ακτήμονας, βραχίονας, δαίμονας κτλ.
• Αλλά: άμβωνας, καύσωνας, μεσαίωνας, θερμοσίφωνας.
-οράς (κοινά και κύρια προπαροξύτονα) : αυτοκράτορας, ρήτορας κτλ. – Έκτορας, Νέστορας κτλ
-ότης : αγρότης, δημότης, δεσπότης, δότης, εξωμότης, ιππότης, πό¬της, συνωμότης, τοξότης .
Σε -ώτης: δεσμώτης, επαρχιώτης, θιασώτης, ιδιώτης, νησιώ¬της, πανηγυριώτης, πατριώτης, στρατιώτης – Ανδριώτης, Η¬πειρώτης κτλ
-τήρας . ανεμιστήρας, οδοστρωτήρας κτλ
-ωμός. : λυτρωμός, τελειωμός κτλ. • Εξαιρείται: ερχομός.
-ωνας (παροξύτονα κοινά, περιεκτικά και τοπωνύμια) : χειμώνας, αγκώνας κτλ. – αμπελώνας, πευκώνας κτλ. – Ελι¬κώνας, Μαραθώνας κτλ.
• Εξαιρούνται: αλαζόνας, ηγεμόνας, κανόνας, συνδαιτυμόνας
• Στρυμόνας, Μακεδόνας, Παφλαγόνας κτλ.
-ωνας (αρχ. κύρ. ονόματα και εθνικά προ¬παροξύτονα) . : Απόλλωνας, Ιέρωνας, Πλάτωνας κτλ. Πάρνωνας – Ιάπωνας, Ίωνας.
• Αλλά: Αγαμέμνονας, Αριστογείτονας, Ιάσονας κτλ. -Αλιάκμονας

β. Θηλυκά

-αία: αυλαία, κεραία• Εξαιρούνται: θέα, ιδέα, νέα, παρέα, Ζέα, Κέα, Νεμέα, Ρέα,
Τεγέα
-αία (προπαροξύτονα κύρ. ονόματα) . : Φώκαια, Νίκαια κτλ.
-αινα: δράκαινα, λόκαινα κτλ. – Γιώργαινα, Μαορομιχάλαινα κτλ.
-ειά (από ρήμ. σε -εύω) : γιατρειά, δουλειά, σοδειά, παντρειά κτλ
-εία (από ρήμ. σε -εύω, από επίθ. σε -ύς και άλλα) . αγγαρεία, αλαζονεία, βασιλεία, ερμηνεία κτλ. -βαρεία, δασεία, οξεία, πλατεία κτλ. – θεία, λεία, μνεία, χρεία και το ουσ. Τροία,
-εια (προπαροξύτονα) αλήθεια, ευλάβεια, συνήθεια κτλ. -Αντιόχεια, Δεκέλεια, Φιλα¬δέλφεια (αλλά: Ερέτρια) – Θάλεια, Ιφιγένεια κτλ.
-ήθρα: κολυμπήθρα, ξινήθρα κτλ.
-ιά: βαριά, βραδιά κτλ.
-ία (παροξύτονα θηλυκά) : αηδία, ηγεμονία κτλ.
-ια (λήγουσα με καταχρηστικό δίφθογ¬γο) : αρρώστια, περηφάνια κτλ.
-ίδα: επικεφαλίδα, εφημερίδα κτλ.
• Εξαιρούνται: χλαμύδα, σημύδα
-ίλα (αφηρημένα ουσιαστικά) : ανατριχίλα, σαπίλα κτλ
-ισσα (προπαροξύτονα κοινά και κύρ. ονό¬ματα) : γειτόνισσα, Σαμιώτισσα κτλ.
• Εξαιρούνται: Λάρισα, σάρισα
-ίτσα (υποκορ.) : αλοσιδίτσα, κουκλίτσα
• Εξαιρείται: θείτσα
-οια (β’ συνθ.: νους, πνέω, ρέω, πλέω) : άγνοια, διχόνοια, άπνοια, παλίρροια, άπλοια κτλ.
-όνα: αλκυόνα, αμαζόνα, σταγόνα κτλ.
• Εξαιρούνται: αρραβώνα, αχυρώνα, χελώνα κτλ. – Αυλώνα,Σιδώνα κτλ.
-οσύνη: δικαιοσύνη, καλοσύνη.
-ότητα: θερμότητα, απλότητα κτλ.
-ύτητα: βαρύτητα, οξύτητα κτλ.
-ωνία: Βαβυλωνία, Ιαπωνία, Λακωνία κτλ.
• Αλλά: Μακεδονία, Παφλαγονία κτλ.
-ωνιά: παγωνιά, χειμωνιά κτλ
-ωτή  πινακωτή, καλαμωτή κτλ.

γ. Ουδέτερα

-άδικο: γαλατάδικο, σιδεράδικο κτλ
-αιο (προπαροξύτονα) . : τρόπαιο, κεφάλαιο, κτλ
-είο (παροξύτονα που φανερώνουν τόπο) : γραφείο, ιατρείο κτλ.
-ημα: μηχάνημα, επιφώνημα κτλ
-ητό: αγκομαχητό, αναφιλητό, κυνηγητό κτλ.
-ί: νησί, σπαθί κτλ. • Εξαιρείται: οξύ
-ι: καλοκαίρι, θυμάρι, τραγούδι κτλ.
-ίδι: ταξίδι, φίδι κτλ.
• Εξαιρούνται: αντικλείδι, στρείδι – καρύδι, κρεμμύδι, μύδι,
φρύδι – Παλαμήδι
-ιμο. : γράψιμο, ντύσιμο κτλ
-ιο: γέλιο, τετράδιο κτλ. • Εξαιρούνται: απόγειο, ισόγειο, υπόγειο, λύκειο.
-όνι: αηδόνι, τιμόνι κτλ. • Εξαιρούνται: αλώνι, κυδώνι, κωθώνι, παραγώνι.
-ριό καμπαναριό, νοικοκυριό
• Εξαιρείται: μαγειρείο
-τήρι: ξυπνητήρι, πατητήρι κτλ. • Εξαιρούνται: τα με β’ συνθ. το τυρί: κεφαλοτύρι
-τήριο γυμναστήριο, δικαστήριο κτλ.
• Εξαιρούνται: κτίριο, μαρτύριο

Παραγωγικές καταλήξεις Επιθέτων

-αίος: ακμαίος, κεφαλαίος, μοιραίος κτλ. • Εξαιρείται: νέος.
-είος: αστείος, λείος• Εξαιρούνται: γελοίος, κρύος
-ηρός. : δαπανηρός, τολμηρός κτλ.
• Αλλά: αλμυρός, αργυρός, βδελυρός, βλοσυρός, γλαφυρός, ι¬σχυρός, πορφυρός, οχυρός.
-ιδερός: ασπριδερός, μαυριδερός
-ικός: αθλητικός, γνωστικός κτλ. • Αλλά: θηλυκός, λιβυκός – δανεικός, δεκελεικός :
-ιμος δόκιμος, χρήσιμος, νόμιμος • Αλλά τα με β’ συνθ. θυμός, όνομα, σήμα, σχήμα, δήμος, φήμη: εύθυμος, ομώνυμος, διάσημος, άσχημος, απόδημος, πε¬ρίφημος
-ινός: αντικρινός, βορινός κτλ.
• Εξαιρούνται: ελεεινός, κλεινός, ορεινός, σκοτεινός, ταπει¬νός, υγιεινός, φωτεινός.
-ινος: ξύλινος, πέτρινος, μάλλινος κτλ.
-ιός: άγιος, άγριος, τίμιος κτλ.
• Αλλά σε -ειος όσα παράγονται από κύρια ονόματα προ¬σώπων: αβερώφειος, κυκλώπειος, πυθαγόρειος κτλ. και τα: ά¬δειος, αντρίκειος, βόρειος, γυναικείος, επίγειος, ισόγειος, υπό¬γειος, πρόβειος, τέλειος – όμοιος – αλληλέγγυος.
-ισιμος: νηστίσιμος, υπολογίσιμος κτλ. • Αλλά: αρτύσιμος (από ρήμ. β’ συζυγίας) κατοικήσιμος, συζητήσιμος κτλ.
-ίσιος: αρνίσιος, βουνίσιος, παλικαρίσιος κτλ. Αλλά: ετήσιος, ημερή¬σιος, γνήσιος, Ιθακήσιος, Μιλήσιος κτλ.
-λεος: πειναλέος, ρωμαλέος κτλ.
-τέος: διαιρετέος, προακτέος κτλ.
-ωπός: αγριωπός, χαρωπός κτλ.
-ωτός: αγκαθωτός, μεταξωτός κτλ.

Παραγωγικές καταλήξεις ρημάτων

-άβω: ανάβω, ράβω κτλ.
• Εξαιρούνται: απολαύω, παύω, αναπαύω
-άρω: αγκαζάρω, ρετουσάρω, ξαπλάρω κτλ.
-εύω: κλαδεύω κτλ. – ονειρεύομαι κτλ.
• Εξαιρούνται: κλέβω, σέβομαι.
-αίνω: ζεσταίνω κτλ. – φαίνομαι κτλ.
• Εξαιρούνται: δένω, μένω, πλένω.
-έρνω: γέρνω, φέρνω κτλ. • Εξαιρείται: παίρνω.
-ιάζω: αγκαλιάζω κτλ. – βιάζομαι κτλ.
• Εξαιρούνται: αδειάζω, χρειάζομαι, μοιάζω, μονοιάζω, νοι¬άζομαι
-ίζω: αντικρίζω κτλ. – συλλογίζομαι κτλ.
• Εξαιρούνται: μπήζω, μπήγω, πήζω, πρήζω – αναβλύζω, αναβρύζω, γογγύζω, δακρύζω, κατακλύζω, κελαρύζω, ολολύ¬ζω, συγχύζω, σφύζω – δανείζω – αθροίζω.
-λλω αναγγέλλω, αναβάλλω κτλ.
• Εξαιρούνται: θέλω, μέλει, οφείλω.
-ωνω: κλειδώνω, απλώνω κτλ.
-σσω: αναπτύσσω, απαλλάσσω κτλ.
• Εξαιρείται: αρέσω.
-ττω: πλήττω, εισπράττω κτλ.
• Εξαιρούνται: θέτω, κείτομαι
-ίνω : δίνω, κρίνω, γίνομαι, αποκρίνομαι κτλ.
-ήνω: αφήνω, σβήνω, ψήνω κτλ.
-ύνω λύνω, ευκολύνω, αμύνομαι κτλ.
-είνω κλείνω, τείνω κτλ.

Παραγωγικές καταλήξεις επιρρημάτων

-ει: εκεί, παμψηφεί
-η: ακόμη, ειδεμή
-ι: έτσι, πάλι, σταυροπόδι, μαζί κτλ.
-ια: ανάρια, μακριά, πλατιά κτλ.
-ις: μόλις, αποβραδίς, κοντολογίς κτλ.
• Εξαιρούνται και γράφονται με η μερικά σύνθετα με γενι¬κή: απαρχής, εξαρχής, επικεφαλής, επίσης, καταγής, καταμε¬σής.
-υ : αντίκρυ, μεταξύ, πολύ
-ω: γύρω, επάνω κτλ.
-ως: αμέσως, βεβαίως κτλ.
• Εξαιρούνται: εμπρός, εντός, εκτός, (ε)φέτος, τέλος.

Η εξεταστέα ύλη για τις εξετάσεις του Ιουνίου  είναι τα 3/5 της ύλης που διδάχθηκαν οι μαθητές κατά τη διάρκεια της χρονιάς, με την προϋπόθεση ότι αυτή δεν είναι λιγότερη από τη μισή διδακτέα ύλη (διδακτέα είναι η ύλη που προβλέπεται να διδαχθεί από το αναλυτικό πρόγραμμα). Σε κάθε μάθημα τα θέματα πρέπει να είναι τέτοια ώστε να «ελέγχεται η απόδοση πληροφοριακών γνωστικών στοιχείων και να διερευνάται η ικανότητα του μαθητή να επεξεργάζεται δημιουργικά ένα δεδομένο υλικό σχετικό με το αντικείμενο στο οποίο εξετάζεται». Τα θέματα είναι κοινά για όλη την τάξη, ορίζεται δε από επιτροπή που αποτελείται από όλους καθηγητές που δίδαξαν το μάθημα κατά τη διάρκεια της χρονιάς και το διευθυντή του σχολείου. Επιτρέπεται να υπάρχουν χωριστά θέματα για κάποιο τμήμα εάν συντρέχουν ειδικοί λόγοι οι οποίοι πρέπει να τεκμηριωθούν επαρκώς. Ακριβώς τα ίδια ισχύουν και για τις επαναληπτικές εξετάσεις του Σεπτεμβρίου.

Στη συνέχεια ακολουθεί η μορφή του διαγωνίσματος για κάθε μάθημα ξεχωριστά:

Αρχαία Ελληνική Γραμματεία (από μετάφραση)

Δίνεται φωτοτυπημένο απόσπασμα 20-30 στίχων από διδαγμένη ενότητα και οι μαθητές καλούνται να απαντήσουν σε 4 ερωτήσεις:

1^η ερώτηση (4 μονάδες). Αφορά το γραμματειακό είδος και το συγγραφέα του κειμένου (εποχή και έργο του συγγραφέα)

2^η ερώτηση (4 μονάδες). Είναι σχετική με  το περιεχόμενο του κειμένου που εξετάζεται. Μπορεί να αναφέρεται σε κατανόηση φράσεων ή τμήματος του κειμένου, σε διερεύνηση θεμάτων ή προβλημάτων που τίθενται σε αυτό, ή ακόμα σε περιληπτική απόδοση όλου του κειμένου ή μέρους αυτού.

3^η ερώτηση (6 μονάδες). Σχετίζεται με τη δομή του κειμένου και συνήθως θα αναλύεται σε δύο ισοδύναμα υποερωτήματα. Μπορεί να ζητηθεί ο χωρισμός σε μικρότερες ενότητες με κριτήρια αφηγηματικά ή θεματικά, ή απόδοση πλαγιότιτλων, ο εντοπισμός των στοιχείων της αφηγηματικής τεχνικής που χρησιμοποιείται στο συγκεκριμένο κείμενο κλπ.

4^η ερώτηση (6 μονάδες). Αναλύεται σε δύο ισοδύναμα ερωτήματα που αναφέρονται σε χαρακτηρισμούς προσώπων ή στη συγκέντρωση, ταξινόμηση και αξιολόγηση πολιτισμικών στοιχείων που εντοπίζονται στο κείμενο.

Στους μαθητές της γ Γυμνασίου μπορεί να δοθεί και ένα δεύτερο κείμενο που να σχετίζεται με το κυρίως κείμενο και να ζητηθεί να προχωρήσουν σε συγκρίσεις των ιδεών, των στάσεων και των συμπεριφορών που περιγράφονται στα δύο κείμενα. Οι μαθητές αφού μελετήσουν και τα δύο κείμενα συντάσσουν ένα τρίτο δικό τους κείμενο 80-120 λέξεων, το οποίο αξιολογείται τόσο για το περιεχόμενό του, όσο και για τα μορφικά του στοιχεία (ορθογραφία, συντακτικό)

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα (από πρωτότυπο)

Α’ γυμνασίου

Δίνεται φωτοτυπημένο κάποιο διδαγμένο κείμενο χωρίς το εισαγωγικό σημείωμα και τα γλωσσικά σχόλια του βιβλίου και ζητείται να απαντηθούν

i.        Δύο ασκήσεις γραμματικής (2,5 μονάδες η καθεμία)

ii.        Μία άσκηση συντακτικού (2 μονάδες)

iii.        Δύο ασκήσεις λεξιλογικές –σημασιολογικές (2,5 μονάδες η καθεμία)

iv.        Δύο ερωτήσεις κατανόησης οι οποίες θα αναλύονται συνήθως σε δύο υποερωτήματα η καθεμία (4 μονάδες η κάθε ερώτηση)

Β’ γυμνασίου

Δίνεται φωτοτυπημένο κάποιο διδαγμένο κείμενο χωρίς το εισαγωγικό σημείωμα και τα γλωσσικά σχόλια του βιβλίου και ζητείται να απαντηθούν

i.        Δύο ασκήσεις γραμματικής (2,5 μονάδες η καθεμία)

ii.        Μία άσκηση συντακτικού (2,5 μονάδες)

iii.        Δύο ασκήσεις λεξιλογικές –σημασιολογικές (2 μονάδες η καθεμία)

iv.        Τρεις ερωτήσεις περιεχομένου από τις οποίες οι δύο αναφέρονται στην κατανόηση του κειμένου που έχει δοθεί και η μία ζητεί τη σύγκριση του κειμένου αυτού με ένα δεύτερο παράλληλο κείμενο (2 μονάδες η κάθε ερώτηση)

Γ’ Γυμνασίου

Δίνεται φωτοτυπημένο κάποιο διδαγμένο κείμενο χωρίς το εισαγωγικό σημείωμα και τα γλωσσικά σχόλια του βιβλίου, αυτούσιο ή διασκευασμένο και ζητείται:

i.        Μετάφραση 8-10 στίχων του(4 μονάδες)

ii.        Να απαντηθούν δύο ασκήσεις γραμματικής (2 μονάδες η κάθε μία)

iii.        Να απαντηθούν δύο ασκήσεις συντακτικού  (2 μονάδες η κάθε μία)

iv.        Να απαντηθούν δύο λεξιλογικές –σημασιολογικές ασκήσεις (2 μονάδες η καθεμία)

v.        Να απαντηθούν δύο ασκήσεις κατανόησης περιεχομένου από τις οποίες η μία μπορεί να αναφέρεται στη σύγκριση του κειμένου που έχει δοθεί με ένα δεύτερο παράλληλο κείμενο (2 μονάδες η κάθε ερώτηση)

Γλωσσική Διδασκαλία

Δίνεται στους μαθητές ένα κείμενο που μπορεί να είναι φωτοτυπία από το σχολικό βιβλίο, απόσπασμα εφημερίδας ή περιοδικού ή ειδικά διασκευασμένο κείμενο για τις ανάγκες της αξιολόγησης. Το κείμενο αυτό μπορεί να περιέχει σκίτσα ή φωτογραφίες, πρέπει να ανταποκρίνεται στην αντιληπτική ικανότητα των μαθητών της συγκεκριμένης τάξης και να αναφέρεται σε ένα από τους θεματικούς κύκλους που έχουν διδαχθεί. Με βάση το κείμενο που δόθηκε, ζητείται

i.        Να απαντήσουν οι μαθητές σε 4 ερωτήσεις που βαθμολογούνται με 2,5 μονάδες η κάθε μία. Οι ερωτήσεις αυτές αναφέρονται

• Στο περιεχόμενο του κειμένου (αντί για αυτή μπορεί να ζητηθεί η περιληπτική του απόδοση σε 50-80 λέξεις)
• Στην αναγνώριση της οργάνωσης  του κειμένου (σύνδεση προτάσεων, ανάπτυξη παραγράφων κλπ.)
• Στην αναγνώριση της λειτουργίας των διαφόρων μορφών και φαινομένων που έχουν διδαχτεί τα παιδιά και σχετίζονται με τους επικοινωνιακούς στόχους του κειμένου.
• Στην αξιοποίηση του λεξιλογίου του κειμένου (συνώνυμα, αντώνυμα, σημασία λέξεων κλπ.)

ii.        Να συντάξουν οι μαθητές ένα κείμενο 2-3 παραγράφων με θέμα σχετικό με το περιεχόμενο του κειμένου που δόθηκε (10 μονάδες)

Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

Οι μαθητές απαντούν σε 4 ερωτήσεις (5 μονάδες η καθεμία) που αφορούν διδαγμένο πεζό ή ποιητικό κείμενο. Κάθε ερώτηση αναλύεται σε υποερωτήματα από την ίδια θεματική ενότητα. Οι ερωτήσεις αυτές αναφέρονται

• Στο περιεχόμενο του κειμένου ( κατανόηση, ερμηνεία, αποτίμηση φράσεων, περίληψη)
• Στη δομή του κειμένου (μορφοποίηση παραγράφων, αφηγηματικές τεχνικές κλπ.)
• Στη γλωσσική αποτίμηση η οποία χωρίζεται σε δύο υποερωτήματα που αναφέρονται το ένα στα κύρια γνωρίσματα και ιδιοτυπίες της γλώσσας και το άλλο στα σχήματα λόγου
• Στην αξιολογική κρίση του κείμενου η οποία εναλλακτικά μπορεί να αναφέρεται σε χαρακτηρισμούς προσώπων, σχολιασμό αξιών και ιδεών, σύγκριση με άλλα κείμενα του συγγραφέα ή συγγραφέων  που ανήκουν στην ίδια σχολή (μόνο για τη γ΄ γυμνασίου)

• Ιστορία
• Στους μαθητές δίνονται 2 ομάδες ερωτήσεων. Η πρώτη ομάδα (Ομάδα Α) περιλαμβάνει 5 ερωτήσεις και οι μαθητές επιλέγουν και απαντούν σε 3, ενώ η δεύτερη ομάδα (Ομάδα Β) περιλαμβάνει 4 ερωτήσεις και οι μαθητές επιλέγουν και απαντούν σε 2. Όλες οι ερωτήσεις είναι δυνατό να αποτελούνται από 2 υποερωτήματα , είναι δε βαθμολογικά ισοδύναμες

Οι ερωτήσεις της Α ομάδας ελέγχουν τη γνώση της συγκεκριμένης ύλης (εξήγηση όρων, ταξινόμηση και περιγραφή γεγονότων, περιγραφή σχέσεων, περιγραφή ιστορικής πηγής κλπ.) . Οι ερωτήσεις της Ομάδας Β είναι ερωτήσεις κρίσεως και ελέγχουν την ικανότητα των μαθητών να αναλύουν σχέσεις και στοιχεία, να αξιολογούν τη δράση προσώπων, να συνθέτουν ιστορικά δεδομένα. Ειδικά στη γ Γυμνασίου μπορεί να τεθεί μία ερώτηση που να αναφέρεται στη σύγκριση της αντικειμενικής ιστορικής πληροφορίας με την υποκειμενική γνώμη που εκτίθεται σε μία πηγή. Να επισημάνουμε ότι είναι δυνατόν να δοθεί στους μαθητές φωτοτυπημένο ιστορικό υλικό προς επεξεργασία το οποίο ας σημειωθεί ότι δεν είναι υποχρεωτικό να προέρχεται από το βιβλίο

1. Συμπληρώστε τις ακόλουθες προτάσεις με τον κατάλληλο τύπο της οριστικής των ρημάτων που είναι στην παρένθεση:

α) Τοὺς ἀγγέλους τοῦτον ἐγὼ οὐκ………….. (δέχομαι – αορ.)

β) Οὗτοι πρὸς βασιλέως θύραις…………. (τάττομαι – υπερσ.)

γ) Οἱ δὲ πάντα τἀναντία ……………. (πράττω – παρατ.)

δ) Ἡ Ἐπίδαμνος πόλις ἐν τῇ Ἠπείρῳ ………….. (εἰμὶ – ενεστ.)

ε) Τὸ δὲ τεῖχος………….. (εἰμί,- παρατ.) ὕψος εἴκοσι ποδῶν.

στ) Ἄνθρωποι ἀτυχοῦντες ὑπ’ ἐλπίδος……………. (σῴζομαι – παρατ.)

ζ) Τὶ ἐν τῷ πίνακι……………. (γράφω – παρακ.), ὦ παῖδες;

η) Ἐνάρετος καὶ σοφὸς ἦν ὅστις εὖ …………… (παιδεύομαι- ὑπερσ.)

θ) Καὶ οἱ ἔσχατοι……………. (εἰμί- μέλλ.) πρῶτοι.

2.  Συμπληρώστε όσες καταλήξεις λείπουν στις παρακάτω φράσεις:

α) Οὐδεὶς στασιάζει πρὸς τὸν ἀγαθ_ ἀρχ_.

β) Οἱ στρατιῶται οὔτε τοῖς νόμ_ οὔτε τοῖς λόγ_ ἐπείθοντο.

γ) Τοῖς νέ_ τὸ σιγᾶν κρεῖττὸν ἐστι τοῦ λαλεῖν.

δ) Ἐν ταῖς οἴκι._ οἱ ἄνθρωποι ξύλα καίουσιν.

ε) Ὁ γέρων λέγει τῷ παιδ_ τὸ τέλος τοῦ μύθου.

στ) Οἱ Ἀθηναῖοι ἐστράτευσαν μετὰ τῶν συμμάχ_ τοῖς πολεμί_.

ζ) Πλοῦτος ἄνευ συνέσ_ οὐκ ἀσφαλὲς κτῆμα ἐστί.

η) Ἐν τοῖς γνμνασί._ θαυμάζουσι τάς ἀρετὰς τῶν νέων.

θ) Ἐπὶ ταῖς τῆς οἰκίας θύρ_ τοὺς ξένους δέχονται.

ι) Τοὺς πολίτ_ ψυχὴν τῆς πόλ__ νομίζομεν

3. Τοποθετήστε το ρήμα της παρένθεσης σε υποτακτικὴ ενεστώτα ή αορίστου στις παρακάτω προτάσεις:

α) Δέδοικεν μὴ ………….. κακόν τι. (πάσχω)

β) Ἐὰν τὰ χρήματα ……… …, καλῶς ποιήσετε, (δημεύω)

γ) Ἐπειδὰν οὖν ………. …, κρίνατε, (ἀκούω)

δ) Πᾶν πράττουσιν, ἵνα μὴ τοὺς παῖδας αὐτῶν …….. (κολάζω)

ε) Παρασκευάζομεν ναντικόν, ἵνα …….. εἰς Λέσβον. (πέμπω)

στ) Ὅταν ………… , προσήκειν νομίζω τοῦῦθ’ ὑμᾶς σκοπεῖν. (νόμοθετώ)

ζ) Τάς ἀρετὰς ἐπιτηδεύομεν, ἵνα βίον εὐδαίμονα …………..

(διάγω)

η) Ἐπειδάν ἡ στρατεία ………… ., εὐθὺς ἀποπέμψω αὐτόν, (λήγω)

θ) Φροντίζω μὴ κράτιστον ……………. μοὶ σιγᾶν. (εἰμί)

ι) ……………. πρέσβεις πανταχοῦ, ἵνα κοινωνοὺς ἔχητε. (ἐκπέμπω)

4. Συμπληρώστε τα κενά των παρακάτω προτάσεων με την κατάλλη­λη χρήσῃ των λέξεων που είναι σε παρένθεση:

α) Ἐξ ………….. (ὄνυξ) τὸν λέοντα.

β) Κρῖνε τοὺς ἀνθρώπους μὴ ταῖς…………….. (ἐσθής), ἀλλὰ τοῖς ἔργοις.

γ) Ἐκ τῶν πτερῶν γιγνώσκομεν τὸν …………….. (ὄρνις)

δ) Τοῖς…………… (φύλαξ) οὐ προσήκει ὕπνος.

ε) Ἐν τῇ…………… (φάραγξ) πολλοί………….. (ἱέραξ)

διαμένουσιν.

στ) Ἐν τῷ ἕλει τοὺτῳ ἱκανὸς ἀριθμός…………. (κώνωψ) ἐστί.

ζ) Πάρις θαυμάζει τῆς Ἥρας τὸ σχῆμα καὶ τῆς Ἀθηνᾶς τὴν …………….. (ἀσπίς)

η) Ἐπὶ τοῦ τοίχου γράφει λέοντας καί…………… (ἐλέφας).

θ) Περὶ μέσας…………… (νύξ) ἀφίκετο ἡ Πάραλος.

5. Συμπληρώστε τις παρακάτω προτάσεις με τους καταλλήλους τύ­πους της ευκτικής:

α) Ἠγγέλθη δὴ Κῦρος………….. (θνῄσκω – παρακ.)

β) Δεῖ ἡμᾶς βαρέως φέρειν, εἰ χείρους τῶν προγόνων ……….ὄντες. (τυγχάνω – ἐνεστ.)

γ) Οὐδεὶς ἄν…………… ἱκανὸς μηνῦσαι τὴν τοῦ ἀνδρὸς ἄρετὴν. (γίγνομαι – αορ.)

δ) Εἴθε οἱ στρατιῶται εὖ……….. τάς πύλας. (φυλάσσω – μέλλ.)

ε) Οἱ Λακεδαιμόνιοι ἀπεκίναντο ὡς…………….. πρέσβεις. (πέμπω – μέλλ.)

στ) Πῶς ἂν ………….. ὑμεῖς τὴν πόλιν; (σῴζω – ἐνεστ.)

ζ) Ξέρξης ἔπεμπεν κατασκόπους ἰδεῖν τι………….. οἱ Ἐλ­ληνες, (πράττω – ἐνεστ.)

η) …………… ἂν μὲ διδάξαι τὶ ἐστὶ νόμος; (ἔχω – ἐνεστ.)

θ) Εἴ τινα Ἕλληνα ………………., ἢ δούλῳ ἢ ἐλευθέρῳ, πάντας ἀπέκτειναν. (ἐντυγχάνω – ἐνεστ.)

ι) Ῥαδίως ἂν οἰκοῖμεν καὶ οὐδὲν ἂν …………….. κακόν.

(πάσχω – ενεστ.)

6. Συμπληρώστε τις παρακάτω φράσεις με τον κατάλληλο τύπο της λέξης που είναι στην παρένθεση:

α) Πικρὸν νέα ………….. πρεσβύτης ἀνήρ. (γυνή)

β) Χαρακτὴρ …………… ἐκ λόγου γνωρίζεται, (ἀνήρ)

γ) Ἐν τούτῳ τῷ χωρὶῳ μέγα τὸ πλῆθος τῶν……………..ἦν.(ἄνθος)

δ) Χόρτος οὐκ ἐστὶν ἐν τοῖς……………. (λειμών)

ε) Ἐν τοῖς μεγίστοις στρατηγοῖς τὸν …………….καταλέγουσιν. (Περικλῆς)

στ) Οἱ στρατιῶται ὑπέμενον τὰ τοῦ ………….. ψύχη. (χειμών)

ζ) Οἱ Πέρσαι ἐνόμιζον τοὺς………… θεοὺς εἶναι, (ἀστήρ)

7. Συμπληρώστε τα κενὰ των παρακάτω φράσεων μὲ τὸν κατάλληλο τύπο της προστακτικής του ρήματος που είναι στην παρένθεση:

α) ………… ἐγκρατεῖς καὶ μηδὲν ἄγαν πράττετε, (εἰμί- ἐνεστ.)

β) Τό τε σῶμα καὶ τὴν ψνχήν………….. ,ὦ νέοι, ἐπ’ ἀρετήν. (γυμνάζω – αορ.)

γ) Εἴ τις γιγνώσκει τὴν ἀλήθειαν,…………… (λέγω – αορ.)

δ) …………… μηδὲν εἶναι τῶν ἀνθρωπίνων βέβαιον, (νομίζω -ενεστ.)

ε) Μῆτερ τοῦ θεοῦ,……………….μὲ ὑπὸ τὴν σκέπην σου.(φυλάττω, ενεστ.)

στ) Οὓς ὁ θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μή……. (χωρίζω – ἐνεστ.)

ζ) ………….. σεαυτὸν πόνοις ἐκουσίοις. (ἐθίζω – ενεστ.)

η) Μὴ γέλωτα προπεπῆ…………….., ὦ Δημόνικε. (στέργω- ἐνεστ.)

θ) ………….. ὀπίσω μοῦ, Σατανᾶ. (ὑπάγω – ενεστ.)

ι) Τοῦτο ὁ νεανίας…………… (ἀκούω – αορ.)

8. Μετατρέψτε την οριστικὴ σε προστακτικὴ καί διαμορφώστε ανάλο­γα τις παρακάτω φράσεις, όπως στο παράδειγμα:

α) Σῴζει ἡ Ἀθηνᾶ τὴν ἡμετέραν πόλιν. -> Σῳζέτω ἡ Ἀθηνᾶ τὴν ἡμετέραν πόλιν.

β) Ἔγραψαν οἱ παῖδες ἐπιστολήν

γ) Ἔχουσιν οἱ λόγοι μέτρον

δ) Τοὺς φίλους στέργεις

ε) Ἀνοίγετε τάς πύλας.

στ) Τὴν ἐμὴν γνώμην ἤκουσας.

ζ) Εἶ γενναῖος, ὦ φίλε.

η) Μακαρίζουσι τοὺς ἀγαθούς.

θ) Ἐστὶ μέτρον παντὶ πράγματι.

ι) Γέγραφας τραγωδίαν.

ια) Εἰσίν αἱ πράξεις σκιαὶ τῶν λόγων.

ιβ) Φέρουσιν οἱ ὑπήκοοι δασμόν.

ιγ) Μηδένα πρὸ τοῦ τέλους μακαρίζῃς.

ιδ) Τὸ πλήρωμα τῆς ἐκκλησίας σου ἐφύλαξας.

1. ἀγγέλλω, ἤγγελλον, ἀγγελῶ, ἤγγειλα, ἤγγελκα, ἠγγέλκειν· ἀγγέλλομαι, ἠγγελλόμην, ἀγγελοῦμαι & ἀγγελθήσομαι, ἠγγειλάμην & ἠγγέλθην, ἤγγελμαι, ἠγγέλμην
2. ἄγω, ἦγον, ἄξω, (ἦξα &) ἤγαγον (ἀγάγ‑), ἦχα & ἀγήοχα, ἤχειν & ἀγηόχειν· ἄγομαι, ἠγόμην ἄξομαι & ἀχθήσομαι, ἠγαγόμην & ἤχθην, ἦγμαι, ἤγμην
3. αἰνῶ, ᾔνουν, αἰνέσομαι & αἰνέσω, ᾔνεσα, ᾔνεκα, ᾐνέκειν· αἰνοῦμαι, ᾐνούμην, αἰνεθήσομαι, ᾐνέθην, ᾔνημαι, ᾐνήμην
4. αἴρω, ᾖρον, ἀρῶ, ἦρα, ἦρκα, ἤρκειν· αἴρομαι, ᾐρόμην, ἀροῦμαι & ἀρθήσομαι, ἠράμην & ἤρθην, ἦρμαι, ἤρμην
5. αἱρέω-ῶ, ᾕρουν, αἱρήσω, εἷλον (ἑλ-), ᾕρηκα, ᾑρήκειν· αἱροῦμαι, ᾑρούμην, αἱρήσομαι & αἱρεθήσομαι, εἱλόμην & ᾑρέθην, ᾕρημαι, ᾑρήμην [παθητικό του αἱρῶ είναι το ἁλίσκομαι)
6. αἰσθάνομαι, ᾐσθανόμην, αἰσθήσομαι, ᾐσθόμην, ᾔσθημαι, ᾐσθήμην
7. αἰτιάομαι-ῶμαι, ᾐτιώμην, αἰτάσομαι, ᾐτιασάμην & ᾐτιάθην, ᾐτίαμαι, ᾐτιάμην
8. ἀκούω, ἤκουον, ἀκούσομαι, ἤκουσα, ἀκήκοα, ἠκηκόειν· ἀκούομαι, ἠκουόμην, ἀκουσθήσομαι, ἠκουσάμην & ἠκούσθην, ἤκουσμαι, ἠκούσμην
9. ἁλίσκομαι, ἡλισκόμην, ἁλώσομαι, ἑάλων & ἥλων, ἑάλωκα & ἥλωκα, ἡλώκειν
10. ἅπτω, ἧπτον, ἅψω, ἧψα· ἅπτομαι, ἡπτόμην, ἅψομαι & ἁφθήσομαι, ἡψάμην & ἥφθην, ἧμμαι, ἥμμην
11. ἄρχω, ἦρχον, ἄρξω, ἦρξα, ἦρχα, ἤρχειν· ἄρχομαι, ἠρχόμην, ἄρξομαι & ἀρχθήσομαι, ἠρξάμην & ἤρχθην, ἦργμαι, ἤργμην
12. βαίνω, ἔβαινον, βήσομαι, ἔβην, βέβηκα, ἐβεβήκειν· βαίνομαι, ἐβαινόμην, -, ἐβάθην, βέβαμαι, –
13. βάλλω, ἔβαλλον, βαλῶ, ἔβαλον, βέβληκα, ἐβεβλήκειν· βάλλομαι, ἐβαλλόμην, βαλοῦμαι & βληθήσομαι, ἐβαλόμην & ἐβλήθην, βέβλημαι, ἐβεβλήμην
14. βιβάζω, ἐβίβαζον, βιβῶ (=βιβάω), ἐβίβασα· βιβάζομαι, ἐβιβαζόμην, βιβῶμαι, ἐβιβασάμην & ἐβιβάσθην, βεβίβασμαι, ἐβεβιβάσμην
15. βούλομαι, ἐβουλόμην & ἠβουλόμην, βουλήσομαι & βουληθήσομαι, ἐβουλήθην & ἠβουλήθην, βεβούλημαι, ἐβεβουλήμην
16. γηράσκω, ἐγήρασκον, γηράσω & γηράσομαι, ἐγήρασα & ἐγήραν, γεγήρακα, ἐγεγηράκειν
17. γίγνομαι, ἐγιγνόμην, γενήσομαι & γενηθήσομαι, ἐγενόμην & ἐγενήθην, γέγονα & γεγένημαι, ἐγεγόνειν & ἐγεγενήμην
18. γιγνώσκω, ἐγίγνωσκον, γνώσομαι, ἔγνων, ἔγνωκα, ἐγνώκειν· γιγνώσκομαι, ἐγιγνωσκόμην, γνωσθήσομαι, ἐγνώσθην, ἔγνωσμαι, ἐγνώσμην
19. (δείδω), -, δείσομαι, ἔδεισα, δέδοικα & δέδια, ἐδεδοίκειν (& ἐδεδίειν)
20. δεῖ, ἔδει, δεήσει, ἐδέησε
21. διδράσκω, ἐδίδρασκον, δράσομαι, ἔδραν, δέδρακα, ἐδεδράκειν
22. δίδωμι, ἐδίδουν, δώσω, ἔδωκα, δέδωκα, ἐδεδώκειν· δίδομαι, ἐδιδόμην, δώσομαι & δοθήσομαι, ἐδόμην & ἐδόθην, δέδομαι, ἐδεδόμην
23. δύναμαι, ἐδυνάμην, δυνήσομαι & δυνηθήσομαι, ἐδυνησάμην & ἐδυνήθην, δεδύνημαι, ἐδεδυνήμην
24. δύω, ἔδυον, δύσω, ἔδυσα· δύομαι, ἐδυόμην, δύσομαι, ἐδυσάμην & ἔδυν
25. δοκέω-ῶ, ἐδόκουν, δόξω & δοκήσω, ἔδοξα & ἐδόκησα, δεδόκηκα· δοκοῦμαι, ἐδοκούμην, -, ἐδόχθην & ἐδοκήθην, δέδογμαι & δεδόκημαι. Δοκεῖ, ἐδόκει, δόξει, ἔδοξε, δέδοκται, ἐδέδοκτο
26. δράω‑ῶ, ἔδρων, δράσω, ἔδρασα, δέδρακα, ἐδεδράκειν
27. ἐάω-ῶ, εἴων, ἐάσω, εἴασα, εἴακα, εἰάκειν· ἐῶμαι, εἰώμην, ἐάσομαι, εἰάθην, εἴαμαι, εἰάμην
28. ἐγείρω, ἤγειρον, ἐγερῶ, ἤγειρα, ἐγήγερκα· ἐγείρομαι, ἠγειρόμην, -, ἠγρόμην & ἠγέρθην, ἐγήγερμαι & ἐγρήγορα
29. ἔθω (συνηθίζω), -, -, -, εἴωθα (πρκ. με σημασία ενστ.), εἰώθειν (υπρσ. με σημασία πρτ.)
30. εἰμί, ἦν, ἔσομαι, ἐγενόμην & ἐγενήθην, γέγονα & γεγένημαι, ἐγεγόνειν & ἐγεγενήμην
31. εἶμι & ἔρχομαι, ᾖα & ᾔειν, εἶμι, ἦλθον, ἐλήλυθα, ἐληλύθειν
32. ἐλαύνω, ἤλαυνον, ἐλῶ (-ᾶς, -ᾶ…) & ἐλάσω, ἤλασα, ἐλήλακα, ἐληλάκειν· ἐλαύνομαι, ἠλαυνόμην, ἐλάσομαι & ἐλαθήσομαι, ἠλασάμην & ἠλάθην, ἐλήλαμαι, ἐληλάμην.
33. ἕπομαι, εἱπόμην, ἕψομαι, ἑσπόμην, ἠκολούθηκα, ἠκολουθήκειν
34. ἐρά–ῶ, ἤρων, ἐρασθήσομαι, ἠράσμην & ἠράσθην, ἤρασμαι, ἠράσμην
35. ἐργάζομαι, εἰργαζόμην, ἐργάσομαι & ἐργασθήσομαι, εἰργασάμην & εἰργάσθην, εἴργασμαι, εἰργάσμην
36. ἐρωτάω-ῶ, ἠρώτων, ἐρωτήσω & ἐρήσομαι, ἠρώτησα & ἠρόμην (ἐρ‑), ἠρώτηκα, ἠρωτήκειν· ἐρωτῶμαι, ἠρωτώμην, ἐρωτηθήσομαι, ἠρωτήθην, ἠρώτημαι, ἠρωτήμην
37. ἐσθίω, ἤσθιον, ἔδομαι, ἔφαγον, ἐδήδοκα, ἐδηδόκειν· ἐσθίομαι, ἠσθιόμην, -, ἐδεσάμην & ἠδέσθην, ἐδήδεσμαι, ἐδηδέσμην
38. εὕδω, ηὗδον, εὑδήσω, ηὕδησα, εὕδηκα, ηὑδήκειν
39. ἐχθαίρω, ἤχθαιρον, ἐχθαρῶ, ἤχθηρα· ἐχθαίρομαι, ἠχθαιρόμην, ἐχθαροῦμαι, ἠχθηράμην
40. ἔχω*, εἶχον, ἕξω & σχήσω, ἔσχον (σχ‑), ἔσχηκα, ἐσχήκειν· ἔχομαι, εἰχόμην, ἕξομαι & σχήσομαι (& σχεθήσομαι), ἐσχόμην (& ἐσχέθην), ἔσχημαι, ἐσχήμην
41. ζήω-ῶ, ἔζων, βιώσομαι (& ζήσω & ζήσομαι), ἐβίωσα & ἐβίων (& ἔζησα), βεβίωκα (& ἔζηκα), ἐβεβιώκειν
42. ἡγέομαι-οῦμαι, ἡγούμην, ἡγήσομαι, ἡγησάμην & ἡγήθην, ἥγημαι, ἡγήμην
43. ἥκω, ἧκον, ἥξω, ἧξα
44. θνῄσκω, ἔθνησκον, θανοῦμαι, ἔθανον, τέθνηκα, ἐτεθνήκην
45. ἵημι, ἵην, ἥσω, ἧκα, εἷκα, εἵκειν· ἵεμαι, ἱέμην, ἥσομαι & ἑθήσομαι, ἡκάμην & εἵμην & εἵθην, εἷμαι, εἵμην
46. ἱκνέομαι-οῦμαι, ἱκνούμην, ἵξομαι, ἱκόμην, ἷγμαι, ἵγμην
47. ἵστημι, ἵστην, στήσω, ἔστησα, στήσας ἔχω, στήσας εἶχον· ἵσταμαι, ἱστάμην, στήσομαι & σταθήσομαι, ἐστησάμην & ἔστην & ἐστάθην, ἕστηκα, ἑστήκειν & εἱστήκειν
48. ἴσχω, ἶσχον· ἴσχομαι, ἰσχόμην. (Οι υπόλοιποι χρόνοι όπως το ἔχω)
49. καλέω-ῶ, ἐκάλουν, καλῶ (& καλέσω), ἐκάλεσα, κέκληκα, ἐκεκλήκειν· καλοῦμαι, ἐκαλούμην, καλοῦμαι (& καλέσομαι) & κληθήσομαι, ἐκαλεσάμην & ἐκλήθην, κέκλημαι, ἐκεκλήμην, κεκλήσομαι.
50. κεῖμαι, ἐκείμην, κείσομαι
51. κόπτω, ἔκοπτον, κόψω, ἔκοψα, κέκοφα, ἐκεκόφειν· κόπτομαι, ἐκοπτόμην, κόψομαι & κοπήσομαι, ἐκοψάμην & ἐκόπην, κέκομμαι, ἐκεκόμμην
52. κτάομαι-ῶμαι, ἐκτώμην, κτήσομαι & κτηθήσομαι, ἐκτησάμην & ἐκτήθην, κέκτημαι, ἐκεκτήμην, κεκτήσομαι
53. κτείνω, ἔκτεινον, κτενῶ, ἔκτεινα & ἔκτανον, ἔκτονα, ἐκτόνειν. Παθητικό: ἀποθνῄκω
54. λαγχάνω, ἐλάγχανον, λήξομαι, ἔλαχον, εἴληχα (& λέλοχα), εἰλήχειν (& ἐλελόγχειν)· λαγχάνομαι, ἐλαγχανόμην, -, ἐλήχθην, εἴληγμαι, εἰλήγμην
55. λαμβάνω, ἐλάμβανον, λήψομαι, ἔλαβον, εἴληφα, εἰλήφειν· λαμβάνομαι, ἐλαμβανόμην, ληφθήσομαι, ἐλαβόμην & ἐλήφθην, εἴλημμαι, εἰλήμμην
56. λανθάνω, ἐλάνθανον, λήσω, ἔλαθον, λέληθα, ἐλελήθειν· λανθάνομαι, ἐλανθανόμην, λήσομαι & λησθήσομαι, ἐλαθόμην & ἐλήσθην, λέλησμαι, ἐλελήσμην
57. λέγω, ἔλεγον, λέξω & ἐρῶ, ἔλεξα & εἶπα & εἶπον, εἴρηκα, εἰρήκειν· λέγομαι, ἐλεγόμην, λέξομαι & λεχθήσομαι & ῥηθήσομαι, (ἐλεξάμην &) ἐλέχθην & ἐρρήθην & εἰπόμην, εἴρημαι, εἰρήμην
58. λείπω, ἔλειπον, λείψω, ἔλιπον, λέλοιπα, ἐλελοίπειν· λείπομαι, ἐλειπόμην, λείψομαι & λειφθήσομαι, ἐλιπόμην & ἐλείφθην, λέλειμμαι, ἐλελείμμην
59. μάχομαι, ἐμαχόμην, μαχοῦμαι, ἐμαχεσάμην, μεμάχημαι, ἐμεμαχήμην
60. μένω, ἔμενον, μενῶ, ἔμεινα, μεμενηκα, ἐμεμενήκειν
61. μ(ε)ίγνυμι, ἐμ(ε)ίγνυν, μ(ε)ίξω, ἔμ(ε)ιξα· μ(ε)ίγνυμαι, ἐμ(ε)ιγνύμην, μ(ε)ίξομαι & μ(ε)ιχθήσομαι & μιγήσομαι, ἐμ(ε)ιξάμην & ἐμ(ε)ίχθην & ἐμίγην, μέμ(ε)ιγμαι.
62. μιμνῄσκω, ἐμίμνῃσκον, μνήσω, ἔμνησα· μιμνῄσκομαι, ἐμιμνῃσκόμην, μνήσομαι & μνησθήσομαι, ἐμνησάμην & ἐμνήσθην, μέμνημαι, ἐμεμνήμην.
63. οἶδα, ᾔδειν & ᾔδη, εἴσομαι & εἰδήσω, ἔγνων, ἔγνωκα, ἐγνώκειν
64. οἴομαι (& οἶμαι), ᾠόμην (& ᾤμην), οἰήσομαι, ᾠήθην, -, –
65. οἴχομαι, ᾠχόμην, οἰχήσομαι, -, (οἴχωκα & ᾤχηκα & ᾤχημαι & οἴχημαι), (οἰχώκειν & ᾠχήκειν & ᾠχήμην)
66. ὄλλυμι, ὤλλυν, ὀλῶ & ὀλέσω, ὤλεσα, ὀλώλεκα, ὠλωλέκειν· ὄλλυμαι, ὠλλύμην, ὀλοῦμαι, ὠλόμην, ὄλωλα, ὠλώλειν
67. ὄμνυμι & ὀμνύω, ὤμνυν & ὤμνυον, ὀμοῦμαι & ὀμώσω, ὤμοσα, ὀμώμοκα, ὀμωμόκειν· ὄμνυμαι, -, -, ὠμνύσθην & ὠμόθην, ὀμώμοσμαι, –
68. ὁράω-ῶ, ἑώρων, ὄψομαι, εἶδον, ἑώρακα & ἑόρακα & ὄπωπα, ἑωράκειν & ὠπώπειν· ὁρῶμαι, ἑωρώμην, ὀφθήσομαι, (ὠψάμην &) εἰδόμην & ὤφθην, ἑώραμαι & ὦμμαι, ἑωράμην & ὤμμην
69. ὁρμάω-ῶ, ὥρμων, ὁρμήσω, ὥρμησα, ὥρμηκα, ὡρμήκειν
70. ὁρμέω-ῶ, ὥρμουν, ὁρμήσω, ὥρμησα, ὥρμηκα, ὡρμήκειν
71. παρανομέω-ῶ, παρενόμουν, παρανομήσω, παρενόμησα, παρανενόμηκα, παρενενομήκειν· παρανομοῦμαι, παρενομούμην, -, παρενομήθην, παρανενόμημαι, παρενενομήμην.
72. πάσχω, ἔπασχον, πείσομαι, ἔπαθον, πέπονθα, ἐπεπόνθειν
73. πειράω-ῶ, ἐπείρων, πειράσω, ἐπείρασα, πεπείρακα, ἐπεπειράκειν· πειρῶμαι, ἐπειρώμην, πειράσομαι & πειραθήσομαι, ἐπειρασάμην & ἐπειράθην, πεπείραμαι, ἐπεπειράμην
74. πείθω, ἔπειθον, πείσω, ἔπεισα & ἔπιθον, πέπεικα, -· πείθομαι, ἐπειθόμην, πείσομαι & πεισθήσομαι, ἐπιθόμην & ἐπείσθην, πέπεισμαι & πέποιθα, –
75. πέμπω, ἔπεμπον, πέμψω, ἔπεμψα, πέπομφα, ἐπεπόμφην· πέμπομαι, ἐπεμπόμην, πέμψομαι & πεμφθήσομαι, ἐπεμψάμην & ἐπέμφθην, πέπεμμαι, ἐπεπέμμην
76. πίπτω, ἔπιπτον, πεσοῦμαι, ἔπεσον, πέπτωκα, ἐπεπτώκειν
77. πλέω, ἔπλεον, πλεύσομαι & πλευσοῦμαι, ἔπλευσα, πέπλευκα, ἐπεπλεύκειν· πλέομαι, ἐπλεόμην, πλευσθήσομαι, ἐπλεύσθην, πέπλευσμαι, ἐπεπλεύσμην
78. ποιέω-ῶ, ἐποίουν, ποιήσω, ἐποίησα, πεποίηκα, ἐπεποιήκειν· ποιοῦμαι, ἐποιούμην, ποιήσομαι & ποιηθήσομαι, ἐποιησάμην & ἐποιήθην, πεποίημαι, ἐπεποιήμην
79. πράττω, ἔπραττον, πράξω, ἔπραξα, πέπραχα, ἐπεπράχειν· πράττομαι, ἐπραττόμην, πράξομαι & πραχθήσομαι, ἐπραξάμην & ἐπράχθην, πέπραγμαι, ἐπεπράγμην
80. πυνθάνομαι (πληροφορούμαι, εξετάζω, ζητώ να μάθω), ἐπυνθανόμην, πεύσομαι & πευσοῦμαι, ἐπυθόμην, πέπυσμαι, ἐπεπύσμην
81. ῥέω, ἔρρεον, ῥεύσομαι & ῥυήσομαι, ἐρρύην
82. σβέννυμι & σβεννύω, ἐσβένυν & ἐσβέννυον, σβέσω, ἔσβεσα, ἔσβηκα· σβέννυμαι, ἐσβεννύμην, σβήσομαι & σβεσθήσομαι, ἐσβέσθην & ἔσβην, ἔσβεσμαι
83. σημαίνω, ἐσήμαινον, σημανῶ, ἐσήμηνα, σεσήμαγκα· σημαίνομαι, ἐσημαινόμην, σημανοῦμαι & σημανθήσομαι, ἐσημηνάμην & ἐσημάνθην, σεσήμασμαι, ἐσεσημάσμην
84. σκεδάννυμι, ἐσκεδάννυν & ἐσκεδάννυον, σκεδῶ & σκεδάσω, ἐσκέδασα· σκεδάννυμαι, ἐσκεδαννύμην, σκεδασθήσομαι, ἐσκεδασάμην & ἐσκεδάσθην, ἐσκέδασμαι, ἐσκεδάσμην
85. σκοπέω-ῶ, ἐσκόπουν, σκοπήσω, ἐσκόπησα· σκοποῦμαι, ἐσκοπούμην, σκέψομαι, ἐσκεψάμην & ἐσκέφθην, ἔσκεμμαι, ἐσκέμμην
86. σπένδω, ἔσπενδον, σπείσω, ἔσπεισα· σπένδομαι, ἐσπενδόμην, σπείσομαι, ἐσπεισάμην, ἔσπεισμαι, ἐσπείσμην
87. συλλέγω, συνέλεγον, συλλέξω, συνέλεξα, συνείλοχα, συνειλόχειν· συλλέγομαι, συνελεγόμην, συλλέξομαι & συλλεχθήσομαι, συνελεξάμην & συνελέχθην & συνελέγην, συνείλεγμαι, συνειλέγμην
88. τάσσω, ἔτασσον, τάξω, ἔταξα, τέταχα, ἐτετάχειν· τάσσομαι, ἐτασσόμην, τάξομαι & ταχθήσομαι, ἐταξάμην & ἐτάχθην, τέταγμαι, ἐτετάγμην
89. τελέω-ῶ, ἐτέλουν, τελῶ, ἐτέλεσα, τετέλεκα, ἐτετελέκειν· τελοῦμαι, ἐτελούμην, τελοῦμαι & τελεσθήσομαι, ἐτελεσάμην & ἐτελέσθην, τετέλεσμαι, ἐτετελέσμην
90. τίθημι, ἐτίθην, θήσω, ἔθηκα, τέθηκα, ἐτεθήκειν· τίθεμαι, ἐτιθέμην, θήσομαι & τεθήσομαι, ἐθέμην & ἐτέθην, τέθημαι & κεῖμαι, ἐτεθήμην & ἐκείμην
91. τρέπω, ἔτρεπον, τρέψω, ἔτρεψα & ἔτραπον, τέτροφα & τέτραφα, ἐτετρόφειν & ἐτετράφειν· τρέπομαι, ἐτρεπόμην, τρέψομαι & τρεφθήσομαι & τραπήσομαι, ἐτρεψάμην & ἐτραπόμην & ἐτρέφθην & ἐτράπην, τέτραμμαι, ἐτετράμμην
92. τρέχω & θέω, ἔτρεχον, δραμοῦμαι, ἔδραμον, δεδράμηκα
93. φαίνω, ἔφαινον, φανῶ, ἔφηνα, πέφαγκα, (ἐπεφάγκειν)· φαίνομαι, ἐφαινόμην, φανοῦμαι & φανήσομαι & φανθήσομαι, ἐφηνάμην & ἐφάνην & ἐφάνθην, πέφασμαι & πέφηνα, (ἐπεφάσμην & ἐπεφήνην)
94. φέρω, ἔφερον, οἴσω, ἤνεγκον, ἐνήνοχα, ἐνηνόχειν· φέρομαι, ἐφερόμην, οἴσομαι & ἐνεχθήσομαι, (ἠνεγκάμην &) ἠνεγκόμην & ἠνέχθην, ἐνήνεγμαι, ἐνηνέγμην
95. φεύγω, ἔφευγον, φεύξομαι & φευξοῦμαι, ἔφυγον, πέφευγα, ἐπεφεύγειν
96. φημί, ἔφην, φήσω, ἔφησα, εἴρηκα, εἰρήκειν
97. φθάνω, ἔφθανον, φθήσομαι & φθάσω, ἔφθασα & ἔφθην, ἔφθακα, ἐφθάκειν
98. φθείρω, ἔφθειρον, φθερῶ, ἔφθειρα, ἔφθαρκα, ἐφθάρκειν· φθείρομαι, ἐφθειρόμην, φθεροῦμαι & φθαρήσομαι, ἐφθάρην, ἔφθαρμαι & ἔφθορα, ἐφθάρμην & ἐφθόρειν
99. φύω, ἔφυον, φύσω, ἔφυσα· φύομαι, ἐφυόμην, φύσομαι, ἔφυν, πέφυκα, ἐπεφύκειν
100. χρή, (ἐ)χρῆν, χρῆσται
101. χρήομαι-ῶμαι, ἐχρώμην, χρήσομαι, ἐχρησάμην & ἐχρήσθην, κέχρημαι, ἐκεχρήμην, κεχρήσομαι
102. ψηφίζω, ἐψήφιζον, ψηφιῶ, ἐψήφισα, ἐψήφικα, ἐψηφίκειν· ψηφίζομαι, ἐψηφιζόμην, ψηφιοῦμαι & ψηφισθήσομαι, ἐψηφισάμην & ἐψηφίσθην, ἐψήφισμαι, ἐψηφίσμην
103. ὠνοῦμαι, ἐωνούμην, ὠνήσομαι & ὠνηθήσομαι, ἐπριάμην & ἐωνήθην, ἐώνημαι, ἐωνήμην

1. Όταν έχουμε σύνθετη προστακτική ο τόνος ανεβαίνει εφ’ όσον το επιτρέπει η λήγουσα, (με λήγουσα μακρόχρονη (η, ω, ου, ει) απαγορεύεται να τονιστεί η παραλήγουσα –ΑΝΤΙΘΕΤΑ με λήγουσα βραχύχρονη (-ε, -ον, -αι, θι) η προπαραλήγουσα πρέπει να τονιστεί)

ΠΡΟΣΟΧΗ στην τελευταία συλλαβή της πρόθεσης!

(ρ) φέρε – σύμφερε

(ρ) βάλε -παράβαλε

(ρ) δός -παράδος – ἔκδος

(ρ) λαβέ à κατάλαβε, όχι καταλάβε,

όχι καταλαβέ

(ρ) γενοῦ – παραγενοῦ

(ρ) ποίει -παραποίει

(ρ) ἔς -ἄφες

(ρ) ἔνεγκε -εἰσένεγκε

2. όταν έχουμε μονοσύλλαβη προστακτική μέσης φωνής, τότε με μονοσύλλαβη πρόθεση ο τόνος μένει εκεί που είναι ενώ με δισύλλαβη πρόθεση ο τόνος ανεβαίνει στην τελευταία συλλαβή πρόθεσης

Θοῦ (προστ. Β’ αορ. Τίθεμαι)

Θοῦ   –  συν θοῦ       –    παρά θου

Θοῦ – τίθεμαι

Δοῦ -δίδομαι

Σχοῦ – έχομαι

Σποῦ – έπομαι

Τονισμός της προστακτικής, σύνθετης με προθέσεις

α) όταν η προστακτική ενός ρήματος είναι σύνθετη με πρόθεση, τότε ανεβάζει τον τόνο στην τελευταία συλλαβή της πρόθεσης, εφόσον το επιτρέπει η λήγουσα (όταν η λήγουσα είναι μακρόχρονη, η προπαραλήγουσα δεν τονίζεται)

πχ        λαβέ -παράλαβε, ἰδέ -κάτιδε, ἐλθέ – ἄπελθε, λυσαι – διάλυσαι,

δός à ἀπόδος, θές – σύνθες, ἕς – ἄφες

Σημ. Τέλος στην σύνθετη προστακτική ανεβαίνει ο τόνος, όταν η κατάληξη του ρήματος είναι: -ε, -σον, -σαι, -αι, -θι (γνῶθι, στῆθι, ἲθι, ἲσθι)

Αλλά

γενοῦ-παραγενοῦ                                ο τόνος δεν μπορεί να ανέβει γιατί

τίθει – συντίθει                                                          δεν το επιτρέπει η λήγουσα

δίδου – προσδίδου

β) Όταν η προστακτική είναι μονοσύλλαβη μέσης φωνής (σχοῦ, δοῦ, θοῦ, σποῦ, οὖ) τότε ανεβάζει τον τόνο μόνον εφόσον είναι σύνθετη με δισύλλαβη πρόθεση όταν είναι σύνθετη με πρόθεση μονοσύλλαβη ή δισύλλαβη που έπαθε έκθλιψη, τότε διατηρεί τον τόνο στη λήγουσα.

Πχ       σχοῦ – παράσχου -προσχοῦ

θοῦ -ἐπίθου -συνθοῦ

δοῦ -ἀπόδου – προσδοῦ

σποῦ – ἐπίσπου – συσποῦ

Ασκήσεις

Να γραφεί το β’ ενικό προστακτικής αορίστου των ρημάτων:

ἐνέβαλον, διεῖδον, ἀφεῖλον, συνεθέμην, προσέθηκα, παρέδωκα, παρεδόμην, προσέσχον, ἀπέστην, συνεστησάμην, ἀπεφηνάμην, συνεγενόμην, ἐνέλιπον, ἐνέμεινα, διησθόμην, συνίστημι, συνέγραψα, συνεφώνησα, ἐξέλεξα, ἐπεσκεύασα, ἐνεχείρισα, εἰσήνεγκον.

ΠΑΛΙΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

Κέντρο και άξονας αυτών των μεθόδων διδασκαλίας είναι ο δάσκαλος.
Αυτός είναι η αυθεντία μέσα στην τάξη που καθοδηγεί και προσφέρει.
Γι΄αυτό οι μέθοδοι αυτές ονομάζονται Δασκαλοκεντρικές. Θεμελιώδης
αρχή αυτών των μεθόδων είναι «η προσαρμογή του μαθητή στο ρυθμό και
στο τρόπο σκέψης που έχει προκαθορίσει ο δάσκαλος.»
Ø Τα βασικά χαρακτηριστικά των μεθόδων αυτών είναι:
Ο απόλυτος προγραμματισμός και η λογικοποίηση. Ο προγραμματισμός
γίνεται με τέτοιο τρόπο, ώστε να μην μπορεί να υπεισέλθει η ενεργός
συμμετοχή του μαθητή που θα είχε ως συνέπεια την εκτροπή από την
καθορισμένη πορεία.
Η επανάληψη
Η απομνημόνευση Η προσφορά όσο το δυνατόν περισσοτέρων γνώσεων.
Ø Η μαθησιακή διαδικασία είναι αποτελεσματική στο βαθμό που οργανώνεται
συστηματικά με βάση τα πορίσματα της ψυχολογίας, τις ειδικές απαιτήσεις
του γνωστικού αντικειμένου και τις ανάγκες των παιδιών στα οποία
απευθύνεται. Η πορεία και η τεχνική της μεθόδου διδασκαλίας ακολουθεί
ένα σύνολο αρχών, που είναι συνεπείς σε μια φιλοσοφία ή θεωρία και
δεδομένου ότι δεν υπάρχει μια γενικά αποδεκτή θεωρία μάθησης, είναι
φυσικό να υπάρχουν διαφορές και στο επίπεδο της διδακτικής μεθοδολογίας.

• ΕΡΒΑΡΤΙΑΝΗ ΜΕΘΟΔΟΣ(J.F. HERBART)
1. Προετοιμασία των μαθητών για να δεχθούν τη νέα γνώση π.χ. με
ανάκληση σχετικών γνώσεων
2. Παρουσίαση και εξήγηση της νέας ενότητας
3. Σύνδεση με τα προηγούμενα
4. Γενίκευση συμπεράσματα
5. Εφαρμογή η νέα γνώση δοκιμάζεται στη πράξη

Τριμερής διδασκαλία
• Χρησιμοποιήθηκε πολύ στην Ελλάδα και ακόμη και σήμερα έχει οπαδούς. Δεν
είναι απόλυτα δασκαλοκεντρική γιατί επιτρέπει και σχετική συμμετοχή του
μαθητή στη διαδικασία της διδασκαλίας. Η τεχνική της είναι πάντα η ίδια και για τη
διδασκαλία οποιουδήποτε μαθήματος ακολουθούνται τρία στάδια: Παρουσίαση,
επεξεργασία, έκφραση.
• Παρουσίαση
Σύνδεση με τα προηγούμενα, παρουσίαση της νέας ενότητας ως συνέχεια της
προηγούμενης.
• Επεξεργασία
Το πιο εκτεταμένο στάδιο και απαιτεί το μεγαλύτερο μέρος της διδακτική ώρας.
Γίνεται η ανάλυση και η διερεύνηση των επιμέρους στοιχείων της νέας ύλης. Ο
δάσκαλος ακολουθεί την πορεία που χάραξε. Οι μαθητές εκφράζουν την γνώμη
τους αλλά η συμμετοχή τους είναι κατευθυνόμενη από το δάσκαλο, ο οποίος
αποτελεί τον κύριο παράγοντα της διαδιακσίας.
• Έκφραση
Ανακεφαλαίωση ώστε να δοθεί πλήρης εικόνα των όσων διδάχθηκαν. Δίνονται
παραδείγματα εφαρμογές για να εμπεδώσουν οι μαθητές τα όσα έμαθαν και να γίνουν γενικεύσεις

ΜΑΘΗΤΟΚΕΝΤΡΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ
• Βασική αρχή των νέων μεθόδων είναι «η απόλυτη κα συνειδητή
συμμετοχή του μαθητή σε όλη τη διαδικασία της μάθησης»
• Η φιλοσοφία των μεθόδων είναι ότι σε κάθε διδασκαλία πρέπει να
λαμβάνεται υπόψη:
Ø Τι πρέπει να να μαθαίνει ο μαθητής
Ø Τι ενδιαφέρεται να μάθει ο μαθητής
Ø Τι μπορεί να μαθαίνει ο μαθητής
Ø Πως και πότε πρέπει να το μαθαίνει
• Ο δάσκαλος Παρακολουθεί την δραστηριότητα των μαθητών και τους
καθοδηγεί μόνο αν το ζητήσουν.Τους ενθαρρύνει να εκφράζουν τις
απόψεις τους, να παίρνουν μέρος σε συζήτηση, δίνει τη δυνατότητα να
επιλέξουν το πλάνο εργασίας.
• Ο μαθητής Συμμετέχει ενεργά σε όλη τη διαδικασία της διδασκαλίας.
• Η διδασκαλία Έχει ως σκοπό να προσφέρει στον μαθητή τις
απαραίτητες γνώσεις και να τον μάθει να επεκτείνει και να γενικεύει τις γνώσεις μόνος του

Μέθοδος DEWEY (Learning by doing)
Ένθερμος υποστηρικτής του παιδοκεντρικού συστήματος της μάθησης, θεωρείται
εισηγητής της βιωματικής μεθόδου, όπου η ενεργητική συμμετοχή του μαθητή
βρίσκεται σε πρώτο πλάνο. Η τεχνική που προτείνει ακολουθεί τα εξής βήματα:
1. Εμπειρία έλεγχος των προηγουμένων εμπειριών
2. Σύνδεση προσφέρονται οι καλύτερες εμπειρίες, ώστε να καλυφθούν τα κενά
και να επέλθει σύνδεση με τα προηγούμενα
3. Ταξινόμηση Προσδιορίζονται και ταξινομούνται ιεραρχικά τα στοιχεία της
νέας ενότητας
4. Σχεδιασμός της διδακτική πορείας και εκτέλεση με βάση το προηγούμενο
στάδιο
5. Επαλήθευση ελέγχεται η νέα γνώση με βάση τις προηγούμενες εμπειρίες
6. Αξιολόγηση της μαθησιακής διαδικασίας
Σε όλα τα στάδια επιμένει στη ενεργό συμμετοχή του μαθητή και όχι στη μετάδοση
γνώσεων, αποθήκευση γνώσεων. Η διδασκαλία είναι συμμετοχική και λαμβάνει
υπόψη την αλληλεπίδραση των παιδιών μεταξύ τους, με το δάσκαλο και με το αναλυτικό πρόγραμμα

Τo μοντέλο Gagne
• Θεωρεί ότι η διδασκαλία είναι μια διαδικασία που καθοδηγείται
μεθοδικά αλλά διακριτικά και βασίζεται σε μια ιεραρχημένη ανάλυση
του τελικού στόχου σε απλούστερους. Ο σχεδιασμός του μαθήματος
που προτείνει είναι ενδεικτικός και όχι υποχρεωτικός.
• Φάση 1η Διερεύνηση σκοπός να πληροφορηθεί ο εκπαιδευτικός για
τις προηγούμενες γνώσεις των μαθητών και ν αντιληφθούν οι μαθητές
το θέμα και την κατεύθυνση της μάθησης.
• Φάση 2η Κατευθυνόμενη εργασία ο εκπαιδευτικός προσφέρει μικρές
ασκήσεις που σκοπό έχουν να προκαλέσουν ειδικές απαντήσεις που
οδηγούν στο στόχο.
• Φάση 3η Έκφραση οι μαθητές εκφράζουν και ανταλλάσσουν τις
απόψεις τους.
• Φάση 4η Ελεύθερη εργασία οι μαθητές αναλαμβάνουν πιο
πολύπλοκες εργασίες. Αποκτούν εμπειρίες στην προσπάθειά τους να
βρουν το δικό τους τρόπο λύσης και ανακαλύπτουν σχέσεις ανάμεσα
στα αντικείμενα μελέτης.
• Φάση 5η Ολοκλήρωση οι μαθητές συνοψίζουν τι έχουν μάθει

ΣΥΜΜΕΤΟΧΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ
• Ο κύριος άξονας των μεθόδων αυτών είναι η συνεργασία των
μαθητών με το δάσκαλο και των μαθητών μεταξύ τους.
Ø Ο δάσκαλος δεν τηρεί μια αυστηρά οργανωμένη διδασκαλία με
προκαθορισμένη πορεία και ρυθμό. Δεν είναι όμως απλός θεατής της
μαθησιακής διαδικασίας. Συνεργάζεται με τους μαθητές,
καθοδηγώντας τους όταν κρίνει ότι είναι απαραίτητο ή ότν το
ζητήσουν οι ίδιοι. Στις συμμετοχικές μεθόδους υπάρχει ισορροπία
μεταξύ της παρέμβασης του δασκάλου και της ελεύθερης συμμετοχής
των μαθητών.
Ø Ο μαθητής με τη διαδικασία που ακολουθείται, δεν αποκτά μόνο
γνώσεις, αλλά αναπτύσσει και ικανότητες που του επιτρέπουν να
ερευνά στηριζόμενος στις δυνάμεις του. Συνεργάζεται με τους
συμμαθητές του και το δάσκαλο.
Ø Η διδασκαλία δεν αποβλέπει μόνο στη μετάδοση γνώσεων, αλλά
στην ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας του μαθητή.

ΜΟΝΤΕΛΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ
Ø Μοντέλο διδασκαλίας είναι μία σχηματοποιημένη απόδοση της
διδακτικής διαδικασίας.
• Κατατάσσονται σε τέσσερις κατηγορίες
1. Μοντέλα επεξεργασίας πληροφοριών
Κατατάσσονται αναφορικά με το ποιος είναι ο κύριος παράγοντας της
διδακτικής διαδικασίας:
a) Δασκαλοκεντρικά μοντέλα
b) Μαθητοκεντρικά μοντέλα
c) Αλληλεπίδρασης δασκάλου-μαθητών
Επίσης κατατάσσονται σχετικά με τη σταθερότητα των όρων του μοντέλου
Σε σταθερά μοντέλα και Ασταθή
Σταθερά μοντέλα: η πορεία διδασκαλίας έχει σχεδιασθεί και οι πιθανές
παρεκκλίσεις έχουν προβλεφθεί από τους σχεδιαστές
Ασταθή μοντέλα, στα οποία πρέπει να ληφθούν υπόψη οι απρόβλεπτοι
όροι της διδασκαλίας

1. Μοντέλα ανάπτυξης προσωπικών χαρακτηριστικών
2. Μοντέλα ανάπτυξης κοινωνικών δεξιοτήτων
3. Μοντέλα ανάπτυξης αγωγής συμπεριφοράς

Πανελλαδική έρευνα του Π.Ι. για τη γλωσσική επάρκεια των μαθητών Γυμνασίου και Ε και ΣΤ Δημοτικού.