Εισαγωγή

Το θέμα έχει μελετηθεί και αναλυθεί από ειδικούς επιστήμονες. Το
αναλυτικό πρόγραμμα – επίσημο και κρυφό – διατρέχεται από τα
στερεότυπα που χαρακτηρίζουν τη γενικότερη αντίληψη της κοινωνίας
για το ρόλο των δύο φύλων. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να ήταν
διαφορετικά;
Έτσι μια κριτική ματιά στα λογοτεχνικά κείμενα που διδάσκονται στη
Μέση Εκπαίδευση θα αποδείκνυε το αυτονόητο. Δεν υπάρχει καμιά
πολιτική σχετικά με το θέμα, ούτε καν προσπάθεια να εφαρμοστούν
κάποιες από τις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως η αρχή της
διάστασης του φύλου.
Ότι απομένει είναι οι κατά καιρούς μεμονωμένες φωνές που
επαναφέρουν το θέμα ή αποσπασματικές προσπάθειες για να ανοίξει
έστω μια συζήτηση, ιδιαίτερα ανάμεσα στους φορείς που έχουν την
ευθύνη για τους χειρισμούς και τις αποφάσεις.
Η επιλογή των κειμένων που διδάσκονται οι μαθητές και οι μαθήτριες
γίνεται κατά καιρούς από επιτροπές του Υπουργείου Παιδείας και
Πολιτισμού, στις οποίες εκτός από τους αξιωματούχους του Υπουργείου,
συμμετέχουν και εκπρόσωποι της Οργάνωσης των Καθηγητών
(Ο.Ε.Λ.Μ.Ε.Κ.) και εκλεγμένοι εκπαιδευτικοί στο Σύνδεσμο των
Φιλολόγων (Σ.Ε.Κ.Φ.). Το υλικό με βάση το οποίο γίνεται η επιλογή
είναι τα βιβλία του Ο.Ε.Δ.Β. που έρχονται από την Ελλάδα και τα βιβλία
που εκδίδονται από την Υ.Α.Π. τα οποία κυρίως καλύπτουν τη
λογοτεχνική παραγωγή της Κύπρου.
Στόχος της σύντομης μελέτης που ακολουθεί είναι η κριτική ανάλυση
των κειμένων της πεζογραφίας που διδάσκονται υποχρεωτικά όλοι οι
τελειόφοιτοι στο δημόσιο σχολείο και στα οποία εξετάζονται στις
Παγκύπριες Εξετάσεις και ο σχολιασμός των αντιλήψεων που
προβάλλουν για το ρόλο των δύο φύλων. Πιο συγκεκριμένα, ο
εντοπισμός του κρυφού αναλυτικού προγράμματος στο επίσημο και
διαπιστώσεις για τις αλλαγές που πρέπει να γίνουν, όταν η Πολιτεία
αποφασίσει σοβαρά ότι θα ασχοληθεί και με το συγκεκριμένο θέμα.
Τα κείμενα που εξετάζονται είναι τέσσερα διηγήματα: Το ψαράκι της
γυάλας του Μάριου Χάκκα, Σοροκάδα του Νίκου Κάσδαγλη, Ο
πορτοκαλόκηπος του Γιώργου Φιλίππου Πιερίδη, +13 – 12 – 43 του
Γιώργου Ιωάννου και ένα απόσπασμα από το μυθιστόρημα του Στρατή
Τσίρκα Αριάγνη.
Η πρώτη παρατήρηση για την παντελή απουσία γυναίκας λογοτέχνιδας
στα πέντε πεζά κείμενα, αλλά και στα δώδεκα ποιητικά, σημειώνεται
εισαγωγικά αφού, εκτός από πασιφανής, τεκμηριώνει σε μεγάλο βαθμό
την εικόνα των δύο φύλων που αναμένει κάποιος να εντοπίσει στα υπό
εξέταση κείμενα.

ΚΕΙΜΕΝΟ ΠΡΩΤΟ : Το ψαράκι της γυάλας, του Μάριου Χάκκα , Σελ.
307-311
Το πιο πάνω διήγημα είναι ένα κατεξοχήν πολιτικό κείμενο για τη
φθίνουσα πορεία ενός άντρα-αγωνιστή που σταδιακά θα εγκαταλείψει
τους κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες και θα συμβιβαστεί στη
θαλπωρή του σπιτιού του. Ο συγγραφέας είναι ιδιαίτερα σκληρός με τον
ήρωα, αφού εγκαταλείπει την κοινωνική δράση με πρόσχημα το ψαράκι
που είχε στο σπίτι του.
Ένα τέτοιο κείμενο θα έλεγε κανείς ότι εκ προοιμίου είναι απαγορευτικό
για οποιαδήποτε γυναικεία παρουσία. Η πολιτική, χώρος κατεξοχήν
ανδρικός, επιτάσσει την ανδρική δράση ως δρώντος υποκειμένου της
ιστορίας – με όλες τις σημασίες της λέξης – και επιβάλλει την
οποιαδήποτε αναφορά στη γυναίκα ως μέρους του ανδρικού κόσμου,
κυρίως μάλιστα ως δύναμης που ενδεχομένως «αποανδροποιεί» τον
άνδρα, αφού θα τον απομακρύνει από τους μεγάλους στόχους του.
Έτσι οι αναφορές στη γυναίκα και το ρόλο της γίνονται έμμεσα στη
σελίδα 308 με τη φράση «Ο γάμος σε δένει με τούτον τον κόσμο,
ευθύνες, παιδιά….» και άμεσα στη σελίδα 310: « Αυτόν θα τον περίμενε
ίσως μια γυναίκα με τα νυχτικά…». Η μόνη μάλιστα πραγματική
γυναικεία παρουσία για την οποία γίνεται λόγος είναι μια μακρινή
εξαδέλφη, στης οποίας το σπίτι καταφεύγει για λίγο – για να
συνομιλήσει όμως με το σύζυγό της, αφού θέματα της συζήτησης είναι
οι πολιτικές εξελίξεις και οι ποδοσφαιρικοί αγώνες της ερχόμενης
Κυριακής.
Η αγωνία, λοιπόν, του συγγραφέα για τον ήρωα-άνδρα, που προδίδει
ουσιαστικά τα πιστεύω του και τις μάχες που είχε δώσει στο παρελθόν,
είναι καταλυτική για οποιαδήποτε αναφορά σε γυναίκες-συναγωνίστριες
ή έστω συνοδοιπόρους. Η ιστορική πραγματικότητα όμως όσον αφορά
τις δεκαετίες 1950 και 1960, ιστορικό χρόνο του διηγήματος,
καταγράφει χιλιάδες γυναικείες παρουσίες στις κινητοποιήσεις, τις
φυλακές, τους τόπους εξορίας. Τα υποκείμενα όμως της Ιστορίας
καταγράφουν τα γεγονότα από τη δική τους οπτική γωνία και τα
υποκείμενα της Εξουσίας, ανεξαρτήτως φύλου, διαιωνίζουν και
αναπαράγουν τις κυρίαρχες λογικές.

ΚΕΙΜΕΝΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: Σοροκάδα, του Νίκου Κάσδαγλη, σελ. 299-301
Στο σύντομο αυτό διήγημα ο συγγραφέας αφηγείται ένα περιστατικό στο
νησί της Ρόδου, όπου ο δυνατός νοτιοανατολικός άνεμος, που φυσάει με
δύναμη οχτώ μποφόρ, προκαλεί καταστροφές στα πλεούμενα που δένουν
στο λιμάνι χωρίς προφυλάξεις. Ένα από αυτά που αψήφησαν τη δύναμη
της φύσης, αφού βασίστηκε στη δύναμη της μηχανής, ένα αμερικανικό
πολεμικό πλοίο, ναυάγησε τελικά για να επιβεβαιωθεί, σύμφωνα με τους
επιμελητές του βιβλίου, το πανάρχαιο σχήμα «ύβρις – τίσις».
Η ιστορία απλή, η έκφραση λιτή και η προσπάθεια για εφαρμογή της
διάστασης του φύλου δύσκολη. Τα πρόσωπα του διηγήματος, όπως είναι
αναμενόμενο, είναι αποκλειστικά άνδρες ναυτικοί, ο καπετάνιος, ο
λιμενάρχης, οι ναύτες του καταδρομικού και ο αφηγητής που έχει τη
δυνατότητα να κολυμπάει πίσω από το μόλο.
Παρ’ όλα αυτά, δύο παράγραφοι στη σελίδα 299 αφιερώνονται σε
γυναικεία πρόσωπα « Οι γυναίκες των αξιωματικών είχανε φτάσει απ’
την παραμονή και νιαουρίζανε στα σαλόνια των ξενοδοχείων –
αλλόκοτη αίσθηση που δίνουν οι Αμερικάνες, σα μαζευτούνε πολλές.
Τα μπαρ ήταν έτοιμα όλα – ο Μπαμπούλας, που γινότανε Black Cat για
την περίσταση, το Rio Grande, το Long John και τα άλλα. Τα κορίτσια
τους ήρθαν απ’ τον Πειραιά μαζί με τις γυναίκες των αξιωματικών, και
περίμεναν στις πόρτες τα ναυτάκια που θα ξεμπάρκαραν…».
Οι επίσημες λοιπόν συνοδοί των ναυτικών, οι σύζυγοι των αξιωματικών
που «νιαουρίζανε» στα σαλόνια – προφανώς από πλήξη – και οι
ανεπίσημες αλλά εξίσου χρήσιμες γυναίκες των μπαρ που θα ξεκούραζαν
τα ναυτάκια από τα πολύωρα ταξίδια τους, συνθέτουν το γυναικείο
πληθυσμό του διηγήματος. Οι αντιλήψεις που απηχούν οι δύο
συγκεκριμένες ομάδες δεν απέχουν από τη γενικότερη αντίληψη για τη
θέση της γυναίκας σε ένα καθαρά ανδροκρατούμενο κόσμο, και όχι πια
μόνο στον κόσμο των θαλασσινών. Ο κόσμος των στεριανών συνεχίζει
να διανθίζεται από την όμορφη γυναικεία παρουσία που συνοδεύει,
διασκεδάζει, φροντίζει και γενικά υπηρετεί τις ανδρικές ανάγκες.

ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΡΙΤΟ : Ο Πορτοκαλόκηπος, του Γιώργου Φιλίππου
Πιερίδη, Ανθολόγιο Κυπριακής Λογοτεχνίας, σελ. 185 – 188.
Το μοναδικό πεζό λογοτεχνικό κείμενο από την Κυπριακή Λογοτεχνία
αναφέρεται στον Αγώνα του 1955- 1959. Με κεντρικό ήρωα τον Πετρή
περιγράφει την κυπριακή κοινωνία στις δύσκολες δεκαετίες του 1930 και
1940 και τις προσπάθειες κυρίως των αγροτών να «αναστήσουν»
ολόκληρα περιβόλια με το δικό τους καθημερινό μόχθο, σε βάρος
κυρίως της προσωπικής τους ζωής. Έτσι και ο Πετρής αφού δούλεψε για
χρόνια, αποκατέστησε τις αδελφές του και φρόντισε για τους γονείς του,
παντρεύτηκε και ο ίδιος για να αποκτήσει σε μεγάλη για την εποχή
ηλικία – τριάντα πέντε χρονών – το μοναχοπαίδι του, τον Αρτέμη. Ο
Αρτέμης μεγάλωνε σε δύσκολες πολιτικά συνθήκες. Στα δεκαοχτώ του
χρόνια, ενώ είναι τελειόφοιτος Γυμνασίου, ξεσπά ο αγώνας της Ε.Ο.Κ.Α.
όπου εντάσσεται από τους πρώτους. Η μητέρα ανησυχεί, ο πατέρας
νιώθει περήφανος. Σε λίγους μήνες όμως φτάνει στο σπίτι το θλιβερό
μαντάτο, «ο Αρτέμης έπεσε!». Η μητέρα καταρρέει και ο πατέρας
«επιστρέφει» στον πορτοκαλόκηπό του, όπου «η ζωντανή παρουσία των
δέντρων τον παρασέρνει στη δική τους τροχιά».
Ένα θέμα ιδιαίτερα συγκινητικό, ίσως να μην προσφέρεται στην ανάλυση
με βάση την αρχή της διάστασης του φύλου. Από την άλλη όμως οι
αναφορές σε προηγούμενες δεκαετίες και χαρακτηριστικά του τόπου
μας,το καθιστούν ενδιαφέρον από την άποψη της μελέτης των δομών της
κυπριακής κοινωνίας, έτσι όπως αυτή εξελίχθηκε τον εικοστό αιώνα.
Έτσι , στο συγκεκριμένο διήγημα αποτυπώνεται με καθαρότητα η μορφή
της πατριαρχικής δομής της κυπριακής οικογένειας και ο ρόλος που
επιφύλασσε στα μέλη της. Ο δουλευτής άντρας και οι δύο αδελφές που
μεγαλοπαντρεύτηκαν, αφού τις αποκατέστησε ο αδελφός, με μοναδική
ευθύνη να γηροκομήσουνε τους γέρους γονείς. Στη συνέχεια, στη δική
του πια οικογένεια σε ένα αγόρι θα «απιθώσουν» τα αισθήματά τους, την
απέραντη στοργή η μάνα και τις καινούριες ιδέες ο πατέρας για σπουδές
μετά το Γυμνάσιο. Και όταν «ένας καινούριος άνεμος άρχισε να φυσάει
που ξεσήκωσε τα φρένα των ανθρώπων», ο πατέρας δηλώνει στις
ανησυχίες της μητέρας: « Τι θες, να κόψει πίσω, κοτζάμ άντρας, και να
χωθεί πίσω απ’ τα φουστάνια σου;» . Καθαρές ανδρικές κουβέντες, που
δηλώνουν ξεκάθαρα ότι το κάθε φύλο προορίζεται για μια συγκεκριμένη
πορεία. Οι άνδρες στον ανοιχτό δημόσιο χώρο της διεκδίκησης, και οι
γυναίκες στον κλειστό ιδιωτικό χώρο της εγκαρτέρησης (οι κόσμοι του
«έξω» και του «μέσα»). Την ώρα μάλιστα του απέραντου πόνου που
είναι κοινός και για τα δύο φύλα, ο άνδρας νιώθει να ταυτίζεται το δικό
του δράμα με το συνολικό παλμό γύρω του, ενώ η γυναίκα – με τη
βασική ιδιότητα της μάνας – με άχρηστες πια τις φτερούγες της στοργής
της, νιώθει το ξερίζωμα του ρόλου της που ταυτίζεται με την ύπαρξή της.
Το ερώτημα που προβάλλει είναι αβίαστο. Η περιγραφή της
πραγματικότητας μιας όχι και τόσο μακρινής εποχής συμβάλλει στη
διαιώνισή της και στο κοντινό μέλλον; Όχι απαραίτητα, αν αυτή
συνοδεύεται με τις ανάλογες κοινωνιολογικές προσεγγίσεις και
αναλύσεις. Ή έστω, αν η σημερινή πραγματικότητα διαφοροποιείται από
τους δοσμένους ρόλους και τις προκαθορισμένες πορείες του
παρελθόντος.

ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΕΤΑΡΤΟ: + 13 – 12 – 43, του Γιώργου Ιωάννου, σελ. 275-
277
Στο αφήγημά του ο Ιωάννου με εξομολογητικό ύφος και έντονο
ρεαλισμό τοποθετείται προσωπικά για γεγονότα που δίχασαν τον
ελληνικό λαό τη δεκαετία του 1940 και μετά, την αντίσταση κατά των
Γερμανών τον εμφύλιο που ακολούθησε και το μετεμφυλιοπολεμικό
κλίμα των επόμενων δεκαετιών. Με αφορμή ένα περιστατικό με την
ανακομιδή των λειψάνων ενός δεκαεξάχρονου (είκοσι χρόνια μετά) από
τους χίλιους διακόσιους εκτελεσμένους από τους Ναζί στα Καλάβρυτα,
και τη στάση μιας ομάδας Ελλήνων επισκεπτών – κάποιοι από τους
οποίους έφτασαν στο σημείο να δηλώσουν «καλά τους έκαναν, αφού οι
άλλοι σκότωσαν στρατιώτες του κατακτητή…» – ο Ιωάννου προχωρεί στη
δική του επιλογή και στάση απέναντι σε αυτούς τους δύο κόσμους. Με
παρρησία δηλώνει ότι παρ’ ότι κοινωνικά και ταξικά ανήκε στον κόσμο
των επισκεπτών, η συνειδητή επιλογή του τον οδηγεί στον κόσμο της
αντίστασης, στο λαϊκό αριστερό κίνημα της εποχής.
Από την αρχή θα πρέπει να δηλωθεί ότι το συγκεκριμένο διήγημα δεν
προσφέρεται για οποιαδήποτε άλλη ανάλυση παρά για την πολιτική και
ιδεολογική του ερμηνεία. Είναι φανερό ότι γράφτηκε με πόνο ψυχής και
εκφράζει την αγωνία ενός ανθρώπου, άνδρα ή γυναίκας δεν ενδιαφέρει
τόσο και δεν επηρεάζει ούτε τον τρόπο γραφής του ούτε τις αντιλήψεις
που υποβάλλει.
Πιο συγκεκριμένα, οι αναφορές στο γυναικείο φύλο περιορίζονται κατά
την περιγραφή των γεγονότων. Στην πρώτη ενότητα, η γυναίκα κυρίως
αναλαμβάνει τη φροντίδα για όλα τα ταφικά έθιμα που περιγράφονται,
ενώ δηλώνεται ότι «μάλλον γυναίκες θα είχαν φροντίσει και για την
ταφή του», κατά το συγγραφέα, μετά τη διαπίστωση ότι ο νεκρός δεν
ήταν θαμμένος βαθιά.. Στη δεύτερη ενότητα, από το μπουλούκι – όπως
το αποκαλεί ο συγγραφέας – των επισκεπτών που με περιέργεια
παρακολουθούσε την ανακομιδή των λειψάνων, « ιδίως γυναίκες άρχισαν
τις ερωτήσεις». Με βάση τα πιο πάνω θα μπορούσε κάποιος να εντοπίσει
στερεοτυπικές αντιλήψεις για τις γυναίκες. Αυτές, ως οι κύριοι φορείς
της παράδοσης, φροντίζουν για τη συνέχισή της, παρ’ όλες τις
βιολογικές αδυναμίες τους, ενώ αυτές πάλι με ένα «γυναικείο»
χαρακτηριστικό τους, την περιβόητη γυναικεία περιέργεια, θα
συμβάλλουν – έστω και άθελά τους – στην εξέλιξη της πλοκής.
Θα πρέπει να σημειωθεί ακόμα μια φορά ότι το υπό εξέταση κείμενο, αν
και απηχεί βεβαίως τις αντιλήψεις της εποχής κατά την οποία γράφτηκε,
δεν εστιάζει σε αυτές και κυρίως δεν τις αναπαραγάγει, συνειδητά ή
ασυνείδητα. Αποτελεί ένα δείγμα γραφής για την εσωτερική πάλη του
ατόμου απέναντι στον εξωτερικό κόσμο, όταν αυτός διαμορφώνεται
πολλές φορές για εμάς χωρίς εμάς. Αυτή η πάλη βέβαια δεν αφορά το
φύλο ή άλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ανθρώπου παρά μόνο το
βαθμό εγρήγορσής του.

ΚΕΙΜΕΝΟ ΠΕΜΠΤΟ: Αριάγνη, του Στρατή Τσίρκα, σελ. 163 – 171
Στο βιβλίο Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας παρατίθεται ένα εκτενές
απόσπασμα από το μυθιστόρημα του συγγραφέα, το οποίο ανήκει στην
περίφημη τριλογία του «Ακυβέρνητες Πολιτείες». Ο τίτλος του
αποσπάσματος είναι και ο τίτλος του μυθιστορήματος, άρα η Αριάγνη
είναι το κεντρικό πρόσωπο του έργου και ένα από τα σημαντικότερα
στην τριλογία.
Στο υπό εξέταση απόσπασμα η ηρωίδα, μια γυναίκα σε ώριμη ηλικία με
πέντε παιδιά και σύζυγο υπάλληλο σε κέντρο αναψυχής, ενώ συμμετέχει
πολύ περιορισμένα στο διάλογο της πρώτης ενότητας, στη συνέχεια της
δίνεται ο λόγος από το συγγραφέα σε έναν εσωτερικό μονόλογο
θαυμαστό για τον τρόπο γραφής του, αλλά και για τις ιδέες που
προβάλλει. Έτσι, η Αριάγνη, μια απλή και αμόρφωτη γυναίκα, γίνεται το
πρότυπο του ανθρωπισμού και της ειρηνικής συνύπαρξης των ανθρώπων
με το σαφή διαπολιτισμικό της προσανατολισμό. Ζώντας σε ένα
πολυπολιτισμικό περιβάλλον, όπως αυτό της Αιγύπτου πριν την
ανεξαρτητοποίησή της, με πολλούς εμπορευόμενους κυρίως από
ευρωπαϊκές χώρες, έρχεται καθημερινά σε επαφή με τον Άνθρωπο,
ανεξαρτήτως φυλής και θρησκείας. Στο δηλωμένο ρατσισμό του
συζύγου της απέναντι στους ντόπιους, τους οποίους αποκαλεί
«γουμάρια» και για τους οποίους η συντεχνία των γκαρσονιών κατήλθε
σε απεργία με αίτημα να μην προσλαμβάνονται «οι αραπάδες», η
Αριάγνη «δηλώνει» : “Γιατί γουμάρια ; Εκεί που είναι ο πόνος κι ο
ιδρώτας και τα δάκρυα, εκεί δεν είναι ο άνθρωπος; Γιατί λοιπόν σκάβετε
ένα χαντάκι και χωρίζεστε;»
Η σύντομη αναφορά στο περιεχόμενο του αποσπάσματος φανερώνει για
πρώτη φορά μια αισιόδοξη – για την ανάλυση μας με βάση τη διάσταση
του φύλου – προσέγγιση. Μια γυναίκα είναι επιτέλους ο φορέας των
καινούργιων για την εποχή ιδεών, είναι ακόμα και ο άνθρωπος που θα
δικαιωθεί ιστορικά, αφού οι προβλέψεις της θα γίνουν πραγματικότητα
και οι ξένοι θα εκδιωχθούν από την Αίγυπτο με τις εθνικοποιήσεις του
Νάσερ το 1956. Μια γυναίκα, όπως δηλώνεται από τους επιμελητές του
βιβλίου σε μια εργασία που ακολουθεί, «δίνει μαθήματα ανθρωπισμού
και πολιτικής στον άντρα της».
Πέραν όμως από την αδρομερή ανάλυση της εικόνας των δύο φύλων, το
απόσπασμα προσφέρεται και για άλλες επισημάνσεις. Πρώτη και
σημαντικότερη, αυτή που επισημαίνουν και οι μαθητές και οι μαθήτριες
με την πρώτη ανάγνωση: Ότι η Αριάγνη ξεδιπλώνει τις σκέψεις της χωρίς
τον κίνδυνο της σύγκρουσης με τους άνδρες που βρίσκονταν στο τραπέζι
γύρω από το οποίο γίνεται η συζήτηση. Αν και ο σύζυγός της παρατηρεί
ότι η Αριάγνη « για πολλά πράγματα έχει αλλόκοτες ιδέες», πράγμα που
φανερώνει ότι σε άλλες περιπτώσεις θα τις ανέφερε στους συνομιλητές
της, στη συγκεκριμένη συζήτηση μένει βουβή μπροστά στην απαράδεκτα
ρατσιστική στάση του Διονύση, ενώ η ίδια η εμπειρία της – με το
περιστατικό με τον Αιγύπτιο Γιούνες, που χάρις στη βοήθειά του
ουσιαστικά σώθηκε από βέβαιο θάνατο το ένα παιδί της – θα μπορούσε
όχι απλώς να τον διαψεύσει αλλά να τον αφήσει εκτεθειμένο για τη δική
στάση στο ίδιο περιστατικό.
Ακόμα, η γενικότερη εικόνα της πρωταγωνίστριας ως, κυρίως και πάνω
απ’ όλα, της μητέρας που ζει και θυσιάζεται για τα παιδιά της,
επικαλύπτει ενδεχομένως οποιοδήποτε άλλο χαρακτηριστικό της. Είναι
εξάλλου κοινός τόπος η ταύτιση της γυναίκας με το συγκεκριμένο ρόλο
της που δεν αφήνει και πολλά περιθώρια για να λειτουργήσει και με τα
άλλα στοιχεία του χαρακτήρα της. Ο ίδιος ο συγγραφέας το δηλώνει με
σαφήνεια. Η Αριάγνη είναι η μυθιστορηματική εικόνα της δικής του
μητέρας, έτσι όπως εξιδανικευμένα πλάθεται στο μυαλό του παιδιού της.
Στη όλη εικόνα δεν θα πρέπει να παραβλέπουμε και τις δοσμένες
κοινωνικοπολιτισμικές συνθήκες. Μια γυναίκα δικαιούται να έχει άποψη,
και μάλιστα τη σωστή και τη δίκαιη, αλλά μην περιμένουμε να την
εκφράζει δυναμικά ή πολύ περισσότερο να αγωνίζεται για αυτή, σε
αντίθεση με τον άνδρα που για το άδικο μπορεί να προχωρήσει και σε
απεργία και να περηφανεύεται για την πρωτοπορία του. Το έχουμε πια
εμπεδώσει. Οι ρόλοι πρέπει να είναι διακριτοί, όπως και οι χώροι στους
οποίους μπορεί ο καθένας να διακριθεί, ανεξάρτητα από την ηθική ή
άλλης μορφής δικαίωσή του.

Διαπιστώσεις – Προτάσεις
Από όλα τα πιο πάνω κείμενα είναι φανερό ότι τα πράγματα δε θα
μπορούσαν να ήταν διαφορετικά. Οι συγγραφείς τους, παιδιά της εποχής
τους, ασφαλώς απηχούν τις αντιλήψεις της κοινωνίας μέσα στην οποία
διαμορφώθηκαν. Εξάλλου, η Λογοτεχνία ευρύτερα δεν αποσκοπεί σε
κανένα ιεραποστολικό σκοπό, ούτε ευαγγελίζεται την αλλαγή της
κοινωνίας. Κατ’ ακρίβεια η Λογοτεχνία έχει τόσους σκοπούς όσους και
οι άνθρωποι που την υπηρετούν.Άρα, οι επισημάνσεις δε στρέφονται σε καμιά περίπτωση στους
δημιουργούς αλλά – αφού μιλούμε για κείμενα που επιλέγηκαν να
διδαχτούν υποχρεωτικά σε μεγάλες ομάδες πληθυσμού – στους κύριους
υπεύθυνους για αυτές τις επιλογές. Και αν με τη σειρά τους , τα άτομα
που απαρτίζουν τις επιτροπές – άνδρες και γυναίκες – επιλέγουν με
οποιαδήποτε άλλα κριτήρια, εκτός από αυτό της διάστασης του φύλου,
είναι αναμενόμενο να κινηθούν στα δικά τους πλαίσια, παραβλέποντας
αυτή την ουσιώδη πτυχή.
Το ερώτημα λοιπόν προς την απρόσωπη – αλλά καθόλου άγνωστη –
Πολιτεία είναι αναπόφευκτο. Πώς περιμένει να αλλάξει νοοτροπίες και
ριζωμένες αντιλήψεις, όταν απλώς «φωτογραφίζει» καταστάσεις; Όταν
απλώς αναπαράγει πρόσωπα και καταστάσεις με τις αναγνώσεις και
αναλύσεις κειμένων που χρονικά – ας το σημειώσουμε ιδιαιτέρως –
κινούνται πέντε με έξι δεκαετίες πριν;
Στην Ιστορία, το βασικό υλικό είναι φυσικά το παρελθόν. Ακόμα και έτσι
όμως η επεξεργασία του υλικού μπορεί να συμβάλλει δημιουργικά σε ένα
καλύτερο μέλλον. Στη Λογοτεχνία δε κατεξοχήν, αν οι επιλογές γίνουν
με βάση τις ανάγκες του παρόντος, μπορεί να συμβάλουν στη
διαμόρφωση ενός πιο ελπιδοφόρου μέλλοντος. Με απόλυτο σεβασμό
στα λογοτεχνικά κριτήρια είναι δυνατόν έργα κλασικά αλλά και
μεταγενέστερα να υπηρετήσουν έναν από τους σημερινούς στόχους της
Ευρωπαϊκής Ένωσης, την πολιτική της ενσωμάτωσης του φύλου, μέσα
από το χώρο της Παιδείας. Η περίφημη ευρωπαϊκή διάσταση στην
Εκπαίδευση μπορεί να πάρει σάρκα και οστά όταν αρχίσουμε να
σκεφτόμαστε πραγματικά για το περίφημο «ποιον άνθρωπο θέλουμε να
διαμορφώσουμε στα σχολεία», που αποτελεί το βασικό ερώτημα κάθε
μεταρρυθμιστικής ή όχι προσπάθειας.
Ακόμα, σύμφωνα και με μια άλλη βασική αρχή της εκπαιδευτικής
πολιτικής, για οποιαδήποτε αλλαγή στα εκπαιδευτικά δρώμενα θα πρέπει
να στραφούμε πρώτα και κύρια στους εκπαιδευτικούς. Έτσι, στα
μαθήματα της παιδαγωγικής κατάρτισης των εκπαιδευτικών της
Δημοτικής Εκπαίδευσης και της προϋπηρεσιακής για τους
εκπαιδευτικούς της Μέσης, θα πρέπει να διαμορφώνονται οι μελλοντικοί
εκπαιδευτικοί με βάση τις πολιτικές που η χώρα μας αποδέχεται ως μέλος
της Ε.Ε. και με συγκεκριμένες στρατηγικές που μπορεί να συμβάλλουν
στην υλοποίησή τους.
Μετά από αιώνες άνισης και άδικης αντιμετώπισης των δύο φύλων,
συγκρούσεις και παλινδρομήσεις του γυναικείου κινήματος, γίνεται
εφικτός ο δρόμος της συνύπαρξης χωρίς καταπίεση και διακρίσεις. Για
να γίνει λοιπόν η de jure ισότητα και απτή πραγματικότητα, θα πρέπει
και η Εκπαίδευση να διαδραματίσει το δικό της ρόλο. Αυτό του
διαμορφωτή αντιλήψεων και στάσεων που μπορεί να οδηγήσουν σε μια
δικαιότερη κοινωνία και για τα δύο φύλα, ή καλύτερα για τον καθένα και
την καθεμιά ανεξαρτήτως φύλου.

Αντρούλα Λάρκου

[Η πιο πάνω μελέτη γράφτηκε και παρουσιάστηκε στα πλαίσια του προαιρετικού
σεμιναρίου που διοργανώνει το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο με θέμα «Εκπαίδευση και
Ισότητα φύλων» με εισηγήτρια την κ. Δέσποινα Σολωμή-Χαραλαμπίδου.]

Του Παν. Μουλλά

“Οταν συλλογίζομαι τον Κ. Θ. Δημαρά ώς συγγραφέα μιας ιστορίας της
νεοελληνικής λογοτεχνίας, τον βλέπω κυρίως ν’ άπαντα σ’ ενα ερώτημα συλλογικό
και ταυτόχρονα ατομικό. Συλλογικό: στο μέτρο οπού ή γραμματολογία
ώς είδος εντάσσεται σ’ ενα ευρύτερο, εθνικό ή παραδοσιακό, πλαίσιο. ‘Ατομικό:
στο μ.έτρο Οπου τα γραμματολογικά ενδιαφέροντα του Δημαρά δεν μπορούν,
κατά τη γνώμη μου. ν’ αποσυνδεθούν άπο την δλη πορεία της «μετατόπισης))
του.
Όμως, ας δούμε τα πράγματα άπο πιο κοντά. Πρώτα ή λογοτεχνική ‘ιστορία.
υπόθεση κυρίως του 19ου αιώνα, με την αυτονόητη έ’νταξή της, ώς οργανικό
μέρος ενός αδιάσπαστου συνόλου, στον κορμό τής «εθνικής ιστορίας». “Οσο
για την ιστορία τής νεοελληνικής λογοτεχνίας, ειδικότερα, ή κατάσταση είναι
γνωστή. ΈπΙ έναν περίπου αιώνα, τα αντίστοιχα έργα, γραμμένα άπο “Ελληνες
η άπο ξένους —Ι. Ρ. Νερουλός (1827), R. Nikolai (1876), Α. Ρ. Ραγκαβής
(1877), Κ. Krumbacher (1891), Κ. Dieterich (1902), D. Η. Hesseling
(1924)— εμφανίζονται μέ ξενόγλωσση περιβολή, ενώ μόλις στη δεκαετία τοΰ
1920 συντάσσονται, άπο τον ‘Ηλία Βουτιερίδη και τον “Αριστο Καμπάνη, οι
πρώτες γραμματολογίες σε ελληνική γλώσσα.
“Οτι το πρωτείο τής ιδεολογίας και των εκπαιδευτικών αναγκών είναι έδώ
καθοριστικό, μοΰ φαίνεται αναμφισβήτητο. Το πρωτείο τής ιδεολογίας” δηλαδή
δ,τι εμπνέει κυρίως τις προσπάθειες τών Φαναριωτών, μεταβάλλοντας τες συχνά,
παρά τους «εθνικούς» τους σκοπούς, σε αυτοδιαφημίσεις. Το πρωτείο τών
εκπαιδευτικών αναγκών δηλαδή ο,τι κεντρίζει αποφασιστικά τις πρωτοβουλίες
τών ξένων. “Ενα είναι βέβαιο, οτι όπως και αν ιδωθεί, ε’ίτε άπο την πλευρά
τοΰ πομπού ε’ίτε άπο την πλευρά τοΰ δέκτη, ό χώρος τής γραμματολογίας παραμένει
συλλογικός. Και δεν είναι έδώ, βέβαια, ή κατάλληλη στιγμή για να
σχολιασθεί αναλυτικά ο,τι στις μέρες μας προσλαμβάνεται συχνά (ή θεωρείται)
ώς κρίση. Κρίση μαζί και αμφισβήτηση — άρκεΐ να θυμηθούμε μόνο τήν περίπτωση
ενός κειμένου όπως το «Literaturgeschichte als Provokation der
Literaturwissenschaft» (1967) τοΰ Hans Robert Jauss. Μέ άλλα λόγια: κατηγορητήριο
και υπεράσπιση. Το κατηγορητήριο δεν είναι αβάσιμο, αν οι γραμματολογικές
φροντίδες συνδεθούν μέ τους εθνικούς άπομονωτισμούς, μέ τήν παραγωγή ενός μεθοδολογικά ανομοιογενούς λόγου κλπ. Ούτε δμως και ή υπεράσπιση:
δεν δέχεται κανείς αδιαμαρτύρητα τον παραμερισμό ενός χρήσιμου συνεργάτη.
“Επειτα, για να ξαναγυρίσουμε στην ατομική περίπτωση του Κ. Θ. Δημαρά,
αυτό πού ονομάζει ό Ι’διος «μετατόπιση» του δεν μπορεί, μου φαίνεται,
παρά να νοηθεί ώς γεγονός πολυδιάστατο, θεωρητικό συνάμα και πρακτικό,
εσωτερικό και εξωτερικό, ιδεολογικό και επιστημολογικό. “Ετσι θα μιλούσαμε,
ουσιαστικά, για μια μετατόπιση άπο τον ιδανισμό καί τον εύσεβισμο προς τή
λογοκρατία καί τήν ιστορία τών συνειδήσεων. *H ακόμα: άπο τή λογοτεχνία
(καί τή λογοτεχνική κριτική) προς τήν ιστοριογραφία καί άπο τήν αισθητική
προς τήν επιστήμη. “Ή επίσης: άπο τις ποιοτικές προς τις ποσοτικές εκτιμήσεις,
άπο το άτομο προς το συλλογικό σώμα, άπο τις κορυφές προς τους μέσους
ορούς κλπ.
Πότε πραγματοποιείται ή μετατόπιση αυτή ; ‘Ασφαλώς το ερώτημα φαίνεται
αδέξιο. Κάτι περισσότερο: ανεδαφικό. Ό ίδιος ό Κ. Θ. Δημαράς, δπως
ξέρουμε, χρησιμοποιεί τήν εικόνα τών «χρωστικών»: «ή εμπειρία μου με κατευθύνει
προς εντελώς βραδείες μεταβολές, καί θα έλεγα, στατιστικής υφής:
επί χρόνια δύο ιδεολογίες επικαλύπτονται, ώσπου ή καινούρια να αναλάβει τήν
πρωτεύουσα θέση»1. “Αν, λοιπόν, εγκαταλείψουμε τή μάταιη προσπάθεια να συνδέσουμε
τή μετατόπιση αυτή με συγκεκριμένες χρονολογίες, μας απομένουν δύο
δυνατότητες: ν’ αναζητήσουμε γενικά τα πρώτα ίχνη της στή δεκαετία του 1930,
κυρίως στο τέλος του μεσοπολέμου, καί να εντοπίσουμε τή δυναμική φάση της
εξέλιξης της στα χρόνια 1940-1945, θεωρώντας ώς συμβολική αφετηρία τή
μελέτη «Τα νεανικά χρόνια του Κοραή» (‘Αφιέρωμα εις Κ. Ι. “Αμαντον, 1940).
Τί προσφέρουν αυτά τα κρίσιμα χρόνια; Παραλείποντας δ,τι είναι εύκολο
να κατανοηθεί ώς συνειδησιακό καί ιδεολογικό προϊόν τών περιστάσεων (της
δικτατορίας Μεταξά, του παγκοσμίου πολέμου, της Κατοχής), υπογραμμίζω
τρία χαρακτηριστικά γεγονότα: α) δτι το σχέδιο της “Ιστορίας του Δημαρά οργανώνεται
στην αρχή της δεκαετίας του 1940’ β) δτι το τέλος της ‘Ιστορίας
αυτής (μιλώ για το Επίμετρο) τοποθετείται στην ίδια ακριβώς εποχή καί γ) δτι,
κατά τήν αντίληψη του συγγραφέα, ή δλη συλλογική προσπάθεια της λεγόμενης
Γενιάς του ’30 τερματίζεται «γύρω στα 1945»2.
Με τα δρια αυτά, δεν έ’χουμε παρά να μπούμε στην περιοχή τών «πολλαπλών
αιτίων». Για τα καθέκαστα, δίνω τον λόγο στον Κ. Θ. Δημαρά: «Καί
πάλι δμως τα πολλαπλά αίτια θα λειτουργήσουν καί εδώ. Με τήν Κατοχή δημιουργοϋνται ιδιότυπες ομάδες λογιοσύνης, ομάδες μελέτης, στην άκρη της νομιμότητας.
Ή ζωή ήταν τότε πολύ κλεισμένη, χωρίς ανοίγματα’ σαν διέξοδοι
οργανώθηκαν διάφορες σειρές μαθημάτων σε πολλά ιδιωτικά σπίτια. Για πρώτη
φορά εκείνους τους καιρούς κι εγώ, γύρω στα χρόνια 1943, έδωσα μια σειρά
μαθημάτων για τήν ιστορία της νέας ελληνικής λογοτεχνίας. Δέκα μαθήματα”
πρώτο σχήμα τής ‘Ιστορίας μου, τής Γραμματολογίας, όπως τήν λέμε.
“Υστερα, δπως σας έλεγα, έρχεται ό “Αμαντος καί μου συσταίνει να γράψω
τήν ιστορία τής ελληνικής λογοτεχνίας” καί εκείνη μεν δεν τήν έγραψα, άλλα
άρχισαν τα καινούρια σπίτια τα εκδοτικά, τα όποια είχαν γεμίσει άπο παλμό
στα χρόνια τής Κατοχής, καί φουντώνουν σε μεγάλη παραγωγή. Τότε μου έζη-
τήθηκε άπο τον «”Ικαρο», να γράψω μια ιστορία τής λογοτεχνίας. Τίτλους για
μια τέτοια δουλειά είχα τον κύκλο μαθημάτων πού σας εϊπα, ανάλογα μαθήματα
άλλου καί δ,τι είχα ή ανακοινώσει ή δημοσιεύσει υπό τή μορφή μελετών
επάνω σε παλιότερα θέματα»3.
Προσθέτω τρεις ακόμα ενδιαφέρουσες μαρτυρίες του. Ή πρώτη (1965)
αναφέρεται στή διάρκεια απασχόλησης με τή γραμματολογία: «Το έργον τούτο
με άπησχόλησεν επί μίαν δεκαετίαν μέχρι τής πρώτης δίτομου εκδόσεως του
(1948-1949)»4. Ή δεύτερη (1983) χαρακτηρίζει τή γραμματολογία ως «ένα
έργο πού θεωρητικά μπορεί κανείς να πει δτι έξεκίνησε στην σημερινή του μορφή
(καί οχι τυχόν σε παλαιότερα σχεδιάσματα ή διαγράμματα) άπο γύρω στα
1945»5. Ή τρίτη μαρτυρία (1990), τέλος, επισημαίνει το γεγονός οτι το Δοκίμιο
για τήν ποίηση (1943) «φανερώνει πώς ό δοκιμιογράφος βρίσκεται σε
ένα σταθμό προχωρημένο τής πορείας του προς τήν απελευθέρωση άπο τον ιδανισμό.
“Ομως, ή απαλλαγή αυτή θα κρατήσει ακόμη αρκετά χρόνια ώσπου να
συντελεσθεί: ή αρχική y-op(pri του Προλόγου τής ‘Ιστορίας τής Νεοελληνικής
Λογοτεχνίας (1948) φανερώνει κάποια σχετικήν εξάρτηση, δσο κι αν εκφράζεται,
οπωσδήποτε, διακριτικά»6.
Με αυτούς τους ορούς, διατυπώνω τήν πρόταση μου ως εξής: ή Ιστορία
τής νεοελληνικής λογοτεχνίας συνδέεται άμεσα με τήν «μετατόπιση» του Κ. Θ.
Δημαρά καί αποτελεί τον πρώτο ώριμο καρπό της. Κάτι πού, βέβαια, δεν οδηγεί
μηχανιστικά στή σχέση αιτίου καί αποτελέσματος. Γιατί τα πράγματα έχουν
τους ιδιαίτερους ρυθμούς τους. Είπαμε: «βραδείες μεταβολές». Άλλα οι μεταβολές
καθορίζονται άπο παράγοντες πού ανιχνεύονται κάποτε με δυσκολία.
Διευκρινίζω πώς το θέμα μου έδώ δέν είναι ή ‘Ιστορία τής νεοελ?.ηνικής
λογοτεχνίας, άλλα μόνο οι προϋποθέσεις της. Προϋποθέσεις: άλλη μια χαρακτηριστική λέξη του Δημαρά. Στην ουσία, αυτό —ου συμβαίνει είναι ενα είδος
όσμωσης της μεγάλης με τη μικρή διάρκεια. “Ετσι, για παράδειγμα, δ εθνισμός,
οργανικό στοιχείο της «λογοτεχνικής ιστορίας», άναρριπίζεται κάτω άπο
τις συγκεκριμένες κατοχικές συνθήκες και παίρνει διαστάσεις πατριωτικού
χρέους: «Δεν υπάρχει αμφιβολία οτι ιδίως μέσα στο άνάδεμα του πολέμου δ
“Ελληνας αισθάνθηκε την ανάγκη να προβεί σε «μια εθνική απογραφή)). Το
βιβλίο φαίνεται να έβοήθησε και ί’σως να συνετέλεσε σε ενα μεγαλύτερο πή-
ξιμο τής επιθυμίας αυτής»7.
Το «βιβλίο», λοιπόν, είναι άθροισμα προϋποθέσεων. Τα πρόσωπα, τα κείμενα,
οι περιστάσεις (ας μην ξεχνούμε και την ηλικιακή ωρίμανση του συγγραφέα),
δλα παίζουν τον ρόλο τους. “Οσο για τα πρόσωπα, θα σταθώ μόνο σε
δύο: στδν Κωστή Παλαμά και στον Albert Thibaudet. Είναι δύο δείκτες. Ή
παρουσία τους, ανάμεσα σε άλλους πολλούς, σηματοδοτεί ταυτόχρονα το πραγματικό
καί το συμβολικό πεδίο.
Πρώτα ο Κωστής Παλαμάς. Να υποδείξω τα ‘ίχνη του στο έργο του Κ.
Θ. Δημαρά; Θα το κάνει ασφαλώς, με τήν απογευματινή ανακοίνωση της, ή
Βενετία Άποστολίδου. Έ δ ώ σημειώνο^ μόνο πώς το δοκίμιο Κωστής Παλαμάς.
Ή πορεία του προς την τέχνη (1947) περιέχει τήν ακόλουθη αφιέρωση:
«Στή μητέρα μου, πού με πρωτογνώρισε με τον Ποιητή, άφιερο’)νεται το Δοκίμιο
τούτο, καρπός τριανταδύο χρόνων αδιάκοπης επαφής με το έργο του».
Ά ς προσέξουμε δύο πράγματα: α) οτι, οργανώνοντας τή γραμματολογία του,
δ Δημαράς οδηγείται με συνέπεια προς το δοκίμιο (και προς τήν ευρύτερη συνθετική
μελέτη), καθώς φανερώνουν λ.χ. το Δημοτικισμός καί κριτική (1939)
ή τα Ρωμαντικα σημειώματα, και β) οτι στο έργο του δ Παλαμάς εμφανίζεται
κυριαρχικότερα ιδίως μετά τον θάνατο του (1943), κι οχι μόνο δ Παλαμάς
ποιητής, άλλα καί δ κριτικός καί δ γραμματολόγος8.
“Επειτα δ Albert Thibaudet. Γνωρίζουμε οτι δ Γάλλος κριτικός απασχολεί
τή σκέψη του Δημαρά άπδ νωρίς, τουλάχιστο άπο το 19319. ‘Αλλά ή μεγάλη
στιγμή του είναι κι έδώ ή χρονιά τοϋ θανάτου του (και τής περίφημης
στο Δοκίμιο για τήν ποίηση (1943), πρέπει ασφαλώς να συσχετισθεί με τήν ακόλουθη
φράση (1916) του Κ. Παλαμά: «Κ’ έδώ θα χρειαζόταν για το κριτικό εξέτασμα να
βοηθήση “ό χάρτης τών πολλαπλών ρευμάτων”, καθώς ώνόμασε κάποιος ιστορικός τής φιλολογίας
τους λογής άπ’ έδώ κι άπ’ εκεί παράγοντες πού βοηθούν τή γένεση τοϋ λογοτεχνικού
έργου» («Βιζυηνός καί Κρυστάλλης», “Απαντα, τ. 8, σ. 330).
9. Κ. Θ. Δημαράς, «’Αλβέρτος Τιμπωντέ», Ί1 Πρωία, 9 Σεπτεμβρίου 1931. Βλ. και
Συνεντεύξεις, δ.π., σ. 40-41 : «Μα ό Thibaudet έχει σταθερά μία άπο τις πρώτες —καί
χρονολογικά πρώτες— θέσεις μέσα στο πάνθεο μου’ ας μήν ξεχνούμε τήν μεγάλη σημασία
τήν οποία δίνουν στην ιστορία καί τήν γεωγραφία ό στοχασμ,ός του καί το Εργο του».

Δύο άρθρα του Δημαρά μιλούν με τους τίτλους τους: «’Ένας οδηγός: ό Τιμπωντέ» (Ελεύθερον
Βήμα, 26 ‘Απριλίου 1936) καί «Ή ‘Ιστορία του Τιμπωντέ» (Ελεύθερον Βήμα,
18 ‘Ιανουαρίου 1937). Περιττό να θυμίσω δτι αύτη ή ‘Ιστορία της γαλλικής
λογοτεχνίας (πού θα είχαμε κάθε λόγο να τη θεωρούμε, ανάμεσα στα άλλα, καί
ως κέντρισμα των γραμματολογικών απασχολήσεων του Δημαρά) είναι zpyo
με ευρύτερη απήχηση σε ολόκληρη τη λεγόμενη Γενιά τοϋ ’30* ένα έργο καθόλου
άσχετο με την υπερβολική, στον τόπο μας, χρήση της έννοιας «γενιά».
‘Εδώ κανονικά θα έπρεπε, φρονίμως ποιών, να σταματήσω άφου, προχωρώντας
παραπέρα, κινδυνεύω να οδηγηθώ σε εικασίες. Άλλα καί πάλι δεν θέλω
να κλείσω αυτές τις παρατηρήσεις μου (πού χρειάζονται, εννοείται, συστηματικότερη
έρευνα καί πλουσιότερη τεκμηρίωση), χωρίς να διατυπώσω, κι ας ξεπερνούν
τα δρια της εισήγησης μου, δύο βασικά, κατά τη γνώμη μου, ερωτήματα
μεθόδου:
α) Σέ τί βαθμό ή ‘Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας είναι έργο ύπε-
ρατομικο πού πιστοποιεί, σέ τελευταία ανάλυση, την οπτική γωνία οχι μόνο
ενός άνθρίόπου άλλα καί μιας ολόκληρης γενιάς; Ό Ι’διος ό Δημαράς φαίνεται
ν’ απαντάει με τον τρόπο του: τοποθετώντας γύρω στα 1945 το τέλος «της
συλλογικής αυτής δραστηριότητας», δεν παραλείπει να προσθέσει δτι «το περαιτέρω
έργο τών τέως εκπροσώπων της μπορεί, πιθανότατα, να δεσμεύει αυτούς,
ατομικά, άλλα κατά τίποτε δεν πρέπει να θεωρείται συνέχιση του συλλογικού
έργου της γενεάς του ’30»10. Μπορούμε δμως να θεωρήσουμε τήν άποψη
αύτη ως απαγορευτική; Το ζήτημα παραμένει ανοιχτό. Καί ή διερεύνηση
του ελπιδοφόρα.
β) Ά ν ή ‘Ιστορία τής νεοελληνικής λογοτεχνίας, προϊόν μιας «μετατόπισης
», υπογραμμίζει το στοιχείο τής ρήξης, γιατί άραγε το στοιχείο αυτό δεν
θα μπορούσε παράλληλα ν’ αποτελεί καί στοιχείο μιας ορισμένης συνέχειας; Ό
Δημαράς μετατοπίζεται ασφαλώς άπα τή λογοτεχνία προς τήν ιστορία. Άλλα
το αποτέλεσμα είναι σημαδιακό: ή σύνθεση μιας ιστορίας τής λογοτεχνίας.

Σημειώσεις

1. Κ. Θ. Δημαράς, ‘Ιστορικά Φροντίσματα, Α’, Ό Διαφωτισμός καί το κορύφωμα
του, Έκδ. φροντ. Πόπη Πολέμη, Πορεία, 1992, σ. 11.
2. Κ. Θ. Δημαράς, Δοκίμιο για την ποίηση (1943), Φιλολογία καί κριτική 1, Νεφέλη,
1990, σ. 17.

3. Κ. Θ. Δημαράς, Συνεντεύξεις, Έρμης, 1986, σ. 42-43.

4. Κ. Θ. Δημαράς, “Εκθεσις τίτλυίν και έργων, ‘Αθήναι 1965, σ. 5.
5. Κ. Θ. Δημαράς, ‘Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, “Ικαρος, 71985, σ. κ’.
6. Κ. Θ. Δημαράς, Δοκίμιο για τήν ποίηση (1943), ο.π., σ. 21-22.

7. Κ. Θ. Δημαράς, Συνεντεύξεις, ο.π., σ. 17.

8. Υποδεικνύω ενα μόνο τεκμήριο: οτι ό κανόνας των ((πολλαπλών αιτίων», διατυπωμένος

10. Κ. Θ. Δημαράς, Δοκίμιο για την ποίηση (1943), δ.π., σ. 17.

Σπ. Κατσαραπίδης, Φιλόλογος, Υποψήφιος Διδάκτωρ Νέας Ελληνικής Φιλολογίας
Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Περίληψη
Στα πλαίσια αυτής της ανακοίνωσης παρουσιάζονται οι οδηγίες που δίνονται από το
Υπουργείο Παιδείας και αφορούν στη διδακτική των αρχαίων ελληνικών και των κειμένων
της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Επιλεκτικά παρουσιάζονται οι οδηγίες για τη διδασκαλία
αρχαίας τραγωδίας (Αντιγόνη του Σοφοκλή), σύγχρονης πεζογραφίας (
ημήτρης Χατζής) και ποίησης (Κ.Π. Καβάφης). Μέσα από τις οδηγίες ανιχνεύονται οι στοχεύσεις του Υπουργείου στα στοιχεία που κάθε φορά επιλέγονται να τονιστούν ή αποσιωπούνται. Τέλος, προτείνονται παράλληλοι ή εναλλακτικοί τρόποι διδασκαλίας και σημεία που πρέπει να ενταχθούν στη διδασκαλία σύμφωνα με τα πορίσματα νεότερων ερευνών.
Η διδασκαλία της λογοτεχνίας τόσο της Αρχαιοελληνικής όσο και των νεότερων
χρόνων στη δευτεροβάθμια Εκπαίδευση έχει καθιερωθεί ως βασικό μάθημα στα ημερήσια
και στα νυχτερινά σχολεία. Βασικός στόχος της διδασκαλίας των μαθημάτων αυτών είναι η
«διαμόρφωση ελεύθερων και υπεύθυνων ανθρώπων, η προβολή της αξίας της δημοκρατικής
συμμετοχής, η ανάδειξη της ισοτιμίας των ανθρώπων και των πολιτισμών αλλά και η
εκτίμηση της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας του ελληνικού λόγου και πολιτισμού.»1. Στα πλαίσια
αυτής της εργασίας μέσα από τη μελέτη τριών διαφορετικών συγγραφέων και των έργων τους
τα οποία εξετάζονται, θα εξετάσουμε τα περιθώρια που υπάρχουν για την ανάδειξη αυτών
των στοιχείων, τις κατευθυντήριες γραμμές που δίνονται για τη διδασκαλία των κειμένων, τα
κείμενα που επιλέγονται αλλά και εναλλακτικές ή παράλληλες μορφές για τη διδασκαλία
τους.
Το πρώτο κείμενο που θα εξετάσουμε, είναι η Τραγωδία του Σοφοκλή «Αντιγόνη». Η
τραγωδία διδάσκεται στη Β΄ Λυκείου και με βάση το αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών
προβλέπονται 2 ώρες εβδομαδιαίως για την διδασκαλία της τραγωδίας2. Στόχοι της
διδασκαλίας της τραγωδίας ορίζονται από το διδακτικό εγχειρίδιο η ανάδειξη του βασικού
προβλήματος της τραγωδίας που προκύπτει από τη συνειδητά επιλεγμένη στάση των ηρώων
απέναντι στην οφειλόμενη τιμή προς τους νεκρούς, η ανάδειξη της τραγικότητας των νεκρών,
η εκτίμηση της στάσης του Σοφοκλή απέναντι στους θεϊκούς νόμους και η ανάδειξη της
ευσέβειας των ανθρώπων που θεωρεί δείγμα σωφροσύνης ενώ παράλληλα, πρέπει να
αποφευχθεί η ανάλυση της τραγωδίας σε αφηρημένο – ιδεολογικό πλαίσιο3.
Με βάση τις ειδικότερες διευκρινήσεις που παρέχονται στο ίδιο εγχειρίδιο, οι μαθητές
πρέπει να έχουν πάντα κατά νου ότι μελετούν ένα θεατρικό κείμενο και παράλληλα πρέπει να
εντοπίζουν όλα τα στοιχεία (λεκτικά, δραματικά, ιδεολογικά) που συντελούν στη δημιουργία
του θεατρικού αποτελέσματος. Με βάση όλες τις παραπάνω οδηγίες μέσα σε ένα δίωρο την
εβδομάδα οι μαθητές πρέπει με την καθοδήγηση του καθηγητή να αντιληφθούν την ιδιαίτερη
φύση και δομή της τραγωδίας, να αναλύσουν τα λεκτικά σχήματα και τα δραματικά
τεχνάσματα που χρησιμοποιεί ο Σοφοκλής και να αναδείξουν τα νοήματα του έργου.
Πρακτικά, ο παραπάνω σκοπός είναι σχεδόν αδύνατος να υλοποιηθεί. Το εβδομαδιαίο
δίωρο που διατίθεται για τη διδασκαλία της τραγωδίας, ουσιαστικά επαρκεί για να διδαχτεί η
τραγωδία ως και το δεύτερο στάσιμο και μένει αδίδακτο το δεύτερο μισό της τραγωδίας που
περιέχει τις συγκρούσεις του Κρέοντα με τον Αίμωνα και τον Τειρεσία, τη μεταστροφή του
Κρέοντα και την τραγική κατάληξη του ίδιου μετά από μια σειρά θανάτων αγαπημένων του
προσώπων. Έτσι, προκαταρκτικά θα μπορούσαμε –ακολουθώντας– τον κλασικό ορισμό της
τραγωδίας όπως διατυπώθηκε στην Ποιητική του Αριστοτέλη4 να συμπεράνουμε ότι οι
διδασκόμενοι δεν έχουν άμεση γνώση ότι η τραγωδία έχει «μέγεθος», ευσύνοπτη δηλ. έκταση
που επιτρέπει την παρουσίαση μιας ολοκληρωμένης και σημαντικής πράξης.
Ακολουθώντας τον αριστοτελικό ορισμό της τραγωδίας, παρατηρούμε ότι στο
διδακτικό εγχειρίδιο η μουσική και το μέτρο που είναι βασικό χαρακτηριστικό της
τραγωδίας, παραλείπονται εντελώς από τη διδασκαλία με την αιτιολογία ότι οι γνώσεις που
έχουμε στη διάθεση μας, είναι ελάχιστες. Ασφαλώς, η γνώση μας για τη μουσική που
συνόδευε την τραγωδία, είναι ελλιπής αλλά οι πληροφορίες που έχουμε γι’ αυτήν, είναι
ικανές να δώσουν στους μαθητές ικανοποιητικές ενδείξεις και πληροφορίες για την χρήση
της. Κύριο μέλημα δεν πρέπει να είναι ασφαλώς η μετρική ανάλυση των στίχων αλλά η
ανάδειξη του μέτρου και των στάσιμων ως λειτουργικών τμημάτων της τραγωδίας.
Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι το 4ο στάσιμο της Αντιγόνης που χρησιμοποιείται για
να δώσει την περίφημη «τραγική παρέκταση», ένα δραματικό μέσο που χρησιμοποιεί ο
Σοφοκλής και σε άλλες τραγωδίες του προκειμένου να εντείνει την τραγικότητα των
προσώπων του5. Ο Χορός ψάλλει ένα σύντομο χαρμόσυνο τραγούδι στο Βάκχο που
δημιουργεί μια ευφρόσυνη και αισιόδοξη ατμόσφαιρα που ενδυναμώνει τις ελπίδες για τη
σωτηρία της Αντιγόνης μετά τη μεταστροφή του Κρέοντα. 6στόσο, αμέσως μετά το
χαρμόσυνο λυρικό στάσιμο ακολουθεί η ολοκλήρωση της τραγωδίας του Κρέοντα με την
αναγγελία του θανάτου της Αντιγόνης και του Αίμωνα.
Ακόμα και αν είναι αδύνατη η πιστή αναπαράσταση του μέλους της τραγωδίας το
στάσιμο αυτό δίνει τη δυνατότητα στους μαθητές μέσα από την νοηματική ανάλυσή του να
κατανοήσουν το λειτουργικό ρόλο των μουσικών-λυρικών τμημάτων της τραγωδίας και τη
σχέση των στάσιμων με την υπόθεση του έργου. Στο συγκεκριμένο στάσιμο ο ποιητής
εντείνει την αισιοδοξία του θεατή και δημιουργεί μια πανηγυρική ατμόσφαιρα επί σκηνής
προκειμένου να τονίσει την τραγική πτώση του Κρέοντα. Το ίδιο συγγραφικό τέχνασμα θα
μπορούσε να συνεξεταστεί και από τις τραγωδίες «Αίας», «Τραχίνιες» και «Οιδίπους
Τύραννος» όπου λίγο πριν την τραγική πτώση των ηρώων και την αποκάλυψη της αλήθειας
για τη μοίρα τους τα χορικά που προηγούνται δημιουργούν μια ατμόσφαιρα αισιοδοξίας
στους θεατές για τη μοίρα των ηρώων. Οι κινηματογραφημένες παραστάσεις αρχαίου
δράματος που έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν οι μαθητές, μπορούν να δώσουν
παραστατικά την αξία του ενώ η μουσική που συνοδεύει όλη την παράσταση του έργου
μπορεί να δώσει τη σημασία του μέλους στην τραγωδία, σημασία αντίστοιχη και ικανή να
αντιπαραβληθεί με τις μουσικές επενδύσεις στις σημερινές ταινίες.
Η ελλιπής διδασκαλία της τραγωδίας και η μη ολοκλήρωση της στερεί από τους
μαθητές και την περίφημη «κάθαρση» που συντελείται στο τέλος κάθε έργου. Σύμφωνα με
την Εισαγωγή του σχολικού εγχειριδίου η κάθαρση βιώνεται από το θεατή του έργου μέσα
από τη συμμετοχή του στο πάθος των τραγικών ηρώων τους οποίους βρίσκει το έργο
συντετριμμένους αλλά με επίγνωση των ανομιών και των λαθών τους κι έτσι ηθικά
αποκαταστημένους. Στην περίπτωση της Αντιγόνης οι μαθητές βιώνουν τα πάθη της ηρωίδας
και παρατηρούν τον Κρέοντα να εμπλέκεται όλο και περισσότερο στην ύβρη χωρίς να
παρακολουθούν τη συνακόλουθη άτη και νέμεση που επαναφέρει την ηθική τάξη στον κόσμο
των τραγικών ηρώων. Έτσι, η μορφή του Κρέοντα παραμένει ημιτελής στην παρουσίαση,
παρότι αποτελεί τον έτερο πρωταγωνιστή του δράματος, όπως επισημαίνεται και στις οδηγίες
του Υπουργείου6.
Η κρίση για τον Κρέοντα και μια συνολική, ολοκληρωμένη εκτίμηση της τραγωδίας θα
μπορούσαν να ολοκληρωθούν με την πλήρη εξέταση της τραγωδίας μέσα από την παράλληλη
παρακολούθηση του αρχαίου κειμένου με μια αξιόπιστη μεταφορά του στον νεοελληνικό
λόγο, όπως συμβαίνει στην παρούσα έκδοση με τα Χορικά της Τραγωδίας ή τα σημεία που
διδάσκονται μόνο από μετάφραση. Οι μαθητές της Β΄ Λυκείου ήδη κατέχουν τις βασικές
γνώσεις της δομής και της λειτουργίας της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και με την
καθοδήγηση του διδάσκοντα θα μπορέσουν να αντιληφθούν αυτούσια τα γλωσσικά-
υφολογικά ευρήματα του ποιητή χωρίς να είναι πρόσκομμα, για παράδειγμα, η χρήση του
ποιητικού λεξιλογίου ή τα υπερβατά σχήματα που χρησιμοποιεί ο Σοφοκλής προκειμένου να
εξασφαλίσει τα εκφραστικά και μετρικά του όπλα. Μέσα από αυτήν την προσέγγιση
καθίσταται δυνατή η ολοκληρωμένη μελέτη της τραγωδίας που θα δώσει στους
διδασκόμενους τη δυνατότητα να αποκτήσουν πλήρη εικόνα του τραγικού είδους, των ιδεών
του ποιητή και της ιδιαιτερότητας της τραγωδίας. Ασφαλώς, η παράλληλη εκμετάλλευση της
τραγωδίας ως καθεαυτό θεατρικό κείμενο και η παρουσίαση του σε παράσταση θα
προσέφερε στους μαθητές τη δυνατότητα να έχουν μια πρωτογενή εμπειρία και γνώση της
τραγωδίας ενώ θα είχαν την ευκαιρία οι ίδιοι να ανακαλύψουν την έννοια της «μίμησης», του
«ηδυσμένου λόγου», του έλεους και του φόβου που οδηγούν στην κάθαρση.
Ορισμένες παρατηρήσεις μπορούν να γίνουν και για τα παράλληλα κείμενα που
προτείνονται για συνεξέταση με το κείμενο του Σοφοκλή. Ο μύθος των Λαβδακιδών στάθηκε
από τους πιο γόνιμους για εκμετάλλευση και επεξεργασία από τους νεώτερους συγγραφείς.
Ενδεικτικά αναφέρουμε την «Αντιγόνη» του Μπέρτολτ Μπρεχτ που τοποθετεί το έργο σε ένα
ολοκληρωτικό, φασιστικό κράτος, την Αντιγόνη του Ανουίγ που επανεξετάζει το ρόλο του
Κρέοντα και τις ευθύνες που τον δεσμεύουν ως πολιτικό άρχοντα ενώ απογυμνώνει από κάθε
αξία και ήθος τους δύο αδελφούς της Αντιγόνης7, την πρωτότυπη «Αντιγόνη» του Άρη
Αλεξάνδρου που τοποθετεί θύματα και θύτες του πολέμου στην ίδια κατάσταση8. Τέλος,
διαφορετική προσέγγιση του μύθου προσφέρει ο ποιητικός μονόλογος «Ισμήνη» του Γ.
Ρίτσου από τη συλλογή «Τέταρτη Διάσταση» όπου επαναδιαπραγματεύεται η μορφή της
Αντιγόνης και στηλιτεύονται τα απάνθρωπα ηρωικά χαρακτηριστικά της για να αναδειχτεί η
ανθρώπινη φύση της Ισμήνης9. Η παρακολούθηση και μελέτη παράλληλων κειμένων δίνει τη
δυνατότητα στους μαθητές που δε θα επιλέξουν την θεωρητική κατεύθυνση στην Γ΄ Λυκείου,
να προσεγγίσουν συγκριτικά δύο ομόκεντρα κείμενα αλλά και να επιβεβαιώσουν τη γόνιμη
επιβίωση των τραγικών μύθων στη σύγχρονη λογοτεχνία.

Στην περίπτωση του Κωνσταντίνου Καβάφη τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα καθώς
από το σώμα των 154 ποιημάτων του παρουσιάζονται στα σχολικά βιβλία 16 ποιήματα.
Πρόκειται για τα ποιήματα «Δέησις» στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄ Γυμνασίου,
«Στην εκκλησία» και «Θερμοπύλες» στη Β΄ Γυμνασίου, «Φωνές», «Όσο μπορείς», και «Στα
“200 π.χ.» στη Γ΄ Γυμνασίου, «Περιμένοντας τους βαρβάρους», «Ιθάκη» «Η Σατραπεία»,
«Απολείπειν ο θεός Αντώνιον», «Αλεξανδρινοί Βασιλείς», «Ηγεμών εκ
Δυτικής Λιβύης»,«Νέοι της Σιδώνος 400 μ.Χ.» στο βιβλίο της Β΄ Λυκείου ενώ στο αντίστοιχο βιβλίο της Γ΄Λυκείου για τη θεωρητική κατεύθυνση εξετάζονται ορισμένα ποιήματα ποιητικής του
Καβάφη: «Καισαρείων», «Δαρείος», «Μελαγχολία του Ιάσωνος Κλεάνδρου, ποιητού εν
Κομμαγηνή, 595 π.Χ.».

Αξιοσημείωτη είναι η ένταξη του Κ.Π. Καβάφη στην Αθηναϊκή σχολή όπου
αναγνωρίζεται –δικαίως– ως ηγετική φυσιογνωμία αυτή του Κ. Παλαμά. Η Αθηναϊκή Σχολή
χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία του παρνασσισμού ως κύριου λογοτεχνικού ρεύματος που
επιδίωκε τη ρυθμική-μορφική τελειότητα του ποιήματος και καταξιώθηκε ως η σχολή που
επέβαλε τη δημοτική γλώσσα στη λογοτεχνία. Στα πλαίσια της Αθηναϊκής σχολής εντάσσεται
και το ρεύμα του αισθητισμού που επέβαλλε την Τέχνη ως αυτούσια αξία και ήταν
αποκομμένο από την ιστορική και την κοινωνική πραγματικότητα10. Η ένταξη λοιπόν, και η
εξέταση του Καβάφη μέσα στα παραπάνω πλαίσια δημιουργεί σύγχυση και δεν αναδεικνύει
την ποιητική παραγωγή και ιδιοτυπία του. Ο Καβάφης δεν ήταν ποτέ ουσιαστικό μέλος της
λεγόμενης Αθηναϊκής Σχολής και με μόνη βάση τη χρονολογική σύμπτωση μπορεί να
συνεξεταστεί με αυτήν. Ο συμβολισμός ήταν ένα λογοτεχνικό ρεύμα στο οποίο απέδωσε
φόρο ο Καβάφης, ωστόσο, ο ρεαλισμός ήταν ο κατεξοχήν χώρος στον οποίο κινήθηκε11.
Παράλληλα, η λακωνικότητα και η ηθελημένη έλλειψη λυρικών εξάρσεων που οδήγησαν στο
να κατηγορηθεί ο Καβάφης για πεζολογία είναι χαρακτηριστικά στοιχεία του που κάθε άλλο
παρά συνάδουν με την Αθηναϊκή Σχολή και μάλλον σύγχυση δημιουργούν τόσο ως προς τα
χαρακτηριστικά της σχολής όσο και προς την ποίηση και ποιητική του Καβάφη.
Παρά τις γραμματολογικές επισημάνσεις που μπορούν να γίνουν, με τα παραπάνω
ποιήματα ο μαθητής έχει τη δυνατότητα να έρθει σε επαφή με ένα σημαντικό αριθμό
ποιημάτων του Καβάφη. Τα ποιήματα που ανθολογούνται, δίνουν τη δυνατότητα να
προσεγγιστεί η θεατρικότητα του ποιητή, η ειρωνεία που χαρακτηρίζει τη γραφή του, ο
λειτουργικός τίτλος του ποιήματος αλλά και ο στωικός ηρωισμός που χαρακτηρίζει τους
αξιακούς κώδικες της ποίησης του. 6στόσο, το κύριο βάρος της ανάλυσης δίνεται στο
διδακτισμό των ποιημάτων και του υλικού που αφομοίωσε ο Καβάφης προκειμένου να
δημιουργήσει το έργο του. Έτσι, παραλείπονται εντελώς αναφορές στα ιστορικά γεγονότα
που αποτελούν το υπόβαθρο του έργου και φωτίζουν το πλήρες νόημα του έργου.
Για παράδειγμα στο ποίημα «Στα 200 π.Χ.» η χρονολογία που τοποθετείται το ποίημα
είναι βαρύνουσας σημασίας. Στο ποίημα ο Καβάφης κάνει χρήση της ειρωνείας, του
δραματικού μονόλογου και παράλληλα εκμεταλλεύεται τον τίτλο του ποιήματος που
υποσκάπτει και υπονομεύει όλο το υπόλοιπο ποίημα καθώς είναι απαραίτητο στοιχείο για την
κατανόηση του ποιήματος. Στο εισαγωγικό σημείωμα του ποιήματος υιοθετείται η άποψη του
ομιλητή: επισημαίνεται η ειρωνεία απέναντι στους Λακεδαιμονίους και παράλληλα η
δημιουργία του μεγάλου ελληνιστικού κόσμου. Οι κατευθύνσεις όμως, αυτές δε συμφωνούν
με την οπτική του ποιητή. Ο Καβάφης επιλέγοντας να τιτλοφορήσει «Στα 200 π.Χ» το
ποίημα, το τοποθετεί στην απώτατη ακμή του ελληνιστικού κόσμου αλλά παράλληλα και
στην αρχή της παρακμής του κόσμου αυτού. Ο Καβάφης ειρωνεύεται τον γεμάτο
αυτοπεποίθηση ομιλητή που αδυνατεί να αντιληφθεί την επερχόμενη καταλυτική απειλή των
ρωμαίων και επαναπαύεται στις δόξες του παρελθόντος12.
Ανεκμετάλλευτα μένουν και άλλα στοιχεία από τα ποιήματα που παρουσιάζονται.
Στους «Αλεξανδρινούς βασιλείς» το στοιχείο του ανώνυμου πλήθους που άγεται και φέρεται
από τα κεντρικά ιστορικά γεγονότα και πρόσωπα και παρακολουθεί τα γεγονότα
αδιαμαρτύρητο και ανύποπτο για όσα θα ακολουθήσουν, παραμερίζεται. Τα ποιήματα «Εν Δήμω της Μικράς Ασίας», «Μεγάλη συνοδεία εξ ιερέων και λαϊκών» θα μπορούσαν να
εξεταστούν παράλληλα και να αναδείξουν το πλήθος ως τον ανώνυμο πρωταγωνιστή των
ιστορικών γεγονότων που υφίσταται ο ίδιος τις συνέπειες από τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα,
όντας αμέτοχος σ’ αυτά.
Ιδιαίτερα σημαντική ευκαιρία για να προσεγγίσει ο διδασκόμενος την τεχνική και τα
κριτήρια επιλογής του ποιητή, θα μπορούσε να δώσει η παράλληλη ανάγνωση του ποιήματος
«Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον» και του ποιήματος «Το τέλος του Αντώνιου»13 όπου
διαπραγματεύεται το ίδιο θέμα με κοινή πηγή έμπνευσης. Ο ποιητής εξέδωσε το πρώτο αλλά
το δεύτερο παρέμεινε στα αποκηρυγμένα του και οι μαθητές θα μπορούσαν να εξετάσουν από
μόνοι τούς τους λόγους που κατηύθυναν τις επιλογές του ποιητή. Αντίστοιχα, στη Γ΄
Γυμνασίου θα μπορούσε να δοθεί η προηγούμενη μορφή του ποιήματος που τιτλοφορείται
«Φωναί Γλυκείαι»14 που ο ποιητής επεξεργάστηκε ώσπου να καταλήξει στην τελική μορφή,
και να ζητηθεί από τους μαθητές να διερευνήσουν τις αλλαγές που επέφερε ο Καβάφης
ώσπου να κρίνει ότι το ποίημα του είναι εκδόσιμο.
Αξιοσημείωτη είναι και η εξέταση του ποιήματος «Δέησις» στην Α΄ Γυμνασίου15. Στις
δύο ερωτήσεις κατανόησης του κειμένου εξετάζονται τα γλωσσικά στοιχεία του ποιήματος
και αποπειράται να γίνει καταγραφή των ψυχολογικών μεταπτώσεων της μάνας. 6στόσο
αποσιωπούνται τα στοιχεία του εμπαιγμού και της εξαπάτησης που υπάρχουν στη σχέση
θεών και ανθρώπων: τα στοιχεία αυτά, βασικά στην καβαφική ποίηση, ανιχνεύονται εδώ για
πρώτη φορά και επαναλαμβάνονται στα ποιήματα «Απιστία» και «Διακοπή».
Μια ακόμα πρόταση για πληρέστερη μελέτη του καβαφικού έργου θα μπορούσε να
υλοποιηθεί με μια θεματική ομαδοποίηση των ποιημάτων που δίνονται για μελέτη στους
μαθητές. Ο κύκλος της Αλεξάνδρειας, του Ιουλιανού, των μυθολογικών ποιημάτων
προσφέρονται για να εμβαθύνει ο μαθητής τους τρόπους με τους οποίους επανέρχεται ο
ποιητής σε ένα θέμα –ιστορικό ή μυθολογικό – και το πρόσωπο ή την κατάσταση που κάθε
φορά επιλέγει να τονίσει.
Οι τελευταίες παρατηρήσεις αφορούν στα ποιήματα ποιητικής που έχουν επιλεγεί για να
εξεταστούν στη θεματική ενότητα «Ποιήματα για την ποίηση» στο βιβλίο κειμένων της Γ΄
Λυκείου για τη θεωρητική κατεύθυνση16. Τα τρία ποιήματα που εξετάζονται, εστιάζουν στην
πορεία συγγραφής ενός ποιήματος, στην στάση που πρέπει να κρατάει ο ποιητής απέναντι
στα ιστορικά γεγονότα και στις συνέπειες και απολαβές από την ποίηση που απολαμβάνει ο
ίδιος ο ποιητής. 6στόσο, παρά την τριαδική διαίρεση των καβαφικών ποιημάτων σε
διδακτικά, ιστορικά και ερωτικά, ακόμα και στην Γ΄ Λυκείου απουσιάζουν ποιήματα
ποιητικής που συνυφαίνονται με τον έρωτα. Για παράδειγμα το ποίημα του Καβάφη «Να
μείνει»17 που περιγράφει μια ερωτική σκηνή που καταλήγει να γίνει η ίδια αφορμή,
περιεχόμενο και δομικό στοιχείο του ποιήματος, παραλείπεται ακόμα και από τα παράλληλα
κείμενα που προτείνονται για συνεξέταση.
Ενώ στην ίδια θεματική ενότητα υπάρχουν ποιήματα που αναδεικνύουν την ερωτική–
αισθηματική εμπειρία ως πηγή ενός ποιήματος, στην περίπτωση του Καβάφη δεν υπάρχει
ούτε ένα ποίημα που να συγκαταλέγεται στα λεγόμενα ερωτικά του ποιήματα. Ακόμα και
στον «Καισαρίωνα» η αναφορά στην ιδεώδη ομορφιά του αλεξανδρινού βασιλιά, η εικόνα
του ως ωραίου και αισθηματικού που του προσδίδει ο ποιητής, δεν αναλύεται ούτε
συσχετίζεται με τον κόσμο της ομορφιάς και των αισθήσεων που ανέδειξε ο ποιητής.

Ο ηπειρώτης Δημήτρης Χατζής αντιπροσωπεύεται στα Κείμενα Νεοελληνικής
Λογοτεχνίας με τέσσερα κείμενα. Πρόκειται για τα κεφάλαια «Ο Κάσπαρ Χάουζερ στην
Έρημη Χώρα» και «Η τελευταία αρκούδα του Πίνδου» από το μυθιστόρημα «Το διπλό
βιβλίο» στη Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου αντίστοιχα, «Ο Σιούλας ο Ταμπάκος» από τη συλλογή
διηγημάτων «Το τέλος της μικρής μας πόλης» και «Το φονικό της Ιζαμπέλας Μόλναρ» από
τη συλλογή «Σπουδές» στη Γ΄ Λυκείου.
Τα έργα που παρουσιάζονται είναι από τα πιο γνωστά έργα του Χατζή. Ο πεζογράφος
στο μυθιστόρημα «Το διπλό βιβλίο» επιχειρεί μέσα από έναν πρωτοποριακό τρόπο γραφής να
αποτυπώσει την πραγματικότητα των ελλήνων μεταναστών στη Γερμανία κάνοντας
παράλληλα μια τομή στις αναζητήσεις και τις κοινωνικές και ιστορικές περιπέτειες του
Ελληνισμού18. Ο Χατζής επέλεξε να παρουσιάσει τα κεφάλαια του βιβλίου ως αυτοτελείς
ιστορίες που έχουν ως βασικό αλλά χαλαρό άξονα έναν ήρωα-αφηγητή που περιγράφει τη
ζωή του στην Γερμανία, προκειμένου να καταγραφεί από τον συγγραφέα αλλά παράλληλα
περιγράφει και έναν αριθμό ατόμων με τα οποία συμβιώνει. Μέσα από την καταγραφή των
ιστοριών του δημιουργείται ένα πρωτογενές υλικό που πρόκειται – όπως φαίνεται μέσα στο
βιβλίο – να επεξεργαστεί ο συγγραφέας για να αποτυπώσει την ζωή του σύγχρονου
ελληνισμού, το ρωμαίικο όπως επαναλαμβάνεται στο μυθιστόρημα.
Θεώρησα σκόπιμο να αναφερθώ περιληπτικά στην υπόθεση και τη δομή του έργου
καθώς η επιλογή των αποσπασμάτων στα σχολικά εγχειρίδια δεν αναδεικνύει αυτήν την
προοπτική του έργου. Στο ανθολόγιο κειμένων της Β΄ Γυμνασίου δίνεται ένα απόσπασμα που
–όπως φαίνεται και από την ένταξή του στην ενότητα «Η Αποδημία – Ο καημός της ξενιτιάς
– Οι πρόσφυγες» στοχεύει στην κατάδειξη της απομόνωσης που βιώνει ο ήρωας ως
μετανάστης στη Γερμανία. Σαφώς ο συγγραφέας στοχεύει στην αλλοτρίωση που βιώνει ο
ήρωας ως απρόσωπη μονάδα της βιομηχανικής παραγωγής, αλλά ο κύριος στόχος του
κεφαλαίου δεν εξαντλείται σ’ αυτήν την προοπτική. Λίγο πιο κάτω στο κεφάλαιο ο ήρωας
βιώνει και προκαλεί σκηνές βγαλμένες από το θέατρο του παραλόγου όταν προχωρά σε
συναλλαγές και διαπραγματεύσεις μιας αγοράς προϊόντων που γνωρίζει ότι δεν πρόκειται να
πραγματοποιήσει ή του είναι άχρηστα για να ακολουθήσουν στη συνέχεια σκηνές από
απρόσωπους έρωτες και παράλληλοι πολιτικοί μονόλογοι στο καφενείο των Ελλήνων19. Σε
όλα τα παραπάνω ο ήρωας δε διαδραματίζει κάποιο προσωπικό, συνειδητό ρόλο αλλά
παραμένει σιωπηλός παρατηρητής. Αυτή του ακριβώς η ιδιότητα αιτιολογεί και τον τίτλο του
κεφαλαίου: ο Κάσπαρ Χάουζ ήταν ένα παιδί που βρέθηκε σε ένα δάσος στη Γερμανία και δεν
είχε αναπτύξει τη δυνατότητα του λόγου.
Μέσα από όλο το κεφάλαιο ο Χατζής κωδικοποιεί τις κοινωνικές, προσωπικές,
οικονομικές και πολιτικές συνθήκες που καθιστούν το άτομο ανενεργό και αμέτοχο στα όσα
διαδραματίζονται γύρω του και εντέλει τον μεταβάλλουν σε σιωπηλό παρατηρητή της ζωής
του. Ο συγγραφέας δεν εντοπίζει το πρόβλημα της αλλοτρίωσης και της αποξένωσης μόνο
στο χώρο των μεταναστών αλλά, όπως φαίνεται από όλο το μυθιστόρημα, το μεταφέρει και
το γενικεύει σε όλη τη μεταπολεμική Ελλάδα. Έτσι, η χρήση του αποσπάσματος στη
συγκεκριμένη ενότητα μπορεί να εξυπηρετεί τις ανάγκες τις ενότητας, ωστόσο το ερώτημα
που προκύπτει είναι βασικό: κατά πόσον ο «τεμαχισμός» και η αποσπασματική μορφή ενός
έργου προσφέρει την αισθητική και ιδεολογική λειτουργία που καλλιεργούσε ο δημιουργός;
Ίδιες παρατηρήσεις μπορούν να γίνουν και για το κείμενο της Γ΄ Γυμνασίου «Η
τελευταία αρκούδα του Πίνδου». Ο ήρωας του κεφαλαίου, ο Σκουρογιάννης βιώνει το
αίσθημα της απομόνωσης και της αλλοτρίωσης επιστρέφοντας στην γενέτειρά του και μόνο η
επαφή του με τη Φύση τον διαβεβαιώνει για την αξία του Νόστου με το όραμα του οποίου
υπέμενε τη ζωή του οικονομικού μετανάστη στη Γερμανία. Η συντομία, ωστόσο του
αποσπάσματος ενώ επιβεβαιώνει και επαληθεύει τον ένα πόλο του κεφαλαίου – που είναι το
αίσθημα της αλλοτρίωσης που νιώθει ο ήρωας στην ίδια την πατρίδα του – αφήνει εκκρεμές
το δεύτερο σκέλος που αφορά στην επανάκτηση της ταυτότητας του ήρωα που γίνεται μέσα
18 Για το μυθιστόρημα βλ. Σπύρος Τσακνιάς, «Το Διπλό Βιβλίο και οι δύο προοπτικές» στο Δημήτρης Χατζής.Μια συνείδηση της ρωμιοσύνης, Αχαϊκές Εκδόσεις, Πάτρα 1999, σελ. 182 – 189
19 Δημήτρης Χατζής, Το Διπλό Βιβλίο, εκδ. Το ροδακιό, Αθήνα, 1999, σελ. 63-79
από την επαφή με την Φύση της περιοχής. Αξιοσημείωτο είναι ότι από το απόσπασμα
απουσιάζει η επικοινωνία του ήρωα με μια αρκούδα της περιοχής που του επιβεβαιώνει το
αίσθημα της ανθρωπιάς αλλά και του ονείρου της πατρίδας, επεισόδιο που δίνει και τον τίτλο
του κεφαλαίου.20

Στην Γ΄ Λυκείου εξετάζονται τα κείμενα «Ο Σιούλας ο ταμπάκος» από τη συλλογή
διηγημάτων «Το τέλος της μικρής μας πόλης» και «Το φονικό της Ιζαμπέλας Μόλναρ». «Ο
Σιούλας ο ταμπάκος» περιγράφει τις περιπέτειες των ταμπάκων που έρχονται αντιμέτωποι με
τον εκβιομηχανισμό του επαγγέλματός τους και τη συνακόλουθη παρακμή της κοινότητας
τους που σηματοδοτεί αναγκαστικές αλλαγές στη ζωή τους προκειμένου να εξασφαλιστεί η
επιβίωσή τους. Στις οδηγίες για τη διδασκαλία του κειμένου επισημαίνεται η ανάγκη
επισήμανσης της γλώσσας του κειμένου, της δομής, των χρονικών επιπέδων και του
αντιπροσωπευτικού ρόλου του ήρωα. Πρόκειται για μια μία από τις ευτυχείς περιπτώσεις
προτάσεων για την ανάλυση κειμένου που αναδεικνύει τους άξονες του έργου και
εκμεταλλεύεται τα μέσα και τα νοήματα του έργου. Στο συγκεκριμένο διήγημα ο Χατζής
μέσα από την περιπέτεια του Σιούλα και, κατ’ αναλογία, και των υπόλοιπων ταμπάκων δίνει
την περίπτωση μιας μακρόβιας επαγγελματικής συντεχνίας που αδυνατεί να εναρμονιστεί
στις νέες συνθήκες παραγωγής αγαθών και έρχεται αντιμέτωπη με την οικονομική και ηθική
εξαθλίωση: οι ηθικοί κώδικες αξιών του ήρωα έρχονται σε σύγκρουση με την
καθημερινότητα και ακολουθεί η εναρμόνισή του με τη νέα τάξη πραγμάτων. Ασφαλώς
υπάρχουν και άλλα στοιχεία που θα μπορούσαν να αναδειχτούν μέσα από το κείμενο, όπως η
συνδιαλλαγή του ήρωα με τους άλλους λαϊκούς ήρωες αλλά και η στάση της γυναίκας του
ήρωα, μια στάση που έχει εξεταστεί συνολικά μέσα στη συλλογή και αναδεικνύει το ρόλο
των γυναικείων χαρακτήρων: συγκεκριμένα, η Σιούλενα μέσα από τη σιωπή της δημιουργεί
τις συνθήκες για τη μεταστροφή του ήρωα και για την πλήρη συνειδητοποίηση της θέσης του
αλλά και των αλλαγών στις οποίες πρέπει να προχωρήσει21.
Στην περίπτωση του διηγήματος «Το φονικό της Ιζαμπέλας Μόλναρ» ήδη από την
εισαγωγή επισημαίνεται η θεματική του κειμένου: πρόκειται για ένα κείμενο αισθητικής
φύσεως που εξετάζει τη σχέση προσωπικής και καλλιτεχνικής ζωής, απομυθοποιώντας την
καλλιτεχνική δημιουργία και δίνοντας ως πλαίσιο δημιουργίας της τον εξοστρακισμό της
προσωπικής επιτυχίας για χάρη του καλλιτεχνικού έργου. Το διήγημα δίνεται σε
αποσπασματική μορφή αλλά η επιλογή των σημείων που παραλείπονται, δεν αδικεί το έργο
ούτε στερεί από το μαθητή τη δυνατότητα να παρακολουθήσει την πορεία της ηρωίδας. Μόνη
σημαντική παράλειψη μπορεί να θεωρηθεί η απουσία των περικειμενικών στοιχείων που
πλαισιώνουν το διήγημα: το σχόλιο-αφιέρωση «για την τέχνη» που προηγείται του τίτλου
στην έκδοση της συλλογής καθώς και το απόσπασμα από τον Αρθούρο Ρεμπώ που
προτάσσεται στην έκδοση του κειμένου και ουσιαστικά συμπυκνώνει την ουσία του
αποσπάσματος. Επίσης, ξεχωριστή αναφορά άξιζε να γίνει στο χαρακτήρα όλης της συλλογής
που χαρακτηρίζεται από τον ίδιο το συγγραφέα «μια ερμηνεία σε πέντε θέματα» δίνοντας
έτσι τον ιδιαίτερο και πρωτοποριακό χαρακτήρα της συλλογής και φανερώνοντας τις
θεωρητικές και κριτικές αναζητήσεις του συγγραφέα22.
Η μελέτη των λογοτεχνικών κειμένων είναι ένα μάθημα που προσφέρεται εξ
αντικειμένου για θεωρητική-διαλεκτική μελέτη και συγκριτολογική εξέταση προκειμένου να
οξυνθεί η κριτική σκέψη των μαθητών και η δυνατότητα να προσεγγίζουν ένα θέμα
πρισματικά αποφεύγοντας κοινότυπα συμπεράσματα και στερεότυπες απόψεις. Η λογοτεχνία
μπορεί να δώσει νέες προτάσεις και οπτικές για την καθημερινότητα αλλά και για τον τρόπο
με τον οποίο πρέπει να προσεγγίζετε ένα γραπτό κείμενο, να μεταφέρει στο μαθητή ιδέες και
προτάσεις και να τον φέρει σε επαφή με τον ελληνικό πολιτισμό όπως αποτυπώνεται στα
γραπτά κείμενα των συγγραφέων.

Προκειμένου να πραγματοποιηθεί αυτή η δυναμική της λογοτεχνίας απαιτείται να
προσεγγίζεται το κάθε κείμενο με βάση την ιδιαιτερότητα της φύσης του κάθε είδους και της
φυσιογνωμίας του δημιουργού του. Ένα θεατρικό έργο πρέπει να προσεγγίζεται ως κείμενο
που δημιουργήθηκε για παράσταση και ειδικά ο τραγικός λόγος πρέπει να τοποθετείται στο
χωροχρόνο που αναδεικνύει τη μοναδικότητά του: πρόκειται για ένα κείμενο που υπηρετούσε
μια θρησκευτική εορτή, παιγμένο στο φως της ημέρας από άνδρες με μάσκες, γεγονός που
απαιτούσε ένα πλήθος συμβάσεων που είχαν «συμφωνηθεί» μεταξύ των δημιουργών και του
κοινού. Η θεωρητική εξέταση της πορείας της τραγωδίας ώσπου να καταλήξει στη μορφή
που μας τη διασώζουν οι τραγωδίες των τριών τραγικών δε βοηθά στην κατανόηση της
εξέλιξης του είδους ενώ η απουσία τραγωδιών του Αισχύλου από όλη τη σχολική διδασκαλία
αφαιρεί από το μαθητή τη δυνατότητα να διακρίνει τις διαφοροποιήσεις των τριών τραγικών
που καθρεπτίζουν και τις αλλαγές στην αθηναϊκή κοινωνία που ζούσαν.
Το παράδειγμα του Καβάφη προέβαλε την επιλογή ποιημάτων που προσφέρουν άμεση
πρόσβαση στις ιδέες του ποιητή, τουλάχιστον στις πιο άμεσες και εύληπτες. 6στόσο, η
αποσιώπηση της πορείας του ποιητή προκειμένου να κατακτήσει αυτές τις εκφραστικές
φόρμες, η απουσία ποιημάτων πιο προσωπικών και η μη ανίχνευση επιρροών του δημιουργού
σε μεταγενέστερους ποιητές σε θεματικό, εκφραστικό και ιδεολογικό επίπεδο στερεί από τους
μαθητές τη δυνατότητα να γνωρίσουν και κατανοήσουν πλήρως το έργο του αλλά και να
αντιληφθούν τη λογοτεχνία ως χώρο αλληλεπίδρασης και επικοινωνίας ανάμεσα στους
δημιουργούς.
Η περίπτωση του Δημήτρη Χατζή φανέρωσε τους κινδύνους που εγκυμονεί η
αποσπασματική παρουσίαση κειμένων και η αφαίρεση περικειμενικών στοιχείων και
πληροφοριών για την συλλογή στην οποία ανήκει το κείμενο. Ο αναγνώστης διαμορφώνει
μια εικόνα για το έργο που εξυπηρετεί τη θεματική ενότητα στην οποία εντάσσεται ενώ η
στόχευση μέσω των ερωτήσεων που προτείνονται, στοχεύουν κυρίως στην ανίχνευση και
σκιαγράφηση των χαρακτήρων αποδεσμεύοντας το κείμενο από τις τεχνικές του συγγραφέα
και διατηρώντας την εικόνα του κλασικού παντογνώστη, τριτοπρόσωπου αφηγητή ακριβώς
στο μυθιστόρημα «Το διπλό βιβλίο» όπου δε λειτουργεί αυτή η τεχνική.
Έτσι, συμπερασματικά, η ευθύνη για την μελέτη της λογοτεχνίας καταλήγει στην
περιοχή ευθύνης του διδάσκοντα. Στα κείμενα που συνοδεύουν τα σχολικά εγχειρίδια και
περιέχουν προτεινόμενους τρόπους διδασκαλίας και εξέτασης, υπάρχει πάντα η επιφύλαξη-
οδηγία ότι οι προτεινόμενοι τρόποι δεν είναι δεσμευτικοί και η τυπολογία των ερωτήσεων δεν
θα πρέπει να απευθύνεται στο σύνολό της και αυτούσια στους μαθητές αλλά να λειτουργήσει
ως κατευθυντήρια γραμμή.
Έτσι, ο εκπαιδευτικός στηριγμένος στις δικές του γνώσεις, τη δική του διαρκή
βιβλιογραφική ενημέρωση και παιδαγωγική ανανέωση πρέπει να αποδεσμεύσει τη
λογοτεχνία από τον ηθικοπλαστικό χαρακτήρα με την οποία έχει σιωπηρά επιφορτιστεί. Η
ενημέρωση για το χρόνο και τις συνθήκες που έχει γραφεί το έργο, μια εμπεριστατωμένη
περίληψη του συνόλου του έργου ενός συγγραφέα, η αναφορά σε σύγχρονα του έργα και
λογοτεχνικά ρεύματα θα φωτίσουν πληρέστερα το έργο του συγγραφέα ενώ η αναζήτηση και
παρουσίαση σύγχρονων με το εξεταζόμενο έργων τέχνης θα δώσει μέσα από τη σύγκριση
διαφορετικών τρόπων έκφρασης, μέσα και τρόπους για να διευκρινιστεί η ιδιαιτερότητα του
κάθε έργου.
Τέλος, ο μαθητής πρέπει να καταλάβει την αδυναμία εξαγωγής ενός κλειστού και
απαράλλαχτου συμπεράσματος από τη μελέτη ενός λογοτεχνικού έργου και να θεωρεί το
κείμενο ως αφορμή για συζήτηση και εξάσκηση στο διάλογο πάνω στις ιδέες και τις απόψεις
που εμφανίζονται σε ένα κείμενο, στη γλώσσα του κειμένου που λειτουργεί ως όχημα για τις
ιδέες, και στην ανίχνευση της Ποιητικής λειτουργίας που διαχωρίζει το λογοτεχνικό λόγο από
τον καθημερινό. Εξάλλου, ο ποιητής έχει αποσαφηνίσει τα όρια της Ποίησης και της
ανάλυσής της «Όλα γίνεται να τα λύσεις και να τα επανασυνδέσεις, εκτός από τα λόγια που
έγραψε ο ποιητής. Κάποια βίδα στο τέλος θα σε μπερδέψει. Μήτε που θα εφαρμόζει πουθενά,
μήτε που χωρίς αυτήν θα λειτουργεί το μηχάνημα. Και ο ίδιος ο ποιητής, εάν κληθεί να
δοκιμάσει, θ’ αποτύχει. Τον ακολουθούν οι προθέσεις του, που, αυτές, ενόσω ακόμη έγραφε,
τον είχαν εγκαταλείψει χωρίς να το καταλάβει…Εκ των υστέρων, όλοι οι ποιητές, εξηγώντας
τα ποιήματά τους, λένε ψέματα»23.

Βιβλιογραφία
Αλεξάνδρου, Άρ., «Αντιγόνη», στον τόμο Έξω απ’ τα δόντια, Ύψιλον, Αθήνα 1982
Αριστοτέλης «Ποιητική», 1448π – 24 κ.εξ.
Ελύτης, Οδ., Η μέθοδος του «άρα», στο Εν λευκώ, Ίκαρος, Αθήνα 1999, σσ. 165 – 183
Ιλινσκαγια, Σ., Κ.Π.Καβάφης «Οι δρόμοι προς το ρεαλισμό στην ποίηση του 20ου αιώνα»,
Κέδρος, Αθήνα 1983
Καβάφης,Κ. Π., «Κρυμμένα Ποιήματα 1877; – 1923», φιλολογική επιμέλεια Γ.Π.Σαββίδης,
Ίκαρος, Αθήνα 1993
Καβάφης,Κ. Π., «Τα αποκηρυγμένα ποιήματα», Ύψιλον, Αθήνα 1990
Καβάφης.Κ. Π., «Τα ποιήματα (1919 – 1933)», νέα έκδοση του Γ.Π.Σαββίδη, Ίκαρος, Αθήνα
1995
Lesky, Al., “Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων», μτφρ. Νίκος Χ. Χουρμουζιάδης,
τόμος Α΄, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 1987
Πασχαλίδης, Γρ., «Σπουδές πάνω στις σπουδές του
ημήτρη Χατζή», στο *ημήτρης Χατζής.
Μια συνείδηση της ρωμιοσύνης, Αχαϊκές εκδόσεις, Πάτρα 1999, σσ. 158 – 172
Ρίτσος, Γιαν., «Ισμήνη», στον τόμο Τέταρτη *ιάσταση, Κέδρος, Αθήνα 2001
Σαββίδης ,Γ. Π., «Ποιήματα Ποιητικής του Καβάφη», στο Μικρά Καβαφικά, τόμος Α΄,
Ερμής, Αθήνα 1996, σσ. 281 – 311
«Σοφοκλέους Τραγωδία Αντιγόνη, Φιλοκτήτης», έκδοση ΟΕ
Β, Αθήνα 2005
Σταυροπούλου, Έρ., «Το φράγμα της σιωπής. Το πρόβλημα της επικοινωνίας στους
γυναικείους χαρακτήρες της πεζογραφίας του
ημήτρη Χατζή», στο *ημήτρης Χατζής.
μια συνείδηση της ρωμιοσύνης, Αχαϊκές εκδόσεις Πάτρα, 1999, σσ. 147 – 157
Τσακνιάς, Σπ., «Το διπλό βιβλίο και οι δύο προοπτικές», στο *ημήτρης Χατζής. μια συνείδηση
της ρωμιοσύνης, Αχαϊκές εκδόσεις Πάτρα, 1999, σσ. 182 – 189
Χατζής,
., «Το διπλό βιβλίο», εκδ. Το ροδακιό, Αθήνα 1999
«Κείμενα νεοελληνικής λογοτεχνίας Γ΄ Γυμνασίου», ΟΕ
Β, Αθήνα 2006
«Κείμενα νεοελληνικής λογοτεχνίας Α΄ τάξη Ενιαίου Λυκείου», ΟΕ
Β, Αθήνα 2006
«Αξιολόγηση των μαθητών της Β΄ Λυκείου στην Αρχαία ελληνική Γλώσσα και Γραμματεία
(τεύχος Α΄), Σοφοκλέους Αντιγόνη», ΟΕ
Β, Αθήνα 1998
«Οδηγίες για τη διδασκαλία των φιλολογικών μαθημάτων στο Ενιαίο Λύκειο (σχολικό έτος
2006 – 2007)», ΟΕ
Β, Αθήνα 2006
23 Οδυσσέας Ελύτης, Η μέθοδος του «άρα», στο Εν λευκώ , εκδ. Ίκαρος, Αθήνα, 1999, σελ. 166

Ο 5ος αιώνας

500 π.Χ. Η πρώτη γνωστή σύνοδος της Πελοποννησιακής Συμμαχίας (κατά άλλους το 504 π.Χ.).

Περίοδος της ακμής του φιλοσόφου Ηράκλειτου.

Ο Εκαταίος ο Μιλήσιος γράφει το έργο «Περιήγησις»(;).

Κατασκευάζεται το Ηραίο της Σάμου.

500-497 π.Χ.(;). Ο Αισχύλος παίρνει για πρώτη φορά μέρος σε δραματικούς αγώνες.

499-494 π.Χ. Επανάσταση των πόλεων της Ιωνίας εναντίον της κυριαρχίας των Περσών.

499 π.Χ. Οι Πέρσες εκστρατεύουν εναντίον της Νάξου.

498 π.Χ. Ο Αρισταγόρας της Μιλήτου επισκέπτεται τη Σπάρτη και την Αθήνα για να ζητήσει βοήθεια εναντίον των Περσών.

Οι Αθηναίοι και οι Ίωνες καταστρέφουν τις Σάρδεις.

498 π.Χ. Η παλαιότερη χρονολογημένη ωδή του Πινδάρου.

498-491 π.Χ. Ο Ιπποκράτης γίνεται τύραννος της Γέλας.

496 π.Χ. Θάνατος του Αρισταγόρα.

496/495 π.Χ. Ο Ίππαρχος, αρχηγός της παράταξης των Πεισιστρατιδών, εκλέγεται άρχοντας στην Αθήνα.

495/4 π.Χ. Ήττα των Ελλήνων της Ιωνίας από τους Πέρσες στο νησί Λάδη, πλησίον της Μιλήτου.

Γεννιέται ο Περικλής.

495 π.Χ. Οικοδομείται ο Ναός της Αφαίας Αίγινας στην Αίγινα.

494 π.Χ. Ο Μιλτιάδης ο Νεότερος επιστρέφει στην Αθήνα μετά την κατάληψη της ημιανεξάρτητης αθηναϊκής ηγεμονίας στη Θράκη, δημιούργημα του θείου του Μιλτιάδη του Πρεσβύτερου, από τους Πέρσες του Δαρείου.

493/492 π.Χ. Τέλος της επανάστασης στην Ιωνία.

Ο Θεμιστοκλής εκλέγεται άρχοντας στην Αθήνα και διατυπώνει με απόλυτη σαφήνεια το ναυτικό του πρόγραμμα. Αρχίζουν οι εργασίες κατασκευής οχυρωματικών έργων στον Πειραιά.

Ο Μιλτιάδης εκλέγεται ένας από τους Δέκα Στρατηγούς.

Ο ποιητής Φρύνιχος καταδικάζεται από αθηναϊκό δικαστήριο σε χρηματική ποινή χιλίων δραχμών, ενώ απαγορεύεται κάθε παράσταση της τραγωδίας «Μιλήτου Άλωσις», γιατί υπενθυμίζει στους Αθηναίους «οικεία κακά».

492 π.Χ. Εκστρατεία του Μαρδόνιου στη Θράκη και τη Μακεδονία αποτυγχάνει.

Πρώτη δίκη του Μιλτιάδη στην Αθήνα.

491 π.Χ. Διπλωματική εκστρατεία του Δαρείου στην Ελλάδα με αποτέλεσμα το μηδισμό της Αίγινας.

Αντίδραση της Σπάρτης που αποστέλλει στρατεύματα υπό τον Κλεομένη, τα οποία επιστρέφουν, αφού παίρνουν ομήρους πολλούς κατοίκους του νησιού.

490 π.Χ. Γεννιέται ο Ηρόδοτος. Οι Πέρσες καταστρέφουν τη Νάξο και την Ερέτρια.

Ήττα των Περσών υπό την ηγεσία του Δάτη και του Αρταφέρνη στο Μαραθώνα από τα συνασπισμένα στρατεύματα Αθηναίων και Πλαταιέων υπό την ηγεσία του Μιλτιάδη.

Ο Γέλων γίνεται τύραννος της Γέλας στη Σικελία.

489 π.Χ. Η αποτυχημένη επέμβαση του Μιλτιάδη στην Πάρο, στη διάρκεια της οποίας τραυματίζεται, έχει ως αποτέλεσμα την καταδίκη του από τους συμπολίτες του σε βαρύ χρηματικό πρόστιμο. Λίγους μήνες αργότερα ο νικητής του Μαραθώνα πεθαίνει.

489/8 π.Χ. Ο Αριστείδης εκλέγεται ένας από τους εννέα άρχοντες στην Αθήνα.

488 π.Χ. Ο Λεωνίδας αναγορεύεται βασιλιάς στη Σπάρτη.

487/486 π.Χ. Οι άρχοντες επιλέγονται πλέον με κλήρωση και όχι με εκλογές. Η αλλαγή αυτή έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια πολιτικής ισχύος από τους άρχοντες και την παράλληλη ενίσχυση της εξουσίας των Δέκα Στρατηγών, οι οποίοι εκλέγονται από το λαό.

Οστρακισμός του Ιππάρχου.

Αρχίζει πόλεμος ανάμεσα στην Αθήνα και την Αίγινα.

486 π.Χ. Οστρακισμός του Μεγακλή.

486-465 π.Χ. Ο Ξέρξης αναγορεύεται Μέγας Βασιλεύς των Περσών.

485-478 π.Χ. Ο Γέλων γίνεται τύραννος των Συρακουσών.

485 π.Χ. Ανακάλυψη νέων αργυρούχων κοιτασμάτων στο Λαύριο.

484 π.Χ. Οστρακισμός του Ξανθίππου, πατέρα του Περικλή.

483 π.Χ. Ο Θεμιστοκλής πείθει τον αθηναϊκό δήμο να προχωρήσει στη ναυπήγηση ισχυρού στόλου, ικανού να προστατέψει αποτελεσματικά τα συμφέροντα της πόλης.

Οστρακισμός του Αριστείδη.

481 π.Χ. Τέλος του πολέμου ανάμεσα στην Αθήνα και την Αίγινα. Δημιουργείται πανελλήνιος αντιπερσικός συνασπισμός.

480 π.Χ. Ο Ξέρξης, επικεφαλής ισχυρού στρατού και στόλου, εισβάλλει στην Ελλάδα.

Ήττα των Σπαρτιατών και των Θεσπιέων από τους Πέρσες στο στενό των Θερμοπυλών.

Νίκη των Ελλήνων στις ναυμαχίες του Αρτεμισίου και της Σαλαμίνας.

Ο Γέλων νικά τους Καρχηδόνιους στην Ιμέρα.

479 π.Χ. Ήττα των Περσών υπό τον Μαρδόνιο στις Πλαταιές από τα συνασπισμένα ελληνικά στρατεύματα, υπό την ηγεσία του Σπαρτιάτη Παυσανία.

Νίκη των Ελλήνων υπό την ηγεσία του Αθηναίου Ξανθίππου, πατέρα του Περικλή, και του Σπαρτιάτη Λεωτυχίδη, επί των Περσών στην πεζοναυμαχία της Μυκάλης.

Οι Αθηναίοι καταλαμβάνουν τη Σηστό.

Εξέγερση των πόλεων της Ιωνίας και των νησιών του Αιγαίου εναντίον των Περσών.

Εκστρατεία του Λεωτυχίδη στη Θεσσαλία.

Έπειτα από παρότρυνση του Θεμιστοκλή οι Αθηναίοι αρχίζουν την ανέγερση του φερώνυμου τείχους με το οποίο οχυρώνονται ο Πειραιάς και η Αθήνα, καθώς και ο δρόμος που συνδέει τις δύο πόλεις (Μακρά Τείχη). Οι εργασίες ολοκληρώνονται το 456 π.Χ.

478 π.Χ. Ο Παυσανίας μεταφέρει τον εναντίον των Περσών αγώνα στην Κύπρο και το Βυζάντιο. Διάλυση του Πανελλήνιου Συνασπισμού.

Αφιερώνεται στο Ιερό του Απόλλωνα στους Δελφούς το χάλκινο σύμπλεγμα του Ηνίοχου.

478/477 π.Χ. Ο Παυσανίας ανακαλείται στη Σπάρτη.

Η Αθήνα ιδρύει τη Συμμαχία της Δήλου – περισσότερο γνωστή ως Α΄ Αθηναϊκή Συμμαχία.

Ο Ιέρων διαδέχεται τον Γέλωνα στις Συρακούσες.

Ο βασιλιάς της Θράκης Τήρης αναγνωρίζει την Αθηναϊκή Συμμαχία και δέχεται να πληρώνει το «θράκιο φόρο».

477/476 π.Χ. Ο Κίμωνας επαναφέρει στην αθηναϊκή κυριαρχία την Ηιόνα, πόλη που βρίσκεται στις εκβολές του Στρυμόνα, στη Μακεδονία, την οποία κατείχαν οι Πέρσες (στρατηγός Βόγης).

Φρύνιχος, «Φοίνισσαι».

476 π.Χ. Ο ποιητής Φρύνιχος νικά στους δραματικούς αγώνες των Μεγάλων Διονυσίων.

Ο Κίμωνας καταλαμβάνει τη Σκύρο και ένα χρόνο αργότερα την Κάρυστο.

475-465 π.Χ. Αντισπαρτιατική κίνηση στην Πελοπόννησο.

475 π.Χ. Γέννηση του Εμπεδοκλή.

474 π.Χ. Ο Ιέρωνας νικά τους Ετρούσκους στην Κύμη.

474/3 π.Χ. Ο Θεμιστοκλής εξοστρακίζεται από την Αθήνα γιατί δήθεν είχε μηδίσει (σύμφωνα με άλλους το 472/471 π.Χ.).

472 π.Χ. Εγκαθίδρυση δημοκρατικού πολιτεύματος στο Άργος.

Παίζεται στο θέατρο το πρώτο σωζόμενο έργο του Αισχύλου, οι «Πέρσαι». Χορηγός της παράστασης είναι ο Περικλής.

471 π.Χ. Νίκη των Σπαρτιατών στην Τεγέα εναντίον των συνασπισμένων στρατευμάτων του Άργους και της Τεγέας.

Συνοικισμός της Μαντίνειας.

470/469 π.Χ. Η Νάξος αποστατεί από την Αθηναϊκή Συμμαχία. Η Αθήνα αποστέλλει ισχυρές δυνάμεις και επαναφέρει τη Νάξο στη συμμαχία. Γκρεμίζονται τα τείχη του νησιού, που από εδώ και στο εξής συμβάλλει μόνο οικονομικά και όχι με πλοία στις επιχειρήσεις της συμμαχίας.

Οι Σπαρτιάτες νικούν τους ενωμένους, εκτός από τους Μαντινείς, Αρκάδες στην περιοχή της Διπαίας (σημ. Πιάνα).

(-430 π.Χ.) Σταδιοδρομία του γλύπτη Μύρωνα.

Γέννηση του Σωκράτη.

Αρχίζει τη σταδιοδρομία του ο ζωγράφος Πολύγνωτος.

468/7 π.Χ. Ο Κίμωνας με ένα στόλο που αποτελείται από 200 περίπου πλοία περιπλέει τα παράλια της Καρίας και της Λυκίας και εξαναγκάζει τους κατοίκους των πόλεων της περιοχής να προσχωρήσουν στην Αθηναϊκή Συμμαχία. Στα παράλια της Παμφυλίας, στις εκβολές του ποταμού Ευρυμέδοντα, καταστρέφει τον περσικό στόλο, ο οποίος αποτελούνταν από φοινικικά κυρίως πλοία, και στη συνέχεια αποβιβάζει στρατό και νικά τις περσικές δυνάμεις που είναι συναθροισμένες εκεί.

468 π.Χ. Βραβεύεται για πρώτη φορά τραγωδία του Σοφοκλή. Πεθαίνει ο επιγραμματοποιός Σιμωνίδης ο Κείος.

Το Άργος καταλαμβάνει την Τίρυνθα και τις Μυκήνες.

Ανέγερση του Ναού του Δία στην Ολυμπία.

467 π.Χ. Θάνατος του τυράννου Ιέρωνα.

Αισχύλος, «Επτά επί Θήβας».

466 π.Χ. Εγκαθίδρυση δημοκρατικού πολιτεύματος στις Συρακούσες.

Ο Κίμωνας νικά τους Πέρσες στον ποταμό Ευρυμέδοντα. Η νίκη αυτή ελευθέρωσε το Αιγαίο από τους Πέρσες και επέτρεψε την ουσιαστική ανάπτυξη του αθηναϊκού εμπορίου.

465 π.Χ. Η Θάσος αποστατεί από την Αθηναϊκή Συμμαχία. Ένα χρόνο περίπου αργότερα το νησί καταστρέφεται από τους Αθηναίους.

Οι Αθηναίοι αποτυγχάνουν στην προσπάθειά τους να αποικίσουν τις Εννέα Οδούς. Ηττώνται στη θέση Δραβήσκος από το ισχυρό θρακικό φύλο των Ηδωνών. Στη θέση αυτή θα κατορθώσουν τελικά το 437 π.Χ. να ιδρύσουν τη στρατηγικής σημασίας πόλη Αμφίπολη.

464 π.Χ. Καταστροφικός σεισμός στη Σπάρτη γίνεται αφορμή για γενική εξέγερση των Μεσσήνιων ειλώτων (Γ΄ Μεσσηνιακός Πόλεμος). Η επανάσταση θα κρατήσει μέχρι το 455 π.Χ. και στις εναντίον των επαναστατών επιχειρήσεις θα πάρει μέρος μέχρι το 461 π.Χ. και αθηναϊκό εκστρατευτικό σώμα υπό την ηγεσία του Κίμωνα.

464-425 π.Χ. Ο Αρταξέρξης Α΄ ο Μακρόχειρ αναγορεύεται Μέγας Βασιλεύς των Περσών.

462/461 π.Χ. Μεταρρυθμίσεις του Εφιάλτη στην Αθήνα. Δολοφονία του Εφιάλτη. Ο Κίμωνας εξορίζεται μετά την εκδίωξη του αθηναϊκού εκστρατευτικού σώματος από τους Σπαρτιάτες.

Συμμαχία Άργους-Αθήνας.

Ο Αναξαγόρας έρχεται στην Αθήνα.

461 π.Χ. Θάνατος του Θεμιστοκλή στη Μαγνησία της Μικρός Ασίας και του Αριστείδη στην Αθήνα.

461/460 π.Χ. Οι Σπαρτιάτες καταλαμβάνουν την Ιθώμη.

Οι Μεσσήνιοι μεταναστεύουν στη Ναύπακτο. Συμμαχία της Αθήνας με τα Μέγαρα. Μακρά Τείχη συνδέουν την πόλη των Μεγάρων με το επίνειο της Νίσαιας.

Γέννηση του ιστορικού Θουκυδίδη(;).

Καθιέρωση αγώνων κωμωδίας.

460/450 π.Χ. Μύρωνας, «Ο Δισκοβόλος» (πιθανή χρονολόγηση).

460-454 π.Χ. Αποτυχημένη εκστρατεία των Αθηναίων στην Αίγυπτο.

459-456 π.Χ. Οι Αθηναίοι έπειτα από πολύχρονη πολιορκία καταλαμβάνουν την Αίγινα.

459-454 π.Χ. Πρώτες συγκρούσεις ανάμεσα στους Αθηναίους και στους Πελοποννήσιους.

Ήττα των Αθηναίων στους Αλιείς.

458 π.Χ. Αισχύλος, «Ορέστεια» (διδασκαλία).

457 π.Χ. Χτίζονται τα Μακρά Τείχη, που συνδέουν την Αθήνα με τον Πειραιά και το Φάληρο.

Ήττα των Αθηναίων από τους Σπαρτιάτες στη μάχη της Τανάγρας. Οι Αθηναίοι νικούν τους Βοιωτούς συμμάχους των Σπαρτιατών στη μάχη στα Οινόφυτα. Με τη νίκη τους αυτή επεκτείνουν την επικυριαρχία τους μέχρι τις Θερμοπύλες.

Οι Αθηναίοι παραχωρούν στους ζευγίτες το δικαίωμα να εκλέγονται άρχοντες.

456 π.Χ. Οι Αθηναίοι έπειτα από μακροχρόνια πολιορκία αναγκάζουν την Αίγινα, παλιά αντίπαλο της Αθήνας στο εμπόριο, να υποκύψει.

Θάνατος του ποιητή Αισχύλου.

455 π.Χ. Το πρώτο έργο του Ευριπίδη.

Πιθανή χρονολογία γέννησης του Θουκυδίδη.

Αρχίζει τη σταδιοδρομία του ο σοφιστής Πρωταγόρας.

Γέννηση του μαθηματικού Θεαίτητου (πέθανε το 369 π.Χ.).

Ο βασιλιάς της Θράκης Σιτάλκης επεκτείνει το βασίλειό του μέχρι τον ποταμό Δούναβη, ενώ προωθεί και τον εξελληνισμό του κράτους του.

454 π.Χ. Οι Αθηναίοι μετά την αποτυχία της εκστρατείας στην Αίγυπτο μεταφέρουν εσπευσμένα το ταμείο της συμμαχίας από τη Δήλο στην Αθήνα.

Εκστρατεία του Περικλή στον Κορινθιακό Κόλπο και τη βορειοδυτική Ελλάδα.

451 π.Χ. Ο Περικλής επιτυγχάνει την ψήφιση νόμου με βάση τον οποίο Αθηναίος πολίτης θεωρείται μόνο αυτός που γεννήθηκε από Αθηναίους γονείς.

Επιστροφή του Κίμωνα από την εξορία.

Εισάγεται η μισθοφορά για τους Ηλιαστές.

Σύναψη πενταετούς ανακωχής μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης.

450 π.Χ. Το Άργος και η Σπάρτη συνάπτουν τριακονταετή ειρήνη.

Οι Αθηναίοι αποστέλλουν κληρούχους στην Εύβοια, τη Νάξο και την Άνδρο.

Γέννηση του Αριστοφάνη.

Έναρξη των εργασιών για την κατασκευή του Ναού του Ηφαίστου (Θησείον). Ολοκληρώθηκε το 440 π.Χ.

450-430 π.Χ.(;) Πολύκλειτος, «Ο Δορυφόρος» (άγαλμα).

449 π.Χ. Παρά το θάνατο του Κίμωνα στο Κίτιο, οι Αθηναίοι νικούν τους Πέρσες στη Σαλαμίνα της Κύπρου. Υπογράφεται συνθήκη ειρήνης ανάμεσα στην Αθήνα και την Περσική Αυτοκρατορία (Καλλίειος Ειρήνη) χωρίς χρονικά όρια. Η αλλαγή της πολιτικής της Αθήνας απέναντι στην Περσία υπήρξε προσωπική επιλογή του Περικλή. Σχέδιο του Περικλή για πανελλήνιο συνέδριο.

448 π.Χ. Ιερός Πόλεμος για τον έλεγχο των Δελφών.

Ο Φειδίας αρχίζει να κατασκευάζει το χρυσελεφάντινο άγαλμα του Δία στην Ολυμπία.

447 π.Χ. Αρχίζει η ανέγερση του Παρθενώνα στην Ακρόπολη, η οποία θα ολοκληρωθεί το 438 π.Χ.

Ήττα των Αθηναίων και θάνατος του Αθηναίου στρατηγού Τολμίδη στην Κορώνεια από τα συνασπισμένα βοιωτικά στρατεύματα. Η Αθήνα χάνει τον έλεγχο της Βοιωτίας, της Φωκίδας και της Λοκρίδας.

Αθηναίοι κληρούχοι φτάνουν στη Χερσόνησο.

446 π.Χ. Η Βοιωτία και τα Μέγαρα αντιδρούν στην προσπάθεια της Αθήνας να επεκτείνει την κυριαρχία της. Η Θήβα συγκροτεί το Βοιωτικό Κοινό, ενώ τα Μέγαρα επανέρχονται στην Πελοποννησιακή Συμμαχία. Η Εύβοια επαναστατεί εναντίον της Αθήνας.

Ο ιστορικός Ηρόδοτος στην Αθήνα.

Αποπεράτωση του Ωδείου από τον Περικλή.

445 π.Χ. Στρατεύματα της Σπάρτης υπό την ηγεσία του βασιλιά Πλειστοάνακτα εισβάλλουν στην Αττική. Τελικά οι δύο αντίπαλες πόλεις με πρωτοβουλία του Περικλή υπογράφουν συνθήκη ειρήνης, που είναι περισσότερο γνωστή ως Τριακοντούτεις Σπονδές. Εν συνεχεία ο Περικλής συντρίβει τους επαναστατημένους Ευβοείς.

444/443 π.Χ. Με πρωτοβουλία του Περικλή ιδρύεται στην Κάτω Ιταλία η πανελλήνια αποικία των Θουρίων.

443 π.Χ. Οστρακισμός του αρχηγού της ολιγαρχικής παράταξης της Αθήνας, Θουκυδίδη, γιου του Μελησία.

442 π.Χ. Σοφοκλής, «Αντιγόνη».

440 π.Χ. Η Σάμος και το Βυζάντιο αποστατούν από την Αθηναϊκή Συμμαχία.

Οι Συρακούσες υποτάσσουν όλες τις πόλεις των Σικελών.

440-430 π.Χ. Πολύκλειτος, «Ο Διαδούμενος» (άγαλμα).

438 π.Χ. Τοποθετείται στον Παρθενώνα το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς.

Ευριπίδης, «Άλκηστις».

Θάνατος του Πινδάρου.

437 π.Χ. Η Αθήνα ιδρύει την Αμφίπολη στη Θράκη με κύριο στόχο την προστασία των αθηναϊκών συμφερόντων στην περιοχή.

Εκστρατεία του Περικλή στον Εύξεινο Πόντο. Αθηναίοι εγκαθίστανται στη Σινώπη και την Αμισό.

Έναρξη της κατασκευής των Προπυλαίων σε σχέδια του Μνησικλή, καθώς και της δημιουργίας της ζωφόρου και των αετωμάτων του Παρθενώνα.

436 π.Χ. Γέννηση του Ισοκράτη.

435 π.Χ. Αρχίζουν οι εργασίες στο Ερεχθείο.

433 π.Χ. Σύναψη συμμαχίας ανάμεσα στην Αθήνα και την Κέρκυρα. Η αποφασιστική εμπλοκή αθηναϊκού στολίσκου στη ναυμαχία που έγινε κοντά στα Σύβοτα ανάμεσα σε κερκυραϊκά και κορινθιακά πλοία είχε ως αποτέλεσμα την ήττα των Κορινθίων και ως άμεσο επακόλουθο την ενίσχυση της αντιπαλότητας ανάμεσα στην Αθήνα και την Κόρινθο.

Ο αστρονόμος Μέτων μεταρρυθμίζει το ημερολόγιο.

432 π.Χ. Αποστασία της Ποτίδαιας της Χαλκιδικής από την Αθηναϊκή Συμμαχία.

Με το Μεγαρικό Ψήφισμα οι Αθηναίοι αποκλείουν τους Μεγαρείς από όλα τα αθηναϊκά ή συμμαχικά λιμάνια.

Η συμμαχική συνέλευση στη Σπάρτη αποφασίζει τη διεξαγωγή πολέμου εναντίον των Αθηνών και των συμμάχων τους.

431/430 π.Χ. Έκρηξη του Πελοποννησιακού Πολέμου.

Οι Πελοποννήσιοι εισβάλλουν για πρώτη φορά στην Αττική, ενώ οι Αθηναίοι καταλαμβάνουν την Κεφαλονιά, το Θρόνιο και την Αταλάντη.

Οι Αθηναίοι συμμαχούν με το βασιλιά των Οδρυσών της Θράκης Σιτάλκη ως αντιστάθμισμα στη συμμαχία των Σπαρτιατών με τους Μακεδόνες.

Ο Περικλής εκφωνεί τον επιτάφιο λόγο του για τους πρώτους νεκρούς του πολέμου.

Οι Αθηναίοι εκδιώκουν τους Αιγινήτες από το νησί τους.

Ευριπίδης, «Μήδεια».

430 π.Χ. Γέννηση του Ξενοφώντα.

Γέννηση του Ιπποκράτη του Κώου (πέθανε το 387 π.Χ.).

Αρχίζει η περίοδος ακμής του φιλοσόφου Δημόκριτου.

429/428 π.Χ. Αρχίζει η πολιορκία των Πλαταιών από τους Πελοποννήσιους.

Εμφάνιση λοιμού στην Αθήνα. Η επιδημία θα έχει πάρα πολλά θύματα μεταξύ των κατοίκων της πόλης.

Ο Αθηναίος ναύαρχος Φορμίων νικά τον πελοποννησιακό στόλο πλησίον της Ναυπάκτου.

Οι Αθηναίοι καταλαμβάνουν την Ποτίδαια.

429 π.Χ. Θάνατος του Περικλή.

429-427 π.Χ. Σοφοκλής, «Οιδίπους Τύραννος».

428/427 π.Χ. Οι κάτοικοι της Μυτιλήνης επαναστατούν εναντίον των Αθηναίων, οι οποίοι αντιδρούν αποστέλλοντας ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις υπό το στρατηγό Πάχη.

Αρχίζει η πολιορκία της Λέσβου.

Απόπειρα εισβολής των Πελοποννησίων στην Αττική.

427 π.Χ. Πρώτο (άγνωστο) έργο του Αριστοφάνη.

Ο φιλόσοφος Γοργίας στην Αθήνα.

Γέννηση του φιλόσοφου Πλάτωνα στην Αθήνα από αριστοκρατική οικογένεια. Πατέρας του ο Αρίστων και μητέρα του η Περικτιόνη.

427/426 π.Χ. Παραδίδεται η Μυτιλήνη και οι πρωταίτιοι της στάσης εκτελούνται. Η απόφαση του αθηναϊκού δήμου, έπειτα από εισήγηση του Κλέωνα, για εκτεταμένες σφαγές ανακαλείται κατόπιν εισήγησης του Διόδοτου.

Η Πλάταια παραδίδεται και οι κάτοικοί της, παρά την αρχική συμφωνία, εξανδραποδίζονται από τους Θηβαίους και τους Πελοποννήσιους συμμάχους τους.

Οι Αθηναίοι αποφασίζουν την αποστολή δυνάμεων στη Σικελία. Εκστρατεύουν εναντίον των Συρακουσών. Ο Κλέωνας και η φιλοπόλεμη μερίδα της Αθήνας αναρριχώνται στην εξουσία.

426/425 π.Χ. Αποτυχημένη προσπάθεια των Αθηναίων στη Μήλο.

425/424 π.Χ. Σπαρτιατικό απόσπασμα εγκλωβίζεται στη Σφακτηρία από τον αθηναϊκό στόλο υπό το στρατηγό Δημοσθένη και αναγκάζεται να παραδοθεί. Οι Αθηναίοι καταλαμβάνουν τη Μεθώνη, τα Κύθηρα και τη Νίσαια.

Ο Δαρείος Β΄ ο Νόθος γίνεται Μέγας Βασιλεύς των Περσών (425-405 π.Χ.).

Ο Κλέωνας αυξάνει την εισφορά και φορολογεί υπερβολικά τους πλούσιους Αθηναίους, ενώ συγχρόνως απαιτεί περισσότερα χρήματα από τους συμμάχους.

424/423 π.Χ. Αριστοφάνης, «Ιππής».

Εκστρατεία του Βρασίδα στη Θράκη.

Η ήττα των Αθηναίων στο Δήλιο της Βοιωτίας καταδεικνύει την αδυναμία των χερσαίων δυνάμεών τους να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τους Πελοποννήσιους και τους συμμάχους τους.

Ο Βρασίδας κυριεύει την Αμφίπολη και την Ηιόνα. Ο ιστορικός Θουκυδίδης εξορίζεται από την Αθήνα κατηγορούμενος για ολιγωρία στην προάσπιση των σημαντικών για την Αθήνα πόλεων της Μακεδονίας.

Οι ελληνικές πόλεις της Σικελίας υπογράφουν μεταξύ τους συνθήκη ειρήνης (Συνέδριο της Γέλας), με αποτέλεσμα οι Αθηναίοι να αναγκαστούν να εγκαταλείψουν το νησί.

Η Σπάρτη και η Αθήνα υπογράφουν ετήσια ανακωχή.

Θάνατος του βασιλιά της Θράκης Σιτάλκη στη διάρκεια εκστρατείας του κατά των Τριβαλλών. Νέος βασιλιάς ο ανιψιός του Σεύθης Α΄.

Ευριπίδης, «Εκάβη».

423 π.Χ. Αριστοφάνης, «Νεφέλαι».

422/421 π.Χ. Μετά τη λήξη της ανακωχής ο Κλέωνας εκστρατεύει στη Θράκη και επιχειρεί την ανάκτηση της Αμφίπολης. Σε μάχη κοντά στην πόλη σκοτώνονται ο Κλέωνας και ο Σπαρτιάτης στρατηγός Βρασίδας.

Αριστοφάνης, «Σφήκες».

421 π.Χ. Οι Αθηναίοι και οι Σπαρτιάτες συνάπτουν συνθήκη ειρήνης (Νικίειος Ειρήνη), η οποία τερματίζει την Α΄ φάση του Πελοποννησιακού Πολέμου.

Αριστοφάνης, «Ειρήνη».

Ευριπίδης, «Ικέτιδες».

420 π.Χ. Σποραδικές αψιμαχίες ανάμεσα σε Αθηναίους και Λακεδαιμονίους στην Πελοπόννησο, παρά τη συνθήκη ειρήνης.

Ο Αλκιβιάδης εκλέγεται στρατηγός.

Δύο χρόνια αργότερα αποτυγχάνει να επανεκλεγεί.

Η Αθήνα συμμαχεί με το Άργος, τη Μαντινεία και την Ηλίδα.

Οι Σαμνίτες κυριεύουν την Κύμη.

Αρχίζει η κατασκευή του Ναού της Απτέρου Νίκης, ενώ ο Πολύκλειτος ολοκληρώνει το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Ήρας στο Ηραίο του Άργους.

419/418 π.Χ. Οι Αθηναίοι έπειτα από σύσταση του Αλκιβιάδη στέλνουν βοήθεια στο Άργος, ενώ οι Σπαρτιάτες αντιδρώντας σπεύδουν σε βοήθεια της Επιδαύρου.

Επαναλαμβάνονται οι εχθροπραξίες ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη.

Ευριπίδης, «Ανδρομάχη».

418 π.Χ. Οι Σπαρτιάτες νικούν στη Μαντινεία τους Αθηναίους και τους Αργείους. Με τη νίκη τους αυτή εκδικούνται τους Αθηναίους για την ήττα στη Σφακτηρία και γίνονται ξανά κύριοι της Πελοποννήσου.

Επανάσταση στο Άργος οδηγεί στη σύμπηξη συμμαχίας με τη Σπάρτη.

Ευριπίδης, «Ίων».

417 π.Χ. Οι Λακεδαιμόνιοι καταλαμβάνουν την αργολική πολίχνη Υσιές, την οποία και καταστρέφουν, ενώ οι κάτοικοί της εξανδραποδίζονται. Η πράξη αυτή ήταν η εκδίκηση των Λακεδαιμονίων για την ήττα τους από τους Αργείους κοντά στην ίδια περιοχή το 669 π.Χ.

Αποτυγχάνει η προσπάθεια του Νικία να ανακαταλάβει την Αμφίπολη. Την ίδια τύχη είχε ανάλογη προσπάθεια του Ευετίωνα (414 π.Χ.).

Ο Αλκιβιάδης έρχεται σε συνεννόηση με τον Νικία και επιτυγχάνει να αποφύγει τον οστρακισμό. Αντ’ αυτού εξοστρακίζεται ο Υπέρβολος. Έπειτα από αυτή την κακή χρήση του μέτρου, που αποτελούσε έως τότε την ασφαλιστική δικλείδα του αθηναϊκού πολιτεύματος, δεν συναντάμε άλλη εφαρμογή του οστρακισμού.

416/415 π.Χ. Οι Αθηναίοι εκστρατεύουν αιφνιδιαστικά εναντίον της Μήλου. Μετά την κατάληψη του νησιού μεγάλος αριθμός των κατοίκων του εκτελείται.

Η Έγεστα ζητά τη βοήθεια των Αθηναίων εναντίον των Συρακουσών.

415 π.Χ. Οι Αθηναίοι εκστρατεύουν στη Σικελία (με 134 πολεμικά πλοία και 6.000 πεζοναύτες). Ο Αλκιβιάδης, εμπνευστής αυτής της εκστρατείας, για να αποφύγει τη βέβαιη καταδίκη του για το θέμα των Ερμοκοπιδών, καταφεύγει στη Σπάρτη αποκαλύπτοντας τους στρατηγικούς στόχους του συγκεκριμένου σχεδίου. Την ηγεσία της εκστρατείας αναλαμβάνουν τελικά οι στρατηγοί Λάμαχος και Νικίας.

Ευριπίδης, «Τρωάδες».

Μετά το θάνατο του βασιλιά της Θράκης Σεύθη στο θρόνο ανεβαίνει ο γιος του Αμάδοκος.

414 π.Χ. Οι Αθηναίοι καταλαμβάνουν τη μεγάλης στρατηγικής σημασίας θέση των Επιπολών, κοντά στις Συρακούσες.

Οι Συρακούσιοι ζητούν τη βοήθεια της Σπάρτης, η οποία ανταποκρίνεται στέλνοντας τον Γύλιππο με ενισχύσεις.

Αριστοφάνης, «Όρνιθες».

414/413 π.Χ. Οι Αθηναίοι πολιορκούν τις Συρακούσες. Στη διάρκεια των επιχειρήσεων σκοτώνεται ο στρατηγός Λάμαχος. Αποφασίζεται η αποστολή ενισχύσεων στη Σικελία υπό το στρατηγό Δημοσθένη.

Οι Σπαρτιάτες υπό το βασιλιά Άγι Β΄ οχυρώνουν τη Δεκέλεια της Αττικής μεταφέροντας τον πόλεμο κοντά στην Αθήνα.

Ήττα των αθηναϊκών δυνάμεων στη Σικελία (Ιούλιος). Ο Δημοσθένης και ο Νικίας αποφασίζουν την απαγκίστρωση των δυνάμεών τους από τη Σικελία, αλλά μια έκλειψη της Σελήνης (27/8/413 π.Χ.) καθυστερεί την αναχώρησή τους. Τελικά αποτυγχάνουν να διασπάσουν το ναυτικό αποκλεισμό των αντιπάλων τους, υποχωρούν στο εσωτερικό του νησιού και αποδεκατίζονται. Σφαγή των στρατηγών Δημοσθένη και Νικία.

Παρέμβαση των Περσών στον ελληνικό εμφύλιο. Ο Τισσαφέρνης και ο Φαρνάβαζος επιζητούν τη συνεργασία της Σπάρτης στην Ιωνία.

Δημιουργείται ένα νέο κυβερνητικό όργανο στην Αθήνα, το οποίο αποτελείται από δέκα μέλη που ονομάζονται Πρόβουλοι. Έργο τους -χρονικά απεριόριστο- είναι η εξέταση των προτάσεων νόμου που υποβάλλονται στη Βουλή και στην Εκκλησία του Δήμου. Με αυτή τη μεταρρύθμιση εξασθενεί ο θεσμός της Βουλής που είχε δημιουργήσει ο Κλεισθένης και ενισχύονται οι ολιγαρχικοί.

412 π.Χ. Η Χίος, οι Κλαζομενές και οι Ερυθρές και στη συνέχεια η Ρόδος αποστατούν. Οι Αθηναίοι στέλνουν ισχυρές δυνάμεις για να αποκαταστήσουν την τάξη. Αρχίζουν να πολιορκούν τη Χίο.

Οι ολιγαρχικοί αποστέλλουν στην Αθήνα τον Πείσανδρο για να προετοιμάσει επανάσταση.

Ευριπίδης, «Ηλέκτρα», «Ελένη», «Ανδρομέδα».

411 π.Χ. Στην Αθήνα οι ολιγαρχικοί τρομοκρατούν τους πολίτες.

Ιανουάριος-Μάρτιος: Αριστοφάνης, «Λυσιστράτη», «Θεσμοφοριάζουσες».

Ολιγαρχική επανάσταση στην Αθήνα. Σε συνέλευση που συγκαλείται έξω από την πόλη, στον Κολωνό, ο λαός αναγκάζεται να δεχτεί μείωση του αριθμού των ενεργών πολιτών στους 5.000. Οι Τετρακόσιοι επιβάλλουν την εξουσία τους.

Η Βουλή των Τετρακοσίων διαλύει τη Βουλή των Πεντακοσίων και εξαπολύει πογκρόμ εναντίον των δημοκρατικών πολιτών.

Το καθεστώς των Τετρακοσίων καταρρέει και η κυβέρνηση περνά στους Πεντακισχιλίους, με ουσιαστικό ηγέτη το μετριοπαθή ολιγαρχικό Θηραμένη.

Ο Σπαρτιάτης Μίνδαρος πηγαίνει με στόλο στον Ελλήσποντο για να προκαλέσει αποστασίες.

Ναυμαχία και νίκη των Αθηναίων εναντίον του στο Κυνός Σώμα.

Με αυτό το γεγονός ολοκληρώνεται η διήγηση του ιστορικού Θουκυδίδη. Τα γεγονότα που διαδραματίζονται μέχρι το τέλος του πολέμου τα καταγράφει ο Ξενοφών στα «Ελληνικά».

410 π.Χ. Νίκη των Αθηναίων εναντίον των Σπαρτιατών στην πεζοναυμαχία της Κυζίκου.

Οι Αθηναίοι απορρίπτουν την πρόταση των Σπαρτιατών για ειρήνη, η οποία προέβλεπε την ανταλλαγή της Δεκέλειας με τα Κύθηρα και την Πύλο και τη διατήρηση του status quo. Την ίδια εποχή οι δημοκρατικοί υπό τον Κλεοφώντα αποκαθιστούν την παλιά ριζοσπαστική δημοκρατία.

409 π.Χ. Οι Καρχηδόνιοι εισβάλλουν στη Σικελία.

Αρχίζουν ξανά οι εργασίες ανέγερσης του Ερεχθείου, δίνοντας τη δυνατότητα σε πολλούς πολίτες να εργαστούν.

Ο Αλκιβιάδης ανακτά τη Χαλκηδόνα, το Βυζάντιο και τα στενά του Βοσπόρου.

Σοφοκλής, «Φιλοκτήτης».

408 π.Χ. Καλοκαίρι: Ο Αλκιβιάδης γίνεται δεκτός με ενθουσιασμό στην Αθήνα.

Ο Λύσανδρος αποβιβάζεται στη Μικρά Ασία.

Σταδιοδρομία του αστρονόμου Εύδοξου (πέθανε το 355 π.Χ.).

Ευριπίδης, «Ορέστης».

407 π.Χ. Ήττα του Αθηναϊκού στόλου στο Νότιο. Ο Αλκιβιάδης χάνει τη στρατηγία και καταφεύγει στη Φρυγία.

Γνωριμία του Πλάτωνα με το Σωκράτη.

406 π.Χ. Ο αθηναϊκός στόλος νικά το στόλο των Σπαρτιατών στην περιοχή των Αργινουσών. Έξι από τους νικητές στρατηγούς καταδικάζονται σε θάνατο επειδή δεν περισυνέλεξαν όσους ναυαγούς επέζησαν.

Θάνατος Ευριπίδη και Σοφοκλή.

405 π.Χ. Ο Διονύσιος ο Α΄ γίνεται τύραννος των Συρακουσών.

Ήττα των Αθηναίων στους Αιγός Ποταμούς.

Ο Αρταξέρξης Β΄ ο Μνήμων αναγορεύεται Μέγας Βασιλεύς των Περσών (405-358 π.Χ.).

Αριστοφάνης, «Βάτραχοι».

404 π.Χ. Η Αθήνα συνθηκολογεί και τα τείχη της γκρεμίζονται. Στην πόλη εγκαθιδρύεται το ολιγαρχικό καθεστώς των Τριάκοντα Τυράννων από το Σπαρτιάτη Λύσανδρο.

Ο Αλκιβιάδης δολοφονείται στην αυλή του σατράπη Φαρνάβαζου.

403 π.Χ. Αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Αθήνα από τον Θρασύβουλο. Ο Ευκλείδης επώνυμος άρχοντας στην Αθήνα.

401 π.Χ. Ο Κύρος ο Νεότερος εκστρατεύει κατά του αδελφού του Αρταξέρξη του Β΄, αλλά σκοτώνεται κατά τη διάρκεια της μάχης στα Κούναξα. Οι Μύριοι, οι Έλληνες μισθοφόροι που είχαν βοηθήσει τον Κύρο, υποχωρούν προς τη θάλασσα και τελικά φτάνουν κοντά στην Τραπεζούντα (400 π.Χ.).

Σοφοκλής, «Οιδίπους Τύραννος».

Ο 4ος αιώνας

400-395 π.Χ. Σπαρτιατική εκστρατεία κατά των Περσών στη Μικρά Ασία υπό την ηγεσία στην αρχή του Θίβρωνα και στη συνέχεια του Δερκυλίδα.

400 π.Χ. Ο Αγησίλαος βασιλιάς της Σπάρτης.

Ο βασιλιάς της Μακεδονίας Αρχέλαος καταλαμβάνει τη Λάρισα.

399 π.Χ. Δίκη και θάνατος του Σωκράτη.

Η συνωμοσία του Κινάδωνα στη Σπάρτη, η οποία είχε σκοπό την αναβάθμιση των κατώτερων τάξεων (περίοικοι, νεοδαμώδεις ή είλωτες) αποτυγχάνει και ο Κινάδωνας εκτελείται.

398-392 π.Χ. Ο τύραννος των Συρακουσών Διονύσιος διεξάγει πόλεμο εναντίον των Καρχηδονίων.

397 π.Χ. Δημοσιεύεται η Ιστορία του Θουκυδίδη.

396 π.Χ. Γράφονται οι πρώτοι πλατωνικοί διάλογοι.

Οι Συρακούσες πολιορκούνται από τους Καρχηδόνιους.

395 π.Χ. Αρχίζει ο Κορινθιακός-Βοιωτικός Πόλεμος, στον οποίο θα εμπλακούν και πάλι η Αθήνα, η Σπάρτη και οι σύμμαχοί τους. Σε μάχη κοντά στην Αλίαρτο σκοτώνεται ο Λύσανδρος.

Λαμπρές νίκες του Αγησίλαου εναντίον των Περσών στις Σάρδεις και την Παφλαγονία. Λόγω όμως της δυσμενούς εξέλιξης των επιχειρήσεων στην Ελλάδα αναγκάζεται να εγκαταλείψει τη Μικρά Ασία.

Λυσίας, «Κατά Αλκιβιάδου».

394 π.Χ. Παρά τις σημαντικές νίκες του Αγησίλαου στη Νεμέα και την Κορώνεια, οι Σπαρτιάτες χάνουν την κυριαρχία στο Αιγαίο μετά την ήττα που υπέστη ο στόλος τους στην Κνίδο από τον περσικό στόλο, ο οποίος είχε ναύαρχο τον Κόνωνα. Η ήττα αυτή των Σπαρτιατών προκάλεσε την αυτομολία των ιωνικών πόλεων στους Πέρσες.

394-391 π.Χ. Ξαναχτίζονται τα Μακρά Τείχη της Αθήνας -είχαν γκρεμιστεί με το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου (404 π.Χ.)-, δυστυχώς για τους Έλληνες με περσικά χρήματα που είχε φέρει μαζί του ο Κόνων.

393 π.Χ. Ο Ανταλκίδας καταφτάνει στη Μικρά Ασία με αποστολή να διαπραγματευτεί με το σατράπη Τιρίβαζο.

392 π.Χ. Θάνατος του Κόνωνα.

Γοργίας, «Ολυμπιακός».

Συνέδριο ειρήνης στην Κόρινθο. Οι Αθηναίοι απορρίπτουν τις προτάσεις των Σπαρτιατών για ειρήνη.

392-390 π.Χ. Μάχες στην περιοχή της Κορίνθου. Οι Σπαρτιάτες καταλαμβάνουν το Λέχαιο.

Τελικά στην ίδια περιοχή οι Σπαρτιάτες ηττώνται από το αθηναϊκό πεζικό υπό την ηγεσία του στρατηγού Ιφικράτη, ο οποίος για πρώτη φορά χρησιμοποιεί το σώμα των πελταστών.

Ο τύραννος των Συρακουσών Διονύσιος νικά τους υπό τον Μάγωνα Καρχηδόνιους.

391 π.Χ. Αριστοφάνης, «Εκκλησιάζουσαι».

390 π.Χ. Ο Σπαρτιάτης ναύαρχος Τελευτίας, αδερφός του Αγησίλαου, κυριεύει ολόκληρη μοίρα του αθηναϊκού στόλου, ενώ λίγο αργότερα καταλαμβάνει τη Σάμο και την Κνίδο.

Ξενοφών, «Κύρου Ανάβασις».

389 π.Χ. Ο Θρασύβουλος προσπαθεί να ανασυστήσει την Αθηναϊκή Συμμαχία, καθιερώνοντας τη συμμαχική εισφορά του 5%, περισσότερο γνωστή ως εικοστή.

Η Αθήνα συμμαχεί με την Αίγυπτο και τον Ευαγόρα της Κύπρου εναντίον των Περσών, ενώ επανεγκαθίσταται στη Θράκη και τα Στενά.

Πρώτο ταξίδι του Πλάτωνα στις Συρακούσες. Ο φιλόσοφος έρχεται σε επαφή με τους Πυθαγόρειους.

388 π.Χ. Παράτολμη ενέργεια του Τελευτία τον οδηγεί σε λαφυραγώγηση του λιμένα του Πειραιά.

Συγκρούσεις ανάμεσα στον Ιφικράτη και τον Αναξίβιο στον Ελλήσποντο.

Θάνατος του Θρασύβουλου.

Τελευταία κωμωδία του Αριστοφάνη, «Πλούτος».

Λυσίας, «Ολυμπιακός».

387 π.Χ. Ο Χαβρίας αποστέλλεται στην Κύπρο για να βοηθήσει τον Ευαγόρα.

Ο Πλάτωνας ιδρύει την Ακαδημία.

386 π.Χ. Η Σπάρτη προσεγγίζει την Περσία με σκοπό να ισορροπήσει την κατάσταση που είχε δημιουργηθεί εις βάρος της με τη συνεργασία ανάμεσα στην Αθήνα, τον Ευαγόρα της Κύπρου και την Αίγυπτο. Με το διπλωματικό της εκπρόσωπο Ανταλκίδα ενεργεί για τη σύναψη της φερώνυμης συνθήκης (Ανταλκίδειος ή Ειρήνη του Βασιλέως), με την οποία ο Πέρσης βασιλιάς γίνεται ο εγγυητής της ειρήνης ανάμεσα στις ελληνικές πόλεις, ενώ κατοχυρώνεται η επικυριαρχία του στις πόλεις της Ιωνίας.

Ο Διονύσιος κυριεύει το Ρήγιο.

386-5 π.Χ. Οι Αθηναίοι συμμαχούν με το βασιλιά των Οδρυσών Εβρυζέλμη. Η Περσία αποκαθιστά την κυριαρχία της στην Ιωνία σε εφαρμογή των όρων της Ανταλκίδειου Ειρήνης.

385 π.Χ. Πλάτωνας, «Μενέξενος».

Οι Σπαρτιάτες με αρχηγό τον Αγησίπολη υποτάσσουν τη Μαντινεία.

Σταδιοδρομία του γλύπτη Σκόπα (πέθανε το 340 π.Χ.).

384 π.Χ. Γέννηση του Αριστοτέλη. Γέννηση του Δημοσθένη.

Η Αθήνα συμμαχεί με τη Χίο και τη Χαλκιδική. Ανοίγει ο δρόμος για την επανασύσταση της Αθηναϊκής Συμμαχίας.

382 π.Χ. Η Σπάρτη στρέφεται εναντίον του Κοινού της Ολύνθου ύστερα από πρόσκληση του βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα Γ΄.

Σπαρτιατικά στρατεύματα υπό τον Φοιβίδα καταλαμβάνουν την ακρόπολη των Θηβών Καδμεία, παραβιάζοντας με την ενέργειά τους αυτή κάθε έννοια δικαίου και προκαλώντας γενική αγανάκτηση στην Ελλάδα.

381 π.Χ. Ο Αγησίλαος εκστρατεύει εναντίον του Φλειούντα.

380 π.Χ. Ισοκράτης, «Πανηγυρικός».

Αρχίζει η ανέγερση του Ναού του Ασκληπιού στην Επίδαυρο. Οι εργασίες θα ολοκληρωθούν το 375 π.Χ.

Ο Κλεόμβροτος διαδέχεται τον Αγησίπολη στη Σπάρτη.

379 π.Χ. Οι Θηβαίοι υπό την αρχηγία του Μέλωνα και του Πελοπίδα εκδιώκουν τη σπαρτιατική φρουρά από την Καδμεία και εγκαθιδρύουν δημοκρατικό πολίτευμα.

Οι Σπαρτιάτες καταλαμβάνουν το Φλειούντα και την Όλυνθο.

Ο Διονύσιος των Συρακουσών κυριεύει τον Κρότωνα.

378 π.Χ. Η πραξικοπηματική προσπάθεια του Σπαρτιάτη ναύαρχου Σφοδρία να καταλάβει τον Πειραιά αποτυγχάνει. Οι Αθηναίοι είναι πεπεισμένοι πλέον πως είναι απολύτως αναγκαία για την ασφάλεια της πόλης η ανασύσταση της παλιάς ναυτικής συμμαχίας.

Συμμαχία Αθήνας και Θήβας.

Αποτυχημένη εκστρατεία του Ιφικράτη στη Θράκη.

Οι Σπαρτιάτες με αρχηγό τον Αγησίλαο αποτυγχάνουν να καταστρέψουν τα σπουδαία οχυρωματικά έργα των Θηβαίων στην περιοχή του Κιθαιρώνα. Στη συνέχεια καταστρέφουν την ύπαιθρο της Θήβας, αλλά αποφεύγουν να εμπλακούν σε μάχη με τους κατοίκους.

377 π.Χ. Ίδρυση της Β΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας. Οι σύμμαχοι, σύμφωνα με το καταστατικό της, δεσμεύονται όχι μόνο απέναντι στους Αθηναίους αλλά και μεταξύ τους, ενώ είναι όλοι ανεξαιρέτως «ελεύθεροι και αυτόνομοι».

Ο άρχοντας Ναύσικος διενεργεί στην Αθήνα γενική απογραφή ιδιωτικών περιουσιών με σκοπό να τεθεί σε στερεότερες βάσεις ο υπολογισμός των εισφορών. Οι πολίτες με βάση τα αποτελέσματα της απογραφής κατατάσσονται σε νέα τμήματα, τις «συμμορίες».

Νέα εκστρατεία του Αγησίλαου εναντίον της Θήβας, χωρίς σπουδαία αποτελέσματα.

Ο Μαύσωλος σατράπης της Καρίας.

376 π.Χ. Οι Θηβαίοι κατορθώνουν να ανασυστήσουν τη Βοιωτική Ομοσπονδία.

Αποτυχία του βασιλιά της Σπάρτης Κλεόμβροτου να διαβεί τον Κιθαιρώνα και να επιτεθεί εναντίον των Θηβών.

376-375 π.Χ. Ναυτικές επιχειρήσεις του αθηναϊκού στόλου υπό τον Χαβρία στο Αιγαίο – ιδιαίτερα εναντίον της Νάξου- και τον Τιμόθεο στο Ιόνιο εναντίον των Σπαρτιατών και των συμμάχων τους. Νίκη του Τιμόθεου εναντίον του σπαρτιατικού στόλου υπό τον Νικόλοχο κοντά στη Λευκάδα, στην περιοχή Αλύζια της Ακαρνανίας.

374 π.Χ. Κηφισόδοτος ο Πρεσβύτερος, «Ειρήνη».

Οι Αθηναίοι υπογράφουν σημαντική συμμαχία με το βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα Γ΄, αποκομίζοντας ως πρόσθετο κέρδος τη δυνατότητα να προμηθεύονται από την επικράτειά του ξυλεία και ρετσίνι για τα πλοία τους.

Ο Ιάσονας των Φερών κύριος της Θεσσαλίας. Πρώτη προσέγγιση Αθήνας-Σπάρτης.

Οι Σπαρτιάτες με την εκστρατεία τους στην Κέρκυρα παραβιάζουν την ειρήνη με τους Αθηναίους.

Οι Αθηναίοι βοηθούν με εκστρατευτικό σώμα υπό την ηγεσία του Ιφικράτη του Φαρνάβαζου στην αποτυχημένη εκστρατεία εναντίον της Αιγύπτου.

373 π.Χ. Οι Θηβαίοι καταστρέφουν τις Πλαταιές, τελευταίο εμπόδιο πριν συνενώσουν όλη τη Βοιωτία σε ένα ενιαίο κράτος – και όχι σε ομοσπονδία που ήταν πριν. Οι Αθηναίοι, θορυβημένοι από την καταστροφή της παλιάς συμμάχου τους, ακολουθώντας τη συμβουλή του πολιτικού Καλλίστρατου, προσπαθούν να προσεγγίσουν τη Σπάρτη.

Ο Ιάσονας συμμαχεί με τον Αμύντα Γ΄ της Μακεδονίας.

371 π.Χ. Οι Θηβαίοι, οι Ακαρνάνες, οι Ευβοείς και οι Χαλκιδείς εγκαταλείπουν την Αθηναϊκή Συμμαχία.

Στο συνέδριο που γίνεται στη Σπάρτη για την αποκατάσταση της ειρήνης ο βοιωτάρχης Επαμεινώνδας απορρίπτει τις αιτιάσεις των Σπαρτιατών και των Αθηναίων για το ενιαίο βοιωτικό κράτος, η ύπαρξη του οποίου αντίκειται στην Ανταλκίδειο Ειρήνη. Οι Αθηναίοι και οι Σπαρτιάτες υπογράφουν στις 16 Ιουνίου (14η Σκιροφοριώνος) συνθήκη ειρήνης. Αμέσως μετά οι Σπαρτιάτες υπό το βασιλιά Κλεόμβροτο εισβάλλουν στη Βοιωτία, αλλά ηττώνται κατά κράτος στα Λεύκτρα από τα θηβαϊκά στρατεύματα. Στη διάρκεια της μάχης ο Επαμεινώνδας χρησιμοποιεί για πρώτη φορά την τακτική της «λοξής φάλαγγας».

Στις 6 Ιουλίου οι Θηβαίοι υπό τον Επαμεινώνδα συντρίβουν τους Σπαρτιάτες στην περιοχή των Λεύκτρων Βοιωτίας. Σημαντική συμβολή στη νίκη αυτή είχε ο θηβαϊκός Ιερός Λόχος υπό τον Πελοπίδα, καθώς επίσης και η παράταξη της Λοξής Φάλαγγας των Θηβαίων.

370 π.Χ. Δολοφονείται ο Ιάσονας των Φερών.

Οι Αρκάδες, οι οποίοι επιθυμούν να δημιουργήσουν κράτος παρόμοιο με αυτό της Θήβας, καλούν τον Επαμεινώνδα σε βοήθεια. Αυτός καταφτάνει στην Πελοπόννησο και λεηλατεί την ύπαιθρο της Λακωνίας.

Αρχίζει η σταδιοδρομία του γλύπτη Πραξιτέλη, η οποία θα συνεχιστεί μέχρι το θάνατό του το 330 π.Χ.

369 π.Χ. Οι είλωτες στη Μεσσηνία και τη Λακωνία εξεγείρονται και δημιουργούν ενιαίο μεσσηνιακό κράτος με πρωτεύουσα τη Μεσσήνη.

Οι Αρκάδες με την υποστήριξη του Επαμεινώνδα ιδρύουν αρκαδικό ομοσπονδιακό κράτος με πρωτεύουσα τη Μεγαλόπολη, που δημιουργήθηκε με «συνοικισμό» πολλών μικρών χωριών.

Συμμαχία της Σπάρτης και της Αθήνας εναντίον της Θήβας.

Ο Διονύσιος βοηθά τους Κορίνθιους στον αγώνα τους εναντίον των Θηβαίων. Το ίδιο θα κάνει ένα χρόνο αργότερα με τους Σπαρτιάτες, ενώ οι Αθηναίοι θα τον ανακηρύξουν Αθηναίο πολίτη.

368 π.Χ. Δολοφονείται ο βασιλιάς της Μακεδονίας Αλέξανδρος Β΄. Επέμβαση του Ιφικράτη.

Οι συνεχείς προσπάθειες των Αθηναίων να καταλάβουν τη στρατηγικής σημασίας πόλη Αμφίπολη αποτυγχάνουν (Ιφικράτης 365 π.Χ., Τιμόθεος 360 π.Χ., Καλλισθένης 362 π.Χ.).

367 π.Χ. Θάνατος του Διονυσίου των Συρακουσών. Τον διαδέχεται ο Διονύσιος ο Νεότερος.

Δεύτερο ταξίδι του Πλάτωνα στις Συρακούσες. Ο φιλόσοφος καλείται από το φίλο του Δίωνα να αναλάβει το ρόλο του πολιτικού και πνευματικού του συμβούλου. Έπειτα από δύο περίπου χρόνια εκδιώκεται μαζί με τον Δίωνα. Ο Αριστοτέλης εισέρχεται στην Ακαδημία του Πλάτωνα.

366 π.Χ. Οι Θηβαίοι κυριεύουν τον Ωρωπό, δημιουργώντας έτσι σοβαρά προβλήματα στους Αθηναίους.

Ισοκράτης, «Αρχίδαμος».

365 π.Χ. Ο Τιμόθεος εξαναγκάζει τη Σάμο και τη Σηστό να προσχωρήσουν στην Αθηναϊκή Συμμαχία. Αθηναίοι κληρούχοι φτάνουν στη Σάμο.

364 π.Χ. Εκστρατεία και θάνατος του Πελοπίδα στη Θεσσαλία.

363 π.Χ. Ο Τιμόθεος ξανακυριεύει το Βυζάντιο.

362 π.Χ. Ο στρατός των Θηβαίων υπό τον Επαμεινώνδα νικά τους Σπαρτιάτες και τους Αθηναίους στην περιοχή Μαντινεία της Πελοποννήσου. Στη διάρκεια της μάχης φονεύεται και ο ίδιος ο μεγάλος Θηβαίος στρατηγός.

361 π.Χ. Τρίτο ταξίδι του Πλάτωνα στις Συρακούσες. Τον επόμενο χρόνο ο φιλόσοφος επιστρέφει απογοητευμένος στην Αθήνα.

360 π.Χ. Ο βασιλιάς των Οδρυσών Θρακών Κότυς πολιορκεί τη Σηστό.

359 π.Χ. Μετά τη δολοφονία του βασιλιά των Θρακών Κότυ στο θρόνο ανεβαίνει ο γιος του Κερσοβλέπτης, ο οποίος μοιράζεται την εξουσία με τα αδέρφια του Αμόδοκο και Θηρισάδη.

Θάνατος του βασιλιά της Μακεδονίας Περδίκκα και άνοδος στο θρόνο του ανήλικου Αμύντα με επίτροπο τον Φίλιππο.

Δολοφονία του τυράννου των Φερών Αλεξάνδρου.

358 π.Χ. Έναρξη κατασκευής του Θεάτρου της Επιδαύρου.

Νίκες του Φιλίππου εναντίον των Παιόνων και των Ιλλυριών.

357 π.Χ. Ο Φίλιππος καταλαμβάνει την Αμφίπολη.

Οι Χίοι, οι Κώοι και Ρόδιοι, οργισμένοι από την όλο και πιο αυταρχική συμπεριφορά των Αθηναίων, επαναστατούν ύστερα από υποκίνηση του σατράπη της Καρίας Μαύσωλου. Οι Αθηναίοι ξεκινούν το λεγόμενο Συμμαχικό Πόλεμο, ο οποίος τελειώνει έπειτα από δύο σχεδόν χρόνια με παρέμβαση των Περσών. Οι Αθηναίοι αποδέχονται την αποχώρηση των επαναστατημένων πόλεων από τη συμμαχία.

Οι Αθηναίοι κυριεύουν ξανά τη Χερσόνησο και την Εύβοια.

356 π.Χ. Αρχίζει ο Γ΄ Ιερός Πόλεμος εξαιτίας της άρνησης των Φωκέων να καταβάλουν το πρόστιμο που τους είχαν επιβάλει οι Αμφικτύονες. Οι Φωκείς υπό τον Φιλόμηλο καταλαμβάνουν τους Δελφούς.

Ο Φίλιππος κυριεύει την Πύδνα και την Ποτείδαια και ανακηρύσσεται βασιλιάς της Μακεδονίας με το όνομα Φίλιππος ο Β΄.

Ο Ηρόστρατος πυρπολεί το Αρτεμίσιο της Εφέσου.

Στις 23 Ιουλίου (6η ημέρα του μηνός Εκατομβαιώνα σύμφωνα με το αττικό ημερολόγιο, ή 6η ημέρα του μήνα Λώου, σύμφωνα με το μακεδονικό ημερολόγιο) γεννιέται στην Πέλλα ο διάδοχος του θρόνου της Μακεδονίας, Αλέξανδρος, γιος του βασιλιά Φιλίππου Β΄ και της Ολυμπιάδας.

355 π.Χ. Ισοκράτης, «Περί Ειρήνης».

Τέλος του Συμμαχικού Πολέμου. Η Αθήνα παύει να αποτελεί μεγάλη δύναμη, ικανή να επιβάλλει τη θέλησή της. Ο Μαύσωλος, εκμεταλλευόμενος τη δύσκολη θέση στην οποία είχαν περιέλθει οι Αθηναίοι, καταλαμβάνει τη Χίο, τη Ρόδο και την Κω.

354 π.Χ. Ισοκράτης, «Αεροπαγητικός».

Πρώτοι λόγοι του Δημοσθένη στην Εκκλησία του Δήμου.

Ο Εύβουλος προϊστάμενος του ταμείου των θεωρικών.

Ο Φίλιππος καταλαμβάνει τη Μεθώνη της Πιερίας και εισβάλλει στη Θεσσαλία, όπου συγκρούεται με τις δυνάμεις του στρατηγού των Φωκέων Ονόμαρχου και εξαναγκάζεται να υποχωρήσει.

353 π.Χ. Οι Αθηναίοι συμμαχούν με το βασιλιά της Θράκης Κερσοβλέπτη εναντίον του Φιλίππου.

Νίκη του Φιλίππου εναντίον των δυνάμεων του Ονόμαρχου στο Κρόκιον Πεδίον στη νότια Θεσσαλία και τοποθέτηση μακεδονικής φρουράς στην περιοχή των Παγασών. Η προσπάθειά του να παραβιάσει τις Θερμοπύλες αποτυγχάνει εξαιτίας της παρουσίας ισχυρών αθηναϊκών δυνάμεων.

352 π.Χ. Ο Φίλιππος υποτάσσει τον Κερσοβλέπτη και επεκτείνει την κυριαρχία του μέχρι το Βόσπορο. Λίγο αργότερα καταλαμβάνει τις Θερμοπύλες.

350 π.Χ.(;) Ο Λυσίμαχος από την Ακαρνανία, παιδαγωγός του Αλεξάνδρου, μυεί το διάδοχο του Φιλίππου στα κατορθώματα των ομηρικών ηρώων.

349 π.Χ. Ο Λεωνίδας από την Ήπειρο, συγγενής της Ολυμπιάδας, αναλαμβάνει την ευθύνη της ανατροφής του Αλεξάνδρου. Κάτω από την επίβλεψη του ο Αλέξανδρος διδάσκεται αριθμητική, γεωμετρία και μουσική, ενώ ασχολείται ιδιαίτερα με την ιππασία. Αυτή την περίοδο, όπως αναφέρεται, ο Αλέξανδρος δαμάζει το Βουκεφάλα, ο οποίος γίνεται από τότε το αγαπημένο του άλογο (μέχρι το 324 π.Χ.).

Ο Φίλιππος εισβάλλει στη Χαλκιδική και πολιορκεί την Όλυνθο, τη σύμμαχο των Αθηναίων, ενώ φροντίζει να δημιουργήσει προβλήματα στους Αθηναίους με την αποστασία της Εύβοιας.

Ο Δημοσθένης παρουσιάζεται ως ο ηγέτης της φιλοπόλεμης αντιμακεδονικής μερίδας στην Αθήνα («Ολυνθιακοί»).

348 π.Χ. Ο στρατηγός Φωκίωνας αποτυγχάνει να επαναφέρει την Εύβοια στην αθηναϊκή κυριαρχία.

347 π.Χ. Θάνατος του Πλάτωνα.

348 π.Χ. Ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος, μετά την κατάληψη της Ολύνθου, επεκτείνει σταδιακά την κυριαρχία του σε όλη τη Θράκη. Τα αθηναϊκά στρατεύματα που είχαν σπεύσει να βοηθήσουν την πολιορκούμενη πόλη δεν φτάνουν εγκαίρως.

346 π.Χ. Ο Φίλιππος και οι Αθηναίοι υπογράφουν τη Φιλοκράτειο Ειρήνη (από το όνομα του Αθηναίου διαπραγματευτή). Η ειρήνη έγινε με στόχο τη διατήρηση του υπάρχοντος status quo, γεγονός που σήμαινε οριστική παραίτηση των Αθηναίων από τη διεκδίκηση της Αμφίπολης και έθετε τέρμα στην παρουσία των Αθηναίων στη βόρεια Ελλάδα. Ο Φίλιππος κατάφερε να ηγηθεί της ελληνικής Αμφικτυονίας.

Ισοκράτης, «Φίλιππος».

Δημοσθένης, «Περί Ειρήνης».

343 π.Χ.(;) Ο Φίλιππος επιλέγει τον Αριστοτέλη για δάσκαλο του γιου του. Στους πρόποδες του Βερμίου, στην πόλη Μιέζα, ο Αλέξανδρος μαζί με άλλους νέους, από επιφανείς οικογένειες της Μακεδονίας, διδάσκεται για τρία τουλάχιστον χρόνια φιλοσοφία, φυσικές επιστήμες και ρητορική. Την ίδια περίοδο ο Φίλιππος διδάσκει την πολεμική τέχνη στο διάδοχό του.

Ο Φιλοκράτης καταδικάζεται ερήμην σε θάνατο από αθηναϊκό δικαστήριο για προδοσία, ενώ ο ρήτορας Αισχίνης αθωώνεται με μικρή πλειοψηφία.

342 π.Χ. Το Θέατρο του Διονύσου των Αθηνών αποκτά μαρμάρινα έδρανα -μέχρι τότε ήταν ξύλινα-, την εποχή που ήταν άρχοντας στην πόλη ο Λυκούργος.

Γέννηση του κωμωδιογράφου Μένανδρου.

341 π.Χ. Μετά το θάνατο του βασιλιά Κερσοβλέπτη το βασίλειο της Θράκης ενσωματώνεται στη Μακεδονία.

340 π.Χ. Ο Αλέξανδρος ως αντιβασιλέας της Μακεδονίας αναλαμβάνει για πρώτη φορά την απόλυτη ευθύνη μιας στρατιωτικής επιχείρησης. Καταστέλλει την ανταρσία των Μαίδων στη βόρεια Μακεδονία, καταλαμβάνει την πρωτεύουσα τους και τη μετονομάζει σε Αλεξανδρούπολη.

Συμμαχικό συνέδριο στην Αθήνα αποφασίζει πόλεμο εναντίον του Φιλίππου.

339 π.Χ. Ισοκράτης, «Παναθηναϊκός».

Ο Ξενοκράτης διαδέχεται τον Σπεύσιππο στη διεύθυνση της Ακαδημίας.

Συμμαχία της Αθήνας με τη Θήβα εναντίον του Φιλίππου.

Η Αμφικτιονία των Δελφών καλεί σε βοήθεια τον Φίλιππο για να αντιμετωπίσει τους Λοκρούς.

Ο Φίλιππος αιφνιδιάζει τους Αθηναίους και τους υπόλοιπους Έλληνες καταλαμβάνοντας την Ελάτεια νότια των Θερμοπυλών.

Πηγή : http://latistor.blogspot.com/search/label/%CE%97%20%CE%9B%CE%BF%CE%B3%CE%BF%CF%84%CE%B5%CF%87%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE%20%CE%B1%CE%BA%CE%BC%CE%AE%20%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD%20%CE%9A%CF%81%CE%AE%CF%84%CE%B7%201570-1669

Σκοτεινοί Αιώνες ή Γεωμετρικοί Χρόνοι

Η περίοδος που ακολούθησε την καταστροφή των Μυκηνών και μέχρι τα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ. ονομάζεται Σκοτεινοί Αιώνες γιατί λίγα πράγματα είναι γνωστά γι’ αυτήν, τα οποία δηλώνουν οπισθοδρόμηση.

1120-1100 π.Χ. Η κάθοδος των Ηρακλειδών στην Πελοπόννησο.

1075 π.Χ. Εμφάνιση των κιβωτιόσχημων τάφων στην Αργολίδα.

1000 π.Χ. Οι πρώτοι Έλληνες φτάνουν και εγκαθίστανται στις περιοχές όπου λίγο αργότερα θα αναπτυχθούν οι πόλεις της Σμύρνης και της Εφέσου.

950 π.Χ. Οι Έλληνες αποβιβάζονται στη Σάμο.

900 π.Χ. Οι Δωριείς εποικίζουν τη Ρόδο.

Εμφάνιση γεωμετρικών στοιχείων στην κεραμική του ελληνικού χώρου.

812 π.Χ. Ιδρύεται η Σινώπη.

Αρχαϊκή Περίοδος

800 π.Χ. Την εποχή αυτή αρχίζει ο συνοικισμός των Αθηνών, ενώ παράλληλα ολοκληρώνεται και ο αποικισμός της Ιωνίας από Έλληνες. Ιδρύεται στο ακρωτήριο της Μυκάλης ένα ιερό του Ποσειδώνα, το οποίο θα γίνει αργότερα γνωστό ως Πανιώνιο.

780-750 π.Χ. Εισάγεται στην Ελλάδα το φοινικικό αλφάβητο και καταγράφεται πλέον με απλό και ιδιαίτερα ευέλικτο τρόπο η ελληνική γλώσσα.

776 π.Χ. Πρώτη καταγραμμένη Ολυμπιάδα.

775-770 π.Χ. Ιδρύεται στο σύμπλεγμα των νησιών Πιθηκούσες στον κόλπο της Νεάπολης η πρώτη γνωστή ελληνική αποικία της Δύσης.

760 π.Χ. Η ομοσπονδία των δήμων του έθνους των Ιώνων περιέρχεται σε κρίση, η οποία τελικά θα οδηγήσει στη διάλυσή της. Οι Ερετριείς και οι Χαλκιδείς αποσπώνται από αυτή και οι δήμοι της Αττικής ενώνονται δημιουργώντας το κράτος της πόλης των Αθηνών.

755 π.Χ. Ιδρύεται στον Πόντο η Τραπεζούντα.

754 π.Χ. Αρχή του καταλόγου των Εφόρων στη Σπάρτη.

752/1 π.Χ. Ο κληρονομικός βασιλιάς των Αθηνών αντικαθίσταται από άρχοντα που εκλέγεται για δέκα χρόνια. Μέχρι το 722/1 π.Χ. οι άρχοντες είναι μέλη της βασιλικής οικογένειας, ενώ μέχρι το 682 π.Χ. είναι ευγενείς. Από το έτος αυτό και μετά η θητεία τους είναι ετήσια.

750 π.Χ.(;). Οι Χαλκιδαίοι ιδρύουν στη νότια Ιταλία την Κύμη. Λίγα χρόνια αργότερα οι κάτοικοι της νέας αποικίας μαζί με λιγοστούς Αθηναίους ιδρύουν τη Νεάπολη. Η Κύμη είναι το πρώτο ελληνικό πολιτιστικό κέντρο με το οποίο έρχονται σε επαφή οι Ρωμαίοι. Ησίοδος από την Άσκρα της Βοιωτίας συνθέτει το ποίημα του «Έργα και Ημέραι» στο οποίο παραπονιέται για την απληστία των πλουσίων, ενώ δίνει και συμβουλές στους νέους γεωργούς. Ο Φείδωνας γίνεται βασιλιάς του Άργους.

Πρώιμη πρωτοκορινθιακή κεραμική.

740-720 π.Χ. Α΄ Μεσσηνιακός Πόλεμος. Η προσπάθεια των Σπαρτιατών με ηγέτη το βασιλιά Θεόπομπο να καταλάβουν τη Μεσσηνία καταλήγει στην κατάληψη του μεσσηνιακού φρουρίου της Ιθώμης και στον εξανδραποδισμό των Μεσσηνίων, οι οποίοι γίνονται δουλοπάροικοι (είλωτες).

736 π.Χ. Οι Κορίνθιοι με αρχηγό τον Χερσικράτη ιδρύουν την Κέρκυρα.

733/2 π.Χ. Οι Κορίνθιοι υπό τον Αρχία ιδρύουν τις Συρακούσες στο νησί της Ορτυγίας.

729/8 π.Χ. Ιδρύονται η Κατάνη και οι Λεοντίνοι, και ένα χρόνο αργότερα τα Υβλαία Μέγαρα.

721 π.Χ. Ιδρύεται η Σύβαρη.

710 π.Χ. Ιδρύεται ο Κρότωνας.

710-670 π.Χ. Περίοδος της φιλολογικής δραστηριότητας του ποιητή Τέρπανδρου.

706 π.Χ. Οι Σπαρτιάτες ιδρύουν τον Τάραντα.

704 π.Χ. Ο Κορίνθιος Αμεινοκλής κατασκευάζει την πρώτη τριήρη.

700 π.Χ. Ιδρύονται η Ποσειδώνια και το Μεταπόντιο.

Οι Ευβοείς αποικίζουν τη Χαλκιδική. Στη Σπάρτη κατασκευάζεται ο Ναός της Όρθιας Άρτεμης.

Μακεδονικά φύλα εγκαθίστανται στην περιοχή του ποταμού Αλιάκμονα. Την περίοδο αυτή αρχίζει ο πόλεμος ανάμεσα στη Χαλκίδα και την Ερέτρια, πόλεις με σημαντική βιοτεχνία και εξαγωγικό εμπόριο. Κύρια αιτία αποτελεί η διεκδίκηση του Ληλάντιου πεδίου που τις χώριζε. Αυτό τον πόλεμο ο Θουκυδίδης τον θεωρεί απαρχή της διαίρεσης των αρχαίων Ελλήνων («Μάλιστα δε ες τον πάλαι ποτέ γενόμενον πόλεμον Χαλκιδέων και Ερετριών και το άλλο Ελληνικόν ες ξυμμαχίαν εκατέρων διέστη». – Θουκυδίδου, Α΄ 15).

689 π.Χ. Οι Ρόδιοι ιδρύουν τη Γέλα.

682/1 π.Χ. Η αρχή του καταλόγου των επώνυμων αρχόντων στην Αθήνα σηματοδοτεί ενδεχόμενη πολιτειακή αλλαγή.

682-668 π.Χ. Β΄ Μεσσηνιακός Πόλεμος. Οι Μεσσήνιοι επαναστατούν εναντίον των Σπαρτιατών και απελευθερώνουν τη χώρα τους. Οι Σπαρτιάτες αντεπιτίθενται υπό την εμπνευσμένη καθοδήγηση του ποιητή και πολιτικού Τυρταίου και καταστέλλουν την επανάσταση επαναφέροντας το status quo ante.

680 π.Χ. Ο Πάριος Τελεσικλής με αποίκους από το νησί των Κυκλάδων ιδρύει τη Θάσο. Κοπή των πρώτων νομισμάτων στις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας. Η χρονολογία αυτή θεωρείται από αρκετούς επιστήμονες ιδιαίτερα πρώιμη και αμφισβητείται.

677 π.Χ. Οι Μεγαρείς ιδρύουν τη Χαλκηδόνα στην Προποντίδα.

675 π.Χ. Ιδρύεται από τους Χαλκιδείς το Ρήγιο στην Κάτω Ιταλία (στενό της Μεσσήνας).

Οι Μιλήσιοι ιδρύουν στις ακτές της Προποντίδας την Κύζικο.

Περίοδος ακμής του ποιητή Τυρταίου.

Διάδοση της τακτικής της οπλιτικής φάλαγγας.

670 π.Χ. Εγκαθιδρύεται από τον Ορθαγόρα στη Σικυώνα, κοντά στην Κόρινθο, τυραννίδα, πιθανόν η πρώτη στον ελλαδικό χώρο.

669 π.Χ. Ήττα των Λακεδαιμονίων από τους Αργείους στη μάχη των Υσίων (πολίχνη της Αργολίδας κοντά στα σύνορα με την Αρκαδία).

664 π.Χ. Ναυμαχία ανάμεσα σε κορινθιακά και κερκυραϊκά πλοία σε άγνωστη τοποθεσία. Η πρώτη ναυμαχία ανάμεσα σε Έλληνες. Μερικοί επιστήμονες την τοποθετούν την περίοδο της τυραννίδας του Περίανδρου.

663(;) π.Χ. Νομοθεσία του Ζάλευκου στους Λοκρούς της Κάτω Ιταλίας. Με αυτή οι ποινές δεν καθορίζονται από τους δικαστές αλλά από τους νόμους και αναγνωρίζεται η δυνατότητα σύναψης συμβολαίου, ιδέα αντίθετη με το δίκαιο του ισχυρότερου κλπ.

660 π.Χ. Οι Μεγαρείς ιδρύουν το Βυζάντιο.

657 π.Χ. Ο Κύψελος ανατρέπει τους Βακχιάδες και γίνεται τύραννος της Κορίνθου.

650-560 π.Χ. Το 640 π.Χ. γεννιέται η Σαπφώ.

648 π.Χ. Ίδρυση της Ιμέρας από τους κατοίκους της Ζάγκλης ή της Μεσσήνης. Μέχρι τον 5ο αιώνα μαζί με τις Μύλες ήταν οι μοναδικές ελληνικές αποικίες στη βόρεια ακτή της Σικελίας.

Οικιστές της πόλης ήταν τρεις: ο Σίμος, ο Σάκων και ο Ευκλείδης.

646 π.Χ. Ίδρυση της Ολβίας από τους Μιλήσιους στη βόρεια ακτή του Εύξεινου Πόντου.

640 π.Χ. Ο Θεαγένης γίνεται τύραννος των Μεγάρων.

Ο Αθηναίος Κύλων αναδεικνύεται Ολυμπιονίκης.

Γεννιέται(;) ο ποιητής Στησίχορος (-550 π.Χ.).

Οι πρώτοι Έλληνες έμποροι οι οποίοι είχαν ακολουθήσει τους ομοεθνείς τους μισθοφόρους στην Αίγυπτο ιδρύουν στον κανωβικό βραχίονα του Νείλου εμπορικό σταθμό, ο οποίος αργότερα, την εποχή του φαραώ Άμαση (560 π.Χ.), εξελίσσεται στην πόλη Ναύκρατη.

632/1 π.Χ. Ο Μεγακλής γίνεται άρχοντας στην Αθήνα. Ο Ολυμπιονίκης Κύλων προσπαθεί να εγκαθιδρύσει τυραννίδα, αλλά αποτυγχάνει. Οι οπαδοί του, αν και έχουν καταφύγει ως ικέτες σε βωμό, σφαγιάζονται έπειτα από διαταγή του Αλκμαιωνίδη Μεγακλή (Κυλώνειο Άγος). Λίγο αργότερα ο Μεγακλής εξορίζεται με όλο του το γένος. Τελικά οι Αλκμαιωνίδες θα επιστρέψουν στην Αθήνα μετά την παραχώρηση αμνηστίας από τον Σόλωνα.

630 π.Χ. Οι Μιλήσιοι αποικίζουν τη Σινώπη και την Τραπεζούντα.

Ο Σάμιος Κωλαίος φτάνει στην Ταρτησσό, πόλη της κοιλάδας του ποταμού Γκουαδαλκιβίρ στη νοτιοδυτική Ισπανία, η οποία ακμάζει λόγω του εμπορίου της με τους Φοίνικες, με τους Καρχηδόνιους και αργότερα με τους Έλληνες. Καταστρέφεται από τους Καρχηδόνιους γύρω στο 500 π.Χ.

628 π.Χ. Οι Μεγαρείς ιδρύουν τον Σελινούντα στη Σικελία.

626/5-585 π.Χ. Ο Περίανδρος, γιος του τυράννου της Κορίνθου Κύψελου, διαδέχεται τον πατέρα του στην εξουσία. Η περίοδος της τυραννίδας του είναι μια λαμπρή εποχή οικονομικής και πολιτιστικής ακμής για την πόλη της Κορίνθου.

625 π.Χ. Γεννιέται ο φιλόσοφος Θαλής ο Μιλήσιος.

Ιδρύεται στην Ήπειρο η Αμβρακία.

621 π.Χ. Νομοθεσία του Δράκοντα στην Αθήνα.

612 π.Χ. Με προτροπή του Σόλωνα οι Αθηναίοι καταλαμβάνουν τη Σαλαμίνα, την οποία κατέχουν οι Μεγαρείς.

610 π.Χ. Γεννιέται ο φιλόσοφος Αναξίμανδρος.

607 π.Χ. Οι Αθηναίοι καταλαμβάνουν για πρώτη φορά τη στρατηγικής σημασίας πόλη στην είσοδο του Ελλησπόντου, το Σίγειο.

601-570 π.Χ. Ο Κλεισθένης εγκαθιδρύει τυραννίδα στη Σικυώνα.

600 π.Χ. Οι Φωκαείς ιδρύουν τη Μασσαλία.

Ο Θρασύβουλος εγκαθιδρύει τυραννίδα στη Μίλητο.

Ακμή των ποιητών Μίμνερμου και Αλκαίου.

Ξεκινά η ανέγερση του Ηραίου της Ολυμπίας.

Αρχίζει ο πρώτος Ιερός Πόλεμος στους Δελφούς (σύμφωνα με άλλους ιστορικούς, ο πόλεμος αρχίζει το 590 π.Χ.). Η προσπάθεια της γειτονικής πόλης Κρίσας να επέμβει στις υποθέσεις του ιερού αποτελεί και την αιτία της σύγκρουσης ανάμεσα στην Κρίσα και τις δυνάμεις της αμφικτιονίας. Στο τέλος, έπειτα από δεκαετή σχεδόν αγώνα, η πόλη καταστρέφεται, οι κάτοικοί της εξοντώνονται και το Κρισαίον Πεδίο περιέρχεται στη δικαιοδοσία του ιερού.

Ξεκινά η ανέγερση του πρώτου Εκατόμπεδου -του αρχαίου Ναού της Αθηνάς Πολιάδος- στην Ακρόπολη των Αθηνών.

594/3 π.Χ. Οι πολιτικές παρατάξεις στην Αθήνα αναθέτουν στον Σόλωνα, αριστοκράτη και ποιητή, τη ρύθμιση της νομοθεσίας. Αρχίζει τις μεταρρυθμίσεις του.

585 π.Χ. Ο Θαλής ο Μιλήσιος προβλέπει μια έκλειψη.

585-575 π.Χ. (σύμφωνα με άλλους το 595 π.Χ.) Ο Πιττακός διορίζεται από τους Μυτιληναίους δικτάτορας για ορισμένο χρονικό διάστημα.

Γεννιέται ο φιλόσοφος Αναξιμένης (πεθαίνει το 525 π.Χ.).

583-581 π.Χ. Ο Δαμασίας εκλέγεται επώνυμος άρχοντας στην Αθήνα.

582 π.Χ. Καθιερώνονται τα Πύθια στους Δελφούς.

581.Χ. Ιδρύεται ο Ακράγας.

580 π.Χ. Οι Σελινούντιοι νικούν τους Καρχηδόνιους της Σικελίας.

575 π.Χ. Οι Νάξιοι αφιερώνουν τη Σφίγγα στους Δελφούς.

573 π.Χ. Οργανώνονται στη Νεμέα οι αθλητικοί αγώνες Νέμεα.

572 π.Χ. Οι Ηλείοι επιβάλλουν τον έλεγχο τους στους Ολυμπιακούς Αγώνες.

570 π.Χ. Ανέγερση του Θησαυρού των Σικυωνίων στους Δελφούς.

Φιλοτεχνείται ο Μοσχοφόρος(;).

Ο Πεισίστρατος αρχίζει την ανέγερση του νέου Εκατομπέδου (Προπαρθενώνος) στην Αθήνα (550).

566/5 π.Χ. Αρχή της τέλεσης των Μεγάλων Παναθηναίων.

565 π.Χ. Ο Πεισίστρατος νικά τους Μεγαρείς και καταλαμβάνει τη Νίσαια, επίνειο των Μεγάρων στο Σαρωνικό.

561/0 π.Χ. Ο Πεισίστρατος γίνεται τύραννος στην Αθήνα.

560/59 π.Χ. Πεθαίνει ο Σόλων.

Ο Πεισίστρατος εξορίζεται για πρώτη φορά.

560-550 π.Χ. Πόλεμος ανάμεσα στη Σπάρτη και την Τεγέα.

560 π.Χ. Οι Φωκαείς αποβιβάζονται στην Κορσική.

556 π.Χ. Ο Πεισίστρατος ξαναγίνεται τύραννος, αλλά σε σύντομο χρονικό διάστημα εξορίζεται πάλι.

Ο Χίλωνας, ένας από τους Επτά Σοφούς της αρχαιότητας, γίνεται Έφορος στη Σπάρτη.

Γεννιέται ο Σιμωνίδης ο Κίος (πεθαίνει το 466 π.Χ).

554 π.Χ. Γεννιέται στην Αθήνα ο Μιλτιάδης ο Νεότερος, ο νικητής του Μαραθώνα (πεθαίνει το 489 π.Χ. στην Αθήνα).

550 π.Χ. Η Σπάρτη κατακτά τη «Θυρεάτιδα χώραν», περιοχή της Κυνουρίας. Την πόλη Θυρέα οι Σπαρτιάτες θα την παραχωρήσουν το 431 π.Χ. στους Αιγινήτες, οι οποίοι έχουν εκδιωχθεί από το νησί τους. Το 425 π.Χ. και ενώ οι νέοι της κάτοικοι την οχυρώνουν δέχεται σφοδρή επίθεση από τον αθηναϊκό στόλο του οποίου ηγείται ο Νικίας και καταστρέφεται ολοσχερώς.

Οι κάτοικοί της εκτελούνται ως «άσπονδοι εχθροί των Αθηναίων».

Ιδρύεται η Πελοποννησιακή Συμμαχία.

Περίοδος ακμής του αγγειοπλάστη και αγγειογράφου Εξηκία (-530 π.Χ.).

Περίοδος δραστηριότητας του ποιητή Ανακρέοντα (-500 π.Χ.).

Οι Μασσαλιώτες ιδρύουν την πόλη Εμπόρ(ε)ιο στην Ισπανία.

548/7 π.Χ. Καταστροφή του Ναού του Απόλλωνα στους Δελφούς.

546 π.Χ. Θάνατος του φιλοσόφου Αναξίμανδρου.

Κατασκευάζεται ο Θησαυρός των Κνιδίων στους Δελφούς.

546/5 π.Χ. Ο Πεισίστρατος παίρνει για τρίτη φορά την εξουσία στην Αθήνα.

538 π.Χ. Ο Πολυκράτης και τα αδέρφια του, Παντάγνωστος και Συλοσώντας, καταλαμβάνουν την εξουσία στη Σάμο.

537 π.Χ. Ο Λύγδαμης γίνεται τύραννος στη Νάξο.

535 π.Χ. Ανέγερση του Ναού του Απόλλωνα στην Κόρινθο.

534 π.Χ. Καθιερώνεται η τέλεση δραματικών αγώνων στη διάρκεια των Μεγάλων Διονυσίων στην Αθήνα.

533 π.Χ. Ο Πολυκράτης γίνεται τύραννος στη Σάμο. Ανάμεσα στα σπουδαία τεχνικά έργα που κατασκευάζονται στην εποχή του είναι και η περίφημη σήραγγα, έργο του Μεγαρέα μηχανικού Ευπαλίνου (Ευπαλίνειο Υδραγωγείο).

530 π.Χ. Ο Πεισίστρατος αρχίζει την ανέγερση του δεύτερου Εκατομπέδου στην Αθήνα.

Απαρχές της ερυθρόμορφης αττικής κεραμικής.

528/7 π.Χ. Θάνατος του Πεισίστρατου. Τον διαδέχονται οι γιοι του Ίππαρχος και Ιππίας.

527 π.Χ. Επίσημη έκδοση των ομηρικών επών.

525 π.Χ. Γεννιέται ο ποιητής Αισχύλος.

Κατασκευάζεται ο Θησαυρός των Σιφνίων στους Δελφούς.

Περίοδος ακμής του αγγειοπλάστη Ευφρονίου (-500 π.Χ.).

Ο Μιλτιάδης αποστέλλεται στη Θρακική Χερσόνησο.

522 π.Χ. Μαρτυρικός θάνατος πάνω σε σταυρό του Πολυκράτη από τον Πέρση σατράπη Οροίτη.

521 π.Χ. Ο Αχαιμενίδης βασιλιάς της Περσίας Δαρείος Α΄ θέτει σε κυκλοφορία χρυσούς δαρεικούς και αργυρούς σίγλους με την εικόνα του.

520 π.Χ. Ο Κλεομένης Α΄ αναγορεύεται βασιλιάς της Σπάρτης.

519 π.Χ. Οι Αθηναίοι συμμαχούν με τους Πλαταιείς.

Ήττα των Αργείων από τους Σπαρτιάτες στη Σήπεια (494 π.Χ.).

516 π.Χ. Οι Πέρσες κυριεύουν τη Σάμο.

514 π.Χ. Ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων (τυραννοκτόνοι) σκοτώνουν τον τύραννο Ίππαρχο, ενώ ο αδερφός του Ιππίας που τον διαδέχεται στην εξουσία διακόπτει τη φιλολαϊκή πολιτική της οικογένειάς του και γίνεται τύραννος με τη σημερινή σημασία της λέξης.

513/2 π.Χ. Η οικογένεια των Αλκμεωνιδών έρχεται σε συνεννόηση με τους Σπαρτιάτες για να βοηθήσουν οι τελευταίοι στην εκδίωξη του Ιππία.

Ο Πέρσης βασιλιάς Δαρείος στη διάρκεια της εκστρατείας του εναντίον των Σκυθών καταλαμβάνει το ανατολικό τμήμα της Θράκης.

512 π.Χ. Περίπλους του Σκύλακα του Καρυανδέα (φτάνει μέχρι τις εκβολές του ποταμού Ινδού και στη συνέχεια πλέει μέχρι το σημερινό Σουέζ).

511 π.Χ. Ο Σπαρτιάτης Δωριεύς επιχειρεί να εκδιώξει τους Καρχηδόνιους από τη Σικελία.

Ο Κρότωνας καταστρέφει τη Σύβαρη.

Οι Πέρσες υποτάσσουν τους Έλληνες της Θράκης.

510 π.Χ. Ο Ιππίας εκδιώκεται από την Αθήνα με τη βοήθεια των Σπαρτιατών.

Επιτύμβια στήλη του Αριστίωνα (μαραθωνομάχου).

508 π.Χ. Οι πρώτες καθαρά δημοκρατικού χαρακτήρα μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη προκαλούν την αντίδραση των ολιγαρχικών, τους οποίους υποστηρίζουν ανοιχτά οι Σπαρτιάτες. Ο Κλεομένης αποτυγχάνει να εμποδίσει τον Κλεισθένη.

507 π.Χ. Οι μεταρρυθμίσεις πολιτειακού χαρακτήρα του Κλεισθένη στην Αθήνα ενισχύουν την προσπάθεια για πλήρη εκδημοκρατισμό της πολιτικής ζωής της πόλης.

506 π.Χ. Νέα προσπάθεια του Κλεομένη να ανατρέψει το δημοκρατικό καθεστώς της Αθήνας αποτυγχάνει.

501 π.Χ. Δημιουργείται το αξίωμα των δέκα στρατηγών στην Αθήνα.

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ

Αρχαιότερη Παλαιολιθική Εποχή

Ο Obermeier (1926) αναφέρει την παρουσία εργαλείου που δεν σώζεται σήμερα και το οποίο ανακαλύφθηκε στη Μακεδονία. Ωστόσο, η πρόσφατη ανεύρεση από Γάλλους γεωλόγους στην περιοχή της λίμνης Κορισίων στην Κέρκυρα ενός χαλικόμορφου -πιθανόν- εργαλείου, του οποίου η ηλικία προσδιορίστηκε με τη μέθοδο του παλαιομαγνητισμού ανάμεσα στα 950.000 και στα 750.000 χρόνια, επεκτείνει κατά πολύ τα μέχρι σήμερα γνωστά όρια της προϊστορίας του ελληνικού χώρου.

Μέση Παλαιολιθική Εποχή

100000 π.Χ. Χρονολογείται λίθινος χειροπέλεκυς ο οποίος εντοπίστηκε στη θέση «Παλαιόκαστρο» κοντά στη Σιάτιστα Κοζάνης το 1963. Είναι από πρασινωπό τραχύτη λίθο και έχει μήκος 15,3 εκ. και πλάτος 10 εκ. (Μουσείο Βέροιας). Ο πέλεκυς αυτός είναι το αρχαιότερο -επιβεβαιωμένο- δημιούργημα του ανθρώπου που έχει βρεθεί μέχρι σήμερα στον ελληνικό χώρο (μερικοί επιστήμονες το χρονολογούν στην Αρχαιότερη Παλαιολιθική Περίοδο).

Το αρχαιότερο εύρημα ανθρωπολογικού ενδιαφέροντος ανάγεται στο 75000 π.Χ. και είναι ένα κρανίο χωρίς κάτω σιαγόνα, πιθανόν γυναίκας ηλικίας περίπου 25 ετών, νεαντερταλοειδούς τύπου το οποίο ανακαλύφθηκε στις 16/9/1960 στο σπήλαιο «Κόκκινες Πέτρες» κοντά στο χωριό Πετράλωνα της Χαλκιδικής.

44330 π.Χ. (1.590 χρόνια περίπου). Στο σπήλαιο «Θεόπετρα» στην Καλαμπάκα του νομού Τρικάλων εντοπίστηκαν τέσσερα αποτυπώματα ανθρώπινων πελμάτων -το ένα καλυμμένο και τα υπόλοιπα γυμνά- διαφορετικών ατόμων, και μάλιστα παιδιών (Homo sapiens neaderthalensis ή Homo sapiens sapiens). To συγκεκριμένο σπήλαιο, διαστάσεων 24×30 μέτρων, αποτελεί τη μόνη προϊστορική θέση του ελλαδικού χώρου όπου υπάρχει αλληλουχία των επιχώσεων από τη Μέση και την Ανώτερη Παλαιολιθική Εποχή στη Μεσολιθική και τη Νεολιθική. Ανάμεσα στα ευρήματα ξεχωρίζουν εργαλεία, κεραμικά, αγγεία, ειδώλια, τράπεζες προσφορών, και κυρίως ένα χρυσό δακτυλιόσχημο περίαπτο της Νεολιθικής Εποχής.

37900 π.Χ. Στη θέση «Ασπροχάλικο» της Ηπείρου, κοντά στον Άγιο Γεώργιο Πρεβέζης και στη θέση «Κοκκινόπηλος», ανακαλύφθηκαν μέσα σε ένα σπήλαιο πάρα πολλά εργαλεία. Το σπήλαιο το χρησιμοποιούσαν βοσκοί και η ραδιοχρονολόγηση μας δίνει την αρχαιότερη χρονολογία μιας πολιτιστικής φάσης που γνωρίζουμε μέχρι σήμερα για την Ελλάδα. Το σπήλαιο κατοικήθηκε τουλάχιστον μέχρι το 10.000 π.Χ.

Νεότερη Παλαιολιθική Εποχή

Σε αυτή την περίοδο εμφανίστηκε μια ανεπτυγμένη τεχνική κατασκευής λεπίδων και κατεργασίας πυρήνων πυριτόλιθου. Μια θέση με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον και σε αυτή τη φάση είναι η (33000 π.Χ.) θέση «Κοκκινόπηλος» του ποταμού Λούρου (Ήπειρος) στην οποία παρουσιάζεται μια πολύ πρώιμη λιθοτεχνία ειδικών λεπίδων (800 εργαλεία και απολεπίσματα). Η μεταβατική Μεσολιθική Εποχή αντιπροσωπεύεται από τη θέση «Σιδάρι» στην Κέρκυρα.

7592 π.Χ. Απόλυτη ραδιοχρονολόγηση σκελετού άντρα ο οποίος ήταν περίπου 25 ετών, είχε ύψος 1,58 μέτρα και πέθανε από χτύπημα στο κεφάλι. Βρέθηκε θαμμένος σε αβαθές κοίλωμα στο σπήλαιο Φράγχθι της Ερμιονίδας. Ο αρχαιότερος πλήρης ανθρώπινος σκελετός που ανακαλύφθηκε στην Αιγαιίδα. Στο σπήλαιο εντοπίστηκαν επίσης πάρα πολλά εργαλεία και οστά ζώων, κυρίως ελαφιών και ψαριών, καθώς επίσης και λείψανα που ανήκαν σε βραχύσωμους άντρες και γυναίκες με διαδεδομένη αναιμία και αρθριτικές παραμορφώσεις.

Νεολιθική Εποχή

Η ανάγκη για επάρκεια τροφής και δημιουργία αποθεμάτων ήταν έντονη στο τέλος του Πλειστόκαινου. Η κλιματολογική μεταβολή που συνέβη τότε είχε ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση πολλών μεγάλων θηραμάτων. Μολονότι όμως η κλιματολογική αυτή αλλαγή είναι γενική, η Νεολιθική Εποχή εμφανίζεται πρώτα στην Ανατολή. Αυτό το προβάδισμα αποδίδεται: α. Στην ύπαρξη σε αγρία κατάσταση δίκοκκου σταριού και κριθαριού. β. Στην ύπαρξη ζώων τα οποία εύκολα θα μπορούσαν να εξημερωθούν, όπως το πρόβατο, ο χοίρος και το βόδι. Τα βασικά χαρακτηριστικά αυτής της περιόδου είναι η καλλιέργεια της γης, η εξημέρωση ζώων και η μόνιμη κατοίκηση. Στην Ελλάδα αυτή η πολιτιστική φάση διαδίδεται μάλλον μέσω της συνήθους επικοινωνίας παρά μέσω εποικισμών.

6900-6600/6400 π.Χ. Προκεραμική Νεολιθική. Η περίοδος αυτή δεν είναι γνωστή ακόμη με ασφάλεια στην Ελλάδα. Λείψανα νεολιθικών οικισμών της συγκεκριμένης περιόδου εντοπίζονται στην Άργισσα και στο Σέσκλο της Θεσσαλίας. Οι κατοικίες είναι ξύλινες, με ορύγματα και σκαμμένα δάπεδα. Τα εργαλεία είναι ξύλινα με λεπίδες πυρίτη ή οψιανού. Οι άνθρωποι ασχολούνται με τη γεωργία, την κτηνοτροφία και το ψάρεμα. Αναπτύσσεται η ναυτιλία όπως αποδεικνύεται από τα θραύσματα οψιανού που βρέθηκαν στη Μήλο και σε αρκετές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδος και του Αιγαίου. Εξημέρωση του σκύλου.

6600/6400-5900/5800 π.Χ. Η Αρχαιότερη Νεολιθική είναι μια δημιουργική περίοδος, γνωστή από πολλούς οικισμούς, όπως η Νέα Νικομήδεια στη δυτική Μακεδονία, το Σέσκλο, η Άργισσα, η Οτζάκι Μαγούλα, το Αχίλλειο κ.ά. στη Θεσσαλία, η Νέα Μάκρη στην Αττική και η Κόρινθος, η Λέρνα και το Φράγχθι στην Πελοπόννησο. Οι οικισμοί μοιάζουν με μικρά χωριά, ενώ η γεωργία και η κτηνοτροφία αποτελούν τις κύριες δραστηριότητες των κατοίκων. Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο αυτής της περιόδου είναι η κεραμική που εμφανίζεται για πρώτη φορά.

6218 π.Χ. (περίπου). Τα αρχαιότερα δείγματα κεραμικής έχουν βρεθεί στον ελλαδικό χώρο, στην περιοχή της Νέας Νικομήδειας -ο παλαιότερος νεολιθικός οικισμός στην Ελλάδα-, ανάμεσα στους ποταμούς Αλιάκμονα και Αξιό της Μακεδονίας (ραδιοχρονολόγηση με άνθρακα 14).

5900/5800-4800 π.Χ. Η Μέση Νεολιθική Περίοδος θεωρείται εποχή ακμής και ανάπτυξης. Το μεγαλύτερο κέντρο που αναπτύχθηκε στη Θεσσαλία είναι το Σέσκλο, ο «πολιτισμός» του οποίου επεκτείνεται μέχρι το Σπερχειό στο νότο και τον Αλιάκμονα στο βορρά. Στο Σέσκλο βρέθηκαν τα λείψανα ενός οικισμού έκτασης 100 περίπου στρεμμάτων, που βασίζεται σε ένα ενιαίο σχέδιο διάταξης, βασικό χαρακτηριστικό του οποίου είναι οι στενοί δρόμοι με παράλληλες κατευθύνσεις. Τα οικήματα είναι τετράπλευρα και ορθογώνια, ενός ή δύο δωματίων. Στο ακραίο τμήμα του οικισμού υπάρχουν η οχυρωμένη ακρόπολη και ένα μεγαροειδές οίκημα, πιθανόν η κατοικία του ηγεμόνα. Η κεραμική του Σέσκλου είναι γραπτή με φλογόσχημη ή γραμμική διακόσμηση. Στην Πελοπόννησο, στη Λέρνα και στο Φράγχθι αφθονεί η κεραμική με στιλπνό βερνίκι (Urfirnis). Στη Νέα Νικομήδεια τα οικήματα είναι ευρύχωρα με τοίχους από πηλό και τετράγωνη κάτοψη. Το τέλος της Μέσης Νεολιθικής σηματοδοτείται από ερήμωση και εγκατάλειψη.

5870 π.Χ. (περίπου). Απόλυτη ραδιοχρονολόγηση ευρημάτων, κυρίως εργαλείων, από τη θέση Σιδάρι στη ΒΔ ακτή της Κέρκυρας.

5520 π.Χ. (περίπου). Η παλαιότερη χρονολογία που δίνεται για νεολιθικό οικισμό της κεντρικής και νότιας Ελλάδας είναι αυτή για τον οικισμό στο Δραχμάνι (Ελάτεια). Την ίδια περίπου εποχή χρονολογούνται και οι πρώτες καύσεις νεκρών στην Ελλάδα που εντοπίστηκαν στην περιοχή Σουφλί Μαγούλα. Οι καύσεις έγιναν σε αποτεφρωτήρια νεκρών και στη συνέχεια τα υπολείμματα μεταφέρθηκαν σε λάκκους και όχι σε τεφροδόχα αγγεία. Τα κτερίσματα που ανακαλύφθηκαν μαρτυρούν ιεροτελεστία.

4800-3200 π.Χ. Η Νεότερη Νεολιθική ή Χαλκολιθική Περίοδος ήδη από τις πρώτες φάσεις της δεν έχει καμία σχέση με τον πολιτισμό του Σέσκλου. Το νέο χαρακτηριστικό στοιχείο είναι η εισαγωγή του μελανού ή γενικά σκοτεινού χρώματος στη διακόσμηση των αγγείων. Στη Μακεδονία, στην περιοχή της Δράμας (Σιταγροί, Ντικιλί Τας), στη Θεσσαλία στη θέση «Διμήνι» και στη θέση «Ραχμάνι» αλλά και στις Κυκλάδες στη θέση «Σάλιαγγος» συναντώνται τα πιο σημαντικά κέντρα του πολιτισμού αυτής της φάσης. Στο Διμήνι ο σχετικά μικρής έκτασης οικισμός -30 στρέμματα- διαθέτει έξι αλλεπάλληλους περιβόλους και ευρύχωρη κεντρική αυλή. Στην κεραμική εμφανίζονται σπειροειδή και μαιανδροειδή μοτίβα. Στο Σέσκλο παρουσιάζεται για πρώτη φορά η γυναικεία μορφή με βρέφος.

Η Εποχή του Χαλκού στην Ελλάδα

3200/3000-1900 π.Χ.: Πρώιμη Χαλκοκρατία – Πρωτοελλαδική-Πρωτοκυκλαδική- Πρωτομινωική Εποχή ή Προανακτορικός Πολιτισμός.

1900-1700/1600 π.Χ.: Μέση Χαλκοκρατία – Μεσοελλαδική-Μεσοκυκλαδική-Μεσομινωική Εποχή ή Παλαιοανακτορικός Πολιτισμός.

1700/1600-1100 π.Χ.: Ύστερη Χαλκοκρατία – Υστεροελλαδική-Υοτεροκυκλαδική- Υστερομινωική Εποχή ή Νεοανακτορικός Πολιτισμός και Μετανακτορική Περίοδος.

3000/2800-1900 π.Χ. Η Πρώιμη Χαλκοκρατία χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση τριών αυτόνομων πολιτισμών, του Πρωτοελλαδικού με κέντρο την ηπειρωτική Ελλάδα (κυρίως στην ανατολική Στερεά και την Πελοπόννησο), του Πρωτοκυκλαδικού με κέντρο τις Κυκλάδες και του Πρωτομινωικού στην Κρήτη.

2700 π.Χ. (περίπου). Εμφάνιση του κεραμικού τροχού στην Ελλάδα (προήλθε από την Ανατολή).

2100-1900 π.Χ. Τα πρώτα ελληνικά φύλα, οι Πρωτοέλληνες, φτάνουν στο νότιο άκρο της χερσονήσου του Αίμου και προέρχονται από τις πεδιάδες της Σερβίας(;) και της Ουγγαρίας(;). Φέρνουν μαζί τους ένα μικρόσωμο μάλλον άλογο και μια ιδιόμορφη αγγειοπλαστική τεχνική.

1900-1600 π.Χ. Στη Μέση Χαλκοκρατία διακρίνουμε την εξέλιξη των πολιτισμών της Πρώιμης Χαλκοκρατίας (Μεσοελλαδικός, Μεσοκυκλαδικός και Μεσομινωικός).

1600-1100 π.Χ. Στην Ύστερη Χαλκοκρατία ή Υστεροελλαδική Εποχή έχουμε την απόλυτη κυριαρχία του Μυκηναϊκού Πολιτισμού, αρχικά στην ηπειρωτική Ελλάδα και στη συνέχεια σε όλο το χώρο του Αιγαίου, ιδιαίτερα μετά το 1450 π.Χ., εποχή κατά την οποία εγκαθίσταται και μια μυκηναϊκή δυναστεία στην Κνωσό. Λίγο μετά το 1.600 π.Χ. τα μινωικά ανάκτορα ανοικοδομούνται (η παρακμή του μινωικού πολιτισμού σε καμία περίπτωση δεν συνδέεται πλέον με την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας που τοποθετείται με βάση την επιστημονική έρευνα γύρω στο 1510 π.Χ.), γρήγορα όμως η Κρήτη θα βρεθεί κάτω από την κυριαρχία των Ελλήνων Μυκηναίων. Αυτή την περίοδο εμφανίζεται ένα μάλλον τελειοποιημένο σύστημα συλλαβογραμματικής γραφής, η Γραμμική Β΄, η οποία καταγράφει μια πρώιμη μορφή της ελληνικής (Μάικλ Βέντρις, 1952). Η ύπαρξη γραπτών κειμένων μεταθέτει για κάποιους επιστήμονες την αρχή της ελληνικής ιστορίας σε αυτή την εποχή.

1650-1450 π.Χ. Κατασκευάζονται οι λακκοειδείς τάφοι των Μυκηνών.

1400-1300 π.Χ. Οικοδομούνται τα μεγάλα οχυρωμένα ανάκτορα στις Μυκήνες, την Τίρυνθα, τη Μίδεα της Αργολίδας, την Πύλο, την Αθήνα, τη Θήβα, τον Γλα της Βοιωτίας, την Ιωλκό της Θεσσαλίας και αλλού. Είναι φανερό από το πλήθος των μυκηναϊκών οικισμών ότι ο συγκεκριμένος πολιτισμός δεν περιορίστηκε σε ορισμένα κέντρα, αλλά εξαπλώθηκε σε όλη σχεδόν τη χώρα.

1340 π.Χ. Πρώτη μνεία των Αχαιών (Αχιγιάβα;) σε χετιτικά κείμενα.

1330 π.Χ. Κατασκευή του Θησαυρού του Ατρέα στις Μυκήνες.

1250 π.Χ.(;) Ο Τρωικός Πόλεμος;

1200 π.Χ. Καταστρέφονται πιθανόν από τους «λαούς της Θάλασσας» τα περισσότερα μυκηναϊκά κέντρα της ηπειρωτικής Ελλάδας.

1300-1100 π.Χ. Τα πρώτα δωρικά φύλα, που προέρχονται από τη Μακεδονία(;), κατεβαίνουν νοτιότερα και κατακλύζουν την Πελοπόννησο. Σήμερα πιστεύεται ότι η παρουσία των δωρικών φύλων στη νότια Ελλάδα δεν είναι μια αναδιάταξη ομάδων στο εσωτερικό αλλά μια κάθοδος από το εξωτερικό.

1150 π.Χ. Η καταστροφή των Μυκηνών ακολουθείται από την εμφάνιση της πρωτογεωμετρικής κεραμικής και συνοδεύεται από τη χρήση του σιδήρου. Αρχίζει ο ελληνικός Μεσαίωνας ή οι Σκοτεινοί Αιώνες.

[Ακολουθεί σύντομα η Ιστορική Περίοδος]