Η μετάφραση είναι η έξοδός μας προς τον κόσμο: το παράθυρο μέσα από το οποίο κοιτάζουμε όσα συμβαίνουν σε άλλες κουλτούρες, η δίοδός μας προς παραδόσεις και εξελίξεις που υπερβαίνουν τον ορίζοντα του τόπου και του καιρού μας, ένα όχημα για να έρθουμε σε επαφή με πολιτισμούς που κινούνται σε μήκος κύματος εντελώς διαφορετικό από το δικό μας.

Ηταν το όραμα των διαφωτιστών, που ονειρεύτηκαν το μεταφραστή ως δημιουργό μιας παγκόσμιας βιβλιοθήκης, με τα αγαθά της απαλλαγμένα από τους περιορισμούς των εθνικών συνόρων, αλλά και των ρομαντικών, που τον φαντάστηκαν ως ιδανικό μεσολαβητή για τη συνάντηση του οικείου και του ξένου, σε μιαν ατέρμονη προσπάθεια για τη μετάδοση της τέχνης, του στοχασμού και της επιστήμης ανά την υφήλιο.

Το όραμα της μετάφρασης υπηρέτησε και ο Κικέρων όταν μετέφερε την αρχαιοελληνική ρητορική στα ρωμαϊκά γράμματα, το όραμά της συνείχε και όλους εκείνους οι οποίοι κατάφεραν να κάνουν κτήμα μιας εντυπωσιακής υπερεθνικής κοινότητας τον Πλάτωνα, τον Σέξπιρ, τον Θερβάντες, τον Δάντη, τον Γκέτε, τον Σίλερ, τον Τολστόι, τον Θουκυδίδη και τον Ευριπίδη ή τον Ντοστογιέφσκι.

Είναι, όμως, η μετάφραση, που τρέφει καθημερινώς δισεκατομμύρια αναγνώστες στη Γη, μια αυτονόητη διαδικασία; Αρκούν ένας πομπός (το πρωτότυπο κείμενο ή η γλώσσα αφετηρίας) κι ένας δέκτης (το μεταφρασμένο κείμενο ή η γλώσσα προορισμού) για να μπει σε λειτουργία το δίκτυο επικοινωνίας ανάμεσα στο οικείο και το ξένο και να αρχίσει να παράγει την ωφέλεια και το διαφωτιστικό της έργο η μεταφραστική πράξη;

Ο 20ός αιώνας έθεσε εν αμφιβόλω τη δυνατότητα της μετάφρασης και κατέστησε προβληματική την έννοιά της. Εκεί όπου στρατιές μεταφραστών πίστευαν επί πολλές εκατοντάδες χρόνια πως προσάρμοζαν χωρίς ιδιαίτερες δυσκολίες το ξένο στο οικείο, βοηθώντας τους ομόγλωσσούς τους να ανακαλύψουν άγνωστες ηπείρους και να γοητευτούν από την πρωτόγνωρη λάμψη τους, ήρθαν οι στοχαστές της ερμηνευτικής (Φρίντριχ Σλαϊερμάχερ, Μάρτιν Χάιντεγκερ, Χανς-Γκέοργκ Γκάνταμερ και με τον τρόπο του ο Βάλτερ Μπένιαμιν) για να πουν πως οι τεράστιες διαφορές μεταξύ των γλωσσών, όπως και οι διαφορές στο εσωτερικό τής κάθε γλώσσας ξεχωριστά, ρίχνουν μια βαριά και κάθε άλλο παρά ελπιδοφόρα σκιά στο μεταφραστικό τοπίο.

Η φυλακή της γλώσσας

Σύμφωνα με τα επιχειρήματα αυτής της σχολής, που μαζί με την καθιέρωση του φιλοσοφικού και επιστημονικού κλάδου της ερμηνευτικής έβαλε και τα θεμέλια για τη γέννηση της μεταφρασεολογίας, τα περίπλοκα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά και οι βαθύτερες (λιγότερο ή περισσότερο κρυμμένες) σημασίες του πρωτότυπου κειμένου είναι αδύνατον να επιζήσουν στη μετάφρασή του. Κάθε κείμενο είναι στην πραγματικότητα μη μεταδόσιμο, κρατώντας τον πυρήνα του σε ένα μεταφραστικό απαραβίαστο και κλείνοντας το συγγραφέα στη φυλακή της γλώσσας του.

Διαπρεπής κληρονόμος της ερμηνευτικής και στοχαστής ο οποίος επηρέασε πολλούς νεότερους θεωρητικούς, ο Paul Ricoeur (1913-2005) δεν δείχνει την παραμικρή προθυμία να παραδεχτεί το μεταφραστικό αδύνατο, που κατέληξε κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών ένα είδος αυτόματου αντανακλαστικού στα χείλη των περισσοτέρων. Κοιτάζω το βιβλίο του «Για τη μετάφραση», που κυκλοφόρησε σε απόδοση Γιώργου Αυγούστη και επίμετρο Αλεξάνδρας Λιανέρη από τις εκδόσεις Πατάκη. Στα τρία δοκίμια που φιλοξενεί, ο Ρικέρ δεν απορρίπτει τις θέσεις των προκατόχων του, τονίζοντας με τη σειρά του τη μεγάλη απόσταση που παρουσιάζουν οι λέξεις, οι φράσεις και τα κείμενα καθώς μετακινούμαστε από γλώσσα σε γλώσσα. Το ξένο κείμενο προβάλλει όντως ισχυρή αντίσταση στην εκπόρθησή του από τη μετάφραση, αποθαρρύνοντας τον εναγκαλισμό του από τον αναγνώστη της γλώσσας προορισμού ή υποδοχής. Οσο για το μεταφραστή, κανείς δεν μπορεί υπό αυτές τις προϋποθέσεις να τον σκεφτεί στο ρόλο του ιδανικού μεσολαβητή: τα δικαιώματα της αυτονομίας του και η πολυθρύλητη ελευθερία του μοιάζουν να έχουν περιοριστεί στο έπακρο.

Πέρα από το μυστικισμό

Πώς πρέπει να αντιδράσουμε απέναντι σε μια τέτοια κατάσταση; Θα εγκαταλείψουμε τη μετάφραση και το μεταφραστή στα χέρια της εγγενούς αδιαπερατότητας του ξένου κειμένου, μετατρέποντάς τους σε ομήρους μιας μυστικιστικής άρνησης, που προτιμάει το καθόλου από το κάτι και απεμπολεί το μέρος εν ονόματι του όλου; Ο Ρικέρ δεν κάνει λόγο για μυστικισμό, αλλά ζητάει να επιστρατεύσουμε τον πραγματισμό μας: αν βάλουμε στην άκρη το ιδανικό της τέλειας μετάφρασης, παραμερίζοντας τον μαξιμαλισμό που φέρει υπογείως η υπεράσπιση του μεταφραστικού αδύνατου, η μετάφραση θα αποκτήσει ξανά όλη τη μεγαλοπρέπεια και τη μαγεία της και θα μας προσφέρει εκ νέου τα λαμπρά της δώρα.

Δεν θα καταφέρει να ξεφύγει ποτέ από την παγίδευση στο πεδίο της διαφορετικότητας των γλωσσών, αλλά η παραδοχή αυτής της φυσικής αδυναμίας θα μας βοηθήσει, όπως σημειώνει κατ’ επανάληψη ο Ρικέρ, να ψάξουμε όχι τι χωρίζει, αλλά τι ενώνει τον πομπό και το δέκτη. Τι σημαίνει αυτό; Μα, το να αναζητήσουμε στη σχέση πρωτότυπου και μεταφράσματος, όχι τις ακριβείς αντιστοιχίες, που έτσι κι αλλιώς θα παραμείνουν ανεύρετες, αλλά τις όποιες (έστω και ασυστηματοποίητες) ισοδυναμίες, που θα μας βγάλουν μια και καλή από το τέλμα.

Είτε το θέλουμε είτε όχι, ο Πύργος της Βαβέλ έχει πάψει να χτίζεται και ο τρελός χορός των διαφορετικών γλωσσών θα συνεχιστεί επ’ άπειρον γύρω από το μισοτελειωμένο κουφάρι του. Ας κάνουμε μετά απ’ αυτό μόνο ό,τι περνά από το χέρι μας: έστω και ακρωτηριασμένοι ή μονόφθαλμοι, ας συνεχίσουμε να μεταφράζουμε. Το φως θα πέσει και πάλι προς τη μεριά μας. *

Η ελληνική ιστορία της μετάφρασης

Ποια ήταν η τύχη της μετάφρασης στην Ελλάδα; Τι, πώς και πότε μετέφρασαν οι Ελληνες από τις αρχές του 19ου αιώνα μέχρι τα νεότερα χρόνια και ποια ακριβώς ήταν τα λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά ρεύματα που δεξιώθηκαν μέσω των μεταφράσεών τους; Διατρέχω την ύλη του καινούργιου τεύχους του ηλεκτρονικού περιοδικού «Απηλιώτης» του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μετάφρασης (ΕΚΕΜΕΛ), αναρτημένη στη διεύθυνση www.apiliotis.gr, και στέκομαι στη μελέτη του Φίλιππου Παππά «Ιστορία των μεταφράσεων και των μεταφραστών στην Ελλάδα (1830-1909)», σταχυολογώντας τα πιο κρίσιμα σημεία.

Μεταξύ 1830 και 1870 μεταφράζονται, μεταξύ άλλων, ο Βύρων, ο Οσίαν και ο Αλφιέρι. Κυρίαρχη μορφή της περιόδου είναι ο Σμυρνιός Ιωάννης Ισιδωρίδης-Σκυλίτσης, που προσθέτει στη μεταφραστική της παραγωγή τον Ουγκό, τον Μολιέρο και τον Θερβάντες. Την επόμενη εικοσαετία θα εμφανιστούν ο Λέσινγκ, ο Μίλτον, ο Γκέτε, ο Δάντης, ο Σίλερ, ο Σέξπιρ και ο Τάσο, αλλά και ο γαλλικός ρεαλισμός και νατουραλισμός, με μεταφραστές τον Αλέξανδρο Ρίζο-Ραγκαβή, τον Αγγελο Βλάχο, τον Νικόλαο Επισκοπόπουλο, τον Γεώργιο Δροσίνη, τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, τον Ιωάννη Κονδυλάκη και τον Μπάμπη Αννινο.

Περνώντας από το 19ο στον 20ό αιώνα (από το 1895 ώς το 1909), θα σημάνει η ώρα της ρωσικής λογοτεχνίας και του φουτουρισμού. Μαζί τους η γερμανική και η σκανδιναβική λογοτεχνία και ο γαλλικός παρνασσισμός και συμβολισμός. Μεταφραστές τώρα, όχι μόνο ο Κονδυλάκης και ο Δροσίνης, αλλά και ο Ανδρέας Καρκαβίτσας, ο Κωστής Παλαμάς, ο Γεώργιος Βιζυηνός και ο Κωνσταντίνος Χατζόπουλος. Οπως παρατηρεί ο μελετητής, τα πάντα (υψηλή τέχνη, κοινό γούστο και ιδεολογία) παίχτηκαν στο τερέν των μεταφράσεων, που προσέφεραν στους Ελληνες τροφή για πολλαπλές συζητήσεις και συγκρούσεις.

Αξιολόγηση Παραγωγικών Συλλογισμών

Ένας παραγωγικός συλλογισμός είναι Λογικά Ορθός ,όταν είναι Έγκυρος ,δηλαδή οι προκείμενές του οδηγούν με λογική αναγκαιότητα στο συμπέρασμα και Αληθής ταυτόχρονα ,όταν δηλαδή οι προκείμενές του και το συμπέρασμα ανταποκρίνονται στην αντικειμενική πραγματικότητα.

Αξιολόγηση Επαγωγικών Συλλογισμών

Ένας Επαγωγικός Συλλογισμός είναι Τέλειος ή Τέλεια Επαγωγή ,δηλαδή λογικά ορθός, όταν οι προκείμενές του οδηγούν σε ένα βέβαιο συμπέρασμα που έχει μια καθολική ισχύ. Σε κάθε άλλη περίπτωση, χαρακτηρίζεται Ατελής Επαγωγικός (μη λογικά ορθός) ή Ατελής Επαγωγή.

Πορεία Αξιολόγησης Επαγωγικού Συλλογισμού :

1.Ελέγχουμε τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται (Γενίκευση, Αίτιο-Αποτέλεσμα, Αναλογία)

2. Ελέγχουμε κατόπιν τις προκείμενες και το συμπέρασμά του

Ανάπτυξη με Γενίκευση

Ανάπτυξη με Αίτιο –Αποτέλεσμα

Ανάπτυξη με Αναλογία

Παραλογικοί Συλλογισμοί

Γράφει ο ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΝΟΥΣΕΛΗΣ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Σάββατο 13/11/2010

Σήμερα στην ψυχολογία υπάρχουν τόσα τεστ για τη μέτρηση της «νοημοσύνης» και της ανθρώπινης «δημιουργικότητας» όσοι και οι ειδικοί ερευνητές που επινοούν αυτά τα τεστ. Ολο και περισσότεροι άνθρωποι υποβάλλονται -με ή παρά τη θέλησή τους- σε κάποια ψυχομετρική δοκιμασία ή ενδεχομένως έχουν «μετρήσει» τις νοητικές τους ικανότητες με κάποιο αμφίβολης σοβαρότητας τεστ νοημοσύνης από αυτά που υπάρχουν στο Διαδίκτυο ή σε περιοδικά ευρείας κυκλοφορίας. Πρόσφατα, ωστόσο, μια ομάδα Βρετανών ερευνητών στο Κέιμπριτζ αμφισβήτησε την αξιοπιστία αυτών των τεστ μαζικής κατανάλωσης.

Η υψηλή νοημοσύνη, η δημιουργικότητα, η πρωτοτυπία, η μεγάλη ευφυΐα θεωρούνται τα πλέον αξιοθαύμαστα, αν και μάλλον σπάνια και ασαφώς προσδιορισμένα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Ισως γι’ αυτό οι σύγχρονες επιστήμες του νου (ψυχολογία και γνωσιακές επιστήμες) θέτουν ως απαραίτητη προϋπόθεση της επιστημονικότητάς τους το να είναι σε θέση να διακρίνουν αυτές τις τόσο ξεχωριστές «ικανότητες» του ανθρώπινου νου. Αραγε, οι επιστήμες του νου είναι πράγματι σε θέση να αναγνωρίζουν εγκαίρως και να μετρούν επακριβώς τέτοιες ασυνήθιστες εκδηλώσεις της ανθρώπινης νοημοσύνης;

Προφανώς, η δυνατότητα μιας επιστήμης να μετρά τη νοημοσύνη, την ευφυΐα ή τη δημιουργικότητα ενός προσώπου προϋποθέτει ότι γνωρίζει τι ακριβώς είναι αυτό που μετρά. Και εδώ αρχίζουν οι δυσκολίες, διότι ακόμη και σήμερα, και παρά τις σημαντικές προόδους που έχουν συντελεστεί, δεν διαθέτουμε έναν κοινά αποδεκτό ορισμό της νοημοσύνης, της ευφυΐας ή του ταλέντου, πόσω δε μάλλον έναν κοινά αποδεκτό τρόπο για τη μέτρησή τους! Το τι θεωρείται ως εκδήλωση «ευφυΐας» ή «ταλέντου» εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις επιστημονικές, φιλοσοφικές ή και κοινωνικές προκαταλήψεις του κάθε ερευνητή.

Δεν θα πρέπει, επομένως, να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι σήμερα υπάρχουν πολυάριθμοι ορισμοί και, επομένως, πολυάριθμοι τρόποι καταμέτρησης των νοητικών ή δημιουργικών μας ικανοτήτων. Γι’ αυτό και οι περισσότεροι ερευνητές αποφεύγουν συστηματικά να κωδικοποιήσουν σε ένα μοναδικό ορισμό τις πολυποίκιλες και πολύμορφες εκδηλώσεις της ανθρώπινης νοημοσύνης.

Εντοπίζοντας την ιδιοφυΐα

Για να κατανοήσει κανείς τη σημερινή σύγχυση των ιδεών ως προς το ποια είναι ή ποια πρέπει να θεωρούνται τα τυπικά γνωρίσματα της «υψηλής» νοημοσύνης, οφείλει να ανατρέξει στις προγενέστερες προσπάθειες κατασκευής μιας κλίμακας αξιολόγησης των ικανοτήτων του ανθρώπινου νου. Μιας υποτίθεται καθολικά αποδεκτής κλίμακας που, σύμφωνα με τους εκάστοτε επινοητές της, θα μας επέτρεπε να διακρίνουμε με ασφάλεια ποιοι από τους συνανθρώπους μας είναι ιδιοφυείς, φυσιολογικοί ή πνευματικά ανεπαρκείς.

Ηδη από τα τέλη του 18ου αιώνα ήταν σαφές ότι όλες οι πνευματικές ικανότητες του ανθρώπου έχουν την έδρα τους στο εσωτερικό του ανθρώπινου εγκεφάλου. Και η λεγόμενη «φρενολογία» ήταν μια πρόωρη εμπειρική προσπάθεια εντοπισμού των πνευματικών ικανοτήτων του ανθρώπου πάνω στο ανθρώπινο κρανίο.

Οπως υπέθεταν τότε, πάνω στο εξωτερικό περίβλημα του εγκεφάλου, δηλαδή πάνω στο κρανίο κάθε ατόμου, αποτυπώνονται όλες οι ιδιαίτερες πνευματικές του δυνατότητες και αδυναμίες. Και σύμφωνα με τους φρενολόγους, η λεπτομερής ανατομική εξέταση ενός κρανίου τούς επέτρεπε όχι μόνο να αξιολογούν τα ιδιαίτερα πνευματικά χαρακτηριστικά κάθε ανθρώπου, αλλά και να προβλέπουν τις ενδεχόμενες εγκληματικές προδιαθέσεις του!

Δείκτες ανοησίας

Τα αδιέξοδα και οι αποτυχίες μιας τόσο επιφανειακής προσέγγισης οδήγησαν κατά τα τέλη του 19ου αιώνα σε πιο «εκλεπτυσμένες» ψυχομετρικές μεθόδους. Εκείνη την εποχή εμφανίζεται το πρωτοποριακό έργο του Alfred Binet. Ο Γάλλος ψυχολόγος, εγκαταλείποντας οριστικά τις αναγωγιστικές φρενολογικές δοξασίες, θα επινοήσει ένα σύστημα ικανό να συγκρίνει τις νοητικές ικανότητες και κυρίως τις γνωστικές αδυναμίες των μαθητών. Η κλίμακα αξιολόγησης των γνωστικών ικανοτήτων ενός μαθητή προέκυπτε από τη σύγκριση της «νοητικής ηλικίας» του με την πραγματική «χρονολογική ηλικία» του. Η μέτρηση του Δείκτη Νοημοσύνης (IQ) βασίζεται σε αυτήν ακριβώς τη διάκριση: διαιρώντας τη «νοητική ηλικία» διά της «χρονολογικής ηλικίας» και πολλαπλασιάζοντας επί 100.

Ο υπολογισμός του IQ μάς επιτρέπει να καταλάβουμε αν ένας μαθητής έχει επαρκείς πνευματικές ικανότητες για να ακολουθήσει το σχολικό πρόγραμμα ή αν αντίθετα θα πρέπει να ακολουθήσει ένα πρόγραμμα για παιδιά με ειδικές ανάγκες. Με άλλα λόγια, το IQ, στην αρχική του εκδοχή, ήταν μόνο ένας ασφαλής τρόπος διάγνωσης της νοητικής υστέρησης και όχι μια μέθοδος αξιολόγησης κάποιων δήθεν εξαιρετικών νοητικών ικανοτήτων!

Τις επόμενες δεκαετίες, ωστόσο, η μέτρηση του IQ θα μετατραπεί σε απόλυτη κλίμακα αξιολόγησης της νοημοσύνης και το ίδιο ισχύει για τα περισσότερα μετέπειτα τεστ νοημοσύνης. Αυτά τα τεστ επινοήθηκαν σύμφωνα με τις κοινωνικές ανάγκες, τις προκαταλήψεις, και κυρίως την ιδεολογία της αμερικανικής κοινωνίας, η οποία τον εικοστό αιώνα θα επιβληθεί ως καθολικό πρότυπο διαχείρισης κάθε αναπτυγμένης κοινωνίας.

Ενα διαφορετικό τεστ νοημοσύνης

Τις τελευταίες δεκαετίες η εντυπωσιακή πρόοδος στην έρευνα της μηχανής του νου, δηλαδή του ανθρώπινου εγκεφάλου και των λειτουργιών του, οδήγησε σε μια διαφορετική και πολύ πιο ακριβή περιγραφή των νοητικών φαινομένων. Πρόοδος που αναπόφευκτα θέτει υπό αμφισβήτηση πολλές καθιερωμένες μεθόδους μέτρησης των νοητικών ικανοτήτων.

Πρόσφατα ομάδα Βρετανών ερευνητών στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ παρουσίασε ένα εναλλακτικό και πολυδιάστατο τεστ αξιολόγησης των ανθρώπινων νοητικών ικανοτήτων. Σύμφωνα με τη γνώμη πολλών ειδικών, αυτό το τεστ επιτρέπει μια πιο αυστηρή αποτίμηση των επιμέρους γνωστικών μας ικανοτήτων, αφού στηρίζεται στη λεπτομερή καταγραφή και τον ακριβή εντοπισμό, μέσω των σύγχρονων τεχνικών απεικόνισης του εγκεφάλου, των συγκεκριμένων περιοχών και δομών του ανθρώπινου εγκεφάλου που εμπλέκονται στην επεξεργασία και στην τελική διαμόρφωση των ιδιαίτερων εκδηλώσεων της ανθρώπινης νοημοσύνης.

Ο Adrian Owen

Θεμελιώδης παραδοχή του νέου τεστ είναι ότι δεν μπορούμε να περιορίσουμε την ανθρώπινη ευφυΐα στην επίλυση αφηρημένων γλωσσοκεντρικών ή μαθηματικών προβλημάτων. Αντίθετα, η περίπλοκη γνωσιακή μας μηχανή, ό,τι δηλαδή αποκαλούμε «ο νους μας», έχει εξελιχθεί και είναι δομημένη με τέτοιο τρόπο, ώστε να επιλύει διάφορα καθημερινά προβλήματα.

Γι’ αυτόν τον λόγο ο Adrian Owen και οι συνεργάτες του στο Medical Research Council Cognition and Brain Sciences Unit, το περίφημο ερευνητικό κέντρο του Κέιμπριτζ, επέλεξαν να αξιολογούν τις πιο αφηρημένες ικανότητες ενός ατόμου (λεκτική και επαγωγική σκέψη) σε συνδυασμό με τις συγκεκριμένες ικανότητές του (χωρική και οπτική μνήμη εργασίας). Το νέο τεστ αποδίδει μεγάλη βαρύτητα στις δυνατότητες για οπτική και χωρική σκέψη, δηλαδή στην ικανότητα κατασκευής των βασικών νοητικών αναπαραστάσεων, αφού πάνω σε αυτές οικοδομούνται κατόπιν οι πιο αφηρημένες μορφές σκέψης.

Ο Ερωτόκριτος και η Αρετούσα σε πίνακα του Θεόφιλου

Ο Ερωτόκριτος είναι μία έμμετρη μυθιστορία[1] που συντέθηκε από τον Βιτσέντζο Κορνάρο στην Κρήτη τον 17ο αιώνα. Αποτελείται από 10.012 (οι τελευταίοι δώδεκα αναφέρονται στον ποιητή) ιαμβικούς δεκαπεντασύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχους στην Κρητική διάλεκτο. Κεντρικό θέμα του είναι ο έρωτας ανάμεσα σε δύο νέους, τον Ερωτόκριτο (που στο έργο αναφέρεται μόνο ως Ρωτόκριτος ή Ρώκριτος) και την Αρετούσα, και γύρω από αυτό περιστρέφονται και άλλα θέματα όπως η τιμή, η φιλία, η γενναιότητα και το κουράγιο. Μαζί με την Ερωφίλη του Γεώργιου Χορτάτση είναι τα σημαντικότερα έργα της κρητικής λογοτεχνίας. Ο Ερωτόκριτος πέρασε στην λαϊκή παράδοση και παραμένει δημοφιλές κλασικό έργο, χάρη και στη μουσική με την οποία έχει μελοποιηθεί.

Υπόθεση
Το έργο διαδραματίζεται στην αρχαία Αθήνα, ο κόσμος όμως που απεικονίζει είναι ένα σύνθετο κατασκεύασμα που δεν ανταποκρίνεται σε κάποια συγκεκριμένη ιστορική πραγματικότητα: παράλληλα με τις αρχαιοελληνικές αναφορές, εμφανίζονται αναχρονισμοί και πολλά στοιχεία του δυτικού κόσμου, όπως η κονταρομαχία.

Η υπόθεση χωρίζεται σε πέντε τμήματα και είναι συνοπτικά η εξής:
• Α. Ο βασιλιάς της Αθήνας Ηράκλης και η σύζυγός του αποκτούν μετά από πολλά χρόνια γάμου μια κόρη, την Αρετούσα. Τη βασιλοπούλα ερωτεύεται ο γιος του πιστού συμβούλου του βασιλιά, Ερωτόκριτος. Επειδή δεν μπορεί να φανερώσει τον έρωτά του, πηγαίνει κάτω από το παράθυρό της τα βράδια και της τραγουδά. Η κοπέλα σταδιακά ερωτεύεται τον άγνωστο τραγουδιστή. Ο Ηράκλης, όταν μαθαίνει για τον τραγουδιστή, του στήνει ενέδρα για να τον συλλάβει, ο Ερωτόκριτος όμως μαζί με τον αγαπημένο του φίλο σκοτώνει τους στρατιώτες του βασιλιά. Ο Ερωτόκριτος, καταλαβαίνοντας ότι ο έρωτάς του δεν μπορεί να έχει αίσια έκβαση, ταξιδεύει στη Χαλκίδα για να ξεχάσει. Στο διάστημα αυτό ο πατέρας του αρρωσταίνει και όταν η Αρετούσα τον επισκέπτεται, βρίσκει στο δωμάτιο του Ερωτόκριτου μια ζωγραφιά που την απεικονίζει και τους στίχους που της τραγουδούσε. Όταν εκείνος επιστρέφει, ανακαλύπτει την απουσία της ζωγραφιάς και των τραγουδιών και μαθαίνει ότι μόνο η Αρετούσα τους είχε επισκεφτεί. Επειδή καταλαβαίνει ότι αποκαλύφθηκε η ταυτότητά του και ότι μπορεί να κινδυνεύει, μένει στο σπίτι προσποιούμενος ασθένεια και η Αρετούσα του στέλνει για περαστικά ένα καλάθι με μήλα, ως ένδειξη ότι ανταποκρίνεται στα συναισθήματά του.
• Β. Ο βασιλιάς οργανώνει κονταροχτύπημα για να διασκεδάσει την κόρη του. Παίρνουν μέρος πολλά αρχοντόπουλα από όλον τον γνωστό κόσμο και ο Ερωτόκριτος είναι ο νικητής.
• Γ. Το ζευγάρι αρχίζει να συναντιέται κρυφά στο παράθυρο της Αρετούσας. Η κοπέλα παρακινεί τον Ερωτόκριτο να τη ζητήσει από τον πατέρα της. Όπως είναι φυσικό, ο βασιλιάς εξοργίζεται με το «θράσος» του νέου και τον εξορίζει. Ταυτόχρονα φτάνουν προξενιά για την Αρετούσα από το βασιλιά του Βυζαντίου. Η κοπέλα αμέσως αρραβωνιάζεται κρυφά με τον Ερωτόκριτο, πριν αυτός εγκαταλείψει την πόλη.
• Δ. Η Αρετούσα αρνείται να δεχθεί το προξενιό και ο βασιλιάς τη φυλακίζει μαζί με την πιστή παραμάνα της. Έπειτα από τρία χρόνια, όταν οι Βλάχοι πολιορκούν την Αθήνα, εμφανίζεται ο Ερωτόκριτος μεταμφιεσμένος. Σε μια μάχη σώζει τη ζωή του βασιλιά και τραυματίζεται.
• Ε. Ο βασιλιάς για να ευχαριστήσει τον τραυματισμένο ξένο του προσφέρει σύζυγο την κόρη του. Η Αρετούσα αρνείται και αυτόν τον γάμο και στη συζήτηση με τον μεταμφιεσμένο Ερωτόκριτο επιμένει στην άρνησή της. Ο Ερωτόκριτος την υποβάλλει σε δοκιμασίες για να επιβεβαιώσει την πίστη της και τελικά της αποκαλύπτεται αφού λύνει τα μαγικά που τον είχαν μεταμορφώσει. Ο βασιλιάς αποδέχεται το γάμο και συμφιλιώνεται με τον Ερωτόκριτο και τον πατέρα του και ο Ερωτόκριτος ανεβαίνει στο θρόνο της Αθήνας.

Πρότυπο και άλλες πηγές
Άμεσο πρότυπο του έργου είναι η γαλλική δημοφιλής μεσαιωνική μυθιστορία Paris et Vienne του Pierre de la Cypède, που τυπώθηκε το 1487 και γνώρισε μεγάλη διάδοση με μεταφράσεις σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. Ο Κορνάρος γνώρισε το γαλλικό έργο πιθανότατα από ιταλική μετάφραση, καθώς είναι απίθανο να γνώριζε γαλλικά. Δεν πρόκειται όμως για δουλική μίμηση αλλά δημιουργική διασκευή, στην οποία αναγνωρίζονται αρετές σε σχέση με το γαλλικό πρότυπο και τις άλλες διασκευές: η πλοκή είναι περισσότερο οργανωμένη, τα πρόσωπα λιγότερα, περιορίζονται κάποιες επαναλήψεις και επιπλέον υπάρχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τη σκιαγράφηση της ψυχολογίας των προσώπων. Μέχρι το πρώτο μισό του έργου, ο Κορνάρος ακολουθεί την πλοκή του προτύπου του. Από το σημείο όμως της αποτυχημένης πρότασης γάμου προς τον Βασιλιά, τα δύο έργα παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές. Στο Paris et Vienne οι δύο νέοι απάγονται και επιχειρούν να δραπετεύσουν, μετά όμως από λίγο καιρό η κοπέλα συλλαμβάνεται από ανθρώπους του πατέρα της ενώ ο Paris ταξιδεύει στην ανατολή. Η ευεργεσία του προς τον πατέρα της Vienne, που συντελεί στην επανασύνδεση του ζευγαριού, δεν είναι η σωτηρία του βασιλείου από εχθρούς, όπως στον Ερωτόκριτο, αλλά η απελευθέρωση του βασιλιά από την αιχμαλωσία, όταν εκείνος, επιχειρώντας να οργανώσει σταυροφορία, συνελήφθη και φυλακίστηκε στην Αλεξάνδρεια. Το τέλος των δύο έργων είναι ανάλογο, με τον «άγνωστο» ευεργέτη να κάνει πρόταση γάμου στη Vienne και εκείνη να δέχεται μόνο μετά την αναγνώρισή του.
Εκτός από τη γαλλική μυθιστορία, εμφανής είναι και η επίδραση του Orlando Furioso του Αριόστο, στα σημεία με περισσότερο επικό χαρακτήρα.
Εκτός από τη δυτική επίδραση, ρόλο στη σύνθεση του Ερωτόκριτου έπαιξε και η ελληνική λογοτεχνική παράδοση, δημοτική (δημοτικά τραγούδια και παροιμίες) και έντεχνη (Ερωφίλη, Απόκοπος, Πένθος θανάτου και άλλα δημώδη κείμενα).

Χαρακτήρας
Παρ’ όλο που ως προς την εξέλιξη της υπόθεσης ο Ερωτόκριτος ακολουθεί όλα τα χαρακτηριστικά των αντιστοίχων ιπποτικών μυθιστοριών, παρουσιάζει κάποιες ιδιαιτερότητες ως προς τη δομή, με χαρακτηριστικά που προέρχονται από άλλα λογοτεχνικά είδη. Εκτός από τα επικά στοιχεία, είναι έντονη και η παρουσία δραματικών χαρακτηριστικών: η διαίρεση σε πέντε μέρη απηχεί την πενταμερή διαίρεση του κλασικού δράματος, ενώ θεατρικό χαρακτήρα προσδίδει και η συχνή παρουσία του διαλόγου. Στο χειρόγραφο του έργου δεν παρουσιάζεται η πενταμερής διαίρεση, η οποία εμφανίζεται μόνο στις έντυπες εκδόσεις, θεωρείται όμως από τους μελετητές οργανική και συνδεδεμένη με την σύλληψη του έργου από τον ποιητή[2].
Το επικό-ηρωικό και το ερωτικό στοιχείο, που αναφέρονται ως θεματικοί πυρήνες ήδη στους πρώτους στίχους («και των αρμάτω οι ταραχές, έχθρητες και τα βάρη / του Έρωτα η εμπόρεση και της φιλιάς η χάρη»), συνυπάρχουν στο έργο μοιρασμένα συμμετρικά, με το ερωτικό να υπερτερεί στο πρώτο, το τρίτο και το πέμπτο μέρος, ενώ το ηρωικό στο δεύτερο και το τέταρτο, και παράλληλα είναι αλληλένδετα συνδεδεμένα μεταξύ τους, με το ένα να τροφοδοτεί το άλλο[3]: ο έρωτας του Ερωτόκριτου για την Αρετούσα είναι κίνητρο για τη συμμετοχή του στην κονταρομαχία, ενώ η ανδρεία του και η προσφορά στο βασιλιά της χώρας είναι το γεγονός που επιτρέπει την ευόδωση της σχέσης.
Πολύ σημαντικό ρόλο παίζει και το θέμα της αστάθειας της Μοίρας και της Τύχης, ενώ καθοριστική είναι και η σημασία του θέματος των κοινωνικών διακρίσεων: ο έρωτας των δύο ηρώων έρχεται σε αντίθεση με τις καθιερωμένες κοινωνικές συμβάσεις και τους φέρνει σε σύγκρουση με το περιβάλλον τους, τελικά όμως στο τέλος του έργου «νικούν» οι προσωπικές αρετές.
Σημαντική καινοτομία του Κορνάρου είναι η ανάδειξη της ψυχολογικής κατάστασης των ηρώων και η πειστική αιτιολόγηση των κινήτρων της συμπεριφοράς τους.
Η γλώσσα του Ερωτοκρίτου είναι η κρητική διάλεκτος: χρησιμοποιούνται χαρακτηριστικοί διαλεκτικοί τύποι όπως τα άρθρα τση (της) και τσι (τις), η ερωτηματική αντωνυμία (ε)ίντα στη θέση του τι[4], τα άρθρα τον , την, το σε θέση αναφορικής αντωνυμίας (Δεν είχαν την αποκοτιά στα θέλου να μιλήσου), σίγηση του τελικού -ν στη γενική πληθυντικού και στο γ’ πληθυντικό πρόσωπο (των αρμάτω, μιλήσου), τοποθέτηση της αντωνυμίας μετά το ρήμα (επίταξη του κλιτικού, π.χ. εχάσαν τα), χρήση τής παρεκτεταμένης αντωνυμίας αυτόνος και αυτείνος (κατά το εκείνος). Ειδικότερα βασίζεται στο ανατολικό κρητικό ιδίωμα και εμφανίζει τα τυπικά χαρακτηριστικά του, όπως χρήση της αντωνυμίας τως αντί τους (τα πάθη τως), τη χρήση της αύξησης η- στους παρελθοντικούς χρόνους (ήκαμε, ήβανε), την αποβολή του -ι- μετά από -σ- (απουράνωση, π.χ. να τσ’ αξώση), καθώς και τον παθητικό αόριστο -θηκα, -θηκες, -θηκε (αντί του δυτικοκρητικου -θη, -θης, -θη(ν), π.χ. εχάθηκε αντί εχάθη).
Βέβαια ο Κορνάρος, όπως και οι άλλοι κρητικοί συγγραφείς της περιόδου, δεν περιορίζεται στους αυστηρούς κανόνες του ενός ιδιώματος, αλλά χρησιμοποιεί και στοιχεία του άλλου, κυρίως για την εξυπηρέτηση μετρικών αναγκών. Η γλώσσα του Ερωτoκρίτου βασίζεται στην ομιλουμένη κρητική διάλεκτο (κυρίως στο ιδίωμα της Σητείας), διαφοροποιείται όμως από αυτήν, εάν συγκριθεί με τις κωμωδίες ή τα διάφορα έγγραφα, αφού παρουσιάζει ελάχιστες λέξεις που προέρχονται από τα ιταλικά, ενώ αντίθετα έχει συχνά «λογιότερα» λεξιλογικά στοιχεία[5]. Οι γλωσσικές επιλογές του Κορνάρου χαρακτηρίζονται ως ακριβείς και εκφραστικές [6] αλλά παράλληλα λιτές, όπως μαρτυρεί η περιορισμένη παρουσία κοσμητικών επιθέτων. Αντίθετα, είναι πλούσιες οι παραστατικές εικόνες και οι εκτενείς παρομοιώσεις.
Εξίσου φροντισμένη είναι και η στιχουργία του κειμένου: αποφεύγονται οι χασμωδίες και δεν υπάρχουν ατέλειες στην ομοιοκαταληξία. Και η στιχουργία, όπως και η γλώσσα, διαφοροποιείται σε κάποια χαρακτηριστικά από αυτήν του δημοτικού τραγουδιού: Εμφανίζεται εναλλαγή στη θέση των τονιζόμενων συλλαβών μέσα στο στίχο (ακόμα και σε μονές συλλαβές παρόλο που στον ίαμβο τονίζονται οι ζυγές), συχνή παρουσία διασκελισμών και στίξη στο εσωτερικό του στίχου, στοιχεία που συντελούν στην ρυθμική ποικιλία και την αποφυγή της μονοτονίας[7].
Χειρόγραφη και έντυπη παράδοση του έργου
Το έργο ήταν πολύ δημοφιλές και κυκλοφορούσε σε χειρόγραφα όλον τον 17ο αι. Το 1713 τυπώθηκε στη Βενετία από έναν κρητικό, ο οποίος είχε συγκεντρώσει πολλά χειρόγραφα του έργου, στα οποία στηρίχθηκε για να παραδώσει μια αρκετά έγκυρη και αξιόπιστη έκδοση. Δεν σώζεται κανένα από τα χειρόγραφα του έργου εκτός από ένα ανολοκλήρωτο, του 1710. Είναι διακοσμημένο με καλαίσθητες μικρογραφίες, αλλά λιγότερο έγκυρο ως προς την παράδοση του κειμένου σε σχέση με τη βενετσιάνικη έκδοση, γιατί αλλοιώνει σε κάποια σημεία τον ιδιωματικό χαρακτήρα της γλώσσας. Πιθανότατα σταμάτησε να αντιγράφεται μετά την κυκλοφορία της έντυπης έκδοσης του έργου, το 1713. Ακολούθησαν πολλές ανατυπώσεις της αρχικής έκδοσης και η πρώτη νεότερη έκδοση έγινε το 1915 από τον Στέφανο Ξανθουδίδη.

Διάδοση και απηχήσεις
Η απήχηση του έργου ήταν πολύ μεγάλη. Παρατηρούνται επιδράσεις του σε μαντινάδες και επιπλέον στην Κρήτη δημιούργησε μυθολογική παράδοση: τα ονόματα των ηρώων έχουν επιβιώσει ως σήμερα ως βαφτιστικά και η λαϊκή φαντασία ονόμασε «παλάτι του Ηράκλη» τις στήλες του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα. Η μεγάλη διάδοση του έργου μαρτυρείται από λόγιους και ξένους περιηγητές καθ’ όλον τον 18ο και 19ο αι, οι οποίοι ισχυρίζονταν ότι άνθρωποι στην Κρήτη γνώριζαν όλο το έργο απ’ έξω. Ακόμα και ο Γιώργος Σεφέρης αναφέρει ότι στη Σμύρνη στις αρχές του 20ου αι. η κατανόηση του έργου ήταν πολύ εύκολη, παρά την έντονα ιδιωματική γλώσσα.
Η μεγαλύτερη όμως απόδειξη της απήχησης του έργου είναι η επίδραση που άσκησε στη νεοελληνική ποίηση. Παραδείγματα ποιημάτων επηρεασμένων από τη στιχουργική του είναι Ο Κρητικός του Δ. Σολωμού, το Μήτηρ Θεού του Α. Σικελιανού, ο Επιτάφιος του Γ. Ρίτσου, ο Νέος Ερωτόκριτος του Παντελή Πρεβελάκη.
Δεν έλειψαν βέβαια και οι αρνητικές εκτιμήσεις του έργου. Αρκετοί λόγιοι του 18ου αι. το θεωρούσαν κατώτερο ανάγνωσμα λόγω της λαϊκής γλώσσας και μάλιστα ο Διονύσιος Φωτεινός είχε διασκευάσει το έργο σε μια λόγια, «ανώτερη» όπως πίστευε, γλωσσική μορφή. Ο Κάλβος επέκρινε το έργο ως μονότονο και ο Ιάκωβος Πολυλάς το απέρριπτε εξαιτίας της ιδιωματικής γλώσσας.
Το έργο διασκευάστηκε σε θεατρική μορφή από τον Δ. Συναδινό το 1929, με τη Μαρίκα Κοτοπούλη στο ρόλο της Αρετούσας και το 1966 ο Νίκος Κούνδουρος τον διασκεύασε σε κινηματογραφικό σενάριο. Το έργο επίσης έχει μελοποιηθεί πολλές φορές και είναι δημοφιλέστατο άκουσμα στην Κρήτη.

Φιλολογικά προβλήματα
Τα φιλολογικά προβλήματα που σχετίζονται με τον Ερωτόκριτο είναι τρία: το βασικότερο, από το οποίο εξαρτώνται τα άλλα, είναι το ζήτημα της ταυτότητας του ποιητή, καθώς το όνομα Βιτσέντζος Κορνάρος ήταν διαδεδομένο στην Κρήτη. Τα άλλα δύο σημαντικά προβλήματα είναι το θέμα της χρονολόγησης του έργου και το θέμα του ιταλικού προτύπου στο οποίο βασίστηκε ο ποιητής. Για το θέμα του ποιητή, είναι αποδεκτή από τους περισσότερους μελετητές [8] η ταύτισή του με τον Βιτσέντζο Κορνάρο του Ιακώβου, αδερφό του βενετοκρητικού συγγραφέα Ανδρέα Κορνάρου. Ο Βιτσέντζος, σύμφωνα με αρχειακές πηγές, γεννήθηκε το 1553 και πέθανε το 1613 ή 1614. Με βάση αυτά τα στοιχεία προκύπτει το συμπέρασμα ότι ο Ερωτόκριτος γράφτηκε ανάμεσα στα 1590 και 1610.[9] Σχετικά με το ιταλικό πρότυπο στο οποίο βασίστηκε ο Κορνάρος, από τις διάφορες διασκευές του γαλλικού έργου έχουν ξεχωρίσει από την έρευνα δύο, μία πεζή του 1543 και μία έμμετρη του Angelo Albani, με τίτλο Innamoramento de due fidelissimi amanti Paris en Vienna, του 1626. Από εξέταση όλων των ιταλικών διασκευών σε σχέση με τον Ερωτόκριτο [10] έχει προκύψει το συμπέρασμα ότι η πεζή διασκευή ήταν αυτή που χρησιμοποίησε ο Κορνάρος, άποψη την οποία αποδέχονται αρκετοί φιλόλογοι [11]. Αυτή η άποψη συμφωνεί και με την προτεινόμενη ταύτιση του ποιητή. Αντιθέτως, η άποψη ότι ο Κορνάρος χρησιμοποίησε τη διασκευή του Albani [12] οδηγεί σε χρονολόγηση του ποιήματος μετά το 1626 και επομένως δεν ευνοεί την αποδοχή της ταύτισης του ποιητή με τον Βιτσένζο Κορνάρο του Ιακώβου.

Σημειώσεις
1. ↑ Ο όρος «μυθιστορία» (απόδοση του romance), που αναφέρεται στο αφηγηματικό είδος που αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια του μεσαίωνα και έχει ιπποτικό χαρακτήρα και θέμα τις περιπέτειες ενός ερωτικού ζευγαριού, θεωρείται περισσότερο ακριβής από τον όρο «μυθιστόρημα» για να χαρακτηρίσει αφηγηματικά κείμενα όπως ο Ερωτόκριτος. Ωστόσο στην ελληνική βιβλιογραφία απαντάται συχνά και ο όρος μυθιστόρημα. Για τον όρο και την ιστορία του είδους στην Ελλάδα βλ. R. Beaton, Η ερωτική μυθιστορία του ελληνικού μεσαίωνα, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1996.
2. ↑ D. Holton, Μελέτες για τον Ερωτόκριτο και άλλα νεοελληνικά κείμενα, Καστανιώτης, Αθήνα 2000.
3. ↑ Ε. Καψωμένος, «Η δομή της αφήγησης στον Ερωτόκριτο», Κώδικες και σημασίες, εκδ. Αρσενίδη, Αθήνα 1990, σελ. 41.
4. ↑ Η ετυμολογική αρχή δεν είναι αποσαφηνισμένη: εικάζεται ότι προέρχεται από πλήρη τύπο τι είν(αι) τα ή, κατ’ άλλη άποψη, από ερωτηματική φράση για(τί) είν(αι) τα. Βλ. πλήρη ανάλυση στον Y. Tarabout, «L’interrogatif είντα ou ίντα “quoi?” du grec moderne dialectal» — 1978, Bulletin de la Société de Linguistique de Paris 73, σελ. 301-10.
5. ↑ Βλ. περισσότερα G. Horrocks, Greek: A history of the language and its speakers, Addison Wesley Publishing Company, 1997, σελ. 308-310 (ελλ. μτφρ. υπό Μ. Σταύρου & Μ. Τζεβελέκου, Αθήνα 2006, σελ. 560-5)• Γ. Χατζιδάκι, «Περί της γλώσσης και της γραμματικής τού Ερωτοκρίτου», στον Στέφ. Ξανθουδίδη, Ερωτόκριτος, Ηράκλειο 1915, σελ. 458-68.
6. ↑ Στ. Αλεξίου, «Εισαγωγή» στο Βιτσέντζος Κορνάρος, Ερωτόκριτος, επιμέλεια Στ. Αλεξίου, Εστία, Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη, 1995, σελ. λα΄
7. ↑ Αλεξίου 1995, σελ. κθ΄-λ
8. ↑ Αλεξίου 1995, σελ.ιστ΄-ιζ΄, Holton 1996, σελ. 369
9. ↑ Παλαιότερα πιστευόταν ότι το έργο ήταν αρκετά μεταγενέστερο και είχε ολοκληρωθεί κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Ηρακλείου από τους Οθωμανούς (1648-1669), όταν προστέθηκε το επεισόδιο της μονομαχίας του Κρητικού με τον Καραμανίτη, που απηχεί τον πόλεμο με τους Οθωμανούς. (βλ. Λ. Πολίτης, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1978, σελ. 80). Αυτή η άποψη όμως έχει ανατραπεί σήμερα, βλ. Αλεξίου 1995, σελ. ιζ-ιη΄)
10. ↑ Γ. Μαυρομμάτης, Το πρότυπο του Ερωτόκριτου, Ιωάννινα 1982
11. ↑ Αλεξίου 1995, σελ. κε΄-κστ΄, Holton 1996, σελ. 262
12. ↑ Υποστηρίζεται από τον Σπ. Ευαγγελάτο, βλ. Σπ. Ευαγγελάτος, «Για τη χρονολόγηση του Ερωτόκριτου» στο: Ερωτόκριτος. Ο ποιητής και η εποχή του, αφιέρωμα της εφ. Καθημερινή (ένθετο «Επτά Ημέρες»), 11 Ιουνίου 2000, σελ. 29
Βιβλιογραφία
Στη Βικιθήκη υπάρχει υλικό που έχει σχέση με το θέμα:
Ερωτόκριτος
• Στ. Αλεξίου, «Εισαγωγή» στο: Βιτσέντζος Κορνάρος, Ερωτόκριτος, επιμέλεια Στ. Αλεξίου, Εστία, Νέα Ελληνική Βιβλιοθήκη, 1995.
• D. Holton, Μελέτες για τον Ερωτόκριτο και άλλα νεοελληνικά κείμενα, Καστανιώτης, Αθήνα 2000.
• D. Holton, «Μυθιστορία», στο: Κοινωνία και λογοτεχνία στην Κρήτη της Αναγέννησης, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1996.
• Ερωτόκριτος. Ο ποιητής και η εποχή του, αφιέρωμα της εφημερίδας Καθημερινή (ένθετο «Επτά Ημέρες»), 11 Ιουνίου 2000

http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%81%CF%89%CF%84%CF%8C%CE%BA%CF%81%CE%B9%CF%84%CE%BF%CF%82

Ο Πρωταγόρας βεβαιώνει τον Σωκράτη ότι η τέχνη που διδάσκει κάνει τους μαθητές του ικανούς να διευθύνουν με ορθοφροσύνη το σπίτι τους, να χειρίζονται εύστοχα τα προβλήματα της πόλης και να μιλούν πειστικά για τη λύση τους στην εκκλησία του δήμου.

Ο Σωκράτης αμφιβάλλει για το αν υπάρχει επιστήμη που διδάσκει τα παραπά­νω. Επικαλείται ορισμένα παραδείγματα από την εμπειρία, για να δικαιολογήσει τις αμφιβολίες του. Ωστόσο, παρακαλεί τον Πρωταγόρα να αποδείξει ότι η πολιτική τέχνη και αρετή είναι δυνατό να διδαχτούν.

Ο Πρωταγόρας δέχεται την παράκληση και αναλαμβάνει να αποδείξει το διδα­κτό της αρετής αρχίζοντας με ένα μύθο. Ένας μύθος δεν έχει βέβαια αποδεικτική αξία. Ο Πρωταγόρας τον διηγείται περισσότερο για να ευχαριστήσει παρά για να αποδείξει. Με τον μύθο του πιστεύει ότι δίνει μια εξήγηση στο γεγονός ότι στην εκκλησία του δήμου μιλούν όλοι οι πολίτες για τα προβλήματα της πόλης. Μιλούν όλοι, γιατί όλοι γνωρίζουν τα στοιχεία της πολιτικής αρετής (την αιδώ και τη δίκη). Τη γνώση και την τήρηση τους επέβαλε ο Δίας, ο οποίος μάλιστα όρισε την ποινή του θανάτου για όποιον απορρίπτει την αιδώ και τη δίκη, δηλαδή την ηθική και το δίκαιο.

Όλα τα επιχειρήματα που αναπτύσσει ο Πρωταγόρας μετά τον μύθο αποσκοπούν στο να δείξουν ότι η διδασκαλία της αρετής είναι ένα καθολικό αίτημα και ένα πραγματικό γεγονός μέσα στην πόλη. Η διδασκαλία της αρετής είναι μια γενική α­παίτηση, απαίτηση «πάντων των ανθρώπων», που αποτελούν την πολιτική κοινότη­τα. Όλοι αξιώνουν από τον καθένα να κατέχει την πολιτική αρετή, να έχει έστω και μια μικρή σχέση με αυτήν, ακόμα και να προσποιείται ότι έχει κάποια σχέση με αυ­τήν. Είναι ο μόνος τρόπος να διατηρήσει τη ζωή του.

Η κοινή γνώμη αποδοκιμάζει όσα είναι αντίθετα στην πολιτική αρετή, εξοργίζε­ται για τα ηθικά ελαττώματα, για τα οποία είναι υπεύθυνο το άτομο, ενώ δεν κάνει κάτι παρόμοιο για τα φυσικά ελαττώματα (ασχήμια, αρρώστια κ.λπ.). Για ατέλειες, που οφείλονται στη φύση ή την τύχη, το άτομο δεν έχει καμιά ευθύνη. Έχει ευθύνη για την απουσία της αρετής, που θα μπορούσε να την αποκτήσει και όμως δεν την απέκτησε, ακριβώς γιατί δεν ενδιαφέρθηκε να τη διδαχτεί.

Οι τιμωρίες που επιβάλλονται σε όσους αδικούν έχουν παιδαγωγικό σκοπό. Α­ποβλέπουν στον συνετισμό και όχι στην εκδίκηση. Για τον σκοπό αυτό δεν πρέπει να είναι αυστηρές, αλλά να βρίσκονται μέσα στα όρια της λογικής και του μέτρου. Με τις τιμωρίες αυτές κρατιούνται μακριά από αδικίες και όσοι σκέφτονται να δρασκελίσουν τα όρια της νομιμότητας. Και οι τιμωρίες λοιπόν δείχνουν την πίστη των Αθηναίων και των άλλων ανθρώπων ότι η αρετή είναι διδακτή.

Στον ισχυρισμό του Σωκράτη ότι οι εξαίρετοι άντρες δεν διδάσκουν στους γιους τους την αρετή που οι ίδιοι κατέχουν, ο Πρωταγόρας αντιτάσσει την απορία του: είναι δυνατό οι άξιοι πατέρες να φροντίζουν για οποιαδήποτε άλλη μόρφωση των γιων τους και να μην τους διδάσκουν την αρετή, τη στιγμή που γνωρίζουν πολύ καλά ότι η παραμέληση της έχει τις πιο φοβερές συνέπειες (δήμευση περιουσίας, εξορία, θάνατο); Ο Πρωταγόρας αμφισβητεί την αξιοπιστία της παρατήρησης του Σωκράτη, σύμφωνα με την οποία οι άξιοι πατέρες δεν ενδιαφέρονται να μεταδώ­σουν την αρετή στους γιους τους. Δεν είναι δυνατό να γίνεται κάτι τέτοιο.

Ο Πρωταγόρας κλείνει τη διάλεξη του με αναφορά στη διδασκαλία της αρετής, όπως είναι καθιερωμένη από την κοινωνία και την πολιτεία. Η οικογένεια διδάσκει στο παιδί της προσχολικής ηλικίας όλες τις αξίες (το δίκαιο, το καλό, το όσιο κ.λπ.). Οι δάσκαλοι στη συνέχεια διδάσκουν στα παιδιά όχι μόνο «γράμματα» αλλά και καλούς τρόπους (ευκοσμία συμπεριφοράς), ενώ παράλληλα τα αναγκάζουν να μα­θαίνουν απέξω ποιήματα, στα οποία διαβάζουν συμβουλές αλλά και εγκώμια αρ­χαίων ηρώων, που μπορούν να χρησιμεύσουν ως πρότυπα για μίμηση.

Το έργο της μόρφωσης συμπληρώνει η πολιτεία. Δεν αφήνει τους πολίτες να ζουν όπως οι ίδιοι θέλουν, σύμφωνα με τις ορέξεις τους ή τις προσωπικές τους πε­ποιθήσεις. Καθιερώνει νόμους και για τους άρχοντες και για τους απλούς πολίτες και υποχρεώνει όλους να ζουν σύμφωνα με αυτούς, επιβάλλοντας κυρώσεις στους παραβάτες. Και οι ιδιώτες λοιπόν και η πόλη διδάσκουν την αρετή. Ύστερα απ’ αυτά είναι αδικαιολόγητες και ακατανόητες οι αμφιβολίες του Σωκράτη.

Ο Πρωταγόρας στηρίζεται στην εμπειρία, για να αποδείξει ότι η αρετή είναι διδακτή. Παρατηρεί τη διδασκαλία της αρετής όπως γίνεται στην πόλη, από ιδιώτες και από την ίδια την πολιτεία. Ξεκινά όμως από μια βασική αρχή, που περιέχεται στον μύθο, από την αρχή ότι η αιδώς και η δίκη (ο αλληλοσεβασμός και η δικαιοσύ­νη) είναι τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίζεται η κοινωνία. Από το γεγονός αυτό προκύπτει η αναγκαιότητα της διδασκαλίας τους. Από την αναγκαιότητα ο Πρω­ταγόρας συμπεραίνει και τη δυνατότητα της διδασκαλίας τους.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ Γ’ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑ ΤΟΥ  ΠΛΑΤΩΝΑ

ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

Οι απαρχές της φιλοσοφίας. Προσωκρατικοί φιλόσοφοι

• Το πέρασμα από το μύθο στο λόγο, στη λογική ερμηνεία των φαινομένων.
• Ανάπτυξη της φιλοσοφίας στις πόλεις της Ιωνίας.
• Κεντρικό θέμα: η αναζήτηση της αρχής του κόσμου, του αρχικού στοιχείου (Θαλής, Αναξίμανδρος, Δημόκριτος, Ηράκλειτος, Παρμενίδης, Εμπεδοκλής, Αναξαγόρας).
  

Μέσα 5^ου αι.

• Χρυσός αιώνας, η Αθήνα «Ελλάδος παίδευσις» κατά τον Θουκυδίδη, πολιτικό και πνευματικό κέντρο του ελληνισμού.
• Μεγάλες αλλαγές, οικονομική, πολιτική και πνευματική ανάπτυξη: εμπόριο, ναυτιλία, Ακρόπολη, Δημοκρατία, Εκκλησία του Δήμου, ρητορική και φιλοσοφία.

Σοφιστική

Σημαντική κίνηση στο χώρο της σκέψης και της φιλοσοφίας.

Αιτίες της ανάπτυξης του κινήματος:

• Η δημιουργία της πόλεως–κράτους και η ανάπτυξη της δημοκρατίας èενεργή συμμετοχή του πολίτη στο δημόσιο βίοè ανάγκη ειδικών γνώσεων, δεν επαρκεί η φυσική ευγλωττίαè δάσκαλοι (σοφιστές) που δίδασκαν την «ευβουλία», δηλαδή το σκέπτεσθαι και πράττειν ορθώς στον ιδιωτικό και δημόσιο βίοèοι διανοούμενοι εγκαθίστανται στην Αθήνα ή είναι Αθηναίοι.
• Αλλαγές στο περιεχόμενο της εκπαίδευσης: εκτός από γραμματική, μουσική περιλαμβάνει νομικά, πολιτική θεωρία, ρητορική, φιλοσοφία.
• Σημαντική επίδραση της σοφιστικής: σοφιστές= φιλόσοφοι αλλά και δάσκαλοιè δίδασκαν πώς μπορεί κάποιος να γίνει ολοκληρωμένος πολίτης και να διακριθεί στην πόλη.
  

Σοφιστές

• Αμφισβήτηση των παραδοσιακών αξιών και αντιλήψεων για τη θρησκεία, το δίκαιο, την κοινωνική οργάνωση,
• Αμφισβήτηση των απόλυτων αληθειών του παρελθόντος, έντονος σκεπτικισμός, απόλυτος σχετικισμός.
• Νόμος: ανθρώπινο κατασκεύασμα που δεν είναι απόλυτο, αιώνιο αλλά σχετικό και εξαρτώμενο από τις κοινωνικές συνθήκες.

Τα έργα τους χάθηκαν, οι σοφιστές θεωρήθηκαν απειλή για τις παραδόσεις της Αθήνας και υπεύθυνοι για την κρίση και την ήττα κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο è γνώση των απόψεων των σοφιστών από τον εχθρό της σοφιστικής  Πλάτωνα

Πρωταγόρας

• Αγνωστικιστής όσον αφορά τη γνώση των θεών («δεν ξέρω ούτε αν υπάρχουν ούτε αν δεν υπάρχουν»).
• Δισσοί λόγοι: για κάθε θέμα υπάρχουν δύο αντίθετες απόψεις τις οποίες μπορεί κανείς, ανάλογα με τη θέση του, να υποστηρίξει.
• «Πάντων χρημάτων μέτρον εστίν άνθρωπος». Καμία αλήθεια δεν υπάρχει από μόνη της. Ο άνθρωπος ορίζει το μέτρο των πραγμάτων.
• Η γνώση του ανθρώπου για τα πράγματα είναι σχετική, εξαρτάται από τις συνθήκες. Δεν υπάρχει απόλυτη ουσία, αλήθεια.

Αντίθετα, ο Σωκράτης και ο Πλάτωνας αναζητούσαν την απόλυτη ουσία των πραγμάτων, την αιώνια απόλυτηαλήθεια που υπάρχει ανεξάρτητα από τον άνθρωπο και τις συνθήκες.

Πρόδικος

Γένεση της θρησκείας: Οι θεοί είναι ανθρώπινα δημιουργήματα και εξελίσσονται όπως εξελίσσεται ο ανθρώπινος πολιτισμός.

Ιππίας

Σύμφωνα με τη φύση (φυσικοί νόμοι), οι άνθρωποι είναι ίσοι. Οι κοινωνικές διακρίσεις οφείλονται στον ανθρώπινο νόμο και όχι στο φυσικό.

Αντιφώντας

Όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι στα πλαίσια της πόλης ή της ανθρωπότητας. Οι διακρίσεις οφείλονται στις κοινωνικές συμβάσεις (ανθρώπινος νόμος).

Γοργίας

Ρητορική τέχνη, γοργίεια σχήματα. Σκοπός της ρητορικής είναι να αναδείξει το πιθανό, το εύλογο και να το παρουσιάσει ως αληθινό, αποκλείοντας με επιχειρήματα τις άλλες εκδοχές.

Κριτίας

Ακραίος ολιγαρχικός, ένας από τους τριάκοντα τυράννους. Εκμετάλλευση των ακραίων σοφιστικών διδαγμάτων για να στηρίξει τις ολιγαρχικές θέσεις του.

Η φύση διδάσκει το δίκαιο του ισχυρούèμε αυτό τον τρόπο πρέπει να οργανώσουμε τις κοινωνίες. Δίκαιο είναι το συμφέρον του ισχυρού, ο ισχυρός πρέπει να επιβάλλει το νόμο της φύσης στις ανθρώπινες κοινωνίες.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ – ΠΛΑΤΩΝΑ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ

Δ2. Οι φιλοσοφικές ιδέες του Σωκράτη. Διαλεκτική, μαιευτική μέθοδος.

Η αναζήτηση των ορισμών, η επαγωγική μέθοδος και η ηθική.

Σωκράτης: σημάδεψε ανεξίτηλα τη σκέψη και τη φιλοσοφία ολόκληρης της ανθρωπότητας Μαντείο των Δελφών: «Σωκράτης απάντων σοφότατος»

Σωκράτης: «εν οιδα, ότι ουδέν οιδα» èέλεγχος της ορθότητας του χρησμού èδιαπίστωση ότι αυτοί που θεωρούνταν σοφοί δεν ήτανè μίσος των ίδιων, αντιφατικά αισθήματα.

Η σωκρατική αμφισβήτηση

Όχι άθεος, αλλά είρωνας. Προσποίηση άγνοιας.

Ειρωνεία: όπλο της σκέψης, της αναζήτησης της αλήθειας και της φιλοσοφικής έρευνας.

Σοφιστές:  αμφισβήτηση èαπόλυτη άρνηση, απόλυτος σχετικισμός.

Σωκράτης: θετική αμφισβήτηση των παραδόσεωνè αναζητά την πρώτη, την απόλυτη αλήθεια, που δεν επηρεάζεται από τις συνθήκες, δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο.

Διαλεκτική και μαιευτική

Διαλεκτική, διάλογος: μέσο για τον έλεγχο και την εξαγωγή συμπερασμάτων.

Διατύπωση μιας άποψης από το συνομιλητήè ερωτήσεις Σωκράτηèσταδιακή αναίρεση των θέσεων του συνομιλητή και προσπάθεια να οδηγήσει το συνομιλητή με τη συζήτηση στη γενική αλήθεια, την πρώτη αλήθεια των πραγμάτων.

Μαιευτική μέθοδος: δεν παραθέτει ο ίδιος εκ των προτέρων κάποια θεωρία ή άποψη è προσπάθεια να εξαχθεί η σωκρατική θέση από τον αντίπαλο (μητέρα = μαία).

Ο Σ. υποστηρίζει ότι καμιά φιλοσοφική θεωρία δε γέννησε ο ίδιος

è βοηθάει το συνομιλητή του να γεννήσει μέσα του την αλήθεια.

Πλάτωνας: ο άνθρωπος γνωρίζει την αλήθεια, την Ιδέα è στόχος της φιλοσοφίας να βοηθήσει τον άνθρωπο να την ξαναθυμηθεί, να την επαναφέρει στη μνήμη του.

(αλήθεια = α + λήθη)

Θέματα που απασχόλησαν το Σωκράτη

• Έστρεψε το φιλοσοφικό στοχασμό από τη μελέτη των φυσικών φαινομένων (Ίωνες φιλόσοφοι) σε θέματα ηθικά και πολιτικά, στον άνθρωπο και την κοινωνία του.
• Αναζήτησε ένα σταθερό έδαφος πάνω στο οποίο να καθοριστεί αυστηρά και αμετάκλητα κάθε έννοια καλού, αρετής και σοφίας.
• Αναζήτησε την αρχή κάθε ηθικής έννοιας, δηλαδή το απόλυτο απορρίπτοντας το σχετικό, την ουσία της ηθικής και όχι τα ηθικά φαινόμενα.

Η επαγωγική μέθοδος

Επακτικοί λόγοι: σκοπός η εξαγωγή καθολικών ορισμών, «το ορίζεσθαι καθόλου».

Παραδείγματα è εξαγωγή καθολικών συμπερασμάτων è απόλυτη γνώση του θέματος èγνώση της αλήθειας του καλού και του κακού, του δικαίου και της αδίκίας

Η λογική σκέψη και όχι οι αισθήσεις είναι ο μοναδικός οδηγός προς την αλήθεια προς το καθολικό και το αιώνιο.

Δ3. Η δίκη και ο θάνατος του Σωκράτη

Οι κατήγοροι του Σωκράτη: Μέλητος (ποιητής), Άνυτος (βυρσοδέψης, πολιτικός, στρατηγός) και Λύκων (ρήτορας).

Οι κατηγορίες

1^η: Είναι άθεος, δεν θεωρεί θεούς αυτούς που η πόλη θεωρεί και εισάγει νέους θεούς («καινά δαιμόνια») διαφορετικούς.

2^η: Διαφθείρει τους νέους.

Αξιολόγηση της πρώτης κατηγορίας

Ο Σωκράτης δεν μπορούσε να κατηγορηθεί για αθεΐα, γιατί:

• Η αρχαία ελληνική η θρησκεία δεν είχε ιερό βιβλίο ούτε δόγμα ούτε ιερατείο. Ιερείς εκλέγονταν κάποιοι πολίτες με τον ίδιο τρόπο που εκλέγονταν και στα άλλα αξιώματα της πόλης (εξαίρεση: Ελευσίνια μυστήρια).
• Ήταν αδύνατο να κατηγορηθεί για αθεΐα όποιος μετείχε στις μεγάλες θρησκευτικές τελετές. Η συνήθης κατηγορία ήταν για ασέβεια, δηλαδή για μη συμμετοχή ή υπονόμευση της αξίας των τελετών.

Αξιολόγηση της δεύτερης κατηγορίας

Η δεύτερη κατηγορία είχε σχέση περισσότερο με την πραγματικότητα:

• Πολλοί μαθητές του Σωκράτη γοητεύονταν από τον τρόπο με τον οποίο ξεσκέπαζε την ψεύτικη σοφία των σοφιστών και των δημαγωγών è ασκούσε μεγάλη γοητεία στη νεολαία και οι απειλούμενοι από το Σωκράτη θεωρούσαν αυτό «διαφθορά».
• Πολλοί νέοι που ανήκαν στον κύκλο του Σωκράτη πήραν ενεργό μέρος στην πολιτική και έπαιξαν αρνητικό ρόλο σε μια καταστροφική για την Αθήνα εποχή (Αλκιβιάδης).
• Πολλοί φίλοι του Σωκράτη τάχθηκαν με την ακραία μερίδα των ολιγαρχιών και στήριξαν το πραξικόπημα των τριάκοντα τυράννων (Κριτίας, Χαρμίδης).
• Οι θεωρίες του δασκάλου θεωρήθηκε ότι ήταν υπεύθυνες για την κακή κατάληξη των μαθητών του.

Η απόφαση του δικαστηρίου

Καταδίκη του Σωκράτη από το δικαστήριο της Ηλιαίας με 289 έναντι 220 ψήφους.

Η ποινή: θάνατος

Σωκρατική ειρωνεία: περιφρόνηση προς το δικαστήριο και το θάνατο, πρότεινε να τιμηθεί με σίτιση στο Πρυτανείο και να πληρώσει πρόστιμο μιας μνας.

Η θανάτωση

Παρέμεινε ένα μήνα στο δεσμωτήριο (Δήλια, «θεωρία» των Αθηναίων, απαγόρευση εκτελέσεων μέχρι να γυρίσει από τη Δήλο η Πάραλος).

Αντιστάθηκε στις προσπάθειες των φίλων του να τον πείσουν να αποδράσει.

Πίστευε ότι το γεγονός ότι αδικήθηκε από τους συμπολίτες του δεν αποτελούσε δικαιολογία για να διαπράξει αδικία εναντίον των νόμων της πόλης èκώνειο

E1. O βίος του Πλάτωνα

Αριστοκρατική καταγωγή.  Γεν. 428/429

Γονείς: Αρίστωνας,  Περικτιόνη

Κριτίας, Χαρμίδης:  συγγενείς της μητέρας, συνδέθηκαν με τους τριάκοντα.

7η επιστολή: πηγή πληροφοριών για τη ζωή του Πλάτωνα, αυτοβιογραφία.

Η επαφή του με την τέχνη: μουσική και  γυμναστική παιδεία, ασχολήθηκε νέος με την τραγική ποίηση

Πολιτική: Νέος: ενδιαφέρον, όμως αργότερα ανάμειξη συγγενών του στους τριάκοντα, καταδίκη  του Σωκράτηèαπομάκρυνση από την πολιτική.

Μετά το θάνατο του Σωκράτη: Μέγαρα, στο φιλόσοφο Ευκλείδη.

Πρώιμοι διάλογοι: πρώτη δεκαετία μετά το θάνατο του Σωκράτη.

Τα ταξίδια του Πλάτωνα και η σικελική εμπειρία

Κάτω Ιταλία, Σικελία. Πληροφορίες για επίσκεψη στην Αίγυπτο και την Κυρήνη: θρύλοι (αναφορές στη σοφία της Αιγύπτου, μυστήριο αιγυπτιακών ιερατείων)

1^ο ταξίδι στη Σικελία:

Επαφή με τον Πυθαγορισμό, Αρχύτας ο Ταραντίνος,

Γνωριμία με το Διονύσιο Ι, τύραννο των Συρακουσών και το Δίωνα

Πρόθεση του Πλάτωνα: να διδάξει τη φιλοσοφία και την πολιτική αρετή στο Διονύσιο èεκδιώχθηκε και κινδύνεψε (Αίγινα).

2^ο ταξίδι:

Φιλία με Δίωνα: κίνδυνοι, απογοητεύσεις

Διονύσιος ΙΙ è πρόθυμος να δεχθεί τα φιλοσοφικά του διδάγματα

Στόχος: να μεταμορφώσει το Διονύσιο σε φιλόσοφο – βασιλέα: πραγμάτωση της πολιτικής του θεωρίας (Πολιτεία)

3^ο ταξίδι

Εμπλοκή διαφόρων Ακαδημεικών στην εμφύλια διαμάχη Δίωνα-Διονυσίου.

Η ίδρυση της Ακαδημίας.

Μετά το πρώτο ταξίδι: Αττική, Δίπυλο, ίδρυση σχολής Πλάτωνα

Ακαδημία: θα λειτουργήσει για εννέα αιώνες, Ιουστινιανός è κλείσιμο σχολής.

Περιοχή Ακαδήμεια, αρχαίο γυμναστήριο, ήρωας Ακάδημος ή Εκάδημος

1930: αποκάλυψη γυμναστηρίου

Μαθήματα παρόμοια με αυτά που ορίζει στην πολιτεία του ο Πλάτωνας ως ιδανική παιδεία των φυλάκων.

Μαθηματικά και διδασκαλία της διαλεκτικής

«μηδείς αγεωμέτρητος εισίτω»

Μαθητές του Πλάτωνα: Αριστοτέλης, Σπεύσιπος, Ξενοκράτης, Φίλιππος από τον Οπούντα.

Β. Η φιλοσοφική σημασία του διαλόγου.

Θέματα του διαλόγου

1^ο: ποιά είναι η φύση της αρετής;

2^ο: ποιός μπορεί να διδάξει την αρετή; είναι κατάλληλοι οι σοφιστές, για να αναλάβουν τη διδασκαλία της αρετής;

Τα δύο θέματα δε διαχωρίζονται για το Σωκράτη και τον Πλάτωνα.

Στο έργο αντιπαρατίθενται όχι μόνο οι απόψεις περί αρετής (1^ο θέμα) αλλά και οι μέθοδοι για την προσέγγιση της αλήθειας (2^ο θέμα).

Το θέμα του εάν η αρετή είναι διδακτή διαπερνά εμμέσως όλο το διάλογο.

Μέθοδοι που ακολουθεί κάθε συνομιλητής

Α. Η μέθοδος του Σωκράτη: διαλεκτική

• με τις ερωτήσεις προσπαθεί να διευκρινίσει και να ορίσει με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια κάθε επιμέρους θέμα και όρο èαπόλυτη γνώση και κατανόηση του πράγματος.

Β. Οι μέθοδοι του Πρωταγόρα: μύθος, διάλεξη και σχολιασμός ποιητικών κειμένων

1^η : Ο μύθος: αφήγηση που έχει ποιητικό χαρακτήρα, είτε προέρχεται από την παράδοση και το θρύλο είτε πρόκειται για κατασκευή κάποιου διανοητή.

Ποιητικός και συμβολικός χαρακτήρας του μύθουè δεν μπορεί να οδηγήσει στη φιλοσοφική και επιστημονική γνώση.

Πλάτωνας: χρησιμοποίησε το μύθο, για να συμπληρώσει μια αυστηρή φιλοσοφική απόδειξη, όχι όμως ως αυτόνομο τρόπο, για να οδηγηθεί ο άνθρωπος στη γνώση.

2^η : Η διάλεξη: Ο Πλάτωνας ειρωνεύεται αυτή τη μέθοδο.

Σωκράτης: κακή μνήμη, είναι αδύνατο να συγκρατεί όλες τις λεπτομέρειες.

Διάλεξη: μέθοδος πειθούς (κατάλληλη για πολιτικές συνελεύσεις), όχι μέθοδος προσέγγισης και κατάκτησης της αλήθειας.

3^η : Σχολιασμός των ποιητικών κειμένων

Αρχαίοι Έλληνες: συνήθιζαν να αναφέρουν είτε τον Όμηρο ή άλλους ποιητές ως αυθεντίες.

Σοφιστές: ασχολήθηκαν με τις ανθρωπιστικές επιστήμες, πρωτοπόροι της λογοτεχνικής ανάλυσης, της φιλολογίας και κυρίως της γλωσσολογίας.

Σωκράτης: καχυποψία απέναντι στο γραπτό λόγο. Το γραπτό είναι βουβό.

Πλάτωνας: επιδιώκει να καταδείξει τις περιορισμένες δυνατότητες της σοφιστικής και να αναδείξει τη διαλεκτικήμόνη μέθοδο ικανή να οδηγήσει στην αλήθεια. του Σωκράτη ως

Το θέμα (η φύση της αρετής) μένει μετέωρο, χωρίς κάποιο οριστικό συμπέρασμα

Πρωταγόρας: αρνείται την ύπαρξη του απόλυτου και ασπάζεται τη σχετικότητα.

Σωκράτης: αναζητά μια απόλυτη αλήθεια, γενική και καθολική.