themata istorias g.p panelladikon 2012

themata-apantiseis istorias g.p panelladikon 2012

Πανελλαδικές: Αλλαγές στο πρόγραμμα λόγω εκλογών | κοινωνια | ethnos.gr.

Γ. Παυλόπουλος, «Τα Αντικλείδια»

Βιογραφικά στοιχεία

Ο Γιώργης Παυλόπουλος γεννήθηκε το 1924 στον Πύργο Ηλείας. Σπούδασε Νομικά και ανήκει στην πρώτη μεταπολεμική γενιά. Ήταν ένας από τους ιδρυτές του «Πυργιώτικου Παρνασσού», ενός συλλόγου που βοήθησε την πολιτιστική παραγωγή κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Η γραφή του Παυλόπουλου διακρίνεται για τη φιλοσοφική της διάθεση και τα συμβολιστικά της στοιχεία. Συγχρόνως είναι σαφής στη διατύπωση των νοημάτων, με λιτό ύφος, ώστε να οδηγήσει τον αναγνώστη βήμα βήμα σε κάποιο φιλοσοφικό ή κοινωνικό συμπέρασμα. Από τα ποιήματά του ξεχωρίζουν τα «ποιήματα ποιητικής».

Ανάλυση του ποιήματος

Το ποίημα «Τα Αντικλείδια» αποτελεί μια φιλοσοφική θεώρηση της λειτουργίας της ποίησης. Στον πρώτο στίχο, η λέξη Ποίηση γράφεται με κεφαλαίο το αρχικό της γράμμα, για να υποδηλωθεί η σημασία και η αξία της, ενώ παράλληλα επιχειρείται να δοθεί κι ένας ορισμός της ποίησης. Η παρομοίωσή της με πόρτα συμβολίζει την είσοδο σε κάτι που δεν γνωρίζουμε. Έτσι, δημιουργείται μια μυστηριώδης ατμόσφαιρα. Ο δεύτερος στίχος αρχίζει να προσδιορίζει κάπως το περιεχόμενο της ποίησης, να άρει το μυστήριο και να δημιουργεί μια άγνοια. Η ποίηση δεν απευθύνεται σε όλους. Πολλοί προσπαθούν να την προσεγγίσουν αλλά δεν την καταλαβαίνουν. Αυτοί είναι οι αμύητοι, που δεν έχουν ιδέα από ποίηση. Υπάρχει επίσης μια κατηγορία ανθρώπων που παίρνουν κάποια γεύση από την ποίηση. Οι άνθρωποι αυτοί κατορθώνουν να περάσουν την πόρτα της ποίησης, όμως απογοητεύονται γιατί βρίσκουν κλειστή την έξοδο και δεν μπορούν να βρούν το «κλειδί».

Η προσπάθεια του ανθρώπου να ανοίξει τη πόρτα της ποίησης αποκτά δραματικές διαστάσεις, αφού μπαίνει τόσο εύκολα αλλά δεν μπορεί να βγεί όταν δει σε βάθος, όταν εισχωρήσει στα πιο μεγάλα μυστικά. Καμιά φορά, όπως λέει ο ποιητής, οι άνθρωποι καταστρέφουν και τη ζωή τους ψάχνοντας μάταια να βρούν κάπου το μυστικό, κι όσο περισσότερο το ψάχνουν φτιάχνοντας αντικλείδια, τόσο περισσότερο απομακρύνονται από τη λύση. Αντικλείδια είναι τα ποιήματα που φτιάχνουν όσοι έχουν λίγες ποιητικές γνώσεις. Από τα ημιτελή αυτά ποιήματα επιδιώκεται να γίνει το πέρασμα στο ολοκληρωμένο ποίημα. Φυσικά από την προσπάθεια αυτή δεν εξαιρεί τον εαυτό του. Έτσι, χρησιμοποιεί πρώτο πληθυντικό πρόσωπο («ανοίξουμε») για να δείξει ότι είναι κι ο ίδιος ένας ποιητής που προσπαθεί να ανοίξει την πόρτα της ποίησης.

Το ποίημα τελειώνει με τον ίδιο στίχο που άρχισε, σχηματίζοντας κύκλο ως προς τη μορφή και το περιεχόμενο.

Ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου

1) Τι σημαίνει «Πολλοί κοιτάζουν μέσα χωρίς να βλέπουν τίποτα»; Μπορεί να ισχύει το αντίστροφο; Να βλέπουμε χωρίς να κοιτάζουμε;

Απάντηση: Οι «πολλοί» είναι το μεγάλο πλήθος, οι ανυποψίαστοι άνθρωποι που δεν συγκινούνται με την ποίηση. Ο ποιητής με τη φράση αυτή υποδεικνύει την ποιητική ματιά και παρατηρεί ότι η πνευματική αυτή ματιά λείπει από πολλούς ανθρώπους. Αντιστρόφως, αλλοι διαθέτουν ενόραση και φαντασία για να συλλαμβάνουν τον εσωτερικό κόσμο της ποίησης. Έτσι, μπορεί να ισχύει το αντίστροφο, δηλαδή κάποιοι να βλέπουν χωρίς να κοιτάζουν, αλλά αυτοί είναι λιγότεροι από τους πρώτους.

2) «…μαγεμένοι πηγαίνουνε να μπουν…» Τι τους παρακινεί να μπούν; Από τι δηλαδή μαγεύονται; Τι μπορεί να βλέπουν; Εσείς τι βλέπετε;

Απάντηση: Οι άνθρωποι που παρακινούνται να μπουν στην ανοιχτή πόρτα της ποίησης, είναι οι περισσότερο ευαίσθητοι. Παρακινούνται να «μπουν» γιατί διαισθάνονται ότι πίσω από την ανοιχτή πόρτα υπάρχει ένας θαυμάσιος κόσμος, υπάρχει η ομορφιά, η αρμονία και η γνώση. Κάτι ανάλογο βλέπει κι ο αναγνώστης, δηλαδή έναν μαγευτικό κόσμο, που αξίζει όχι μόνο να τον πλησιάσει κανείς αλλά να γίνει και κοινωνός του.

3) Γιατί η πόρτα κλείνει για όσους δεν μπόρεσαν να δουν στο βάθος;

Απάντηση: Η πόρτα κλείνει για όσους δεν μπόρεσαν να δουν στο βάθος. Αυτή η αποστροφή, που μοιάζει και με αντίφαση, ερμηνεύεται κάτω απ’ το πρίσμα ότι όσο περισσότερο εμβαθύνει κανείς στο μυστήριο της ποιητικής δημιουργίας, τόσο ανακαλύπτει την αδυναμία του να το ερμηνεύσει. Αν κάποιος εισχωρήσει στην ανοιχτή πόρτα της ποίησης και «δει», τότε έχει επιτύχει μια ταύτιση με την ποίηση και κατά συνέπεια δύσκολα γυρίζει πίσω. Αντίθετα, αν «δεν δει» τότε επιστρέφει πίσω.

4) Στο γνωστό παραμύθι «Ο Αλή- Μπαμπάς και οι σαράντα κλέφτες» μια λέξη μαγική ανοίγει τη σπηλιά με τους θησαυρούς. Μπορείτε να αναζητήσετε ομοιότητες και διαφορές ανάμεσα στο παραμύθι και τον ποιητικό μύθο;

Απάντηση: Αν στο γνωστό παραμύθι μια λέξη μαγική ανοίγει τη σπηλιά με τους θησαυρούς, στο ποίημα αυτό η μαγική λέξη είναι τα αντικλείδια. Κάθε ποίημα είναι ένα αντικλείδι και με αυτό προσπαθούν ο ποιητές να ανοίξουν την πόρτα της ποίησης. Το έργο αυτό είναι ανέφικτο, αλλά δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική λύση από την καταφυγή στα ποιήματα αυτά, ώστε μακροπρόθεσμα να «ανακαλύψουμε» την ποίηση.

5) Ποιος είναι ο ορισμός των ποιημάτων; Ταυτίζονται τα ποιήματα με την Ποίηση;

Απάντηση: Τα ποιήματα είναι έμμετρος, ρυθμικός, αρμονικός λόγος. Σύμφωνα με το ποίημα του Παυλόπουλου, τα ποιήματα δεν ταυτίζονται με την Ποίηση, γιατί τα ποιήματα είναι απλώς τα «αντικλέιδια», δηλαδή το μέσον με το οποίο φτάνουμε στην Ποίηση. Η ουσία της Ποίησης είναι μυστηριακή, των ποιημάτων όμως όχι. Η ποίηση είναι μια κλειστή πόρτα και τα ποιήματα είναι η απόπειρα να ανοίξουμε αυτή την πόρτα, όταν βρεθούμε μέσα και κλείσει πίσω μας.

6) Γιατί το ποίημα κλείνει όπως άρχισε; Γιατί δεν παραβιάζεται ποτέ η ανοιχτή πόρτα της ποίησης;

Απάντηση: Το σχήμα του κύκλου στο ποίημα (ο πρώτος στίχος είναι ίδιος με τον τελευταίο) αποτελεί μια μορφοποίηση της βασικής ιδέας του ποιήματος ότι η πρόκληση- πρόσκληση της Ποίησης συνεχώς ανανεώνεται. Η πόρτα της Ποίησης είναι ανοιχτή και κλείνει, για να μην ανοίξει ποτέ πια. Δεν παραβιάζεται, είτε γιατί αποτελεί σχήμα οξύμωρο η παραβίαση μιας ανοιχτής πόρτας είτε γιατί όσοι διαβαίνουν το κατώφλι της δεν κατέχουν το μυστικό να την ανοίξουν. Η «κυκλικότητα» του ποιήματος υποδηλώνει, τονίζει και υπογραμμίζει την κυκλικότητα και τη συνέχεια της ποιητικής πρόκλησης και δημιουργίας.

Ν. Εγγονόπουλος, «Ποίηση 1948» -Μ. Αναγνωστάκης , «Στο Νίκο Ε. …1949»

Α] Ν. Εγγονόπουλος- «Ποίηση 1948»

Βιογραφικά στοιχεία

Γεννήθηκε το 1910 και πέθανε το 1986. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του έζησε στην Κωνσταντινούπολη. Σπούδασε στο Παρίσι και στην Αθήνα. Στην ποίησή του συνδυάζει παραδοσιακά στοιχεία (ομοιακαταληξία, μέτρο, ρυθμό) και ελεύθερο στίχο. Είναι ένας από τους κύριους εκπροσώπους του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα.

Ανάλυση του ποιήματος

Το έτος γραφής του συγκεκριμένου ποιήματος είναι το 1948, στο αποκορύφωμα δηλαδή του εμφυλίου πολέμου. Βασικά χαρακτηριστικά αυτής της εποχής είναι ο σπαραγμός κι ο θάνατος. Είναι δηλαδή μια εποχή αντιποιητική, η ποίηση είναι πλέον μια μάταιη πολυτέλεια. Η σιωπή έχει σ’αυτήν την εποχή μεγαλύτερο νόημα από τους στίχους, αφού μπορεί να αποδώσει την τραγικότητα με έναν τρόπο απόλυτο. Ωστόσο, ο ποιητής επισημαίνει όλα τα παραπάνω επιλέγοντας να γράψει ποίηση. Εξαιτίας όμως της τραγικής κατάστασης τα ποιήματά του είναι πικρά και λίγα. Εξάλλου, πάντοτε η ποίησή του εξέραζε την πίκρα και την θλίψη του για την ιστορική πραγματικότητα που βίωσε (μικρασιατική καταστροφή, προσφυγικό, πόλεμος ’40, κατοχή, εμφύλιος).

Στο ποίημα δεν υπάρχουν καθόλου στοιχεία ρητορείας, μελοδραματισμού ή εξάρσεων. Απουσιάζουν παντελώς λυρικές εικόνες και εκφράσεις. Αντίθετα, κυριαρχεί παντού ο θάνατος. Η ποίηση υποχωρεί από σεβασμό προς το θέμα των νεκρών, και χρειάζεται μόνο για να εκφράσει τον πόνο του ποιητή. Οι εικόνες είναι απροσδόκητες και χωρίς λογική συνοχή, σαν να βρίσκονται μεταξύ πραγματικότητας και ονείρου (στοιχείο υπερρεαλισμού). Ο λόγος είναι τεμαχισμένος και η διατύπωση ελλειπτική. Αυτή η μορφή του λόγου σχετίζεται άμεσα με την εποχή του εμφυλίου πολέμου. Όπως ακριβώς η εποχή, έτσι κι ο λόγος σπαράχτηκε από το μακελειό. Έτσι το ποίημα, με τον χαμηλόφωνο και εξομολογητικό τόνο, παίρνει τη θέση μιας πένθιμης κραυγής για το ρόλο του ποιητή και της ποίησης.

Β] Μ. Αναγνωστάκης- «Στο Νίκο Ε. …1949»

Βιογραφικά στοιχεία

Ο Μανόλης Αναγνωστάκης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1925 και πέθανε το 2005. Σπούδασε Ιατρική και τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης το 1986. Ανήκει στην πρώτη μεταπολεμική γενιά. Για τη γενιά του ποιητή η πολιτική και κοινωνική στράτευση ήταν από τα ουσιώδη γνωρίσματά της, και διεκδίκησαν ζωτικές αξίες όπως η ελευθερία και οι κοινωνική δικαιοσύνη.

Ανάλυση του ποιήματος

Στο ποίημα είναι έντονο το κλίμα του θανάτου. Όλες οι εικόνες μεταφέρουν το σκηνικό του εμφυλίου πολέμου: οι νεκροί σύντροφοι, οι φωνές αγωνίας, η απουσία προστασίας και ασφάλειας, η ερημιά κι η εγκατάλειψη. Η εικόνα της σημαίας που έχει τρυπήσει και σαπίσει, δίνει τη αιτία του εμφύλιου σπαραγμού: ο πόλεμος ήταν ιδεολογικός. Ωστόσο, παρά τη φρίκη και τον πόνο που ξεχειλίζουν στους στίχους του ποιήματος, ο ποιητής καταφέρνει και κρατά το μέτρο, αποφεύγοντας υπερβολές και εξεζητημένους μελοδραματισμούς. Οι λέξεις που χρησιμοποιούνται για να μεταφέρουν αυτό το κλίμα είναι καθημερινές λέξεις του προφορικού λόγου, με απλό και εξομολογητικό τόνο. Οι στίχοι, όπως και στο ποίημα του Εγγονόπουλου είναι ελλειπτικοί και απουσιάζει κάθε στοιχείο λυρισμού. Στο συγκεκριμένο ποίημα σκούγεται καθαρή η φωνή του ποιητή Αναγνωστάκη. Μιλάει για το χρέος των ποιητών, οι οποίοι πρέπει να συντηρήσουν τις ιστορικές στιγμές για να μην περάσουν στη λήθη.

Γ] Παραλληλισμός των δύο κειμένων

Το ποίημα του Αναγνωστάκη είναι «απάντηση» στο ποίημα του Εγγονόπουλου. Κάτι τέτοιο αποδεικνύεται κυρίως από τον τίτλο («Στο Νίκο Ε.») και την χρονολογία (1949), αλλά και από τη θεματική σχέση την δύο ποιημάτων, δηλαδή η ποίηση σε σχέση με την ιστορική πραγματικότητα. Το ιστορικό πλαίσιο των δύο ποιημάτων ταυτίζεται (εμφύλιος πόλεμος) και η μορφή τους είναι επίσης όμοια. Και στα δύο συναντάμε ακρωτηρισμένο λόγο, με μικρούς στίχους, χωρίς στίξη, χωρίς μέτρο και ομοιοκαταληξία, για να αποδοθεί η ακρωτηριασμένη εποχή.

Ωστόσο η στάση των δύο ποιητών απέναντι στο χρέος της ποίησης ως προς την ιστορική πραγματικότητα διαφέρει. Ο Εγγονόπουλος θεωρεί την ποίηση αδύναμη να αρθρώσει το λόγο της μέσα στις αιματηρές συνθήκες του διχασμού από τον εμφύλιο σπαραγμό. Θεωρεί την ποίηση μάταιη πολυτέλεια σε τέτοιες εποχές, όπου το μόνο που ενδιαφέρει τους ανθρώπους είναι η επιβίωση. Θεωρεί τη σιωπή προτιμώτερη. Για αυτό και τα ποιήματά του είναι τόσο πικραμένα και τόσο λίγα, ίσα ίσα για να εκφράσουν αυτή την αδυναμία.

Αντίθετα, ο Αναγνωστάκης δε συμφωνεί με την άποψη της ποιητικής παραίτησης του Εγγονόπουλου. Πιο αγωνιστικός, κοντά στην «στρατευμένη» ποίηση, πιστεύει ότι η τέχνη είναι καθρέφτης της πραγματικότητας. Πιστεύει στον κοινωνικό ρόλο του καλλιτέχνη, οπότε, κατά την άποψή του, ο ποιητής πρέπει να συμμετέχει ενεργά και να καταγράφει όλα όσα συμβαίνουν στην εποχή του. Για τον Αναγνωστάκη η ποιητική παραίτηση ισοδυναμεί με λιποταξία. Πιστεύει πως μόνο ο ποιητής θα μιλήσει για το θάνατο, τα ερείπια και τους εφιάλτες. Η ευαισθησία του είναι η μόνη εγγύηση για τη σωστή καταγραφή.

Ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου

1) Να εξεταστούν συγκριτικά τα δύο ποιήματα. Ποια είναι η επιλογή του Εγγονόπουλου και ποια του Αναγνωστάκη;

Απάντηση: Τα δύο ποιήματα συνιστούν ένα νοητό διάλογο ανάμεσα στους δύο ποιητές για το πώς αντιλαμβάνεται ο καθένας την ποιητική λειτουργία. Στο ποίημα του Εγγονόπουλου εκφράζεται η αδυναμία της ποίησης να λειτουργήσει μέσα στις συνθήκες του εμφύλιου σπαραγμού. Στη σιωπή της ποίησης του Εγγονόπουλου, ο Αναγνωστάκης προβάλλει την καταγγελτική δύναμη της ποίησης μέσα από την απεικόνιση του δράματος.

Αν βέβαια ο Εγγονόπουλος ήθελε να μείνει πιστός στη διακήρυξή του, τότε θα έπρεπε να σιωπήσει και να μη γράψει ούτε μια ποιητική γραμμή. Το ποίημα του όμως, μέσα από τη σιωπή και την άρνηση που υποδεικνύει, αποτελεί μια θορυβώδη καταγγελία της τραγωδίας του εμφυλίου, τη διατύπωση μιας θέσης τόσο ποιητικής όσο και πολιτικής. Στην ουσία τα δύο ποιήματα έχουν το ίδιο θέμα. Μόνο που ο Αναγνωστάκης είναι περισσότερο αναλυτικός, ενώ ο Εγγονόπουλος φορτίζει τις ψυχές των αναγνωστών με τους συνεχείς διασκελισμούς. Με την τεχνική αυτή, που δεν επιτρέπει να ολοκληρωθεί το νόημα κανενός στίχου, δημιουργεί την αίσθηση της αγωνίας και του φόβου. Η πρωτοπρόσωπη σφήγηση του Εγγονόπουλου και η αναγνώριση ότι η ποίησή του στάζει πίκρα στρέφει την προσοχή του αναγνώστη στον ίδιο τον ποιητή και στο δράμα που βιώνει, καθώς το έργο του είναι η συνεχής καταγγελία, ο αγώνας. Την ίδια θέση εκφράζει κι ο Αναγνωστάκης με αντίστοιχο τρόπο: και στα δύο ποιήματα ερωτήσεις ρητορικές σε παρένθεση στρέφουν τη ματιά στον ποιητή και την ποίησή του. Η παρένθεση όμως του Αναγνωστάκη δηλώνει το ακριβώς αντίθετο από αυτό που δηλώνουν οι πρώτοι στίχοι του Εγγονόπουλου. Στην αφωνία του ποιητικού λόγου του ποιητή, ο Αναγνωστάκης αντιπαραβάλλει το χρέος του ποιητή να μιλήσει, να  γίνει η τέχνη του πράξη κοινωνικής και πολιτικής διαμαρτυρίας και καταγγελίας.

2) Ποια γενικά συμπεράσματα προκύπτουν για το χρέος της ποίησης απέναντι στη σύγχρονη πραγματικότητα; Ποια είναι η δική σας άποψη για το θέμα αυτό;

Απάντηση: Το συμπέρασμα που προκύπτει από τα δύο ποιήματα είναι ότι η ποίηση είναι μεν πράξη αυτόνομη, από την άλλη όμως αντλεί το περιεχόμενό της από την ιστορική πραγματικότητα. Τα θέματα που φωτίζει είναι κοινά για όλους τους ανθρώπους, ακόμα κι αν κάποιοι νόμίζουν πως δεν τους αφορούν. Ιδίως σε εποχές ταραγμένες, όπως η εποχή του εμφυλίου, η ποίηση γίνεται πράξη κοινωνικοπολιτικής διαμαρτυρίας και καταγγελίας. Επομένως, ακόμα και μέσα από τη σιωπή λειτουργεί ως έκφραση αποτροπιασμού από την πλευρά του ποιητή.

Σίγουρα η τέχνη δεν έχει ως σκοπό την ωραιοποίηση της πραγματικότητας, δεν στοχεύει μόνο στην ηρεμία του νου και της ψυχής. Κυρίως στοχεύει στην παρουσίαση της αλήθειας. Η ποίηση επομένως θα πρέπει να εμπνέει μια συγκεκριμένη στάση ζωής στον καλλιτέχνη, που είναι συνυφασμένη με την καταγγελία της τυραννίας σε όποια μορφή κι αν βρίσκεται. Ο ποιητής με λίγα λόγια δεν πρέπει να μένει στο περιθώριο των εξελίξεων, αλλά να κάνει την δική του επανάσταση μέσα από το έργο του.

Ασκήσεις Αρχαίων

1) ΝΑ ΓΡΑΦΕΙ Η ΓΕΝΙΚΗ ΚΑΙ ΚΛΗΤΙΚΗ ΕΝΙΚΟΥ ΤΩΝ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ:

ή στρατιά

το φυτόν

η οδός

ό ’Ατρείδης

ή δίψα

2) ΝΑ ΓΡΑΦΕΙ Η ΔΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΙΤΙΑΤΙΚΗ ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ:

ό κοχλίας

ο νόμος

ή δίκη

η άμπελος

ο ταύρος

3) ΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΘΕΙ Η ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΚΛΙΣΗΣ:

1.    Αί ………………(οίκία)πλησίον της ………………(θάλαττα) είσίν.

2.    Ό λοχαγός λέγει τώ……………………(στρατιώτης ) ότι δεί την………….(άμαξα) κατακαίειν.

3.    Ταίς………… (ψυχή) ταίς γεμούσαις πονηρών …………….(επιθυμία) φάρμακον ό λόγος έστί .

4.    ‘Ημείς και ύμείς έγενόμεθα καί …………….(συγχορευτής) καί …………….(συμφοιτητής) καί ………………….(συστρατιώτης).

5.    Κατά τον της ……………..(μέλιττα) τρόπον δεί άναγιγνώσκειν.

6.    Οί…………….. (πολέμιος) ού φυλάττουσι τούς …………….(όρκος) των …………………(θεός)

7.    ‘Ο Κύρος άποπέμπει τους………………(δασμός)

4) ΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΘΕΙ Η ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΚΛΙΣΗΣ:

1. Οί……………..(πολέμιος) ού φυλάττουσι τούς ……………(όρκος) των………..(θεός)

2.    ‘Ο Κύρος άποπέμπει τους……………. (δασμός) τώ……………….. (άδελφός).

3.    Οί ……………(θεός) ούκ είσίν ύμίν …………………(σύμμαχος)

4.    ‘Ο άγαθός σώζεται σύν τοίς ………………(θεός) καί έκ πάνυ ……………(δεινόν)

5) ΝΑ ΓΡΑΦΟΥΝ ΟΙ ΠΛΑΓΙΕΣ ΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΣΥΝΕΚΦΟΡΩΝ ΚΑΙ  ΣΤΟΥΣ ΔΥΟ ΑΡΙΘΜΟΥΣ

ή φανερά όδός

ό έλεύθεροςπολίτης

……………………………………………………………………………………..

……………………………………………………………………………………….

……………………………………………………………………………………….

……………………………………………………………………………………….

……………………………………………………………………………………….

……………………………………………………………………………………….

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Γ΄  Κλίση ουσιαστικών

1. Να γραφεί η γενική και δοτική ενικού και πληθυντικού αριθμού των ονομάτων:

2. Να γραφεί η δοτική, αιτιατική, κλητική ενικού και δοτική πληθυντικού :

3. Να γραφεί η δοτική και κλητική ενικού και η δοτική πληθυντικού:

4. Να γραφεί η γενική, δοτική, κλητική ενικού και η δοτική πληθυντικού:

5. Να γραφεί η γενική και δοτική ενικού και πληθυντικού αριθμού των επιθέτων ή μετοχών (στο ίδιο γένος):

6. Να γράψετε τη γενική και δοτική ενικού και τη δοτική πληθυντικού των  ονομάτων:

7. Να συμπληρωθούν τα κενά με τον κατάλληλο τύπο των ουσιαστικώντηςπαρένθεσης:

Γεωργὸς καθ’ ἡμέραν ἔξω τοῦ ___________ (ἄστυ) παρὰ τὸν ποταμὸν ἐπορεύετο. Ἐνταῦθα τῷ _____________ (πέλεκυς) ἐξυλεύετο . μετὰ δὲ τὴν ________ (δύσις) τοῦ ἡλίου εἰς τὴν ___________ (πόλις) ἐπὶ τοῦ ἵππου τὰ ξύλα ἔφερεν. Ἐκφεύγει δ’ ὅμως ποτέ ὁ πέλεκυς καὶ εἰς τὸν ποταμὸν πίπτει.
Ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ οὖν τοῦ _______________ (πέλεκυς) ὁ γεωργὸς ὠδύρετο. Ὁ δὲ θεὸς τὴν τῆς ___________ (θλίψις) αἰτίαν μανθάνει καὶ ἀναφέρει δύο ____________ (πέλεκυς), τὸν μὲν δύο πήχεων ἐκ χρυσοῦ, τὸν δ’ ἕτερον τοῦ γεωργοῦ. Οὗτος δ’ ὅμως _________ (φύσις, γεν. εν.) ἦν ἀγαθῆς καὶ λαμβάνει τὸν οἰκεῖον. Ὁ θεὸς ἥδεται (=ευχαριστιέται) ἐπὶ τῇ ____________ (σύνεσις) καὶ ___________ (φρόνησις) τοῦ γεωργοῦ καὶ παρέχει αὐτῷ ἀμφοτέρους (=και τους δύο) τοὺς __________ (πέλεκυς).
Ὁ γεωργὸς τὴν τῶν ____________ (πέλεκυς) ____________ (κτῆσις) λέγει τοῖς γεωργοῖς. Τούτων εἷς ἐξεπίτηδες τὸν __________ (πέλεκυς) ῥίπτει . μετὰ δὲ τὴν __________ (πρᾶξις) ὁμοίως τῷ πρώτῳ ὠδύρετο. Μετὰ δύο ______________ (κατάδυσις, αιτ.) ἐκφέρει ὁμοίως ὁ θεὸς δύο ____________ (πέλεκυς). Ὁ δὲ ξυλοκόπος, ὡς τὸν ἐκ χρυσοῦ ὁρᾷ, “οὗτός ἐστιν ἀληθῶς ὁ πέλεκυς” λέγει. Ὁ θεὸς δ’ ὅμως ἐπὶ τῇ _________ (ὕβρις) αὐτοῦ ὀργίζεται, τῷ δὲ ξυλοκόπῳ λέγει . “τῶν κακῶν ___________ (πρᾶξις) ἀμοιβή ἐστι καὶ τῶν οἰκείων ἀγαθῶν ἡ ἀπώλεια”.

Ἡ Περσία πληθύει δὲ ποταμῶν καὶ λιμνῶν, ἔνθα οἱ ____________ (ἁλιεύς) ἰχθῦς ἁλιεύουσιν. Οἱ δὲ ____________ (νομεύς) ἀγέλας βοῶν καὶ ἵππων νέμουσι.
Οἱ ____________ (βασιλεύς) τῆς Περσίας μεθ’ ___________ (ἱππεύς, γεν. πλ.) εἰς τὰς σατραπείας ἤλαυνον, οἱ δ’ ___________ (ἱερεύς) τοῦ __________ (ἄστυ) συμπρούπεμπον τοῖς ______________ (βασιλεύς) καὶ βοῦς τοῖς θεοῖς ἔθυον . οἱ δ’ ἐν αὐταῖς κάτοικοι ὑπεδέχοντο τοὺς _____________ (βασιλεύς) καὶ προσεκόμιζον αὐτοῖς δῶρα, βοῦς καὶ ἵππους χρυσοχαλίνους. Καὶ οἱ πτωχοί, δὲ τῶν ὑπηκόων, ____________ (χαλκεύς, ονομ. πλ.), _________ (σκυτεύς, ονομ. πλ.) καὶ βουκόλοι, προσέφερον ὅπλα, τυρὸν καὶ τρωκτά. Ὁ δὲ βασιλεύς, ὅτε εἰς τὴν _________ (πόλις) ἐπανῆγεν, δῶρα ὁμοίως διὰ __________ (πρέσβεις, γεν. πλ.) ἔπεμπε τοῖς σατράπαις καὶ τοῖς σπουδαίοις τῶν κατοίκων.

Γέρων δειλὸς ὁρᾷ καθ’ ὕπνους ὅτι ὁ υἱὸς ὑπὸ __________ (λέων, γεν. εν.) κατησθίετο. Εὐθὺς δ’ ἐκ τοῦ φόβου οἴκημα καλὸν καὶ μετέωρον κατασκευάζει καὶ ἐνταῦθα μετὰ ____________ (θεράπων, γεν. πλ.) τὸν υἱὸν ἐγκλείει. Κοσμεῖ δ’ ἔνδον τὸ οἴκημα _____________ (ἀνδριάς, δοτ. πλ.) καὶ ἄλλῳ κόσμῳ, ἐπὶ δὲ τοῦ τοίχου γράφει πρὸς _________ (τέρψις, αιτ. εν.) τοῦ υἱοῦ __________ (γίγας, αιτ. πλ.), __________ (λέων, αιτ. πλ.) καὶ παντοῖα ζῷα . οὕτω γὰρ οἱ _________ (λέων) καὶ ___________ (ἐλέφας, ονομ. πλ.) ἀκίνδυνοι ἦσαν τῷ υἱῷ.

Ὁ δὲ παῖς πλησιάζει μὲν τοῖς ___________ (λέων) καὶ _____________ (ἐλέφας, δοτ. πλ.), περίλυπος δ’ ἦν, ὅτι κατάκλειστος ἦν. Καὶ δήποτε λέγει τῷ ____________ (ἐλέφας) . ” Ὦ __________ (ἐλέφας), ὡς καλὸς εἶ καὶ καλοὺς ____________ (ὀδούς) ἔχεις”. Ἐφεξῆς δὲ πλησιάζει τῷ ___________ (λέων) καὶ λέγει αὐτῷ. ” Ὦ κακὲ ________ (λέων), δικαίως οἱ θηρευταὶ ___________ (ἱμάς, δοτ. πλ.) δεσμεύουσί σε . τοῖς γὰρ __________ (ὀδούς) δάκνεις καὶ τὰ __________ (θήραμα) φονεύεις. Καὶ ἐγὼ δὲ διὰ σὲ κατάκλειστός εἰμι, ὡς ἐν φρουρᾷ”. Καὶ εὐθὺς ἐπιβάλλει τῷ τοίχῳ τὸν δάκτυλον καὶ ἐκτυφλώνει τὸν _________ (λέων).
Σκόλοψ δ’ ὅμως τῷ δακτύλῳ ἐμπήγνυται καὶ ὄγκωμα καὶ φλεγμονὴν ἐπιφέρει αὐτῷ. Ἐξ αὐτοῦ δ’ ἐπιγίγνεται πυρετὸς τῷ παιδὶ καὶ μετ’ οὐ πολὺ ἀποθνῄσκει. Οὕτω ὁ υἱὸς τοῦ __________ (γέρων) τὸ πεπρωμένον οὐκ ἀποφεύγει.

TA «NAI» KAI TA «OXI» ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

Έπειτα από την εξέταση κάθε μαθήματος ακολουθεί πειραματική βαθμολόγηση

Oι πανελλαδικές εξετάσεις είναι μια διαδικασία, που απασχολεί κάθε χρόνο τέτοια εποχή τεράστιο αριθμό ανθρώπων. Κατά κύριο λόγο τους μαθητές, τις οικογένειές τους, τους εκπαιδευτικούς αλλά και όλους όσοι εργάζονται ώστε να ολοκληρωθούν, έτσι όπως ορίζει ο νόμος.

Οι περισσότεροι υποψήφιοι μόλις κάνουν μια πρώτη ανάγνωση νομίζουν ότι δεν μπορούν να απαντήσουν ούτε σε μία ερώτηση. Η εκτίμηση αυτή συνήθως είναι λανθασμένη. Ο πανικός είναι αυτός που δημιουργεί παροδικό κενό… μνήμης. Χαλαρώστε και σιγά σιγά ξεκινήστε από τις ερωτήσεις που σας φαίνονται ευκολότερες.

Τη μεγαλύτερη ευθύνη, όμως, έχουν οι αρμόδιες υπηρεσίες του υπουργείου Παιδείας, που φροντίζουν ώστε όλα να λειτουργήσουν στην εντέλεια, καθώς από αυτή τη διαδικασία κρίνεται το μέλλον χιλιάδων παιδιών.

Στο πλαίσιο αυτό τα πάντα έχουν προβλεφθεί και όλοι όσοι εμπλέκονται ενεργά με τους διαγωνισμούς δέχονται αυστηρές οδηγίες τις οποίες οφείλουν να ακολουθούν πιστά.

Αυστηρά μέτρα λαμβάνονται και για τη βαθμολόγηση των γραπτών. Τα γραπτά των συμμετεχόντων στις πανελλαδικές εξετάσεις μεταφέρονται σε ειδικά βαθμολογικά κέντρα, προκειμένου να βαθμολογηθούν από τους καθηγητές και βέβαια αυτή είναι η πιο σημαντική διαδικασία των εξετάσεων, αφού από αυτή κρίνεται το μέλλον χιλιάδων παιδιών.

Γι’ αυτό τον λόγο άλλωστε οι υπηρεσίες του υπουργείου Παιδείας συνιστούν προς τους βαθμολογητές να κάνουν με υψηλό αίσθημα ευθύνης τη δουλειά τους και να βαθμολογούν ακριβώς όπως ορίζει ο νόμος προκειμένου να μην υπάρχουν αδικίες. Γι’ αυτό τον λόγο άλλωστε έπειτα από την εξέταση κάθε μαθήματος ακολουθεί πειραματική βαθμολόγηση, η οποία γίνεται το πρωί ή το απόγευμα της άλλης μέρας από αυτήν που εξετάστηκε το μάθημα.

Εφόσον μάλιστα από την πειραματική βαθμολόγηση προκύπτουν ανάγκες διευκρινίσεων από την Κεντρική Επιτροπή των εξετάσεων, οι καθηγητές διατυπώνουν σχετικές ερωτήσεις τις οποίες στέλνουν στην Επιτροπή με φαξ ή e-mail. H κανονική βαθμολόγηση θα αρχίζει μετά τις 12 το μεσημέρι της μεθεπόμενης μέρας από αυτή που πραγματοποιήθηκε η εξέταση του συγκεκριμένου μαθήματος, ώστε να δίνεται ο αναγκαίος χρόνος για την παραλαβή από όλα τα Βαθμολογικά Κέντρα των διευκρινήσεων που ενδεχομένως θα παρασχεθούν από την Κεντρική Επιτροπή των Εξετάσεων.

Αν κάποιο μάθημα εξετάζεται Παρασκευή πρωί, η πειραματική βαθμολόγηση θα γίνεται την επόμενη εργάσιμη ημέρα λειτουργίας του Βαθμολογικού Κέντρου (το Σάββατο) και η κανονική βαθμολόγηση θα αρχίζει τη Δευτέρα. Αν κάποιο μάθημα εξετάζεται Σάββατο πρωί, η πειραματική βαθμολόγηση θα γίνεται τη Δευτέρα και η κανονική βαθμολόγηση θα αρχίζει μετά τις 12 την Τρίτη. Σε καμία περίπτωση δεν επιτρέπεται η κανονική βαθμολόγηση νωρίτερα.

Επαναληπτικές λόγω ανωτέρας βίας

Αν ένας μαθητής προσέλθει στο εξεταστικό κέντρο μετά την ανακοίνωση των θεμάτων δεν γίνεται δεκτός στην αίθουσα. Οι υποψήφιοι οι οποίοι, λόγω ασθένειας ή σοβαρού κωλύματος που συνιστά ανωτέρα βία, δεν λάβουν μέρος στις εξετάσεις αυτές ή διακόψουν την εξέτασή τους έχουν τη δυνατότητα να επαναλάβουν την προσπάθειά τους μέσα στον Ιούνιο. Για να πάρουν όμως μέρος στις νέες εξετάσεις θα πρέπει μέσα σε τρεις μέρες από την ημερομηνία λήξης των Πανελλαδικών να καταθέσουν στον διευθυντή του λυκείου δικαιολογητικά ασθενείας από δημόσιο νοσοκομείο από τα οποία να προκύπτει η αδυναμία του μαθητή να λάβει μέρος στις εξετάσεις.

Μέτρα για το αδιάβλητο της διαδικασίας

Eπειδή κατά το παρελθόν έχουν δημιουργηθεί παρατράγουδα κατά τη διάρκεια των εξετάσεων όπως για παράδειγμα είχε γίνει με τη διαρροή θεμάτων στο Διαδίκτυο ακόμη και με λανθασμένες βάσεις εισαγωγής που ανακοίνωσε το υπουργείο Παιδείας έχουν ληφθεί επιπρόσθετα μέτρα με δεδομένο ότι κανείς δεν επιθυμεί να πληγεί το αδιάβλητο των Πανελλαδικών. Για παράδειγμα:

• Σε περίπτωση αναβαθμολόγησης στις εξετάσεις των Γενικών Λυκείων ως τελικός βαθμός του γραπτού υπολογίζεται ο μέσος όρος της βαθμολογίας των δύο μεγαλύτερων βαθμών, αντί του μέσου όρου των τριών που ίσχυε παλιότερα.
• Υπάρχουν οδηγίες για την αυστηρή επιλογή του απαραίτητου προσωπικού που εμπλέκεται στις διαδικασίες των γενικών εξετάσεων (βαθμολογητές, αναβαθμολογητές, συντονιστές των διαδικασιών αναβαθμολόγησης), έτσι ώστε το γραπτό να βαθμολογείται με τη μεγαλύτερη δυνατή προσέγγιση στις ορθές απαντήσεις.
• Οι πρόεδροι των Βαθμολογικών Κέντρων αλλά και των Νομαρχιακών Επιτροπών δεν πρέπει να έχουν συγγένεια έως και τρίτου βαθμού με οποιονδήποτε υποψήφιο δίνει εξετάσεις σε όλη την Ελλάδα. Μέχρι τώρα το κώλυμα της συγγένειας περιοριζόταν μόνο στην περιφέρεια λειτουργίας του Βαθμολογικού Κέντρου.
• Υπάρχει γενική και διαφορετική ανακατανομή των γραπτών στα Βαθμολογικά Κέντρα, κυρίως των Γενικών Λυκείων με στόχο να ελαχιστοποιούνται έως και να εξαφανίζονται οι πιθανότητες να γνωρίζει ο βαθμολογητής τίνος υποψηφίου το γραπτό διορθώνει.
• Δεν επιτρέπεται η είσοδος στα εξεταστικά κέντρα υποψηφίων με κινητά. Το υπουργείο έχει εφοδιαστεί με ειδικές συσκευές αδρανοποίησης τη κινητής τηλεφωνίας κατά τη διάρκεια των εξετάσεων.

Τι ισχύει για όσους αντιγράφουν

• Αν ο μαθητής που εξετάζεται σε εθνικό επίπεδο φέρει μαζί του στην αίθουσα στην οποία εξετάζεται αντικείμενο ή μέσο αντιγραφής ή αντιγράφει κατά τη διάρκεια της εξέτασης από βιβλίο ή οποιουδήποτε είδους σημειώσεις ή από γραπτό δοκίμιο άλλου εξεταζομένου, ή θορυβεί και δεν συμμορφώνεται με τις υποδείξεις των επιτηρητών επιχειρώντας να αντιγράψει ή εμποδίζοντας την εξέταση άλλων εξεταζομένων ή δολιεύεται με άλλο τρόπο την εξέτασή του, απομακρύνεται από την αίθουσα εξέτασης με αιτιολογημένη απόφαση της Λυκειακής επιτροπής και το γραπτό δοκίμιο βαθμολογείται από τη Λυκειακή επιτροπή με τον κατώτερο βαθμό μηδέν (0). Η Λυκειακή επιτροπή πριν από την επιβολή της ανωτέρω ποινής καλεί σε προφορική απολογία τον μαθητή και συντάσσει σχετικό πρακτικό που υπογράφεται από τον πρόεδρο, τα δύο της μέλη και τον γραμματέα αυτής.

  Τα οποιαδήποτε αποδεικτικά στοιχεία επισυνάπτονται στο πρακτικό.

• Αν πρόκειται για μάθημα που εξετάζεται σε επίπεδο σχολικής μονάδας, με απόφαση του διευθυντή του Λυκείου και έπειτα από εισήγηση των διδασκόντων το εξεταζόμενο μάθημα, το γραπτό δοκίμιο βαθμολογείται με τον κατώτερο βαθμό μηδέν (0).

Στη Λυκειακή επιτροπή συμμετέχει ο διευθυντής του Λυκείου, οι επιτηρητές και οι διδάσκοντες το εξεταζόμενο μάθημα.

Μην κουράσεις τον βαθμολογητή

Οι βαθμολογητές κουράζονται όταν παίρνουν στα χέρια τους ένα γραπτό το οποίο έχει άσχημη εικόνα. Και σε αυτή την περίπτωση μπορεί να κάνουν το ανθρώπινο λάθος τους ακόμη και στη βαθμολόγηση. Για τον λόγο αυτό να ξέρετε ότι ένα γραπτό το οποίο έχει καλή εμφάνιση βοηθάει στο να το δει ο βαθμολογητής με «καλό μάτι». Να έχετε, λοιπόν, στο μυαλό σας ότι η άρτια αρχιτεκτονική του γραπτού (τάξη, αισθητική, ευανάγνωστες απαντήσεις) υποσυνείδητα προϊδεάζει θετικά τον βαθμολογητή. Επίσης όλες οι ερωτήσεις πρέπει να απαντώνται με σαφήνεια, χωρίς πλεονασμούς, και πληροφορίες που δεν έχουν καμία σχέση με το θέμα. Οσο σαφείς και απλά διατυπωμένες είναι οι ερωτήσεις, άλλο τόσο απλά πρέπει να δίνονται και οι απαντήσεις. Λίγα λόγια και καλά, λοιπόν, και καθαρό γραπτό χωρίς σημειώσεις, μουντζούρες και ορνιθοσκαλίσματα!

Τι πρέπει να προσέξετε όταν πάρετε τα θέματα

Η στιγμή που τα θέματα των εξετάσεων φτάσουν στα χέρια σας σίγουρα είναι και η δυσκολότερη.

Οι περισσότεροι υποψήφιοι μόλις κάνουν μια πρώτη ανάγνωση νομίζουν ότι δεν μπορούν να απαντήσουν ούτε σε μία ερώτηση. Η εκτίμηση αυτή συνήθως είναι λανθασμένη.

Ο πανικός είναι αυτός που δημιουργεί παροδικό κενό… μνήμης. Χαλαρώστε και σιγά σιγά ξεκινήστε από τις ερωτήσεις που σας φαίνονται ευκολότερες. Αυτό θα σας δώσει κουράγιο για να συνεχίσετε. Διαβάστε με μεγάλη προσοχή τα θέματα και μη βιάζεστε να δώσετε απαντήσεις. Πάντα χρειάζεται και μια δεύτερη σκέψη. Στο τέλος κάντε έλεγχο εάν απαντήσατε όλα τα ζητήματα.

Να ξέρετε ότι δεν είναι δυνατόν να γράψετε άριστα σε όλα τα μαθήματα.

Κάπου οι επιδόσεις σας θα είναι χαμηλότερες. Μην απογοητευτείτε και μην εγκαταλείψετε την προσπάθεια.

Συνεπώς: Πηγαίνετε στις εξετάσεις με ηρεμία. Ό,τι και να γίνει να θυμάστε ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι να πραγματοποιήσετε τα όνειρά σας.

Διατηρήστε τη φόρμα και την ψυχραιμία σας

• Οι μέρες των Πανελλαδικών διαρκούν αρκετά γι’ αυτό, πέρα από την ψυχραιμία σας, πρέπει να διατηρήσετε τη φόρμα σας και να μη σας καταβάλει η σωματική κούραση.
• Να ξέρετε ότι δεν είναι εφικτό σε όλα τα μαθήματα να έχετε τέλειες επιδόσεις. Αν σε κάποιο μάθημα δεν τα καταφέρετε καλά, συνεχίστε… δυνατά στο επόμενο.
• Οι καθημερινές επαναλήψεις είναι ωφέλιμες αλλά με μέτρο.
• Τουλάχιστον δέκα ώρες πριν από τις εξετάσεις της ημέρας πρέπει να έχετε σταματήσει το διάβασμα. Και το κυριότερο, μην προσπαθήσετε την τελευταία στιγμή πριν πάτε στο εξεταστικό κέντρο να λύσετε καινούργιες ασκήσεις.
• Οι συζητήσεις με συμμαθητές και φίλους για πιθανά θέματα, το μόνο που θα πετύχουν είναι να σας αγχώσουν.Καλύτερα να συζητάτε για τον καιρό και τις διακοπές που έρχονται.

Τα SOS για την ώρα της εξέτασης

Τρεις ώρες που καθορίζουν, πολλές φορές, μια ολόκληρη ζωή είναι οι πανελλαδικές εξετάσεις. Μια απλή ατυχία μπορεί να στοιχίσει στον νέο άνθρωπο, ακόμη και σε αυτόν που έχει μοχθήσει πολύ στο διάβασμα, να χάσει τη σχολή που επιθυμεί ή ακόμη και την εισαγωγή του σε οποιαδήποτε άλλη σχολή.

Οι εξετάσεις αυτές είναι σκληρές και άκρως ανταγωνιστικές και πάρα πολλά πράγματα κρίνονται και από τις λεπτομέρειες. Οι τρεις αυτές ώρες, λοιπόν, είναι εξαιρετικά κρίσιμες και από την ώρα που θα γίνει η εκφώνηση των θεμάτων μέχρι τη στιγμή που θα δώσετε το γραπτό σας πρέπει να ακολουθήσετε πιστά κάποιους κανόνες ώστε να μεγιστοποιήσετε τις επιδόσεις σας και να έχετε τα θεμιτά αποτελέσματα.

• Η ΠΡΩΤΗ ΕΝΤΥΠΩΣΗ: Είναι σύνηθες όταν οι υποψήφιοι παίρνουν στα χέρια τους τα θέματα να νομίζουν ότι δεν ξέρουν τίποτα απολύτως. Συνήθως είναι μια λανθασμένη πρώτη εντύπωση, η οποία κατά κύριο λόγο οφείλεται στο άγχος.
• ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΑ ΖΗΤΟΥΜΕΝΑ: Μετά την πρώτη γρήγορη ανάγνωση όλων των θεμάτων, επιδιώκουμε τη διερεύνηση των ζητουμένων. α) Διαβάζουμε προσεκτικά κάθε θέμα 2-3 φορές. β) Επισημαίνουμε τις λέξεις-κλειδιά, γ) Χωρίζουμε σε σκέλη τα ζητούμενα, εφόσον υπάρχουν, γράφοντας 1, 2…3. Επαληθεύουμε ότι κατανοήσαμε το θέμα.
• Ο,ΤΙ ΜΑΣ ΔΥΣΚΟΛΕΥΕΙ: Δεν μένουμε σε κάτι που μας δυσκολεύει πολύ την ώρα της εξέτασης. Προχωράμε, απαντάμε σε ό,τι ξέρουμε και μετά αφοσιωνόμαστε σε αυτό.ΠΩΣ ΑΠΑΝΤΑΜΕ: Οργανώνουμε το υλικό της απάντησης που θα δώσουμε. Προσπαθούμε να είναι σαφώς διατυπωμένες οι απαντήσεις μας. Τα γράφουμε όλα, γιατί στις εξετάσεις δεν υπάρχουν αυτονόητα. Με άλλα λόγια, «τα ευκόλως εννοούμενα δεν παραλείπονται».
• ΕΛΕΓΧΟΣ: Ο έλεγχος των απαντήσεων που δίνονται είναι απαραίτητος. Απαραίτητο είναι ακόμη να ελεγχθεί εάν έχουν καθαρογραφεί όλες οι απαντήσεις από το πρόχειρο στο καθαρό. Μην ξεχνάτε ότι υπήρξαν περιπτώσεις που υποψήφιοι δεν ήταν σίγουροι για την ορθότητα των απαντήσεών τους στο πρόχειρο ή ξέχασαν να τις μεταφέρουν στο καθαρό

Χρήσιμες πληροφορίες

Σήμερα το «Έθνος-Παιδεία» σας προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες αλλά και συμβουλές για τη δύσκολη ώρα των διαγωνισμών. Ξεκινώντας από τα άκρως απαραίτητα έχουμε να σας επισημάνουμε τα εξής:

Τι επιτρέπεται
Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις του υπουργείου Παιδείας, ο κάθε υποψήφιος θα πρέπει να έχει μαζί του όταν φτάσει στο εξεταστικό κέντρο:

• Το δελτίο εξεταζόμενου,
• Την αστυνομική του ταυτότητα ή διαβατήριο.
• Δυο στυλό διαρκείας (χρώματος μπλε ή μαύρου), μολύβι, γομολάστιχα, γεωμετρικά όργανα.
• Επίσης, εφόσον κάποιος το επιθυμεί, μπορεί να έχει μέσα στην αίθουσα και από ένα θερμός με νερό ή αναψυκτικό.

Τι απαγορεύεται

• Στα εξεταστικά κέντρα θα υπάρχουν ειδικά μηχανήματα «κόφτες» για τα κινητά.
• Για να μη βρεθείτε όμως μπλεγμένοι, αφού η χρήση τους απαγορεύεται, το καλύτερο θα ήταν να το αφήσετε στο σπίτι και σε καμία περίπτωση μη διανοηθείτε να το κρύψετε πάνω σας. Αν σας εντοπίσουν, το πρόβλημα με το οποίο θα βρεθείτε αντιμέτωποι θα είναι σοβαρό.
• Τα ίδια ισχύουν για τα σκονάκια και για την αντιγραφή.
• Ο νόμος λέει ότι μαθητής που αντιγράφει κατά τη διάρκεια της εξέτασης από βιβλίο, σημειώσεις ή από το γραπτό δοκίμιο άλλου συμμαθητή του, που δολιεύεται την εξέταση και γενικώς δεν συμμορφώνεται προς τις υποδείξεις των επιτηρητών απομακρύνεται από την αίθουσα και το γραπτό του μηδενίζεται.
• Τέλος δεν επιτρέπεται η χρήση υπολογιστικών μηχανών και διορθωτικού (blanco).

ΝΙΚΟΛΙΤΣΑ ΤΡΙΓΚΑ

Πηγή : www.ethnos.gr

Μ. Πολυδούρη, « Μόνο γιατί μ’αγάπησες»

Βιογραφικά στοιχεία

Γεννήθηκε στην Καλαμάτα το 1902 και πέθανε στην Αθήνα το 1930. Παρακολούθησε μαθήματα των νομικών επιστημών αλλά δεν πήρε το πτυχίο της. Ποιητικά ανήκει στο ρεύμα του νεορομαντισμού. Ευαίσθητη και μελαγχολική, εξέφρασε μέσα από τα ποιήματά της τον γυναικείο έρωτα αλλά και την πίκρα και την απογοήτευση για τη ζωή. Επηρεάστηκε από το πεσιμιστικό ποιητικό πνεύμα του Καρυωτάκη.

Η ταυτότητα του κειμένου

Αφηγητής: Ομοδιηγητικός

Αφήγηση: Σε β’πρόσωπο

Μέτρο: Ιαμβικός στίχος, εναλλαγή 12σύλλαβου- 7σύλλαβου, ομοιοκαταληξία

Γλώσσα:  Δημιτική καθομιλουμενη, απλή, ζεστή, προφορική ομιλία με λυρικό ύφος.

Ανάλυση του ποιήματος

Η Πολυδούρη είναι λογοτέχνης που δε ζει για να γράφει, αλλά γράφει για να ζήσει. Οι στίχοι της δεν αποβλέπουν στον αναγνώστη, αλλά στην ανάγκη να δώσει διέξοδο στα συναισθήματά της. Όπως φαίνεται από τον τίτλο του ποιήματος, η ποίηση έχει λόγο ύπαρξης όταν απευθύνεται σε ένα «εσύ»: σαν ημερολόγιο ή ερωτική επιστολή δηλαδή, το ποίημα έχει συγκεκριμένο αποδέκτη, δε μιλάει γενικά για τον έρωτα. Μοιάζει σαν να γράφτηκε για να υπάρξει ανταπόκριση στο ερωτικό κάλεσμα, αλλά και για να βιώσει η ίδια το ερωτικό συναίσθημα πιο έντονα. Η αγάπη κι ο έρωτας παρουσιάζονται σαν υπέρτατη αξία της ζωής και της ποίησης. Η ποίηση επιτελεί το ρόλο της μόνο όταν εξυμνεί την αγάπη. Η ποίηση επομένως δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσον για την εκδήλωση της αγάπης. Και η ίδια η ζωή υπάρχει μόνο για να υπηρετεί την αγάπη. Για την ποιήτρια, το κέντρο του κόσμου είναι το πρόσωπο στο οποίο στρέφεται η αγάπη της. Στο πρόσψπο αυτό επικεντρώνει το ενδιαφέρον κάθε μέρας, νύχτας, εποχής, σκέψης και ζωής, κάτι το οποίο εκφράζεται στο ποίημα με την επανάληψη της λέξης «μόνο».

Το δεύτερο θέμα που απασχολεί την ποιήτρια είναι η μελαγχολία και η νοσταλγία. Οι λόγοι που την κάνουν να νιώθει αυτή τη μελαγχολία είναι ο πόνος για τον αγαπημένο της που χάθηκε, και η θλίψη για το θάνατό της που πλησιάζει. Το μελαγχολικό και νοσταλγικό κλίμα αποτυπώνεται στο ποίημα με τα ρήματα, που βρίσκονατι όλα σε αόριστο χρόνο. Όλα αυτά συνέβησαν στο παρελθόν, σε συγκεκριμένο χρόνο, και τελείωσαν, δεν έχουν πλέον συνέχεια. Ο αόριστος δηλώνει αυτό που υπήρξε και τελείωσε, δεν έχει μέλλον, χάθηκε οριστικά και αμετάκλητα.

Η κάθε στροφή είναι κυκλική, τελειώνει δηλαδή με τον ίδια στίχο που άρχισε. Η επανάληψη δίνει ρυθμό στο ποίημα, αλλά υπογραμμίζει κάθε φορά μια πτυχή του έρωτά της. Ο έρωτάς της είναι διαρκής, απόλυτος, και ανυστερόβουλος. Μορφοποιεί την ύπαρξή της, την καταξιώνει ως οντότητα, δίνει νόημα στην καθημερινή ζωή και της επιτρέπει να πεθάνει βιώνοντας το αίσθημα της πληρότητας και της ικανοποίησης. Η ψυχική ομορφιά της ποιήτριας και η αγνότητα του αισθήματός της δίνει σχεδον θρησκευτική υπόσταση στον έρωτά της και εξυψώνει την ίδια στο χώρο της μεταφυσικής.

Ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου

1) Τη σχέση της με την ποίηση η Πολυδούρη την ομολογεί και σε ένα από τα τελευταία και ανέκδοτα ποιήματά της με τον εύγλωττο τίτλο «Εμένα τα τραγούδια μου ήταν μόνο για Κείνον»: Λοιπόν γιατί να δέχομαι το κάλεσμα της Μούσας;/ Σαρκάζει η πίστη μέσα μου των θείων και των γήινων/ Μια ανόσια λύρα των παθών σε μένα δεν ταιριάζει/ Εμένα τα τραγούδια μου ήταν μόνο για Κείνον. Ποια η σχεση του αποσπάσματος με το Μόνο γιατί μ’αγάπησες;

Απάντηση: Η Πολυδούρη μέσα από τα ποιήματά της δηλώνει με κατηγορηματικό κι απόλυτο τρόπο ότι ο έρωτας είναι η αιτία τόσο της βιολογικής όσο και της ποιητικής της ύπαρξης. Ο λόγος για τον οποίο γράφει δεν είναι για να μιλήσει για θέματα «θεία και γήινα», ούτε και η έκφραση ατομικών παθών. Η Πολυδούρη είναι ειλικρινής. Καθόλου δεν την ενδιαφέρει ο εξωτερικός κόσμος με τα προβλήματα και τις μεταφυσικές αγωνίες του, ούτε και τα πάθη (μίσος, επιδίωξη του χρήματος, επιτυχία). Το δικό της θέμα είναι ο έρωτας. Γι’αυτό και στα ποιήματά της απευθύνεται πάντα σε δεύτερο πρόσωπο, σε ένα συγκεκριμένο ή αφηρημένο ερωτικό αντικείμενο.

2) Δείξτε πώς η μετρική μορφή υπηρετεί το ποιητικό αποτέλεσμα.

Απάντηση: Το ποίημα αποτελείται από πέντε πεντάστιχες στροφές, με πλεκτή ομοιοκαταληξία, ανισοσύλλαβο στίχο και ιαμβικό μέτρο. Η επανάληψη του πρώτου στίχου στο τέλος κάθε στροφής δίνει ρυθμό, μουσικότητα στο ποίημα, που μεταδίδεται στον αναγνώστη. Μαζί με τη μουσικότητα μεταδίδεται κι ο εσωτερικός κόσμος της ποιήτριας. Η εξωτερική πραγματικότητα (ήλιος, μέρα, νύχτα κλπ) γίνεται το μέσο έκφρασης του εσωτερικού βιώματος.

3) Το ποίημα της Πολυδούρη υπερασπίζεται και συγκεκριμένη ποιητική επιλογή. Ποια είναι αυτή και σε ποιο είδος ποίησης προσιδιάζει;

Απάντηση: Η ποίηση της Πολυδούρη είναι ερωτική και λυρική, μουσική, με έκδηλο το βιωματικό στιχείο και την ένταση των συναισθημάτων. Ο έρωτας είναι αυτός που δικαιώνει τη ζωή και την τέχνη, είναι το μέσο για να κερδίσει κάτι από την ουσία της ζωής.  Με απλές εικόνες μεταφέρει στην ποίησή της τα προσωπικά της βιώματα, με αποτέλεσμα τα ποιήματά της να μοιάζουν με ερωτικές επιστολές.

4) Στο κόσμο των αξιών της ζωής και της ποίησης της Πολυδούρη, ποια είναι η υπέρτατη αξία;

Απάντηση: Η υπέρτατη αξία για την Πολυδούρη είναι η αγάπη κι ο έρωτας, όχι μόνο ο έρωτας για κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο αλλά ο έρωτας για καθετί, όπως πχ για τη θλίψη που βιώνει κανείς από την απώλεια του ερωτικού αντικειμένου. Καθετί βιώνεται με την ένταση του ερωτικού πάθους. Την ίδια την ποιήτρια δεν την συγκινεί τίποτα άλλο παρά η ανάμνηση ενός έρωτα που τον θεωρεί μοναδικό και ιερό.

Κ.Π.Καβάφης, «Μελαγχολία Ιάσωνος Κλεάνδρου ποιητού εν Κομαγηνή 595 μ.Χ.»

Βιογραφικά στοιχεία

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης, Κωνσταντινουπολίτης στην καταγωγή, γεννήθηκε στην Αλεξάνρεια της Αιγύπτου το 1863 και πέθανε το 1933. Το 1885 εγκαθίσταται οριστικά στην Αλεξάνδρεια κάνοντας σύντομα ταξίδια, κυρίως στη Γαλλία. Συστηματικές σπουδές δεν έκανε, απέκτησε όμως πολλές γνώσεις καθώς είχε εντρυφήσει στην ελληνική ιστορία, ελληνική φιλολογία και ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Το γεγονός ότι έζησε και δημιούργησε στην παροικία της Αλεξάνδρειας εξηγεί εν μέρει και το ιδιότυπο της γλώσσας του (δημοτικισμός + καθαρεύουσα + ιδιωματισμοί). Επηρεάζεται από τον αθηναίκό ρομαντισμό αλλά και το γαλλικό παρνασσισμό. Πρωτοπαρουσιάζεται στα γράμματα το 1904 με λίγα ποιήματα. Τα περισσότερα τα επεξεργάζεται ξανά και ξανά πριν την έκδοσή τους. Ειδολογικά μπορούμε να κατατάξουμε το έργο του σε 3 κατηγορίες: τα φιλοσοφικά ή διδακτικά, τα ιστορικά και τα ερωτικά, κατηγορίες που αντιστοιχούν στις επιδράσεις του ποιητή. Αυτή η διαίρεση είναι όμως μόνο μεθοδολογική. Ο ιδεολογικός χώρος της ποίησης του Καβάφη είναι ενιαίος.

Η ταυτότητα του κειμένου

Αφηγητής: Δραματοποιημένος- ομοδιηγητικός

Αφήγηση: Α’πρόσωπη με εσωτερικό μονόλογο

Μέτρο: Ελεύθερος στίχος

Γλώσσα: Συνδυασμός δημοτικής με λόγιους τύπους (επικρατούν οι τύποι της δημοτικής γιατί εκφράζουν αμεσότερα τον πόνο του αφηγητή)

Ανάλυση του ποιήματος

Το ποίημα ανήκει στα λεγόμενα «ψευδοϊστορικά» του Καβάφη. Ο Ιάσων Κλέανδρος είναι πρόσωπο φανταστικό, πλαστό. Στην πραγματικότητα όμως λειτουργεί σαν προσωπείο του ίδιου του ποιητή. Ο ρόλος του τίτλου είναι να πείσει τους αναγνώστες ότι αυτός που μιλάει σε α’ πρόσωπο δεν είναι ο ίδιος ο Καβάφης αλλά κάποιος άλλος. Για το λόγο αυτό παραθέτει όλα εκείνα τα στοιχεία που θα διαβεβαιώσουν τον αναγνώστη ότι πρόκειται για υπαρκτό ποιητή του παρελθόντος. Ο διαχωρισμός όμως των δύο προσώπων περιορίζεται στον τίτλο, κι έτσι η ταύτιση των δύο ποιητών γίνεται αναπόφευκτη. Ο Καβάφης θέλει να διαχωρίσει τον εαυτό του από τον Ιάσονα Κλέανδρο έτσι ώστε το ποίημα να μη θεωρηθεί ως έκφραση του ατομικού δράματος που βιώνει ο ποιητής. Αντίθετα, στόχος του είναι να περιγράψει πιο αντικειμενικά το πρόβλημα κι ο αναγνώστης να εκλάβει τον πόνο των γηρατειών ως ένα διαχρονικό θλιβερό συναίσθημα.

Η επίδραση που ασκεί η φθορά του χρόνου, τα γηρατειά, στο σώμα, τη μορφή και την ψυχή του ποιητή είναι καταλυτική. Ως λάτρης του ωραίου ο ποιτής σπαράζει από την ασχήμεια που συνεπάγονται τα γηρατειά στο πρόσωπο (ρυτίδες) και στο σώμα του (απώλεια της νεανικής αλκής). Η λέξη «μορφή» παραπέμπει μάλλον στο πρόσωπο, όπου είναι πιο φανερή η φθορά του χρόνου, χωρίς να αποκλείεται η αναφορά και στην ψυχική μορφολογία. Το προσωπικό δράμα του ποιητή εκφράζεται απόλυτα με τη φράση «είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι», που σημαίνει ότι η πληγή είναι φρικτή λόγω της σωματικής φθοράς, αλλά και εξαιτίας της ψυχικής φθοράς (ανασφάλεια, μοναξιά, μελαγχολία) που επιφέρει ο χρόνος. Ο ποιητής δηλώνει την αδυναμία του να παρηγορηθεί ή να υπομείνει. Δεν μπορεί να δεχτεί παθητικά και χωρίς διαμαρτυρία την κατάσταση, και ζητά κάποιο φάρμακο, κάποια θεραπεία.

Έτσι προσφεύγει στην τέχνη της ποίησης. Ζητά από τα φάρμακα της ποίησης, που είναι η Φαντασία και ο Λόγος (προσωποποίηση), να του απαλύνουν την φρικτή πληγή. Επικαλείται τη Φαντασία γιατί απ’ αυτήν γεννιέται και πλάθεται η έμπνευση για την ποιητική δημιουργία, γιατί εδώ κυριαρχεί απόλυτη ελευθερία ως προϋπόθεση της ποιητικής σύνθεσης. Μέσα από τη φαντασία επιτυγχάνεται η απόδραση από τη σκληρή πραγματικότητα. Μέσω αυτής γίνεται η επιστροφή στο παρελθόν. Ο Λόγος εδώ είναι η γλώσσα, οι λέξεις μέσα από τις οποίες ενσαρκώνεται το ποίημα και αποκτά επικοινωνιακό περιεχόμενο. Έτσι εκφράζεται η ποιητική δημιουργία. Λόγος όμως είναι και η λογική διεργασία μέσα από την οποία οικοδομείται η ποιητική έμπνευση και το ποίημα τελειοποιείται. Απέναντι λοιπόν στη φθορά ο ποιητής αντιπαρατάσσει την ποίηση.

Η εναπόθεση των ελπίδων του Ιάσωνος στην ποίηση αποτελεί «δοκιμές νάρκης του άλγους». Αναγνωρίζεται λοιπόν ότι η ποίηση και τα φάρμακά της αποτελούν πρόσκαιρο καταφύγιο, μερική λύτρωση του δράματος του ποιητή, όχι ριζική αντιμετώπισή του. Την ικανοποίηση που φέρει κάθε φορά η ποιητική δημιουργία την ακολουθεί η επαναφορά στην πραγματικότητα και την  αλήθεια. Η διαπίστωση αυτή αποτελεί τραγικότητα της αυτογνωσίας του ποιητή. Γνωρίζει την αλήθεια, ότι η διαδικασία της φθοράς είναι αναπόφευκτη, και δεν καλλιεργεί ψευδαισθήσεις.

Ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου

1) Γιατί ο Καβάφης υποδύεται ένα άγνωστο πρόσωπο, έναν ιστορικά ανύπαρκτο ποιητή του 595 μ.Χ.; Έχετε σκεφτεί πως θα λειτουργούσε η Μελαγχολία του Ιάσωνος Κλεάνδρου…, αν απλώς είχε τον τίτλο Μελαγχολία Ποιητού;

Απάντηση: Η συγκεκριμενοποίηση του προσώπου του ποιητή (του δίνει όνομα, άρα υπόσταση) καθιστά τον πόνο του ποιητή όχι ένα πρόβλημα θεωρητικό αλλά πρόβλημα που αφορά κάποιο συγκεκριμένο άτομο. Ωστόσο ο ρεαλισμός που πετυχαίνει ο Καβάφης μέσα από την υπόσταση του φανταστικού ποιητή δεν αφήνει πριθώρια για ελπίδα. Γιατί ο Ιάσων είναι ένα πρόσωπο του παρεθόντος που δεν υπάρχει πια. Επομένως, η ποίηση μόνο πρόσκαιρα απάλυνε την οδύνη που του προκαλούσε το πέρασμα του χρόνου. Η ποίηση δεν μπόρεσε να του χαρίσει αιώνια ζωή. Εξάλλου, ο ποιητής, πέρα από δημιουργός είναι και καθημερινός άνθρωπος με απόλυτη επίγνωση των προβλημάτων και της δυνατότητας να επιλυθούν, όπως και της δύναμης που έχει η ποίηση. Πρόκειται για δύναμη όχι απεριόριστη και μάλλον αμφίβολη, γι’ αυτό ο ποιητής χαρακτηρίζει τα φάρμακα της ποίησης «δοκιμές».

Με το τέχνασμα ενός υποτιθέμενα υπαρκτού ποιητή, ο Καβάφης τοποθετεί το ρόλο της ποίησης σε ένα επίπεδο ρεαλιστικό, χωρίς να της προσδίδει ιδιότητες ή ικανότητες που δεν έχει, ή να εναποθέτει σ’αυτή προσδοκίες που δεν είναι σε θέση να υλοποιήσει. Αντίθετα, αν ο τίτλος έμενε γενικός (Μελαγχολία Ποιητού), αν ο ποιητής δεν ήταν συγκεκριμένος, αν δεν γνωρίζαμε ότι έχει ήδη πεθάνει, τότε θε έμενε μια ελπίδα για το μέλλον, ότι δηλαδή η ποίηση μπορεί να απαλλάξει τον ποιητή από τη μελαγχολία που του προκαλεί η σκέψη της φθοράς, ότι μπορεί να τον απαλλάξει από την ίδια τη φθορά. Επιπλέον, αν στη θέση του τίτλου και του περιεχομένου ο Καβάφης τοποθετούσε έναν αληθινό ποιητή, τότε το πρόβλημ θα αφορούσε μόνο το συγκεκριμένο πρόσωπο. Η αναγωγή του σε φανταστικό το καθιστά πρόβλημα του οποιουδήποτε ποιητή, και του Καβάφη ειδικότερα.

2) Με ποιους εκφραστικούς τρόπους επιτυγχάνεται η επικοινωνία του ποιητή με την Τέχνη της Ποίησης; Ποιο είναι το κλίμα της επικοινωνίας αυτής;

Απάντηση: Το ποίημα αποτελείται από δύο δυσανάλογες ως προς το μέγεθός τους στροφές. Στην πρώτη ο Καβάφης εκθέτει το πρόβλημα του Ιάσωνα και τον ρόλο που μπορεί να παίξει η ποίηση στην άμβλυνσή του. Η δεύτερη αποτελείται από τρεις στίχους που επαναλαμβάνουν τα βασικά μοτίβα της πρώτης. Το πρώτο ενικό πρόσωπο υποδηλώνει ότι ο Καβάφης υποδύεται το ρόλο του Ιάσωνος. Το δεύτερο ενικό πρόσωπο υποδηλώνει τη συνομιλία του ποιητή με την ίδια την ποίηση, μέσω της οποίας προσπαθεί να συμφιλιωθεί με τα γεράματα και με την αγωνία του θανάτου. Στην ουσία δεν πρόκειται για συνομιλία αλλά για εσωτερικό μονόλογο. Ο Καβάφης προσωποποιεί την ποίησή του, αποδίδοντάς της οντότητα, νοημοσύνη και γνώση. Αντίστοιχα, τα κεφαλαία γράμματα στις λέξεις Τέχνη, Φαντασία, Λόγος, φανερώνουν ότι και σ’αυτές αποδίδει ξεχωριστή ύπαρξη.

3) Στο ποίημά του Εκόμισα εις την τέχνην  ο Καβάφης αναφέρει μεταξύ άλλων για την ποίηση: ξέρει να σχηματίζει Μορφήν της Καλλονής/ σχεδόν ανεπαισθήτως τον βίον συμπληρούσα. Ποια η σχέση των στίχων αυτών με το ποίημα που εξετάζουμε;

Απάντηση: Η ποίηση αισθητοποιεί την ομορφιά, δίνει μορφή στην ιδέα του ωραίου. Η ποίηση διευρύνει το πεδίο της ανθρώπινης εμπειρίας. Είναι γνώση που συμπληρώνει την ατελή ζωή του ανθρώπου, αναπληρώνει τις ελλέιψεις του, ακόμα και τη νεότητα. Η τέχνη κάνει το εφήμερο αιώνιο, σπάζοντας τα στενά όρια του χρόνου. Η διατήρηση της ομορφιάς της ζωής μέσω της ποίησης είναι μια απάντηση στο πρόβλημα του χρόνου και του γήρατος. Η ποίηση αντιστέκεται στο χρόνο και τη φθορά του, δημιουργώντας αισθητικές αξίες που είναι απρόσβλητες από αυτή τη φθορά. Γίνεται έτσι μέσον θεραπείας της μελαγχολίας για την απώλεια της νεότητας.

Εργασίες του σχολικού βιβλίου

1) Διαβάστε το ποίημα του Νίκου Καρούζου «Διερώτηση για να μην κάθομαι άνεργος». Πού εντοπίζεται ο διάλογος με την καβαφική «Μελαγχολία»; Με ποιες άλλες ποιητικές επιλογές αντιπαραθέτει ο Καρούζος την προσωπική του στάση απέναντι στα ποιήματα;

Απάντηση: Ο ποιητής Νίκος Καρούζος. Στο ποίημά του «Διερώτηση για να μην κάθομαι άνεργος» εκφράζει μια αγωνία ανάλογη με του Καβάφη στο ποίημα «Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου, ποιητού εν Κομαγηνή 595 μ.Χ.» με επίκεντρο την επίκληση της ποίησης. Τόσο ο ένας όσο κι άλλος ποιητής αναρωτιούνται για τη φύση και τη θέαη της ποίησης στη ζωή μας. Η μικρή διαφορά βρίσκεται στις άλλες επιλογές, με τις οποίες αντιπαραθέτει την προσωπική του στάση απέναντι στα ποιήματα, στην οπτική γωνία από την οποία επικαλείται την ποίηση, καθώς «διερωτάται» όχι από την πλευρά του ερχομού του γήρατος, αλλά από μια γενικότερη υπαρξιακή σκοπιά. Το τελικό συμπέρασμα του Καρούζου ότι τα ποιήματα είναι «ενθύμια φρίκης» έρχεται σε αντίθεση με το καβαφικό συμπέρασμα ότι η τέχνη της ποίησης βοηθάει «για λίγο- για να μη νοιώθεται η πληγή». Ο Καβάφης λοιπόν, αντίθετα από τον Καρούζο, παρουσιάζεται βέβαιος για την «ιαματική» ιδιότητα της ποίησης ενόψη του γήρατος. Ο Καρούζος αναζητεί, θέλει να πιστέψει στην «ιαματική» αξία της ποίησης, αλλά έχει αναστολές.

2) Στον βυζαντινής τεχνοτροπίας πίνακα (σελ. 67) του Νίκου Εγγονόπουλου, «Η θυσία του ποιητή» (1935) είναι εμφανής ο δοιάλογος με τη «Μελαγχολία Ιάσονος Κλεάνδρου». Χαρακτηριστική είναι η επιγραφή στον πίνακα: «Η θυσία του ποιητή Ιάσονος Κλεάνδρου εν Κομαγηνή». Εσείς πως αντιλαμβάνεστε την αναφορά στο καβαφικό ποίημα;

Απάντηση: Ο τίτλος του πίνακα του Νίκου Εγγονόπουλου «Η θυσία του ποιητή» παραπέμπει εμμέσως στη θυσία του Αβραάμ, πράγμα για το οποίο, εκτός του τίτλου και της αναπαράστασης, συνηγορεί και η βυζαντινή τεχνοτροπία. Επιπροσθέτως, στο πάνω μέρος του πίνακα είναι γραμμένος ο πλήρης τίτλος του ποιήματος του Καβάφη, έχουμε δηλαδή σαφή αναφορά στο καβαφικό ποίημα.

Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις, Αβραάμ είναι ο ηλικιωμένος ποιητής, που αναγκέζεται να θυσιάσει τον αγαπημένο γιό του, τον Ισαάκ, δηλαδή την ίδια τη νεότητά του και τη δύναμή του. Λίγο πρίν από τη θυσία ο θεός του στέλνει ένα κριάρι κι έτσι αποφεύγεται η θυσία. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο παρεμβαίνει κι η ποίηση και επουλώνει την πληγή από το γηρασμό του σώματος και της μορφής.

Αλ. Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα»

Βιογραφικά στοιχεία

Γεννήθηκε το 1851 στη Σκιάθο και πέθανε το 1911. Μετά από πολλές δυσκολίες, λόγω της κακής οικονομικής κατάστασης της οικογένειάς του, κατάφερε να γραφτεί στη Φιλοσοφική σχολή Αθηνών. Παράλληλα, μαθαίνει γαλλικά και αγγλικά μόνος του. Ο αγώνας όμως για βιοπορισμό τον αναγκάζει να αφήσει τις σπουδές του για να εργάζεται ως μεταφραστής σε εφημερίδες και περιοδικά. Την ίδια στιγμή αρχίζει να κάνει την εμφάνισή του στη λογοτεχνία. Το έργο του Παπαδιαμάντη χωρίζεται σε τρεις περιόδους: Στην πρώτη μας δίνει ιστορικά και ρομαντικά μυθιστορήματα. Στην δεύτερη ασχολείται με το ηθογραφικό διήγημα. Στην τρίτη εμφανίζει μια νοσταλγική ποιητική διάθεση. Στο έργο του αναμειγνύει ηθογραφικά με κοινωνικά και ψυχογραφικά στοιχεία. Επίσης, συνδέει τον νεοελληνικό κόσμο με τις προγενέστερες καταστάσεις ζωής του ελληνικού βίου. Στο σύνολο του έργου του ο Παπαδιαμάντης αναπολεί την παιδική του ηλικία.  Ο κόσμος του είναι ο κόσμος της σκιαθίτικης κοινωνίας ή της αθηναϊκής συνοικίας. Το πρόβλημα της θέσης της γυναίκας στην κοινωνία, η ξενιτιά, η φτώχεια και η εγκατάλειψη, η ζωή των απλών ανθρώπων του μεροκάματου, τα μεγάλα αδιέξοδα της ανθρώπινης ύπαρξης, είναι από τα πολλά θέματα που πιστοποιούν το ενδιαφέρον του για την ελληνική πραγματικότητα. Από τα θέματα αυτά αντλεί την κοινωνική και ανθρωπιστική αξία το έργο του, κι έτσι διατηρείται πάντοτε ζωντανό κι επίκαιρο.

Η ταυτότητα του κειμένου

Αφήγηση: α’ πρόσωπη- υποδεικνύει ότι ο αφηγητής είναι ο πρωταγωνιστής

Αφηγητής: δραματοποιημένος, ομοδιηγητικός

Γλώσσα: καθαρεύουσα στην αφήγηση και δημοτική με τοπικά ιδιώματα στους διαλόγους

Ανάλυση του κειμένου

• Α’ διδακτική ενότητα: «Ήμην… πετμέζι»

Το «Όνειρο στο κύμα» αποτελεί μια αναδρομική αφήγηση γεγονότων που τοποθετούνται χρονικά σε δύο απομακρυσμένες στιγμές (εφηβική ηλικία- ωριμότητα) και τοπικά σε δύο διαφορετικούς χώρους (νησί- Αθήνα). Το διήγημα αρχίζει με λεπτή αλλά πικρή ειρωνία του αφηγητή για την παρούσα κατάστασή του, συγκριτικά με την ευτυχία του παρελθόντος. Η παρούσα κατάστασή του προσδιορίζεται από την επαγγελματική του αποτυχία, την οικονομική του στενότητα, την αδυναμία του να δράσει ελεύθερα, την ταπείνωση. Έτσι, αισθάνεται απογοήτευση και πικρία. Κυρίως όμως αισθάνεται ανελεύθερος, καταπιεσμένος κι εγκλωβισμένος.

Τα αίτια αυτής της ψυχικής κατάστασης είναι η αδυναμία του να βιώσει τα ευχάσιστα συναισθήματα της νιότης του. Είναι η αποξένωσή του από το φυσικό περιβάλλον, το οποίο ήταν η πηγή της ευδαιμονίας του. Ελευθερία, αγνότητα και κάλλος, έχουν γίνει πια ανάμνηση. Με άλλα λόγια, τα βαθύτερα  αίτια εντοπίζονται στη συναίσθηση της πτώσης από τον παράδεισο, και ίσως του ανεκπλήρωτου ερωτισμού. Τη θέση τους πήρε ο οικονομικός περιορισμός, η κοινωνική μειονεξία, η ανάγκη να υπηρετεί τον εργοδότη του, να ζει ασφυκτικά σε ένα αστικό περιβάλλον, όπου η σωτηρία της ψυχής του είναι ανέφικτη. Μέσα σε αυτό το κλίμα πυροδοτείται ο κοινωνικός προβληματισμός του αφηγητή.

Ως αντιστάθμισμα στον οργανωμένο χώρο του αστικού περιβάλλοντος, προβάλλει το κτήμα του κυρ- Μόσχου. Στον οργανωμένο κοινωνικό βίο αντιπαραβάλλει τον ελεύθερο κόσμο των ποιμένων, και στην καθορισμένη ατομική ιδιοκτησία τον φυσικό χώρο που εκτείνεται έξω και πέρα από αυτήν.

Ο αφηγητής, περιγράφοντας τη ζωή του μέσα στη φύση, παρουσιάζει τον εαυτό του να έχει τη δυνατότητα να παίρνει από το χωράφι του γείτονα όσα αγαθά χρειαζόταν, χωρίς το φόβο να διαταραχθούν οι καλές σχέσεις μεταξύ τους. Αναφέρει ως παράδειγμα την ανάλογη σχέση των μαθητών του Χριστού και τις σχετικές διατάξεις του Δευτερονομίου, με βάση τις οποίες νομιμοποιεί κατά κάποιο τρόπο την πράξη του. Η ποιμενική κοινωνία για την αντιμετώπιση των αναγκών του ανθρώπου λειτουργεί αυτορρυθμιστικά. Στηρίζεται σε κανόνες δικαίου που προνοούν για την επιβίωση των μελών της και την αποφυγή συγκρούσεων μεταξύ τους. Η ελευθερία της ποιμενικής ζωής και ο ανθρωπιστικός χαρακτήρας της τονίζουν την έντονη αντίθεση του αφηγητή απέναντι στην τωρινή ζωή του και φανερώνουν την πίστη πως η ζωή εκείνη ήταν πιο φιλική προς τον άνθρωπο αλλά και πιο κοντά στο Θεό.

Στην αναδρομή του στα χρόνια της εφηβείας του, με χιούμορ και περιγράφει τους «αντίζηλούς» του στα χωράφια, τους δημοτικούς υπαλλήλους και τους αγροφύλακες που του έπαιρναν τους πιο εκλεκτούς καρπούς, τον κύριο Μόσχο, και την αγαπημένη του κατσικούλα. Η περιγραφή όμως που κάνει ιδιαίτερη εντύπωση στον αναγνώστη είναι η περιγραφή της Μοσχούλας. Πρόκειται αναμφίβολα για μια αριστουργηματική περιγραφή που παρουσιάζει την κοπέλα σαν θεά, την εξιδανικεύει και τη μυθοποιεί.

Γι’ αυτόν η κοπέλα Μοσχούλα αποτελεί όνειρο και μάλιστα απραγματοποίητο, άπιαστο. Έτσι, η ελάχιστη μορφή έκφρασης των συναισθημάτων του επιτυγχάνεται με το να αποκαλεί «Μοσχούλα» την αγαπημένη του κατσίκα. Πρόκειται δηλαδή για ένα μηχανισμό υποκατάστασης των συναισθημάτων του, καθώς όσα νιώθει για το κορίτσι τα προβάλλει στην κατσίκα.

Η Μοσχούλα από την πλευρά της, δείχνει να ανταποκρίνεται στα συναισθήματα του νεαρού βοσκού, στο βαθμό βέβαια που της το επιτρέπει η θέση της. Απαντά στο κάλεσμά του, έστω κι αν δεν απευθυνόταν σ’ ατυήν, και μετά την απότομη απάντηση του νεαρού δείχνει τη δυσαρέσκειά της. Μάλιστα, η δεύτερη προσέγγιση των δύο νέων υποκινείται από την ίδια. Αυτή του φωνάζει, καλώντας τον να παίξει ένα τραγούδι με τη φλογέρα του. Κι όταν της κάνει το χατίρι, τον αμείβει με δώρα, γεγονός που δείχνει ότι δεν ήταν αδιάφορη γι’ αυτόν. Πρόκειται επομένως για μια τολμηρή νέα, ιδίως αν αναλογιστούμε τα ήθη της εποχής.

Στην ενότητα αυτή υπάρχει και μία εγκιβωτισμένη αφήγηση, η οποία βοηθάει στο νακαταδειχθεί η πορεία του αφηγητή ως το παρόν, να φωτιστεί το πώς έφτασε στην τωρινή ζωή του. αρχικά η εγκιβωτισμένη αφήγηση δείχνει σαν παρέκβαση, σαν μια παρένθεση άσχετη με το θέμα. Στην ουσία όμως, μας δίνει σοβαρές αναλογίες ανάμεσα στον ηθικό βίο του πατέρα Σισώη και του βοσκού. Ο πάτερ Σισώης αποτελεί τον πρώτο δάσκαλο του νεαρού βοσκού και ταυτόχρονα το πρότυπό του.

• Β’ διδακτική ενότητα: «Μίαν εσπέραν… το ταλαίπωρον ζώον»

Μετά από μια περιγραφική παύση, όπου περιγράφεται μέσω της προοπτικής του αφηγητή το απογευματινό θαλασσινό τοπίο, αρχίζει μια κλιμάκωση της δράσης, με κεντρικό θέμα της συγκεκριμένης ενότητας την τυχαία θέαση της Μοσχούλας, που κατέβηκε γυμνή στην παραλία. Στη συγκεκριμένη σκηνή κυριαρχεί το αρμονικό δέσιμο φύσης- ανθρώπου. Μέσα στο παραδεισένιο φυσικό τοπίο εντάσσεται το κάλλος ενός γυμνού νεαρού κοριτσιού. Η περιγραφή του τοπίου και ιδίως του γυμνού κοριτσιού αποκτά ονειρική υπόσταση. Καθώς το ονειρικό στοιχείο κυριαρχεί, γίνεται εμφανής η σχέση της σκηνής αυτής με τον τίτλο του διηγήματος.

Ο συγγραφέας διεισδύει στην ψυχή του νεαρού βοσκού αποκαλύπτοντάς μας τα διλήμματα, τις συγκρούσεις που βιώνει, και την προσπάθεια δικαιολόγησης της απόφασής του. Αρχικά, ο νεαρός αφηγητής σκέφτεται να φύγει αθόρυβα, απορρίπτει όμως αυτή την επιλογή γιατί υπάρχει ο κίνδυνος να τον δει η Μοσχούλα και να τον κατηγορήσει για ανηθικότητα. Στη συνέχεια σκέφτεται να της εξηγήσει ότι βρέθηκε τυχαία εκεί, αλλά δε βρίσκει το θάρρος να το κάνει. Η τρίτη επιλογή του, την οποία θα προτιμήσει τελικά, είναι να μείνει στη θέση του προσέχοντας να μην τον αντιληφθεί κανείς. Ωστόσο, δε θέλει να έρθει αντιμέτωπος με τον πειρασμό, αν και στην πραγματικότητα του είναι δύσκολο να ξεφύγει. Το δίλημμα που αντιμετωπίζει επί της ουσίας το βοσκόπουλο είναι από τη μία η υπακοή στις ηθικές αρχές και από την άλλη η απόλαυση του πειρασμού.

Στη σκέψη του έρχονται τα λόγια του πατέρα Σισώη, γιατί αποτελούσαν τον πυρήνα της ηθικής του. Σύμφωνα με την ηθική αυτή, χρέος του είναι να επιτελέσει το ηθικό του καθήκον και να μην υποκύψει στον πειρασμό. Ο πειρασμός όμως αποδεικνύεται πιο δυνατός από τη φωνή της συνείδησής του κι από την ηθική του. Έτσι, απορρίπτει όλες τις πιθανές επιλογές φυγής  με «λογικά» επιχειρήματα για να έχει καθαρή τη συνείδησή του και να διακιολογηθεί στον εαυτό του. Αν πραγματικά ήθελε να ξεφύγει από τον πειρασμό χωρίς να θέσει σε κίνδυνο την υπόληψή του θα μπορούσε να το κάνει. Τον συνεπήρε όμως το συναίσθημα και το ερωτικό πάθος.

Κι ενώ απολάμβανε το θέαμα συνεπαρμένος, διακόπτεται από το βάλασμα της κατσίκας του, της Μοσχούλας, η οποία πνιγόταν με το σχοινί που την είχε δεμένη. Ασυναίσθητα τρέχει προς το μέρος της κατσίκας κι έτσι η κοπέλα τον αντιλαμβάνεται και τρομάζει. Η σκηνή του πνιγμού της κατσίκας Μοσχούλας λειτουργεί ως προοικονομία των γεγονότων που πρόκειται να συμβούν στην επόμενη ενότητα.

• Γ’ διδακτική ενότητα: «Δεν ηξεύρω… τα όρη»

Το «δραματικό απρόοπτο» που συμβαίνει σε αυτήν την ενότητα είναι η εμφάνιση μιας αλιευτικής βάρκας. Η Μοσχούλα τρομάζει και κινδυνεύει σοβαρά να πνιγεί. Το γεγονός αυτό επηρρεάζει την πλοκή του έργου. Κατ’ αρχήν ο νεαρός βοσκός ξεπερνάει ένα ακόμα δίλημμά του, και πέφτει στο νερό χωρίς δισταγμούς για να σώσει τη Μοσχούλα. Δεν σκέφτεται ούτε την υπόληψή του, ούτε την αποφυγή του πειρασμού, ούτε ακόμα την αγαπημένη του κατσίκα. Λειτουργεί με πνεύμα αυτοθυσίας, χωρίς να θέλει να επωφεληθεί ερωτικά. Τα χαρακτηριστικά του βοσκού που αναδεικνύονται είναι η αγνότητα και ο ηρωισμός. Η εξέλιξη της δράσης κορυφώνεται και τελικά βιώνει την επαφή με το γυμνό σώμα του κορυτσιού καθώς το σώζει. Στην ουσία, κρατάει στα χέρια του το όνειρό του, κάτι που θα τον σημαδέψει στην υπόλοιπη ζωή του.

Η απόλαυσή του ώθησε τον ήρωα στην αμαρτία. Υπέκυψε στον πειρασμό παραβιάζοντας τον ηθικό κώδικα. Η ανάμνηση αυτού του ονείρου τον συνόδευσε μετέπειτα και τον εγκλώβισε στα εγκόσμια, μη επιτρέποντάς του να υλοποιήσει τον αρχικό του στόχο, να στραφεί στο μοναχισμό, αφού του αποκαλύφθηκαν τα κάλλη της γυναίκας και γενικότερα οι επίγειοι  πειρασμοί. Έτσι, έγινε η αιτία να εκπέσει απ’ την αγνότητα στην αμαρτία, και τελικά στη δυστυχία που βιώνει στο παρόν αδυνατώντας να σώσει την ψυχή του.

Το διήγημα τελειώνει με την ίδια φράση που ξεκίνησε, υπάρχει δηλαδή κυκλικό σχήμα. Με τον τρόπο αυτό ο συγγραφέας μας μεταδίδη την αίσθηση του τέλους και της ολοκλήρωσης. Ταυτόχρονα, υποδηλώνεται και το τέλος κάθε ελπίδας. Ο αφηγητής παραμένει εγκλωβισμένος στο δυστυχισμένο παρόν του. Η επιθυμία για μια ευτυχισμένη, ελεύθερη ζωή στη φύση θα παραμείνει στο επίπεδο της νοσταλγίας.

Με τη φράση «Δια την αντιγραφήν» που θέτει ο Παπαδιαμάντης στο τέλος της αφήγησής του, προσπαθεί να αποποιηθεί την ταύτισή του με τον αφηγητή και να δείξει ότι στην ουσία μεταφέρει αυτολεξεί την αφήγηση ενός άλλου.

• Γενικές παρατηρήσεις

Το διήγημα του Παπαδιαμάντη «Όνειρο στο κύμα» χαρακτηρίζεται ηθογραφικό, επειδή απεικονίζει τα ήθη, τα έθιμα, τους χαρακτήρες των ανθρώπων, και την καθημερινή ζωή της υπαίθρου. Σε όλο το διήγημα δεσπόζει η ωραιοποιημένη ειδυλλιακή αναπαράσταση της φυσικής ζωής. Ο νεαρός βοσκός ζει μια αγνή ζωή και βιώνει την ευτυχία μέσα στην ελευθερία και την ομορφιά της φύσης.

Στο «Όνειρο στο κύμα» διοχετεύονται πολλές από τις αναμνήσεις του συγγραφέα, όπως το νησιωτικό περιβάλλον και η φύση της Σκιάθου, τα τοπωνύμια του νησιου, η φτώχεια των παιδικών του χρόνων, αλλά και το θρησκευτικό περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε. Ο χώρος, ο χρόνος, το σκηνικό των δύο κόσμων (φυσικού- αστικού), η φυσιολατρεία και η θρησκευτικότητα αποτελούν αναμφίβολα αυτοβιογραφικά στοιχεία του Παπαδιαμάντη. Ωστόσο, δεν είναι βέβαιο αν το κεντρικό περιστατικό με τη Μοσχούλα ήταν πραγματικό βίωμα, κι ούτε έχει σημασία. Άλλωστε, στο διήγημα εκφράζονται ιδέες με καθολικότερη ισχύ, που αφορούν βασικά προβλήματα του ανθρώπου.

Όλα τα παραπάνω συντελούν στη ρεαλιστική απεικόνιση της ζωής των απλών ανθρώπων της υπαίθρου.  Τα ηθογραφικά και λαογρφικά στοιχεία του κειμένου αποδίδουν στο έργο αληθοφάνεια, κι έτσι, μέσα από την περιγραφή της ζωής του βοσκόπουλου και των ασχολιών των απλών ανθρώπων, αποδίδεται ρεαλιστικά η ζωή στην ελληνική ύπαιθρο τον περασμένο αιώνα.Αξιοσημείωτη είναι και η ικανότητα του συγγραφέα να διεισδύει στον ψυχισμό των ηρώων.

Επίσης είναι άριστος κοινωνικός παρατηρητής και δεν διστάζει να στηλιτεύσει την κοινωνική αδικία. Στο συγκεκριμένο έργο το κοινωνικό κακό απεικονίζεται στην αρχή και στο τέλος του διηγήματος, με την αποστροφή του αφηγητή για το δυστυχισμένο παρόν που βιώνει στο αστικό περιβάλλον. Κατά την άποψή του, οι ανώτερες μορφές κοινωνικής οργάνωσης και η ανάπτυξη του πολιτισμού κατέστρεψαν τη σχέση ανθρώπου- φύσης και διέφθειραν την αγνή ψυχή του ανθρώπου. Έτσι, το πρότυπο ζωής που προβάλλεται είναι το αρκαδικό, αφού έχει να κάνει με τη φυσική ζωή, την ελευθερία, την αγνότητα και τη φυγή από την αστική κοινωνία.

Αυτή η στάση του ανθρώπου απέναντι στη φύση, όπως την περιγράφει ο συγγραφέας, είναι σύμφυτη με τις αρχές του ρομαντισμού. Για το ρομαντισμό, η φύση δεν είναι απλώς αντικείμενο θαυμασμού, αλλά αποκτάει διαστάσεις συμβόλου. Η φύση είναι σύμβολο ευτυχίας, καλοσύνης κι ελευθερίας. Ο άνθρωπος μέσα στη φύση αναπτύσσει αισθήματα αγάπης προς όλα τα όντα, ενώ μακριά από αυτήν γίνεται σκληρός, αφού ο αστικός βίος του διδάσκει την αδιαφορία και το μίσος. Επίσης, χαρακτηριστική στο ρομαντισμό είναι κι η ταύτιση του ανθρώπου με τη φύση, κάτι που τονίζεται σε αρκετα σημεία του διηγήματος. Επίδραση του ρομαντισμού φανερώνεται επίσης στην ποιητική πνοή του έργου, στη μεταφυσική του διάσταση και στον ανέφικτο έρωτα.

Η γλώσσα του είναι εντελώς προσωπική και αποτελεί ένα κράμα από λόγια, εκκλησιαστικά και λαϊκά στοιχεία. Η δημοτική γλώσσα και το λαίκό ιδίωμα της Σκιάθου εμφανίζονται κυρίως στους διαλόγους, ενώ η καθαρεύουσα στην αφήγηση. Επίσης, συμπεριλαμβάνει πολλές φράσεις που παραπέμπουν στη γλώσσα του Ευαγγελίου.

Ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου

1) Να συζητήσετε τη σχέση συγγραφέα- αφηγητή.

Α) Ως προς τη συμμετοχή του στα δρώμενα.

Β) Ως προς την πειστικότητά του.

Γ) Ως προς το στοιχείο της πλαστοπροσωπείας.

Απάντηση: Α) Ο συγγραφέας είναι ένα πραγματικό πρόσωπο με αληθινή ζωή και υπάρχει έξω από το κείμενο. Αντίθετα, ο αφηγητής είναι ένα πρόσωπο του κειμένου, που υπάρχει μόνο στο πλαίσιο του πλασματικού λόγου, δηλαδή της ιστορίας. Βεβαίως αυτοβιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα υπάρχουν και ατον αφηγητή. Ο αφηγητής συμμετέχει στα γεγονότα είτε ως πρωταγωνιστής είτε ως αυτόπτης μάρτυρας, γιατί το κείμενο έχει τη μορφή αυτοβιογραφίας ή απομνημονευμάτων, γι’ αυτό και η αφήγηση είναι σε πρώτο πρόσωπο. Είναι όμως δύσκολο να θεωρήσουμε ότι το «εγώ» της αφήγησης ταυτίζεται άμεσα με το συγγραφέα. Ο συγγραφέας δε μοιάζει να μεταφέρει αυτούσια ένα απόσπασμα από τη ζωή του, αλλά μάλλον εμπειρίες και σκέψεις που υπερβαίνουν το ατομικό και έχουν γενικότερη ισχύ και σημασία.

Β) Χάρη στις διάφορες τεχνικές που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας και ιδιαίτερα στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί την εστίαση, ο αφηγητής γίνεται πειστικός και η ιστορία του έχει αληθοφάνεια. Ενώ δηλαδή η αφηγηματική φωνή είναι ίδια, χάρη στη διαφορά προοπτικής δημιουργείται σε πολλά σημεία η εντύπωση ότι έχουμε να κάνουμε με δύο διαφορετικά πρόσωπα, το βοσκό και το δικηγόρο.

Γ) Κάτω από το πρόσωπο του βοσκού καλύπτεται ο ίδιος ο αφηγητής. Έχουμε δηλαδή μια πλαστοπροσωπεία με την παραποίηση κάποιων στοιχείων ταυτότητας, ώστε να μη γίνεται άμεση ταύτιση των δύο προσώπων. Τα στοιχεία που παραποιούνται είναι οι πληροφορίες σχετικά με τις σπουδές του αφηγητή και την εργασία του στην Αθήνα.

2) Τι ρόλο παίζει το ονειρικό στοιχείο στην αφήγηση; Υπάρχουν στοιχεία στο διήγημα που μας μεταφέρουν διαδοχικά από τον κόσμο του ονείρου στον κόσμο της πραγματικότητας;

Απάντηση: Το όνειρο γίνεται στον Παπαδιαμάντη πηγή έμπνευσης και ανταποκρίνεται στη ανάγκη του συγγραφέα να διεισδύσει στα μυστήρια του υπερφυσικού κόσμου, στον οποίο πιστεύει πως βρίσκονται κρυμμένες αλήθειες, που μπορεί να γνωρίσει μόνο με τη μεσολάβηση του ονείρου. Η μετάβαση απ’ το όνειρο στη πραγματικότητα και αντίστροφα επιτυγχάνεται με τη διαδοχική μεταφορά από το παρελθόν στο παρόν. Από την άλλη, και μέσα στη χρονική βαθμίδα του παρελθόντος, όνειρο και πραγματικότητα διαδέχονται το ένα το άλλο, σε βαθμό που συχνά τα όριά τους είναι ασαφή. Η μετάβαση από το ρεαλιστικό στο ονειρικό στοιχείο γίνεται με λυρικές περιγραφές και εικόνες, με τη ρυθμικότητα της γλώσσας, και τον πλούτο των επιθέτων. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και στοιχεία αντλημένα από λαϊκές παραδόσεις, από τη μυθολογία, και από τη Βίβλο.

3) Πώς λειτουργεί στην υπόθεση του διηγήματος η αναφορά στην προσωπική ιστορία του πατέρα Σισώη;

Απάντηση: Η αναφορά στην ιστορία του πατέρα Σισώη βοηθάει στο να εξηγηθεί η πορεία της ζωής του αφηγητή. Η ιστορία του πατέρα Σισώη έχει αρκετά κοινά στοιχεία με την ιστορία του βοσκού, παρόλο που έχει διαφορετική κατάληξη. Είναι σαφής η αναλογία των δύο ιστοριών: ο πατέρας Σισώης από την αγνή και θρησκευτική ζωή που βίωνε (μοναχός και διάκονος) πέφτει στην αμαρτία καθώς παντρεύεται μια Τουρκοπούλα. Στη συνέχεια μετανοεί και επιλέγει τη ζωή του μοναχού φτάνοντας στη λύτρωση. Ο νεαρός βοσκός διάγει κι αυτός έναν αγνό βίο στη φύση. Όμως ο πειρασμός της γυμνής κοπέλας τον νικά. Αμαρτάνει λοιπόν, υποκύπτοντας στο γυναικείο πειρασμό. Η διαφορά βρίσκεται στο γεγονός ότι αυτός επιλέγει όχι τη μετάνοια και τη λύτρωση, αλλά τη ζωή στο άστυ. Επιλογή που την πληρώνει με τη δυστυχία του στο υπόλοιπο της ζωής του.

4) Να προσδιορίσετε τα στάδια που προάγουν το μύθο στο διήγημα.

Απάντηση: Στην πρώτη ενότητα δίνεται ο τόπος και ο χρόνος, και ιστορία του πατέρα Σισώη, με τις ευδιάκριτες αναλογίες με την ιστορία του αφηγητή. Έχουμε επίσης το εγκώμιο στην ομορφιά του κοριτσιού και τις πρώτες ενδείξεις έρωτα προς το πρόσωπό της, αλλά και τη δική της διακριτική ανταπόκριση. Στη δεύτερη ενότητα είναι η κορύφωση της πλοκής, με την εικόνα της γυμνής Μοσχούλας, η ομορφιά της οποίας είναι σε απόλυτη αρμονία με το φυσικό περιβάλλον, και παράλληλα τα διλήμματα που βιώνει ο αφηγητής. Εδώ έχουμε και τις πρώτες ενδείξεις για την μελλοντική εξέλιξη των γεγονότων, με τη κατσίκα Μοσχούλα και το σχοινί να λειτουργούν ως προοικονομία. Στην τρίτη ενότητα η δράση αυξάνεται και προσφέρεται στον ήρωα μια απτική εμπειρία του «ονείρου» του, για να καταλήξει με το θέμα του ανεκπλήρωτου έρωτα και της ανάμνησής του.

5) Ποια είναι η άποψη του αφηγητή για την «κοσμική» μόρφωση;

Απάντηση: Ο ήρωας του διηγήματος έζησε ένα μέρος της νεανικής του ζωής εντελώς αγράμματος, αλλά στη συνέχεια της ζωής του σπούδασε στην πρωτεύουσα και ασχολήθηκε με ένα επάγγελμα «των γραμμάτων». Βίωσε επομένως και τις δύο καταστάσεις και μπόρεσε να καταλάβει τις αντιθέσεις ανάμεσα στην «κοσμική» μόρφωση και τη γνώση που προκύπτει από την επαφή με τη φύση. Για τον αφηγητή, η «κοσμική» μόρφωση, όσο χρήσιμη κι αν είναι, δεν μπορεί να κάνει τον άνθρωπο ευτυχισμένο. Η γνώση ως αυτοσκοπός δεν μπορεί να τον κάνει να νιώσει ολοκληρωμένος. Αντίθετα, μέσα στη φύση ο άνθρωπος μπορεί να νιώσει πραγματικά ελεύθερος και ευτυχής.

6) Αποβαίνει λυτρωτικό ή βασανιστικό για τον αφηγητή το «ζωντανό» όνειρό του;

Απάντηση: Η περιγραφή του περιστατικού με το ερωτικό συναίσθημα, καταλήγει σε έναν ύμνο του αγνού ερωτισμού. Όσο όμως πιο ζωηρά περιγράφει την έκσταση και την ευδαιμονία που του χάρισε η ονειρική εκείνη εμπειρία, τόσο πιο έντονο αποδεικνύεται το ψυχικό του μαρτύριο. Η απόσταση μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας είναι τόσο μεγάλη που τον κάνει να αναφωνεί «Ας ήμην ακόμη βοσκός εις τα όρη». Έτσι το όνειρο, αντί να αποβαίνει λυτρωτικό για τον αφηγητή , γίνεται το μόνιμο ψυχικό του μαρτύριο.

7) Με υλικά του διηγήματος συνθέστε το πρόσωπο

Α) Του ώριμου αφηγητή της ιστορίας και

Β) Του νεαρού βοσκόπουλου

Να επιχειρήσετε επίσης να απαντήσετε στα εξής ερωτήματα:

Α) Ποια είναι η αιτία της δυστυχίας του ώριμου αφηγητή;

Β) Ποια είναι η πηγή της ευτυχίας του νεαρού βοσκόπουλου;

Απάντηση: Ο ώριμος αφηγητής είναι πικραμένος κι απογοητευμένος από τη ζωή. Από την άλλη, το νεαρό βοσκόπουλο παρουσιάζεται ως ένας αθώος και ζωντανός έφηβος, που έχει μάθει να κινείται με απόλυτη ελευθερία μέσα στο φυσικό χώρο. Αιτία δυστυχίας του ώριμου αφηγητή είναι το ότι νιώθει εγκλωβισμένος σε ένα στενόχωρο γραφείο, με πενιχρές οικονομικές απολαβές, και έιναι αναγκασμένος να υπακούει πάντα στον εργοδότη του. Αντίθετα, πηγή ευτυχίας του νεαρού βοσκού αποτελεί η αίσθηση ότι είναι φυσικός άνθρωπος. Η ελεύθερη και αμέριμνη ζωή του στον απέραντο χώρο της υπαίθρου τον κάνει να νιώθει μια εσωτερική πληρότητα.

8) Διαφέρει η Μοσχούλα του Ονείρου από τη Μοσχούλα της ώριμης ηλικίας; Γιατί ο Παπαδιαμάντης δεν επέλεξε να παραλείψει την αναφορά στην τύχη της ενήλικης Μοσχούλας;

Απάντηση: Η Μοσχούλα του Ονείρου διαφέρει από τη Μοσχούλα της ώριμης ηλικίας, η οποία είναι απλώς άλλη μία κληρονόμος των αδυναμιών της πρωτόπλαστης Εύας. Αντίθετα, η Μοσχούλα του Ονείρου ήταν μια μορφή ιδεατή, με πλατωνική ομορφιά, ήταν η ενσάρκωση του ερωτικού πόθου του νεαρού αφηγητή. Ο Παπαδιαμάντης δεν παρέλειψε ωστόσο να κάνει μια αναφορά στην τύχη της ενήλικης Μοσχούλας, ίσως για να δείξει ότι η χαρά δεν είναι παρά μια φευγαλέα στιγμή χωρίς διάρκεια. Να δείξει ότι σε όλα τα ανθρώπινα υπάρχει παρακμή, και την ευτυχία τη διαδέχεται πάντα η δυστυχία.

9) Υπάρχουν στοιχεία στο διήγημα, στα οποία διαφαίνεται αντινομία του φυσικού (ποιμενικού) με τον κοινωνικό (αστικό) βίο;

Απάντηση: Ο ήρωας του διηγήματος ζει διαδοχικά σε δύο περιβάλλοντα, το φυσικό στην αρχή και το κοινωνικό μετά. Και στα δύο αυτά περιβάλλοντα είναι εξαρτημένος από κάπου. Αρχικά, από το μοναστήρι και στη συνέχεια από τον δικηγόρο εργοδότη του. Η διαφορά βρίσκεται στη μορφή και την ποιότητα της εξάρτησης. Από μέρους των μοναχών δεν του ασκείται καμία καταπίεση. Η εξάρτηση είναι ανεπαίσθητη. Αλλά ακόμα κι αυτή η τυπική εξάρτηση διαλύεται κι εξαφανίζεται μέσα στη φύση, που την αισθάνεται σχεδόν σαν ιδιοκτησία του, κι έτσι νιώθει ευτυχής. Αντίθετα, από τη θέση του βοηθού δικηγόρου αισθάνεται  δυστυχισμένος και πνιγμένος, γι’ αυτό και μισεί τον αίτιο της δυστυχίας του.

10) Ποια στοιχεία προσδίδουν στο διήγημα ποιητική λειτουργία;

Απάντηση: Στο διήγημα προσδίδεται ποιητική λειτουργία από τα εξής στοιχεία: τη ρυθμικότητα της γλώσσας, τη χρήση παρομοίωσης, τον πλούτο και την ποικιλία των επιθέτων, αλλά και από την ποιμενική ατμόσφαιρα που κυριαρχεί στο μεγαλύτερο μέρος του διηγήματος, όπως και το ειδύλλιο του βοσκόπουλου με τη Μοσχούλα.

Εργασίες του σχολικού βιβλίου

1) Διαβάστε το κείμενο του Δ. Τζιόβα «Ερμηνεύοντας το Όνειρο στο Κύμα». Αφού συγκεντρώσετε τις ερμηνείες που κατά καιρούς έχουν προταθεί για το Όνειρο στο Κύμα, επιλέξτε μία μη την οποία συμφωνείτε και μία με την οποία διαφωνείτε και αιτιολογήστε τις επιλογές σας.

Απάντηση: Θα μπορούσε κανείς να συμφωνήσει περισσότερο με την ερμηνευτική άποψη ότι το διήγημα αντιπροσωπεύει «την αμφιταλάντευση ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα, στη φυσική ζωή και την τεχνητή». Ο πρωτόγονος και ενστικτώδης ερωτισμός είναι το θέμα με το οποίο καταπιάνεται ο Παπαδιαμάντης και με βάση την ηθικοθρησκευτική του ιδιοσυγκρασία περιγράφει την ιδανική εκδοχή του. Αυτή είναι εκείνη που, κατά το διηγηματογράφο, κάνει κάποιον να μένει εκστατικός μπροστά στο γυμνό γυναικείο κάλλος, και την επαφή των δύο σωμάτων να είναι «εκλεκτή και αιθέριος».

Αντίθετα, όταν εξελιχθεί σε σαρκική μείξη, τότε περιπίπτει σε αγοραίους έρωτες, και η γυναόκα από όνειρο μετατρέπεται σε «απλή θυγάτηρ της Εύας», όπως λέει με εμφανή απογοήτευση. Οι δύο αυτές αντίπαλες μορφές του έρωτα βρίσκουν την έκφρασή τους στη φυσική και τεχνητή ζωή αντίστοιχα. Το φυσικό περιβάλλον, με την ομορφιά και την αγνότητά του, είναι αυτό μέσα στο οποίο είναι δυνατόν να ανθίσει ο ιδανικός έρωτας. Αντίθετα, το αστικό περιβάλλον είναι τεχνητό και ο έρωτας καταντά «ιδιοτελείς περιπτύξεις» και εντάσσεται στους «κυνέρωτας».

2) Υπάρχει συγγένεια ανάμεσα στη «Μοσχούλα» του Παπαδιαμάντη και στη «φεγγαροντυμένη» του Κρητικού;

Απάντηση: Σε αρκετά σημεία παρατηρείται συγγένεια ανάμεσα στη «Μοσχούλα» του Παπαδιαμάντη και στη «φεγγαροντυμένη» του Κρητικού. Και οι δύο γυναίκες περιγράφονται με τη σωματική τους ομορφιά, η οποία έχει ονειρικές διαστάσεις. Επίσης, οι δύο ήρωες περιπίπτουν σε έκσταση μπροστά στο θέαμα. Η έκσταση αυτή προβάλλεται διαμέσου των στοιχείων της φύσης, αλλά και με άμεση περιγραφή των συναισθημάτων των ηρώων. Και στα δύο κείμενα, το όνειρο διακόπτεται κάποια στιγμή και οι ήρωες επανέρχονται στον κόσμο της πραγματικότητας. Τέλος, και στα δύο ο ερωτισμός είναι εξιδανικευμένος, απαλλαγμένος από την σαρκική επιθυμία και με τη μορφή αυτή γίνεται πηγή ποιητικής δημιουργίας.

3) Διαβάστε «Το μοιρολόγι της φώκιας» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και αναζητήστε κοινά στοιχεία.

Απάντηση: Πολλά είναι τα κοινά σημεία ανάμεσα στα δύο διηγήματα. Και στα δύο έχουμε παραθαλλάσιο τοπίο και το στερεότυπο του νεανικού ζεύγους που πρωταγωνιστεί στο ποιμενικό ειδύλλιο. Σε γενικές γραμμές, δίνεται η εντύπωση ότι το «Μοιρολόγι» είναι μια παραλλαγή του περιστατικού με το βοσκόπουλο και τη Μοσχούλα, με μικρές διαφοροποιήσεις. Οι διαφορές αυτές εντοπίζονται στην ηλικία των νεαρών πρωταγωνιστών, και το θλιβερό τέλος στο «Μοιρολόγι», όπου η Ακριβούλα τελικά πνίγεται. Κι αυτό συμβαίνει επειδή ο μικρός βοσκός «δεν είχεν αισθανθεί την παρουσία της» και δεν έδωσε σημασία όταν «ήκουσε έναν πλαταγισμόν».

Κι εδώ ακριβώς εντοπίζεται η ουσιώδης διαφορά. Δεν δημιουργείται ειδύλλιο κι ερωτισμός. Ο μικρός βοσκός δεν αντιλαμβάνεται καν την παρουσία του κοριτσιού, ενώ η Ακριβούλα είναι τόσο μικρή ώστε, ενώ μαγεύεται από τη φλογέρα και θαυμάζει τον βοσκό, δεν υποπτεύεται τι σημαίνουν αυτές οι αντιδράσεις της. Μόνο ο παρατηρητής- αφηγητής το αντιλαμβάνεται, και το αφήνει να αιωρείται στην ατμόσφαιρα εντελώς υπαινικτικά κι αόριστα.