Γ. Βιζυηνός, «Το αμάρτημα της μητρός μου»

Βιογραφικά στοιχεία

Γεννήθηκε το 1849 και πέθανε το 1896. Το πραγματικό όνομα του συγγραφέα ήταν Γεώργιος Μιχαηλίδης, και πήρε το ψευδώνυμό του άπο τον τόπο καταγωγής του, τη Βιζύη. Σε ηλικία δέκα ετών πήγε στην Κωνσταντινούπολη για να μάθει τη ραφτική τέχνη. Δύο χρόνια μετά πήγε στην Κύπρο και μπήκε στην υπηρεσία του μητροπολίτη. Το 1872 πήγε στη σχολή της Χάλκης με υποτροφία, κι εκεί άρχισε να γράφει τα πρώτα του ποιήματα. Το 1873, γράφτηκε στη Φιλοσοφική σχολή του πανεπιστημίου Αθηνών, και συνέχισε τις σπουδές του στη Γερμανία. Το διήγημα «Το αμάρτημα της μητρός μου» το έγραψε όσο ήταν στο Παρίσι, ένα χρόνο μετά την ανακήρυξή του σε διδάκτορα της φιλοσοφίας. Ο Βιζυηνός θεωρείται ο πατέρας του νεοελληνικού διηγήματος. Τα θέματά του αντλούνται από οικογενειακές αναμνήσεις και από τις παραδόσεις του τόπου του.

Η ταυτότητα του κειμένου

Αφήγηση: (δύο αφηγητές) α’ πρόσωπη- υποδεικνύει την προσωπική μαρτυρία, με εσωτερική εστίαση (αποκαλύπτεται δηλαδή μόνο ό,τι γνωρίζει ο αφηγητής)

Αφηγητής: δραματοποιημένος, ομοδιηγητικός

Γλώσσα: καθαρεύουσα στην αφήγηση και δημοτική στους διαλόγους

Ανάλυση του κειμένου

• Α’ ενότητα: «Άλλην αδελφήν δεν είχομεν… και εκράτησεν μόνον εμέ πλησίον της»

Ο τίτλος του κειμένου έχει τη μορφή αινίγματος. Με τον τρόπο αυτό υποβάλλεται η προσδοκία της απάντησης σε μια ερώτηση καθώς σκοπός της αφήγησης είναι η ανακάλυψη ενός μυστηρίου. Η άγνοια του αναγνώστη εντείνει το ενδιαφέρον του για την εξέλιξη της αφήγησης.

Ήδη από την αρχή του διηγήματος ο αφηγητής περιγράφει με παραδείγματα από την καθημερινή ζωή την ιδιαίτερη στοργή που έδειχνε η χήρα μητέρα του προς την μοναδική κόρη της οικογένειας. Ο ίδιος όμως εξηγεί ότι η αδυναμία της μητέρας προς το κορίτσι δεν ήταν προϊόν διακρίσεων από την πλευρά της μητέρας, αλλά δικαιολογημένη από τις αντικειμενικές συνθήκες, δηλαδή από το γεγονός ότι η Αννιώ ήταν η μοναχοκόρη της οικογένειας και μάλιστα με προβλήματα υγείας («καχεκτική και φιλάσθενος»). Η μακροχρόνια αρρώστια της Αννιώς και η συνεχής επιδείνωση της υγείας της αποτελεί και το βασικό αφηγηματικό μοτίβο μέσα από το οποίο εξελίσσεται η υπόθεση και διαγράφονται καθαρότερα οι χαρακτήρες.

Παράλληλα, περιγράφεται κι ο χαρακτήρας της Αννιώς. Καλόβουλη, με εξαίρετο ήθος, καλοσυνάτη, αγαπά υπερβολικά όλα τα αδέλφια της. Η προσήλωση της μητέρας και την αδερφών της σ’αυτήν, αντί να καλλιεργήσει εγωιστικές τάσεις, την κάνει πιο φιλική απέναντιι σε όλους. Η τρυφερότητα και η αγάπη προς τα αδέρφια της εκδηλώνεται έμπρακτα όταν τους μοιράζει κρυφά από τη μητέρα της τα «αρρωστικά» που της έφερναν οι επισκέπτες, αλλά κι όταν αρνείται στη εκκλησία να κάνει διακρίσεις στα αδέρφια της. Η στάση της Αννιώς δείχνει έναν άνθρωπο που με πρόωρη ωριμότητα ξέρει να διαχειρίζεται την αγάπη της ομοιόμορφα και δίκαια. Αντίθετα, η αδυναμία της μητέρας στη μοναχοκόρη της την οδηγούσε σε διακρίσεις και άδικες συμπεριφορές απέναντι στα άλλα παιδιά της.

• Β’ ενότητα: «Ενθυμούμαι ακόμη… εγλύτωσεν από τα βάσανά του»

Η αγωνία της μητέρας για την κατάσταση της υγείας της Αννιώς την οδηγεί στην εκκλησία, όπου εγκαθίσταται μαζί με το άρρωστο κορίτσι και τον Γιωργή περιμένοντας να γίνει κάποιο θαύμα. Το κεντρικό γεγονός της αφήγησης σε αυτήν την ενότητα είναι η περιγραφή της εφιαλτικής νύχτας στην εκκλησία. Η εκκλησία, όπως και κάθε κλειστός χώρος, στη συνείδηση του αφηγητή είναι χώρος μυστηρίου και δυσάρεστων γεγονότων. Η υποβλητική ατμόσφαιρα του ναού προκαλεί στον αφηγητή δέος και φόβο, και τον προετοιμάζει για δυσάρεστες εξελίξεις. Ο φόβος του πρωταγωνιστή εντείνεται ακόμη περισσότερο όταν ακούει την προσευχή της μητέρας του, η οποία δηλώνει διατεθειμένη να προσφέρει τη ζωή του Γιωργή σαν θυσία στο Θεό με αντάλλαγμα την επιβίωση της Αννιώς. Από τη στιγμή εκείνη πανικοβαλλεται, και βιώνει μια εσωτερική σύγκρουση, αλλά και μια σύγκρουση με την ίδια τη μητέρα του. Παρά τις συνεχείς εκφράσεις κατανόησης για τη μητέρα του ή στοργής για τη αδελφή του, που αποκαλύπτουν την ενοχοποιημένη του συνείδηση, δεν αποφεύγει να εκφράσει την ίδια στιγμή το απερίφραστο παράπονό του για τη μητέρα του. Το ψυχικό σοκ που βιώνει, η απειλή της ζωής του, η απόρριψη της μητέρας του, ανατρέπουν μέσα του τη βεβαιότητα της μητρικής αγάπης.

• Γ’ ενότητα: «Πολλοί είχον κατηγορήσει τη μητέρα μου… και απηρχόμην εις τα ξένα»

Μετά το θάνατο της Αννιώς η μητέρα αντιδρά παθητικά, όταν όμως διαπιστώνει πως έχουν έντοβο οικονομικό πρόβλημα συνέρχεται και ρίχνεται στον αγώνα για τη συντήρηση των παιδιών της. Παράλληλα νιώθει την ανάγκη να αναπληρώσει το κενό της χαμένης κόρης της. Για το λόγο αυτό προχωρά σε υιοθεσία ενός άλλου κοριτσιού. Τα αγόρια της οικογένειας φαίνονται να έχουν θετική στάση απέναντι στην απόφαση της μητέρας, αφού μετέχουν στο εθιμικό της υιοθεσίας χαρούμενοι. Στη συνέχεια, όταν εκδηλώνεται η υπερβολική προσήλωση της μητέρας στην υιοθετημένη κόρη και η παράλληλη αδιαφορία γι’ αυτούς, η στάση τους γίνεται αρνητική. Στενοχωρούνται, δυσανασχετούν, και ανακουφίζονται όταν παντρεύεται και φεύγει. Η ανωνυμία αυτού του κοριτσιού δεν είναι τυχαία, αλλά εκφράζει τα αρνητικά συναισθήματα του αφηγητή προς την κοπέλα. Μετά το γάμο της υιοθετημένης κόρης η μητέρα αποφασίζει να υιοθετήσει άλλο ένα κορίτσι. Στην περίπτωση της δεύτερης υιοθεσίας η αγανάκτηση και η αρνητική στάση των αγοριών εκφράζεται πλέον ανοιχτά και άμεσα. Η μητέρα όμως, θυμάται την υπόσχεση που της είχε δώσει ο Γιωργής πριν φύγει για την ξενιτιά, ότι θα τη βοηθήσει με την ανατροφή της υιοθετημένης κόρης, και βασίζεται στην υπόσχεση αυτή.

Η λειτουργία του περιστατικού της σωτηρίας του αφηγητή από τη μητέρα του στο ποτάμι είναι καταλυτική, καθώς προετοιμάζει το έδαφος για την οριστική αποκατάσταση των σχέσεων μητέρας-αφηγητή, ο οποίος αρχίζει να αποκαθιστά τη βεβαιότητα για τα αισθήματα αγάπης της μητέρας του. Το κλίμα αρχίζει να γίνεται ευχάριστο και σταδιακά η ατμόσφαιρα αποφορτίζεται.

• Δ’ ενότητα: «Η μήτηρ βεβαίως… αλλ’ ισχυρού τινός φόβου»

Η ενότητα αυτή αρχίζει με μια αναδρομική αφήγηση. Η αναδρομή αυτή λειτουργεί ως στοιχείο πλοκής, καθώς στη βάση αυτής της υπόσχεσης ο αφηγητής θα αναγκαστεί να συγκρουστεί με την μητέρα του για την υιοθετημένη κόρη. Η σύγκρουση αυτή δικαιολογείται από την άγνοια του αφηγητή για τα κίνητρα της μητέρας του.

Η μητέρα είναι φορτισμένη μετά την άρνηση της συνδρομής των παιδιών της για την ανατροφή της υιοθετημένης κόρης. Μόνο στήριγμά της είναι πλέον ο Γιωργής. Αγωνιά κι αδημονεί να μάθει γι’ αυτόν, καθώς προσβλέπει στην βοήθειά του. Οι εκδηλώσεις έκπληξης και αγωνίας από την πλευρά της μητέρας αποδεικνείουν όμως και την αγάπη της για τον Γιωργή, γεγονός που θα καταστήσει εντονότερη την σύγκρουσή τους. Παράλληλα αποκαλύπτεται η προσπάθεια της μητέρας να υπερασπιστεί το κύρος και την τιμή της οικογένειάς της, αφού εξεγείρεται προς όσους διαδίδουν αρνητικές φήμες για τον γιο της. Αντίστοιχα, η έκπληξη του Γιωργή μετά τον ερχομό του για την εικόνα της υιοθετημένης κόρης, εξυπηρετεί κι αυτή στην ένταση της σύγκρουσης με τη μητέρα.

Η Κατερινιώ προκαλεί αντιπάθεια κι απογοήτευση στον αφηγητή, καθώς δεν διαθέτει τις αρετές που θα επιθυμούσε ο ίδιος. Κατά τα πρότυπά του, η ιδανική αδερφή θα έπρεπε να έχει χαρούμενη, όμορφη και κομψή όψη, να έχει καλοσυνάτο χαρακτήρα, ανεπτυγμένο πνεύμα, καλλιεργημένο εσωτερικό κόσμο, και κυρίως να διαθέτει την ικανότητα να παρηγορεί τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Ωστόσο, η μητέρα θεωρεί την Κατερινώ «δικό της παιδί» γιατί το πήρε όταν ήταν βρέφος, προσποιήθηκε ότι το θήλαζε, και το κοίμιζε στην κούνια των παιδιών της. Όμως όλα τα επιχειρήματά της είναι προσπάθειες να κατευνάσει την ενοχή της. Πρέπει να πιστέψει και η ίδια ότι είναι δικό της, μήπως και μπορέσει να εξιλεωθεί μέσω της ανατροφής του. Μάλιστα θεωρεί δοκιμασία από το Θεό το γεγονός ότι το παιδί που υιοθέτησε είναι «ανάξιο». Θέλει να πιστεύει ότι μέσα από αυτήν τη δοκιμασία θα έρθει η εξιλέωσή της και θα ησυχάσει η συνείδησή της. Το αδιέξοδο αυτής της σύγκρουσης θα οδηγήσει τη μητέρα στο να εκμυστηρευτεί στο Γιωργή το «αμάρτημά» της.

• Ε’ ενότητα: «Η μήτηρ μου εκρέμασε τη κεφαλήν… και εγώ εσιώπησα»

Στην τελευταία ενότητα του διηγήματος κεντρικό ρόλο έχει η εγκιβωτισμένη αφήγηση, δηλαδή η αφήγηση της μητέρας που παρεμβάλλεται μέσα στην  αφήγηση του Γιωργή. Η αφήγηση αυτή εξηγεί λεπτομερώς τα γεγονότα της μοιραίας νύχτας, όπου η μητέρα του Γιωργή καταπλάκωσε άθελά της την ώρα που κοιμόταν ένα άλλο κοριτσάκι που είχε αποκτήσει στο παρελθόν. Μετά από αυτή την αποκάλυψη, ο Γιωργής μπορεί να κατανοήσει και να ερμηνεύσει τη γενικότερη συμπεριφορά της μητέρας του και κυρίως την εμμονή της για τα κορίτσια. Έτσι το αίνιγμα λύνεται και για τον Γιωργή και για τον αναγνώστη, και το δράμα αποκαλύπτεται σε όλη του τη διάσταση. Η δομή του διηγήματος λειτουργεί κυκλικά, αφού το τέλος λύνει το αίνιμα που τέθηκε στην αρχή με τον τίτλο.

Η μητέρα είναι αυτή που αποκαλύπτει και τα πραγματικά συναισθήματα του μικρού Γιωργή για την αδερφή του. Ζήλευε την Αννιώ και ενδεχομένως απέδιδε σ’ αυτην μέρος της ευθύνης για τη μεροληπτική στάση της μητέρας του. Ο ίδιος αποκρύπτει τις πραγματικές σκέψεις του για την Αννιώ, κάτι το οποίο συνιστά μάλλον ένα είδος μετάνοιας από την πλευρά του ώριμου αφηγητή, ο οποίος νιώθει τύψεις για τα παρελθοντικά του συναισθήματα.

Για τη μητέρα, η ποιότητα της αμαρτίας δεν καθορίζεται από τη γνώση της από τρίτους. Είναι θέμα βαθιά προσωπικό. Η απόκρυψή της δεν φέρνει ανακούφιση. Το τίμημα θα πληρωθεί από την ψυχή της. Το μέγεθος της αμαρτίας και το βάρος που θα κληθεί να σηκώσει ορίζεται από τον αυστηρότερο κριτή, την ίδα της τη συνείδηση. Η μητέρα του Γιωργή δείχνει με τη στάση της ότι φέρει όλα τα χαρακτηριστικά ενός τραγικού προσώπου.

Η σιωπή στο τέλος του διηγήματος υποδηλώνει ότι η απόπειρα κάθαρσης υπήρξε ατελέσφορη. Η αποδοχή αυτή δεν αφορά μόνο την ενοχή της μητέρας (επειδή σκότωσε κατά λάθος την πρώτη κόρη κι επειδή, τιμωρώντας την ο Θεός γι’ αυτήν την αμαρτία, αφαίρεσε τη ζωή και της δεύτερης κόρης) αλλά και την ενοχή του Γιωργή (επειδή δεν υποκατέστησε την Αννιώ στο θάνατό της, αλλά και λόγω της στάσης του απέναντι στη μητέρα του, λόγω της αδυναμίας του να ανακουφίσει τον πόνο της). Η σιωπή κλείνει το διήγημα κι ανοίγει μέσα του έναν νέο κύκλο δράματος.

• Γενικές παρατηρήσεις

Το διήγημα «Το αμάρτημα της μητρός μου» επιβεβαιώνει τον χαρακτηρισμό «ψυχογραφικός και δραματικός πεζογράφος», καθώς ο Βιζυηνός, έχοντας σπουδάσει ψυχολογία, διεισδύει στα μύχια της ψυχής των ηρώων του, αναλύει σε βάθος τους χαρακτήρες τους, αποδίδει τα κίνητρα της συμπεριφοράς τους και τα συναισθήματά τους, τις εσωτερικές συγκρούσεις του καθενός. Ταυτόχρονα, αντλεί από την θρακική καταγωγή του το ηθογραφικό υπόστρωμα του διηγήματός του. Έτσι, βασίζεται σε αυθεντικά πρόσωπα, όπως αυτά του χωριού του και ειδικότερα της οικογένειάς του. Βέβαια, τα ηθογραφικά στοιχεία δεν δίνονται απλώς σαν μια καταγραφή πληροφοριών. Ο Βιζυηνός εντοπίζει όλα τα δραματικά στοιχεία των καταστάσεων και μέσα από το κοινωνικό περιβάλλον γίνεται η ψυχογράφηση των χαρακτήρων. Οι ήρωες δεν είναι άτομα μοναχικά, αντικοινωνικά. Αντίθετα, βρίσκονται σε στενή επαφή με τον περίγυρό τους. Ιδίως οι πρωταγωνιστικοί χαρακτήρες παρουσιάζονται σφαιρικοί, με πολυσύνθετη ψυχοσύνθεση και περίπλοκα κίνητρα στις πράξεις τους. Έχει ο καθένας από αυτούς τις δικές του ατομικές ιδιαιτερότητες, κι είναι τόσο δύσκολο να περιγραφούν όπως ακριβώς ένας ζωντανός άνθρωπος.

Ο χαρακτήρας του κειμένου είναι αυτοβιογραφικός, κάτι το οποίο επιβεβαιώνεται από τα στοιχεία του κειμένου. Πιο συγκεκριμένα, το όνομα του αφηγητή ταυτίζεται με το όνομα του συγγραφέα, τα ονόματα των μελών της οικογένειας του διηγήματος είναι τα ίδια με τα ονόματα των μελών της οικογένειας του Βιζυηνού, και ο τόπος αφήγησης, όπως και η Πόλη, συμπίπτουν με την πραγματική πατρίδα αλλά και τα ταξίδια του αφηγητή.

Ο Βιζυηνός δεν βασίζεται στην περιγραφή μιας αναμφισβήτητης και μοναδικής πραγματικότητας. Κάθε ήρωας, παρουσιάζει τη δική του πραγματικότητα, ανάλογα με την οπτική γωνία που προσεγγίζει τα γεγονότα, στοιχείο που προσδίδει πιο έντονη δραματικότητα στο έργο και στα πρόσωπα.

Στη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Βιζυηνός αποτυπώνονται στοιχεία του γλωσσικού ιδιώματος της Θράκης (κυρίως στα διαλογικά μέρη), αλλά και η φαναριώτικη παιδεία του συγγραφέα (κυρίως στη λόγια γλώσσα της αφήγησης). Αυτή η ιδιότυπη διγλωσσία συνιστά στοιχείο ρεαλισμού και αληθοφάνειας των χαρακτήρων.

Τα θέματα του κείμένου είναι δύο: το συναίσθημα ενοχής της μητέρας και η επιβεβαίωση της μητρικής αγάπης για τον αφηγητή. Αντίστοιχα, δύο είναι και οι στόχοι: η μητέρα ζητά τον εξαγνισμό κι ο γιος τη μητρική στοργή. Οι στόχοι των δύο πρωταγωνιστών είναι διαφορετικοί, αλλά αναπτύσσονται παράλληλα κι αυτοπροσδιορίζονται. Αρχικά, ο στόχος του γιού εξερτάται από το στόχο της μητέρας. Όσο η μητέρα αποτυγχάνει τόσο κι ο γιός δεν πετυχαίνει το στόχο του. Γι’ αυτό στο τέλος προσπαθεί να τη βοηθήσει, για να πραγματοποιήσει με τον τρόπο αυτό και το δικό του στόχο.

Εξετάζοντας τα θέματα που πραγματεύεται το έργο του Βιζυηνού ως τις ιστορίες δύο ανθρώπων, εκ των οποίων ο ένας βασανίζεται από ένα συναίσθημα ενοχής και δεν μπορεί να απαλλαγεί από αυτό, κι ο άλλος αποζητά την αγάπη, καταλαβαίνουμε ότι πρόκειται για ένα έργο με πανανθρώπινα και διαχρονικά χαρακτηριστικά.

Ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου

1) «Αλλ’ ημείς εγνωρίζαμεν ότι η ενδόμυχος της μητρός ημών στοργή διετέλει αδέκαστος και ίση προς όλα της τα τέκνα». Η βεβαιότητα του αφηγητή για τα αισθήματα της μητέρας διατηρείται σε όλο το αφήγημα; Ανατρέπεται; Αποκαθίσταται; Πως; Να αιτιολογήσετε την άποψή σας.

Απάντηση: Η βεβαιότητα για τα αισθήματα της μητέρας δεν διατηρείται σε όλο το αφήγημα. Με τρόπο δραματικό ανατρέπεται όταν το αγόρι ακούει την προσευχή της μητέρας του, η οποια προσφέρει τη ζωή του σαν αντάλλαγμα για τη ζωή της Αννιώς. Ήδη όμως από τα πρώτα χρόνια της ζωής του, το αγόρι έβλεπε τη μητέρα του να δείχνει ιδιαίτερη αδυναμία και στοργή προς το κορίτσι της οικογένειας, ενώ αυτον, όπως αργότερα του ομολόγησε κι η ίδια τον «απόκοψε» νωρίς. Η στάση της μητέρας συνέχισε να είναι μεροληπτική υπέρ και των υιοθετημένων κοριτσιών, γεγονός που έκανε τον Γιωργή να αμφιβάλλει ακόμα περισσότερο για την αγάπη της μητέρας του. Ωστόσο, η σχέση μάνας και γιού αποκαθίσταται αρχικά με τη σκηνή της σωτηρίας του στο ποτάμι. Η διάσωσή του από τη μητέρα του έκανε το Γιωργή να καταλάβει πως νοιάζεται γι’ αυτόν. Η οριστική αποκατάσταση όμως επήλθε μετά την εκμυστήρευση του αμαρτήματος. Ο Γιωργής, μετά από την αποκάλυψη του μοιραίου γεγονότος, άφησε στο παρελθόν όλες τις αμφιβολίες που είχε για την αγάπη της μητέρας του, και ικανός πλέον να καταλάβει τα κίνητρα των πράξεών της αποφάσισε να τη βοηθήσει να απαλλαγεί από τις τύψεις.

2) «Και είχαμε πια την Αννιώ σαν τα μάτια μας. Και εζούλευες εσύ, και έγινες του θανατά από τη ζούλια σου. Ο πατέρας σου σε έλεγε «το αδικημένο του» γιατί σ’ απόκοψα από πολύ νωρίς, και με εμάλωνε καμμιά φορά, γιατί σε παραμελούσα». Η οπτική γωνία της μητέρας συμπίπτει με την οπτική γωνία του αφηγητή σε ό,τι αφορά τα συναισθήματά του προς την αδερφή του κατά την παιδική του ηλικία; Να τεκμηριώσετε την άποψή σας.

Απάντηση: Η οπτική γωνία του αφηγητή δεν συμπίπτει με την οπτική γωνία της μητέρας. Ο Γιωργής ισχυρίζεται πως η ευνοϊκή μεταχείρηση της Αννιώς δεν έγινε ποτέ αφορμή να δυσαρεστηθούν τα αγόρια, ενώ η μητέρα του θυμάται ότι υπέφερε από ζήλια όταν η προσοχή των γονιών του στρέφονταν στην αδερφή του. Ο λόγος για τον οποίο συμβαίνει αυτό είναι γιατί ο αφηγητής προσπαθεί να εξωραϊσει τις σχέσεις του με τα άλλα μέλη της οικογένειας. Παράλληλα, δείχνει και τις σκέψεις του ώριμου αφηγητή, ο οποίος νιώθει πλέον ενοχές και μετάνοια για τα αρνητικά συναισθήματα προς τα θηλυκά μέλη της οικογένειας. Οι δύο οπτικές γωνίες δίνουν μια ρεαλιστική χροιά στην ιστορία, καθώς η αλήθεια δεν παρουσιαζεται με μια μόνο όψη.

3) Να ανακαλύψετε τα σημεία του κειμένου τα οποία αποκαλύπτουν τη διάσταση ανάμεσα στον ώριμο αφηγητή και την παιδική συνείδηση που προσλαμβάνει τα συμβάντα π.χ. «Ενθυμούμαι ακόμη οποίαν εντύπωσιν έκαμε επί της παιδικής μου φαντασίας η πρώτη εν τη εκκλησία διανυκτέρευσις».

Απάντηση: Τις παραστάσεις της παιδικής ηλικίας ο αφηγητής της αναφέρει όπως ακριβώς τις προσέλαβε τότε, αλλά τις σχολιάζει και με την οπτική γωνία του ώριμου άντρα. Πιο συγκεκριμένα, στο σημείο της περιγραφής του «ψευτογιατρού» δίνει όλες τις εντυπώσεις που του προξένησε εκείνος ο άνθρωπος, υπάρχουν όμως και ειρωνικά σχόλια υπό την ώριμη οπτική. Επίσης, ο νεαρός αφηγητής αποδίδει τη θρησκευτική συμπεριφορά της μητέρας του σε ευλάβεια, ενώ για τον ώριμο αφηγητή όλα αυτά είναι δεισιδαιμονίες. Ένα άλλο σημείο είναι η προσευχή του Γιωργή, όπου παρακαλά να τον «πάρει» ο νεκρός πατέρας του για να εκδικηθεί τη μητέρα του. Ο ώριμος αφηγητής όμως νιώθει ενοχές γι’ αυτή τη συμπεριφορά του.

4)  Ποιες είναι οι γλωσσικές επιλογές του αφηγητή α) ως ενήλικα και πεπαιδευμένου και β) ως παιδιού ή εφήβου. Αναζητήστε αντιπροσωπευτικά αποσπάσματα για να αναδείξετε την «ιδιότυπη αυτή διγλωσσία». Διαπιστώνετε άλλα κριτήρια με βάση τα οποία διαμορφώνονται οι γλωσσικές ποικιλίες του αφηγηματικού λόγου στο κείμενο;

Απάντηση: Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο μικρός Γιωργής είναι η δημοτική, όπως αποκαλύπτεται στους διαλόγους των προσώπων. Το ύφος είναι νεανικό, ενθουσιώδες και παρορμητικό («Να φάνε τη γλώσσα τους…»). Αντίθετα, ο ενήλικας αφηγητής χρησιμοποιεί λόγια γλώσσα («η ενδόμυχος της μητρός ημών…»), καθαρεύουσα («μοι φαίνεται…»), με προσεγμένο κι ακριβές ύφος. Εκτός όμως από το κριτήριο της ηλικίας, οι γλωσσικές επιλογές του αφηγητή επηρρεάζονται κι από τις κοινωνικές ή πολιτισμικές διαφορές, με στόχο τη ρεαλιστικότερη απόδοση και την αληθοφάνεια των χαρακτήρων.

5) Σε ποια σημεία του διηγήματος διακρίνετε την κοινωνική καταπίεση και τον κοινωνικό έλεγχο που υφίσταται η γυναίκα του περασμένου αιώνα και πώς αντιμετωπίζει η Δεσποινιώ η Μιχαλιέσσα αυτήν την πραγματικότητα;

Απάντηση: Σύμφωνα με τις τοπικές παραδόσεις, ο κοινωνικός έλεγχος ήταν εξαιρετικά έντονος, ιδίως για μια γυναίκα που έχασε νέα το σύζυγό της. Ακόμα και το γεγονός ότι η Δεσποινιώ ήταν μια πολύτεκνη μητέρα δεν της έδινε το δικαίωμα να τεθεί «εκτός» αυτού του ελέγχου. Σύμφωνα με την τοπική κοινή γνώμη, η γυναίκα θα έπρεπε να είναι σεμνή και συγκρατημένη, διαφορετικά θα υφίστατο τα αρνητικά σχόλια των συγχωριανών («τι θα ειπή ο κόσμος»). Σε μια κοινωνία όπου κυριαρχούσε αυστηρά το πατριαρχικό πρότυπο οικογένειας, οι καταπίεση της γυναίκας ξεκινούσε από την παιδική της ηλικία («δεν με άφηκε η γιαγιά σου…»). Η διαπαιδαγώγηση των κοριτσιών στόχευε στον συνειδητό αυτοπεριορισμό τους. Η ίδια η Δεσποινιώ φαίνεται να αποδέχεται, κι ως ένα βαθμό Να συμμερίζεται τα κοινωνικά στερεότυπα της εποχής της. Ακόμα κι όταν τα υπερβαίνει λόγω των προσωπικών, οικογενειακών ή εσωτερικών της αναγκών, φροντίζει να μην έρθει σε σύγκρουση μαζί τους.

6) «…Ιδιαίτερα πρέπει να εξαρθεί η δραματική πυκνότητα και οι επεμβάσεις της μοίρας, που φέρνουν τους χαρακτήρες αντιμέτωπους, κσθώς από ένα, το αρχικό μοιραίο γεγονός, προκύπτουν στη συνέχεια άλλες δραματικές συνέπειες, με αντίχτυπο πάνω σε όλους…» (Κ. Στεργιόπουλος) Ποιο είναι το αρχικό γεγονός στο «Αμάρτημα της μητρός μου» και πως δραματοποιούνται οι συνέπειές του;

Απάντηση: Το αρχικό γεγονός είναι ο θάνατος του μωρού λόγω της απροσεξίας της μητέρας. Το μοιραίο αυτό γεγονός θα έχει αντίκτυπο σε όλα τα μέλη της οικογένειας. Γίνεται με έναν τρόπο ο ρυθμιστής της συμπεριφοράς όλων. Η δραματοποίηση των συνεπειών έχει τη μορφή χιονοστιβάδας: αφού διαταράσσονται οι αρμονικές σχέσεις μεταξύ των γονέων, δημιουργείται στη μητέρα ένα αίσθημα ενοχής που δεν μπορεί να ξεπεράσει. Έτσι, προσηλώνεται στην Αννιώ, τη δεύτερη κόρη της, παραμελώντας τα τρία αγόρια. Η υπερβολική αγάπη της μητέρας προς την κόρη οδηγεί στον ψυχικό τραυματισμό του αφηγητή, κι όταν μετά το θάνατο της Αννιώς προχωρά σε δύο υιοθεσίες οι οικογενειακές σχέσεις διαταράσσονται και τα μέλη οδηγούνται σε συγκρούσεις.

7) «Όσο περισσότερο τυραννηθώ και χολοσκάσω, τόσο λιγότερο θα με παιδέψει ο Θεός για το παιδί που πλάκωσα». Η συντριβή και η ενοχή είναι το μόνομο ψυχικό κλίμα της μάνας.

Α) Η αυτοτιμωρία συνιστά πράξη εξιλέωσης απέναντι στο Θεό ή και απέναντι στον εαυτό της;

Β) Καθησυχάζει η μητέρα τη συνείδησή της τελικά, ιδιαίτερα μετά τη συνάντησή της με τον Πατριάρχη;

Γ) Ενοχοποιείται η μητέρα στη συνείδησή σας; Ποια είναι η αίσθηση που σας αφήνει η τελική έκβαση της ιστορίας;

Απάντηση: Η αυτοτιμωρία είναι πράξη εξιλέωσης τόσο απέναντι στο Θεό όσο (και κυρίως) απέναντι στον εαυτό της. Αλλά ακόμα κι όταν το θρησκευτικό μέρος αποκαταστάθηκε με τη συγχώρεση από τον Πατριάρχη, η εσωτερική εκκρεμότητά της παραμένει. Η άφεση της αμαρτίας είχε γι’ αυτήν παροδικό χαρακτήρα. Ποτέ δε θα μπορέσει να συγχωρήσει τον εαυτό της και να κλείσει την πληγή από το βαθύ ψυχολογικό της τραύμα. Για την τραγική αυτή μητέρα δεν μπορεί να υπάρξει κάθαρση. Στη συνείδηση του αναγνώστη η μορφή της μητέρας αυτής απενοχοποιείται. Τόσο το ακούσιο της πράξης της, όσο και οι προσπάθειές της να εξιλεωθεί, προκαλούν τη συμπόνοια και τον οίκτο των αναγνωστών.

8) Είναι γνωστό ότι ο Βιζυηνός συνθέτει την αφήγησή του βασισμένος στο αυτοβιογραφικό στοιχείο. Η ανάγνωση του συγκεκριμένου διηγήματος σας δίνει την εντύπωση ότι ο συγγραφέας περιορίζεται στην αφήγηση της ατομικής του περιπέτειας και της οικογενειακής του ιστορίας;

Απάντηση: Πράγματι ο Βιζυηνός βασίζεται στην ανάπλαση προσωπικών εντυπώσεων και βιωμάτων, κάτι το οποίο επιβεβαιώνεται τόσο από τα περιστατικά που περιγράφει, όσο κι από τα ονόματα των χαρακτήρων του διηγήματος, τα οποία είναι ίδια με τα ονόματα της οικογένειας του συγγραφέα. Το αυτοβιογραφικό στοιχείο όμως είναι απλώς το αρχικό υλικό του. Το έργο του υπερβαίνει την προσωπική και οικογενειακή του ιστορία. Το στοιχείο που επικρατεί είναι το ψυχογραφικό και το ηθογραφικό. Μάλιστα το υλικό του διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά του δράματος, γεγονός που ανάγει το έργο του σε κλασικής αξίας κείμενο.

9) Υπάρχει μια φράση κλειδί που αποτυπώνει την εξέλιξη στην ασθένεια της Αννιώς και επαναλαμβάνεται παραλλαγμένη στις πρώτες σελίδες του κειμένου.

Α) Αναζητείστε την και καταγράψτε τις εκδοχές της.

Β) Γιατί ο αφηγητής την επαναλαμβάνει; Υπηρετεί η φράση αυτή τη δομή του κειμένου; Πως λειτουργεί μέσα στα ετρύτερα συμφραζόμενά της;

Απάντηση: Η φράση κλειδί που καθορίζει την εξέλιξη των γεγονότων, το μοτίβο δηλαδή, είναι η αρρώστια της Αννιώς και η πορεία, η εξέλιξη της ασθένειάς της όπως περιγράφεται («ήτο… καχεκτική και φιλάσθενος», «η ασθένεια… ολοέν εδεινούτο», «η κατάστασις έβαινεν… επί τα χείρω», «εχειροτέρευεν αδιακόπως» «η ασθένεια… ήτο ανίατος»). Την φράση αυτή την επαναλαμβάνει ώστε να δηλωθούν οι διαδοχικές φάσεις της πορείας της ασθένειας και οι αντίστοιχες αντιδράσεις κι ενέργειες την μητέρας. Με έναν τρόπο στη φράση αυτή βασίζεται η δομή του κειμένου. Η επανάληψή της εξυπηρετεί την κλιμάκωση και την κορύφωση του δράματος. Το μοτίβο αυτό λειτουργεί σαν μεταβατικός κρίκος κάθε υποενότητας.

10) «Σου έφερα δυο παιδιά στα πόδια σου…χάρισέ μου το κορίτσι!» Τι απήχηση είχε η προσευχή αυτή στην ψυχή του Γιωργή;

Απάντηση: Η προσευχή της μητέρας που έτυχε να ακούσει ο Γιωργής αποτελεί για τον ίδιο διάψευση της αγάπης της μητέρας του. Μετά από αυτό το γεγονός αμφιβάλλει για τα αισθήματα της μητέρας του. Από τη πρώτη στιγμή που ακούει τη μητέρα του να προσεύχεται μένει εμβρόντητος και τον κυριεύει ο πανικός. Μετά το αρχικό σοκ τρέπεται σε φυγή από κοντά της αποσύροντας την εμπιστοσύνη του και την συμπαράστασή του προς το πρόσωπό της. Νιώθοντας απογοητευμένος, προσεύχεται κι ο ίδιος να πεθάνει ούτως ώστε να την εκδικηθεί με αυτόν τον τρόπο. Έτσι, δημιουργείται βαθύ χάσμα στη σχέση του παιδιού με τη μητέρα του.

11) Σε ορισμένα σημεία του κειμένου διακρίνουμε ειρωνικές αποχρώσεις στη «φωνή» του αφηγητή.

Α) Να τα εντοπίσετε και να τα καταγράψετε.

Β) Σε τι στοχεύει, κατά τη γνώμη σας, ο αφηγητής καταφεύγοντας στην ειρωνία;

Απάντηση: Συχνά στο κείμενο συναντάμε ειρωνικά σχόλια από την πλευρά του ώριμου αφηγητή, κυρίως όταν παρουσιάζει δευτερεύοντες χαρακτήρες του έργου, όπως για παράδειγμα στην περιγραφή του «ψευτογιατρού». Στόχος του είναι να διακωμωδήσει στοιχεία του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς αυτού του ανθρώπου, να αμφισβητήσει την ιατρική ιδιότητά του και να στηλιτεύσει την διαβεβαίωσή του για τη βελτίωση της υγείας της Αννιώς. Για τον ίδιο λόγο, για να «σχολιάσει» την ιδιότητα του γύφτου, τον αποκαλεί «ραψωδό». Βέβαια, αξιολογώντας συνολικά την ειρωνία του αφηγητή, εντοπίζουμε ότι εξυπηρετεί κι έναν υφολογικό στόχο, ο οποίος είναι η δραματική αποφόρτιση της αφήγησης. Με τον τρόπο αυτό προσπαθεί να απαλύνει κάπως τη βαριά ατμόσφαιρα και να ανακουφίσει τον αναγνώστη από τα αρνητικά συναισθήματα.

12) Με ποια επιχειρήματα θα μπορούσατε να υποστηρίξετε την αληθοφάνεια των χαρακτήρων του διηγήματος;

Απάντηση: Ο αφηγητής, βασισμένος στο αυτοβιογραφικό στοιχείο, αναπλάθει γνήσιες προσωπικές εντυπώσεις. Τα πρόσωπα του διηγήματος, ο χώρος και ο χρόνος που διαδραματίζονται τα γεγονότα, τα ονόματα και τα προσωπικά βιώματα, μαρτυρούν ότι η ιστορία του διηγήματος είναι σε μεγάλο βαθμό η ιστορία της οικογένειας του συγγραφέα. Η αληθοφάνεια των προσώπων όμως δεν περιορίζεται μόνο εκεί. Οι χαρακτήρες παρουσιάζονται σε βάθος, με έναν τρόπο που μας κάνει να φανταζόμαστε ότι κάπως έτσι θα ήταν και στην πραγματικότητα. Πιο συγκεκριμένα, ο τρόπος που παρουσιάζει ο αφηγητής τα γεγονότα μέσα από δύο οπτικές γωνίες (την παιδική και την ώριμη), είναι απόλυτα φυσικός. Το ίδιο φυσικές είναι και όλες οι ενέργειες της μητέρας, γνωρίζοντας την ψυχολογία που τη διακατέχει. Ο συγγραφέας παρουσιάζει το βάθος της ψυχής των ηρώων κι έτσι οι πράξεις κι οι αντιδράσεις τους γίνονται απόλυτα κατανοητές και αληθοφανείς.

13) Αναζητήστε εκείνα τα στοιχεία που προσδίδουν στο κείμενο θεατρική λειτουργία.

Απάντηση: Στο διήγημα υπάρχουν πολλά στοιχεία που του προσδίδουν χαρακτήρα θεατρικό. Πρώτα απ’ όλα, συμμετέχουν πολλά πρόσωπα, εκ των οποίων άλλα έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο, άλλοι είναι δευτεραγωνιστές, και κάποιοι τα «βουβά» πρόσωπα. Ο ίδιος ο αφηγητής είναι ένα πρόσωπο ανάμεσα στα άλλα, με άμεση εμπλοκή στα γεγονότα. Επίσης, υπάρχουν εναλλαγές τόσο στις σκηνές όσο και στα σκηνικα, με εναλλαγή π.χ. κλειστών – ανοιχτών χώρων.

14) Έχει επισημανθεί ότι ο χώρος στα διηγήματα του Βιζυηνού λειτουργεί με συνεχείς αντιθέσεις π.χ. πόλη/ χωριό, μέσα/ έξω, κ.ά. Μπορείτε να εντοπίσετε την αντίθεση «κλειστός χώρος/ ανοιχτός χώρος» στο διήγημα που εξετάζουμε, υποδεικνύοντας τα αντίστοιχα σημεία; Πως εγγράφονται στη συνείδηση του αφηγητή οι χώροι αυτοί και με τι είδους περιστατικά συνδέονται;

Απάντηση: Οι κλειστοί χώροι του διηγήματος είναι το σπίτι και η εκκλησία. Οι ανοιχτοί χώροι είναι η αυλή, ο γάμος και το ποτάμι. Οι κλειστοί χώροι βρίσκονται σε άμεση συνάρτηση με το δράμα και τα συναισθήματα φόβου. Μέσα στο σπίτι έχουν λάβει χώρα όλοι οι θάνατοι, και μέσα στην εκκλησία γίνεται η πρώτη σύγκρουση μητέρας και γιού. Έτσι, ο κλειστός χώρος εγγράφεται στη συνείδηση του αφηγητή ως χώρος δυσάρεστων γεγονότων και μυστηρίου. Ανίθετα, ο ανοικτός χώρος προκαλεί συνήθως ευχάριστη αίσθηση στον αφηγητή, καθώς συνειρμικά ανακαλεί στη μνήμη του ευχάριστα βιώματα, όπως το γλέντι του γάμου, την πομπή της πρώτης υιοθεσίας και τη διάσωσή του στο ποτάμι.

15) «Στο Αμάρτημα της μητρός μου η ηρωίδα, πολύ πριν ομολογήσει τον ακούσιο φόνο της, υπαινίσσεται την αμαρτία της» (Παν. Μουλλάς) Να αναζητήσετε τους σχετικούς υπαινιγμούς.

Απάντηση: Στο διήγημα υπάρχουν δύο προσημάνσεις που υπαινίσσονται το αμάρτημα. Α) «ενθυμήθηκες την αμαρτίαν μου…» (σελ. 133) και Β) «η αμαρτία μου… δεν εσώθηκε ακόμη» (σελ. 146)

16) «Έτσι ο αφηγητής πρόσωπο του Βιζυηνού (παρών μέσα στην αφήγηση) απέχει εξίσου από τον αφηγητή παντογνώστη (απόντα από την αφήγηση) και από τον αφηγητή πρωταγωνιστή (προνομιακό φορέα της αφήγησης)» (Παν. Μουλλάς) Να αναζητήσετε μέσα από το κείμενο τα επιχειρήματα που δικαιολογούν μια τέτοια άποψη.

Απάντηση: Ο αφηγητής του διηγήματος είναι παρών μέσα στην αφήγηση, χωρίς να είναι ούτε παντογνώστης ούτε προνομιακός φορέας. Κατ’ αρχήν, δεν θα μπορούσε να είναι παντογνώστης γιατί την πλήρη γνώση την έχει ένα άλλο πρόσωπο, η μητέρα. Ο ίδιος μαθαίνει και κατανοεί σταδιακά τα γεγονότα. Επίσης, δεν θα μπορούσε να είναι ο πρωταγωνιστής, το προνομιακό πρόσωπο, αφού η δράση του δεν είναι καθοριστική. Οι δράσεις που καθορίζουν την εξέλιξη προέρχονται από την πλευρά της μητέρας.

17) Όπως γνωρίζετε, σε μια αφήγηση συχνά παρατηρούνται αναχρονίες όταν ο αφηγητής παραβιάζει τη χρονική σειρά κατά τη  αφήγηση, αναφερόμενος άλλοτε σε γεγονότε προγενέστερα από το σημείο της ιστορίας στο οποίο βρισκόμαστε σε μια δεδομένη στιγμή (αναδρομικές αφηγήσεις) και άλλοτε προλέγοντας γεγονότα τα οποια θα διαδραματιστούν αργότερα (πρόδρομες αφηγήσεις).

Α) Να αναζητήσετε και να καταγράψετε τις αναχρονίες του αφηγήματος.

Β) Τι επιτυγχάνει με τη χρήση τους ο αφηγητής;

Απάντηση: Στο κείμενο δύο είναι οι πρόδρομες αναχρονίες, η προαναγγελία («ήθελον να ξενιτευθώ») και η αναχώρηση του Γιωργή στα ξένα. Οι αναχρονίες αυτές προετοιμάζουν τον αναγνώστη για τις μελλοντικές περιπέτειες του ήρωα. Υπάρχουν βέβαια και αναδρομικές αναχρονίες. Η πρώτη είναι μετά την προσευχή της μητέρας, η οποία προσπαθει να αιτιολογήσει το περιεχόμενό της. Η δεύτερη αναδρομή γίνεται με την περιγραφή του σιωπηλού θρήνου της μητέρας για το χαμλο του συζύγου της. Η αναδρομή αυτή υπογραμμίζει την αντίθεση με τον έντονο σπαραγμό της για το θάνατο της Αννιώς. Η επόμενη, είναι η σκηνή της διάσωσης στο ποτάμι, που δείχνει το πραγματικό νόημα της υπόσχεσης και επαναφέρει στο προσκήνιο το μοτίβο της σχέσης μητέρας και παιδιού. Η τελευταία αναχρονία, η εκμυστήρευση του αμαρτήματος είναι και η σημαντικότερη. Είναι το στοιχείο που λείπει για τη λύση του μυστηρίου. Μετά την αναχρονία αυτή ο αναγνώστης και ο ίδιος ο Γιωργής είναι σε θέση να ερμηνεύσουν τη συμπεριφορά της μητέρας. Εξετάζοντας συνολικά τη χρήση των αναχρονιών, βλέπουμε ότι με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας επιτυγχάνει την εσωτερική σύνδεση περιστατικών του παρελθόντος και του μέλλοντος με το παρόν. Επίσης, αποφεύγει τη μονοτονία της γραμμικής αφήγησης και επιβραδύνει την πλοκή, ώστε να κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Εργασίες του σχολικού βιβλίου

1) Στο κείμενο, παράλληλα με την κυρίως διήγηση δίνεται μια εικόνα της καθημερινής ζωής (έθιμα, παραδόσεις, ήθη, προλήψεις, λαϊκές δοξασίες κλπ). Να εντοπίσετε και να σχολιάσετε τα λαογραφικά στοιχεία του κειμένου.

Απάντηση: Τα ήθη της εποχής θέλουν τη γυναίκα κλεισμένη στο σπίτι και τις ελευθερίες της περιορισμένες από την παιδική της ακόμα ηλικία (σελ. 126). Σε αντιστάθμισμα αυτών, τα αρσενικά παιδιά αναλαμβάνουν να προικίσουν τις αδελφές τους (σελ. 141, 142). Μάλιστα για να εκπληρώσουν αυτό το σκοπό ξενιτεύονται, διότι η προίκα των κοριτσιών είναι ένας από τους βασικούς θεσμούς.

Η υιοθεσία γίνεται με πανηγυρική διαδικασία, η οποία αρχίζει με τον ιερέα στην εκκλησία και τελειώνει με τον «πρωτόγερο» στην αυλή του σπιτιού (σελ. 139). Αυτή είναι η επικύρωση και η νομιμοποίηση της πράξης υιοθεσίας. Γεγονός πιο σημαντικό και πολύ πιο πανηγυρικό είναι ο γάμος, που επισφραγίζεται με την βραδινή διασκέδαση (σελ. 148).

Τον νεκρό τον θρηνούν με ξεφωνητά οι γυναίκες, όχι μόνο του σπιτιού αλλά και οι ξένες τον μοιρολογούν.

Η έλλειψη μόρφωσης και μέσων για την αντιμετώπιση των  δύσκολων καταστάσεων, ιδίως των ασθενειών, ευνοούν τη δημιουργία προλήψεων και δεισιδαιμονιών. Έτσι οι άνθρωποι πιστεύουν στην ύπαρξη υπερφυσικών δυνάμεων, κακοποιών «εξωτικών» και δαιμονίων (σελ. 128), τα οποία επηρεάζουν δυσμενώς τη ζωή και προσπαθούν να τα αντιμετωπίσουν με όπλα τη θρησκεία και τη μαγεία. Αποτρεπτικό και ακυρωτικό του κακού θεωρείται και η κατάρα (σελ. 144).

Η απουσία πάλι επιστήμης δημιουργεί υποκατάστατα αυτής (σελ. 127), ενώ η έντεχνη μουσική αντικαθίσταται από αυτοσχέδιους ραψωδούς, που λυμαίνονται τις ανάγκες και την αφέλεια των απλών ανθρώπων.

2) Έχει επισημανθεί ότι ο Βιζυηνός «βρίσκεται πολύ μακριά από τους απλούς ηθογράφους της γενιάς του…» και πως του χρωστούμε «την πρώτη γενναία προσπάθεια να λυτρωθεί η λογοτεχνική μας παράδοση από τη ρηχή ηθογραφία και την ρομαντική αφήγηση». Λαμβάνοντας υπόψη ότι ως απλοϊκή, ρηχή ή αφελής ηθογραφία χαρακτηρίζεται η επιφανειακή αναπαράσταση ηθώ και εθίμων του χωριού, να επισημάνετε στοιχεία στο αφήγημα που δικαιώνουν την παραπάνω κρίση για τον Βιζυηνό.

Απάντηση: Ο Βιζυηνός εμφανίστηκε σε μια εποχή που στη χώρα μας, είχε αρχίσει να ανατύσσεται η λαογραφία ως επιστήμη και οι πεζογράφοι είχαν στραφεί προς την ειδυλλιακή ύπαιθρο, με στόχο την περιγραφή των ηθών και εθίμων του ελληνικού λαού. Έτσι καλλιεργήθηκε το ηθογραφικό διήγημα. Ο Βιζυηνός όμως προχώρησε βαθύτερα δίνοντας στο έργο του αυτοβιογραφικό και κυρίως ψυχογραφικό χαρακτήρα.

Σκοπός λοιπόν του Βιζυηνού δεν είναι να κάνει μια συστηματική ή έστω απλή καταγραφή λαογραφικών στοιχείων της τοπικής κοινότητας, της οποίας μέλος είναι κι ο ίδιος, αλλά να ενσωματώσει κάποια από αυτά στις ανάγκες της αφήγησης, ώστε με τη βοήθειά τους να ερμηνευτούν αντιληψεις, συμπεριφορές, αντιδράσεις, συναισθήματα. Δε λειτουργούν επομένως σαν μια ρηχή ηθογραφία, ούτε αποβλέπουν στη δημιουργία μιας επιφανειακά ρομαντικής διάθεσης, αλλά κατατείνουν σε ουσιαστικότερους στόχους.

Δ. Σολωμός ,«Ο Κρητικός»

Βιογραφικά στοιχεία

Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1798 και πέθανε στην Κέρκυρα το 1857. Σπούδασε νομική στην Ιταλία, και τα πρώτα ποιήματά του τα έγραψε στα ιταλικά. Όταν άρχισε να γράφει στα ελληνικά χρησιμοποιούσε μόνο τη δημοτική. Στα ποιήματά του κυριαρχεί η μελωδικότητα, η ανδρεία κι ο πατριωτισμός.

Ανάλυση του ποιήματος

• Ενότητα 1^η : απόσπασμα 1 [18.]

Η στροφή αυτή λειτουργεί σαν εισαγωγή. Ένας τραυματισμένος πρόσφυγας Κρητικός, μετά την τουρκική σφαγή ναυαγεί σε μια καταιγίδα. Καθώς έχει χάσει την αγαπημένη του, την αναζητεί παρακαλώντας να πέφτουν κεραυνοί για να φωτίζεται η περιοχή. Ο διάλογος με τα στοιχεία της φύσης θυμίζει δημοτικό τραγούδι, που η φύση συμμετέχει στη χαρά ή στον πόνο του ανθρώπου. Κάποια στιγμη τη διακρίνει, αλλά τη χάνει πάλι. Ταυτόχρονα στο βάθος βλέπει κι ένα ακρογιάλι. Η φύση στους στίχους αυτούς περιγράφεται απέραντη. Την απεραντοσύνη την αποδίδουν οι πληθυντικοί αριθμοί (πέλαγα, ακρογιαλιές, βουνά).

• Ενότητα 2^η : απόσπασμα 2 [19.]

Ο Κρητικός επιθυμεί να διηγηθεί όσα του έχουν συμβεί. Τα γεγονότα όμως είναι τόσο απίστευτα, ώστε ορκίζεται ποικιλοτρόπως για την αλήθεια των λόγων του. Δίνει όρκο στα χτυπήματά του, στο όνομα των συντρόφων του που έπεσαν πολεμώντας και σε κάποιο αγαπημένο του πρόσωπο που δε ζει πια. Με κριτήριο το ότι ο Κρητικός αφηγείται αυτά που ήδη έχουν συντελεστεί, υποθέτουμε ότι το πρόσωπο αυτό είναι η αγαπημένη του που δεν επέζησε μετά την τρικυμία.

Έπειτα, σε κατάσταση έκστασης, ζητά να «λαλήσει» η Σάλπιγγα της Δευτέρας Παρουσίας. Τότε, ανοίγει διάλογο με κάποιους αναστημένους νεκρούς, οι οποίοι τον πληροφορούν πως η αγαπημένη του είναι στον παράδεισο και τραγουδά αναστάσιμα τραγούδια, έτοιμη να ζήσει ξανά, να αναστηθεί. Στο σημείο αυτό ο Κρητικός βιώνει τη μεταφυσική διάσταση της περιπέτειάς του.

• Ενότητα 3^η : απόσπασμα 3 [20.]

Ξαφνικά η θύελλα κοπάζει κι ο Κρητικός βρίσκεται μπροστά σε ένα θεσπέσιο όραμα. Βλέπει μια «φεγγαροντυμένη» γυναίκα με θεϊκό παρουσιαστικό και εκπληκτική ομορφιά. Η παρουσία του φεγγαριού είναι ιδιαίτερα έντονη σε αυτήν την ενότητα, ως σύμβολο αισιοδοξίας κι ευτυχίας.

• Ενότητα 4^η : απόσπασμα 4 [21.]

Τα αστέρια αναγαλλιάζουν καθώς τα κοιτάζει η «φεγγαροντυμένη», κι αυτή περπατά με το ψηλό ανάστημά της πάνω στα νερά χωρίς να τα ταράζει. Η εικόνα που περιγράφεται εδώ είναι ιδιαίτερα υποβλητική. Η «φεγγαροντυμένη» προσπαθεί με καλοσύνη να παρηγορήσει τον Κρητικό, ενώ αυτός προσπαθεί να θυμηθεί που την έχει ξανασυναντήσει, ή να καταλάβει αν ήταν απλώς μια υποσυνείδητη μνήμη για την οποία κάποτε δεν είχε δώσει σημασία. Ξαφνικά χάνεται η οπτασία κι αρχίζει μια εσωτερική περιπέτεια. Αναλογίζεται με πόνο τα δεινοπαθήματα της οικογένειάς του, και παρηγορείται μόνο με τη σκέψη ότι φεύγοντας κατάφερε να πάρει λίγο χώμα από την πατρίδα του. Έπειτα, επικαλείται τη «φεγγαροντυμένη»  ελπίζοντας να τον βοηθήσει να βρει την αγαπημένη του, η οποία ίσως να είναι ακόμα ζωντανή.

• Ενότητα 5^η : απόσπασμα 5 [22.]

Ο Κρητικός νιώθει να μην έχει πια δύναμη να πολεμήσει για την πατρίδα και συλλογίζεται ότι δεν θα του είναι χαρά ο πόλεμος στο μέλλον. Η θύελλα ξαναρχίζει και η αγαπημένη του κινδυνεύει, κι αυτός σε έκσταση ακουμπά το χέρι του στην επιφάνεια του νερού για να γαληνέψει η θάλασσα. Ύστερα, με τεντωμένο χέρι και με πρωτοφανή δύναμη σκίζει τη θάλασσα και προσπαθεί να φέρει την αγαπημένη του στο ακρογιάλι, ακούγωντας ένα μαγευτικό ήχο. Ο Κρητικός νιώθει την επιθυμία να ακολουθήσει τον ήχο αυτό ξεχνώντας ακόμα και την αγαπημένη του. Ωστόσο, κάποια στιγμή αποδεσμεύεται από τον ήχο αυτό και φτάνει στο ακρογιάλι μαζί με την αγαπημένη του, όπου ανακαλύπτει ότι είναι νεκρή.

• Γενικές παρατηρήσεις

Το ποίημα του Σολωμού «Ο Κρητικός» είναι ένα από τα σημαντικότερα ποιήματα της νεοελληνικής γραμματείας. Στο αφηγηματικό στοιχείο, εκτός από την προσδοκία συνάντησης του Κρητικού με την νεκρή αγαπημένη του, υποκρύπτεται και η αλληγορική παράσταση των ελληνικών απελευθερωτικών αγώνων. Ένα δεύτερο στοιχείο που αξίζει επίσης να προσεχθεί είναι το ότι η αναζήτηση της αγαπημένης διαμεσολαβείται από την οπτασία του Κρητικού. Αυτό καταδεικνύει ότι για τον ποιητή ο πνευματικός κι ο φυσικός κόσμος είναι στενά συνδεδεμένοι. Έτσι, η αγνή αγαπημένη του Κρητικού και η αρχετυπική κι απόκοσμη «φεγγαροντυμένη», με την οποία προοικονομείται ο θάνατος της κοπέλας, ουσιαστικά ταυτίζονται.

Ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου

Ενότητα 1^η

1) «Ο Κρητικός» είναι ποίημα αφηγηματικό και λυρικό. Στην ενότητα αυτή να επισημάνετε:

Α) Τον τρόπο που αρχίζει η αφήγηση

Β) Τα πρόσωπα

Γ) Τον τόπο που βρίσκονται

Δ) Τη σκηνοθετική εικονοπλασία

Απάντηση: Α) «Ο Κρητικός» αρχίζει μρ την περιγραφή μιας δραματικής σκηνής ναυαγίου, η οποία παίρνει τη θέση προλόγου. Κάτω από αυτό το πρίσμα, η ενότητα αυτή δίνει στο ποίημα επικό χαρακτήρα, συμπεριλαμβάνοντας παράλληλα πολλά λυρικά στοιχεία.

Β) Τα πρόσωπα του ποιήματος είναι δύο, ο Κρητικός αφηγητής και η «κορασιά», η αρραβωνιαστικιά του. Η «κορασιά» είναι βουβό πρόσωπο, χωρίς δράση. Γ) Τόπος της ενότητας είναι η ανοιχτή θάλασσα, σε ώρα καταιγίδας, και μακριά από κάποιο ακριγιάλι. Δ) Η σκηνοθετική εικονοπλασία περιλαμβάνει εικόνες από τη μανία της φύσης στη μέση του πελάγους κι ένα ακρογιάλι στο βάθος του ορίζοντα που διακρίνεται αμυδρά. Ο ήρωα κολυμπά με απόγνωση προσπαθώντας να σωθεί και να σώσει την αγαπημένη του.

Ενότητα 2^η

1) Η ενότητα αποτελείται από δύο μέρη. Στο πρώτο ο αφηγητής προσπαθεί να πείσει τους υποθετικούς ακροατές για την αλήθεια των λεγομένων του. Γιατι; Με ποιον τρόπο προσπαθεί; Τι επικαλείται;

Απάντηση: Ο αφηγητής προσπαθεί να πείσει τους υποθετικούς ακροατές για την αλήθεια των λεγομένων του, γιατί θεωρεί εκ των προτέρων ότι αυτά που έχει να αφηγηθεί υπερβαίνουν το σύνηθες μέτρο κι ότι δε θα γίνουν πιστευτά. Για να κερδίσει την εμπιστοσύνη θεωρεί υποχρέωσή του να ορκιστεί, πρώτα στις λαβωματιές του από τον πόλεμο, ύστερα στο όνομα των Κρητικών συντρόφων του και τέλος σε ένα πολύ αγαπημένο του πρόσωπο που ο θάνατός του του στοίχησε πολύ.

2) Στο δεύτερο μέρος, που είναι σε παρένθεση, η λυρική αφήγηση ανάγεται σε επίπεδο μεταφυσικό. Γιατί; Με ποιους διαλέγεται ο αφηγητής-ήρωας; Τι τους ρωτά και τι του απαντούν; Η απάντησή τους τι είδους γνωρίσματα της κόρης αναδεικνύει; Ποια στοιχεία φανερώνουν τα αισθήματά της προς τον ήρωα;

Απάντηση: Στο δεύτερο μέρος, που είναι σε παρένθεση, η λυρική αφήγηση ανάγεται σε επίπεδο μεταφυσικό εξαιτίας της μεγάλης αγωνίας του αφηγητή. Ο αφηγητής, μπροστά στη μανία της φύσης, που μοιάζει με θεϊκή οργή, αλλά και ουσιαστικά προοικονομώντας τον πνιγμό της αγαπημένης του, βιώνει μια μεταφυσική διάσταση της περιπέτειάς του, διαλεγόμενος με νεκρούς που αναστήθηκαν. Τους ρωτά αν είδαν την αγαπημένη του, και του απαντούν ότι την είδαν στον ουρανό, με παρθενική όψη, να ψάλλει αναστάσιμους ύμνους και να ανυπομονεί να αναστηθεί. Η απάντησή τους αναδεικνύει την ομορφιά και την καλοσύνη, την αγνότητα και τα αισθήματα της κοπέλας απέναντι στον Κρητικό. Στοιχεία που φανερώνουν τα αισθήματά της προς τον ήρωα είναι τα τραγούδια της και η επιθυμία της να αναστηθεί για να τον ξανασυναντήσει, σύμφωνα με την παράδοση της ορθόδοξης πίστης.

Ενότητα 3^η

1) Εδώ η αφήγηση επανέρχεται στην αρχική σκηνή. Να συζητήσετε:

Α) Τη μεταστροφή των φυσικών συνθηκών και τις εκφράσεις που την αποδίδουν,

Β) Τον όρο «κρυφό μυστήριο» σε σχέση με ό,τι πρόκεοται να ακολουθήσει,

Γ) Το όραμα της φεγγαροντυμένης σε σχέση με τις πιθανές ερμηνείες του.

Απάντηση: Α) Στην 3^η ενότητα οι φυσικές συνθήκες μεταστρέφονται προς το καλύτερο. Αυτή η μεταστροφή διατυπώνεται με την εικόνα της θάλασσας που ησύχασε και ευωδίασε. Κάποια μυστηριακή δύναμη ανάγκασε τη φύση να ηρεμήσει και να ομορφύνει. Β) Με τον όρο «κρυφό μυστήριο» προοικονομείται η μεταφορά σε έναν υπερκόσμιο χώρο, σε ένα μεταφυσικό πεδίο. Υπογραμμίζεται το ανεξήγητο όσων θα ακολουθήσουν. Γ) Η «φεγγαροντυμένη» μπορεί να ερμηνευτεί ως αποκύημα της φαντασίας του Κρητικού, ο οποίος βρίσκεται μεταξύ ζωής και θανάτου, βιώνοντας παράλληλα το θάνατο της αγαπημένης του. Η «φεγγαροντυμένη» μπορεί να προοικονομεί το θάνατο της αρραβωνιαστικιάς, καθώς συχνάοι άνθρωποι στα πρόθυρα του θανάτου έχουν οραματικές δυνατότητες. Από μια άλλα πλευρά η «φεγγαροντυμένη» μπορεί να ταυτιστεί με την ήδη πνιγμένη κοπέλα, που εμφανίζεται ως υπερκόσμια εικόνα στα μάτια του Κρητικού.

Ενότητα 4^η

1) Η ενότητα καλύπτεται με το όραμα της φεγγαροντυμένης. Να παρακολουθήσετε:

Α) Την περιγραφή και την κίνηση της οπτασίας

Β) Τις σκέψεις και τα συναισθήματα του ήρωα

Γ) Τη «φωνή» του ήρωα σε σχέση με τα περασμένα γεγονότα στην Κρήτη

Δ) Την επίκληση του ήρωα

Απάντηση: Α) Η φεγγαροντυμένη κοιτάζει τα αστέρια κι εκείνα τη λούζουν με φως. Κατόπι, προχωρά πάνω στη θάλασσα και ανοίγει την αγκαλιά της με ταπεινοφροσύνη για να υποδηλώσει την ομορφιά και την καλοσύνη της. Β) Ο ήρωας κοιτάζει έκπληκτος και με δέος τη φεγγαροντυμένη κι έχει την αίσθηση ότι τη γνώριζε από καιρό. Ύστερα από τις υποθέσεις που κάνει για τη φεγγαροντυμένη κάνει μερικές φιλοσοφικές σκέψεις για την άβυσσο της ανθρώπινης ψηχής, στην οποία μόνο οι θεοί μπορούν να μπούν. Γ) Αναλογιζόμενος το παρελθόν στην Κρήτη, ο ήρωας φέρνει στη σκέψη του την αρπαγή των αδελφών του από τους Τούρκους, την ατίμωση και σφαγή της αδερφής του, το κάψιμο του πατέρα του και το ρίξιμο της μάνας του σε ένα πηγάδι. Αυτές οιν τραυματικές εμπειρίες θα τον συνοδεύουν σε όλη του τη ζωή, αλλά τη συγκεκριμένη στιγμή της εκμυστήρευσής τους προς τη φεγγαροντυμένη αποκτούν ιδιαίτερο βάρος. Δ) Ο ήρωας επικαλείται τη βοήθεια του θεού και παρακαλεί να διασωθεί η αγαπημένη του, γιατί είναι η μόνη που του έχει απομείνει. Την παρομοιάζει με τρυφερό κλωνάρι, από το οποίο κρατιέται καθώς αιωρείται στην κορυφή ενός γκρεμού.

Ενότητα 5^η

1) Το όραμα εξαφανίζεται. Να παρακολουθήσετε:

Α) Τη μετάβαση στο παρόν της αφήγησης. Ποια είναι η κατάσταση του ήρωα «τώρα»;

Β) Τις άλλες χρονικές μετατοπίσεις- αναδρομές. Ποιες πρόσθετες πληροφορίες δίνουν για το παρελθόν του αφηγητή;

Γ) Την επάνοδο στη σκηνή του ναυαγίου και τη μουσική πρόκληση της φύσης (γλυκύτατος ήχος). Με ποιο τρόπο προσπαθεί να προσδιορίσει την υφή του ήχου ο αφηγητής και που καταλήγει;

Δ) Το δραματικό τέλος. Πως συνδέεται με την αρχή του ποιήματος;

Απάντηση: Α) Στην τελευταία ενότητα του ποιήματος το όραμα εξαφανίζεται και προβάλλει αμέιλικτη η πραγματικότητα. Στην ψυχή του Κρητικού συντελείται μια μεταστροφή, καθώς από εκείνη τη στιγμή νιώθει ανήπορος να πολεμήσει τον αντίπαλο. Ο Κρητικός σκέφτεται το δυσοίωνο μέλλον του, ότι πιθανώς στο μέλλον θα γίνει ένας φτωχός ζητιάνος σε ξένα μέρη, με μοναδική παρηγοριά την ανάμνηση της αγαπημένης.

Β) Ο Κρητικός διασχίζει με περίεργο τρόπο τη θάλασσα, με δύναμη πρωτόγνωρη, μαγαλύτερη κι από αυτή της πρώτης νεότητά του που πολεμούσε με τους Τούρκους. Από τους στίχους αυτούς λαμβάνουμε τις πρόσθετες πληροφορίες ότι ο άνθρωπος αυτός πολέμησε στο παρελθόν τους Τουρκοαιγύπτιους.

Γ) Καθώς ο Κρητικός κολυμπά νιώθει να τον συνοδεύει ένας απόκοσμος και μαγευτικός ήχος που τον έκανε νωθρό. Προσπαθώντας να προσδιορίσει την υφή αυτού του ήχου, τον συγκρίνει με τραγούδι ερωτευμένου κοριτσιού στο δάσος, με λάλημα αηδονιού και με ήχο από σουραύλι βοσκών. Ύστερα από τις συγκρίσεις, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν υπήρχε κανένας άλλος ήχος στη γη σαν εκείνο.

Δ) Το δραματικό τέλος συνδέεται με την αρχή του ποιήματος με άξονα την ακρογιαλιά και την προσπάθεια του Κρητικού να οδηγήσει εκεί την αγαπημένη του. Η αρχική ελπίδα εξανεμίζεται στο τέλος του ποιήματος με τη διαπίστωση του θανάτου της κοπέλας, κι ενώ είχε ήδη καταφέρει να τη βγάλει στη στεριά.

Γενικές ερωτήσεις

1) Να εντοπίσετε τους χρόνους, τα διάφορα χρονικά επίπεδα της αφήγησης, τις αναδρομές και τις προλήψεις.

Απάντηση: Οι χρόνοι στο ποίημα είναι τρεις, το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Η χρονική πορεία του ποιήματος και τα διάφορα χρονικά επίπεδά του δεν είναι ευθύγραμμα, αλλά παρουσιάζουν αναδρομές, περεμβολές και πρωθύστερα. Κατ’ αυτήν την έννοια, από το παρόν του ναυαγιου μεταφερόμαστε στο παρελθόν των κρητικών απελευθερωτικών αγώνων κι από εκεί στο μέλλον του Κρητικού ύστερα από την απώλεια της αγαπημένης του. Ενδιαμέσως, η τεθλασμένη αυτή χρονική πορεία παρουσιάζει κι άλλες μικρότερες χρονικές μετατοπίσεις, παρεμβολές ή αναδρομές. Τέλος, ένα τέταρτο χρονικό επίπεδο, εντελώς ξεχωριστό, υπάρχει στο παρένθετο τμήμα της δεύτερης ενότητας, καθώς αυτοί οι στίχοι παραπέμπουν στον άδηλο χρόνο της έσχατης κρίσης των χριστιανών.

2) Να εντοπίσετε στο ποίημα ήχους, φωτισμούς- χρώματα κι ανθρώπινες φωνές- ομιλίες.

Απάντηση: α) Ήχοι: Ήχοι από αστροπελέκια, από τη Σάλπιγγα, από την τρικυμία της θάλασσας κι από τον ήχο της καρδιάς του Κρητικού. Ξεχωριστή θέση στο ποίημα έχει ο «γλυκύτατος ήχος», που συγκρίνεται με μια σειρά άλλων ήχων (τραγούδι κόρης, λάλημα αηδονιού, σουραύλι). β) Φωτισμοί- χρώματα: Φωτισμοί από τα αστροπελέκια, το μαύρο χρώμα της νύχτας, οι κόκκινες ανταύγειες από το κάψιμο του κόσμου, το φως των αστεριών και του φεγγαριού, το μαύρο χρώμα των ματιών και το χρυσό χρώμα των μαλλιών της φεγγαροντυμένης, το λαμπύρισμα της φύσης, το φως του ήλιου και η μαύρη πέτρα της πατρίδας. γ) Ανθρώπινες φωνές- ομιλίες: Η συνεχής ομιλία του ήρωα αφηγητή, η συνομιλία του με τους κεραυνούς και τους νεκρούς, τα τραγούδια και οι ψαλμωδλιες της αρραωωνιαστικιάς και οι διάφορες επικλήσεις του Κρητικού.

3) Να παρακολουθήσετε τη δράση της φύσης σε σχέση με τον αγώνα του ήρωα.

Απάντηση: Η φύση, και ειδικότερα η θάλασσα, είναι στην αρχή άγρια κι επιθετική απέναντι στο ναυαγό Κρητικό, αλλά ησυχάζει μυστηριωδώς λίγο πρίν από την εμφάνιση της «φεγγαροντυμένης». Ακολούθως, όλη η φύση αλλάζει και ομορφαίνει. Στη συνέχεια, ξαναγίνεται εχθρική. Αυτές οι διακυμένσεις της φύσης αντιστοιχίζονται με τις ψυχικές διαθέσεις του Κρητικού. Όταν υπερισχύει η θέληση ή η μεταφυσική διάθεση του ήρωα, τότε και η φύση φαίνεται υποταγμένη.

4) Να εντοπίσετε τα βασικά σχήματα λόγου στο ποίημα και να συζητήσετε το ρόλο και τη λειτουργία τους.

Απάντηση: Τα βασικά σχήματα λόγου που χρησιμοποιούνται στο ποίημα είναι οι μεταφορές και οι παρομοιώσεις. Ο κυριότερος λόγος ύπαρξης των σχημάτων λόγου είναι η δημιουργία της «ποιητικής έκπληξης». Με τα σχήματα λόγου η πραγματικότητα παίρνει «ποιητική μορφή» και το ποίημα δημιουργεί ποιητική συγκίνηση.

5) Να σημειώσετε στίχους και θέματα που βρίσκονται και σε άλλα ποιήματα του Σολωμού.

Απάντηση: Η Σάλπιγγα συναντάται είσης στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» και η φεγγαροντυμένη ως ιδέα, ως όραμα, συναντάται και στον «Ύμνο εις την Ελευθερία». Τον στίχο «Καλή ‘ν’ η μαύρη πέτρα της και το ξερό χορτάρι» τον βίσκουμε σχεδόν πανομοιότυπο και στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», όπως και το θόλωμα του νερού μέχρι την ώρα του δειλινού.

6) Να επισημάνετε στο ποίημα τις κύριες γραμματολογικές επιρροές του ποιητή.

Απάντηση: Οι γραμματολογικές επιρροές του ποιήματος «Ο Κρητικός» πηγάζουν κατά κύριο λόγο από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, από τα ομηρικά έπη, το δημοτικό τραγούδι, τον «Ερωτόκριτο» του Κορνάρου και την  ευρωπαϊκή αναγεννησιακή λογοτεχνία.

7) Αν η θρησκεία, η πατρίδα, η φύση και η γυναίκα (στην ιδανική μορφή τους) είναι τα κύρια θέματα της Επτανησιακής Σχολής, να βρείτε στον Κρητικό στοιχεία που επιβεβαιώνουν ότι αποτελεί χαρακτηριστικό ποίημα της Επτανησιακής Σχολής.

Απάντηση: α) Για τη θρησκεία: Το ποίημα «Ο Κρητικός» παρουσιάζει άφθονα θρησκευτικά στοιχεία, και μαλιστα μεταφυσικού χαρακτήρα, που τα περισσότερα από αυτά περιστρέφονται γύρω από την ανάσταση των νεκρών και από το μυστήριο της Δευτέρας Παρουσίας. Η επίκληση στο θεό είναι επίσης ένα από τα βασικά θρησκευτικά μοτίβα του ποιήματος. β) Για την πατρίδα: Σ’ αυτό το ποίημα συναντάμε εκτεταμένες και πολύμορφες αναφορές στην απελευθερωτική δραστηριότητα του Κρητικού και στα δεινά που υπέστη η οικογένειά του από τους Τούρκους. Η φιλοπατρία και η ανδρεία, συνδυασμένες μρ την οδύνη για τη σκλαβιά, αποτυπώνονται με τον καλύτερο τρόπο. γ) Για τη φύση: Η φύση παίζει επίσης σημαντικό ρόλο στον Κρητικό. Τοπία, δέντρα, άνθη, καιρικές συνθήκες, είναι συστατικά στοιχεία της αφήγησης και συγχρόνως σύμβολα και αντανακλάσεις των ψυχικών διαθέσεων του ήρωα και της θείας επενέργειας. δ) Για τη γυναίκα: Η μέχρι το θάνατο αγάπη για την αρραβωνιαστικιά σηματοδοτεί τον ιερό σύνδεσμο ανδρός και γυναικός. Η γυναίκα στο ποίημα είναι ένα σύμβολο αιώνιας αγάπης και πίστης. Πανέμορφη, σχεδόν πλάσμα της φαντασίας, περισσότερο όνειρο και λιγότερο πλάσμα με σάρκα και οστά, ακόμα και νεκρή, ορίζει ουσιαστικά την τύχη του ήρωα.

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ
Γ΄ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ΄ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ
ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β΄)
ΔΕΥΤΕΡΑ 21 ΜΑΪΟΥ 2012
ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ:
ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΚΕΙΜΕΝΟ
Πανανθρώπινο μήνυμα τέχνης
Κάθε πολιτισμός έχει τα όρια και το στίγμα του στον ιστορικό χώρο και χρόνο. Μέσα ωστόσο στην ιστορία του κόσμου, το αρχαιοελληνικό αισθητικό επίτευγμα σημαδεύει την καταγωγή μιας τέχνης με πανανθρώπινο μήνυμα και με διαστάσεις παγκόσμιες, θα έλεγα σχεδόν εξωχρονικές. Πρώτη έκφραση της αποστασιοποίησης του ανθρώπου από την αναγκαιότητα της φύσης, χάρη στη μεταμόρφωση της ύλης σε πνεύμα, το ελληνικό πλαστικό κατόρθωμα δηλώνει την επίμονη και έλλογη προσπάθεια του καλλιτέχνη να δαμάσει το πάθος και τη μοίρα με τα έργα του νου και της καρδιάς, αυτά που φέρνουν τον άνθρωπο όλο και πιο κοντά στο Θεό, αυτά που τον οδηγούν δίπλα στο συνάνθρωπο.
Αποκρυστάλλωμα μιας ορθής και όρθιας σκέψης, το αρχαίο άγαλμα (μεμονωμένο ή ως αναπόσπαστο μέρος αρχιτεκτονικού συμπλέγματος) καθαγιάζει και αγλαΐζει1 τους χώρους της πόλης. Σήμα ανάτασης ψυχικής και ορόσημο πανάρχαιας μνήμης, θυμίζει στους πολίτες την αμέριστη ευθύνη τους για τη συνοχή της κοινωνικής ομάδας και ορθώνεται εγγυητής της ιστορικής αλληλεγγύης του συνόλου. Διαγράφει ο τεχνίτης τα πλαίσια μιας πάντα ευνομούμενης και ισορροπημένης πολιτείας, έτσι όπως την ονειρευόταν η νεογέννητη δημοκρατία και έτσι όπως την ορίζει η πλατιά ειρηνευτική κίνηση του θεϊκού βραχίονα στο αέτωμα του ολυμπιακού ναού. Κίνηση που αναδεικνύει τον Απόλλωνα ρυθμιστή στη διαμάχη του ανθρώπου με το ζώο, με το μυθικό Κένταυρο, στην Ολυμπία, και οργανωτή της ζωής μέσα στο φως του λόγου. Το πέρασμα από το μύθο στο λόγο έγινε, χάρη στην τέχνη, άγαλμα, θέαμα και θεωρία. […]
Το πέρασμα από το ζώο, την άγρια φύση και τους αγρούς, στο δομημένο άστυ και στην οργανωμένη πόλη, ας πούμε τη θεϊκή μετάβαση από την κυνηγέτιδα Άρτεμι στην πολιάδα Αθηνά, δηλώνει με κάθε της μορφή και σε κάθε της βήμα η αρχαία ελληνική τέχνη, πρώτη αυτή εγρήγορση του ανθρώπου στον κόσμο του ελεύθερου πνεύματος. Αυτό ίσως είναι το συνοπτικό μέγιστο μάθημα του αρχαιοελληνικού βιώματος, των ανθρώπων που πρώτοι σμίλευσαν στο ξύλο, στην πέτρα και στο μάρμαρο, τη μορφή της εσωτερικής ενατένισης, συνδυασμένη με την ιδεατή πληρότητα της φυσικής ομορφιάς. Μαρτυρεί για τα λεγόμενά μου το αινιγματώδες χαμόγελο του αρχαϊκού κούρου και η ανείπωτη έκπληξη στο βλέμμα της κόρης μέσα στην πολύπτυχη φορεσιά της.
Ιδού η απαρχή της προσπάθειας για γνώση και για αυτογνωσία, ιδού το πρώτο ερωτηματικό, το για πάντα αναπάντητο, ιδού η αυγή του μυστηρίου που οδήγησε τον άνθρωπο να γίνει πλάστης αθάνατου έργου, δημιουργός δηλαδή θεών. Δάμασε η ελληνική τέχνη το ζώο πριν ανακαλύψει τον τέλειο άνθρωπο. Το συντροφικό συναπάντημα του ανθρώπου με τους θεούς διδάσκει η αρχαία αισθητική, στην προσπάθειά της να αιχμαλωτίσει την τέλεια μορφή την πάντα μετέωρη και πάντα τεταμένη προς μια ιδεατή πληρότητα, προς ένα αέναο γίγνεσθαι. Να γιατί η αρχαία τέχνη θα μένει πάντα πρωτοποριακά επίκαιρη και ζωντανή: είναι η τέχνη πυξίδα και σταθερός προσανατολισμός, αυτή που δεν γνώρισε αμηχανίες και αγνοεί τα αδιέξοδα, γι’ αυτό και εμπνέει κάθε αναγέννηση, γι’ αυτό και μένει η βάση κάθε πνευματικής παλιννόστησης προς το ουσιώδες, δηλαδή τη δημιουργία ελευθερίας.

1 αγλαΐζω=λαμπρύνω
Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, “Πολιτισμός και Ελληνισμός”, Προσεγγίσεις, Αθήνα 2007
(Διασκευή)

A1. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (100-120 λέξεις).
Μονάδες 25

Β1. Η αρχαία τέχνη θα μένει πάντα πρωτοποριακά επίκαιρη και ζωντανή. Να αναπτύξετε το περιεχόμενο της φράσης σε μία παράγραφο (70-90 λέξεις).
Μονάδες 10

Β2. α) Να βρείτε τους δύο τρόπους πειθούς που χρησιμοποιεί η συγγραφέας στην τελευταία παράγραφο και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με μία αναφορά για κάθε τρόπο (μονάδες 6).
β) Να εντοπίσετε στο κείμενο τέσσερις λέξεις ή φράσεις με μεταφορική σημασία (μονάδες 4).
Μονάδες 10

Β3. α) επίτευγμα, δαμάσει, μετάβαση, πληρότητα, ουσιώδες: Να γράψετε από ένα συνώνυμο για καθεμιά από τις παραπάνω λέξεις (μονάδες 5).
β) έλλογη, κοντά, συνοπτικό, φυσικής, αιχμαλωτίσει: Να γράψετε από ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παραπάνω λέξεις (μονάδες 5).
Μονάδες 10

Β4. Να αναγνωρίσετε το είδος της σύνταξης στις παρακάτω φράσεις και να τις μετατρέψετε στο αντίθετο είδος:
Διαγράφει ο τεχνίτης τα πλαίσια μιας πάντα ευνομούμενης και ισορροπημένης πολιτείας (μονάδες 2).
Δάμασε η ελληνική τέχνη το ζώο πριν ανακαλύψει τον τέλειο άνθρωπο (μονάδες 3).
Μονάδες 5

Γ1. Σε ημερίδα του δήμου σου με θέμα «Τέχνη και Ζωή» συμμετέχεις ως εκπρόσωπος του σχολείου σου με εισήγηση 500-600 λέξεων. Στην εισήγηση αυτή αναφέρεσαι στην προσφορά της Τέχνης στους νέους σήμερα, καθώς και στους τρόπους με τους οποίους μπορεί το σχολείο να συμβάλλει στην ουσιαστική επαφή τους με αυτήν.
Μονάδες 40

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ:Τι λένε οι φιλόλογοι για το θέμα της Έκθεσης – Esos.gr – Τα πάντα για την παιδεία.

Συχνά είναι τα ερωτήματα που προκύπτουν  από μαθητές όταν συναντούν σε ένα κείμενο το όνομα ενός ειδικού, ενός ειδήμονος, μιας αυθεντίας : είναι επίκληση στην αυθεντία η αναφορά ενός ονόματος , ενός οργανισμού, μιας επιστήμης ή μήπως λειτουργεί ως τεκμήριο ,άρα και ως μέσο επίκλησης στη λογική ;

Επειδή στο σχολικό βιβλίο δεν απαντάται το ερώτημα αυτό με σαφήνεια και αποτελεί ένα από τα σημεία της…”σκοτεινής” ύλης του, διευκρινίζουμε : η αναφορά σε κάποιο όνομα μπορεί να λειτουργεί και ως αυτόνομος τρόπος πειθούς και ως τεκμήριο. Η διάκριση γίνεται ως εξής :

α) Επίκληση στην Αυθεντία (Τρόπος Πειθούς) : στην περίπτωση αυτή στο κείμενο υπάρχουν αυτούσια τα λόγια της αυθεντίας ,είτε μέσα σε εισαγωγικά , είτε σε πλάγιο λόγο. (βλέπε και παράδειγμα σχ. βιβλίου, σελ. 46). Η επίκληση στην Αυθεντία επιτυγχάνεται και με τη χρήση άλλων μέσων ,όπως των ρητών, των αποφθεγμάτων, των παροιμιών, της παράθεσης απόψεων μεγάλων διανοητών κ.ά.

π.χ. 1)Ο Φράνσις Μπέικον υποστήριζε : “Η γνώση είναι δύναμη”

2)Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό ζώο.

β)Η Αυθεντία ως Τεκμήριο (Επίκληση στη Λογική) : στην περίπτωση αυτή στο κείμενο υπάρχει απλή αναφορά του ονόματος της αυθεντίας , χωρίς να μεταφέρονται σε ευθύ ή πλάγιο λόγο απόψεις του. Η αναφορά του ονόματος προσδίδει αξιοπιστία στη θέση του πομπού / συντάκτη ή τεκμηριώνει την απόψή του.

π.χ. 1)Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία διαμορφώθηκε κυρίως από το Σωκράτη , τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.

2) Ο Τζιότο, ο μεγάλος ζωγράφος του 13ου και 14ου αιώνα, έθεσε τις βάσεις της αναγεννησιακής ζωγραφικής.

Τα περισσότερα θέματα της Έκθεσης Ιδεών συνήθως μας καλούν να απαντήσουμε με σαφήνεια για τη σημασία ή το ρόλο ενός φαινομένου ή μιας αφηρημένης έννοιας (Π.χ. Παιδείας, Διαφήμισης, Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Προστασίας του Περιβάλλοντος κ.ά) , τα αίτια ενός φαινομένου (π.χ. Ρατσισμού, Καταπάτησης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Μαζοποίησης κ.ά), τις συνέπειες (θετικές και αρνητικές ) ενός φαινομένου (π.χ. Τουρισμού, Καταναλωτισμού, Παγκοσμιοποίησης κ.ά), αλλά και των μέσων ή των τρόπων αντιμετώπισης ενός προβλήματος (π.χ. Ναρκωτικών, Ανεργίας, Υποβάθμισης της θέσης της γυναίκας, Εθνικισμού, Λαϊκισμού κ.ά). Καλό είναι λοιπόν, πριν ξεκινήσουμε να απαντάμε στα ζητούμενα του θέματος που δόθηκε για ανάπτυξη , να ομαδοποιήσουμε όλα τα παραπάνω και να τα κατηγοριοποιήσουμε κρατώντας πρόχειρες σημειώσεις.

Σημασία ενός φαινομένου / μιας έννοιας

• Υλική
• Πνευματική
• Ηθική
• Πολιτική
• Πολιτιστική
• Κοινωνική
• Οικονομική
• Ατομική
• Συλλογική

Αίτια ενός φαινομένου

• Κοινωνικά
• Πολιτικά
• Οικονομικά
• Ιστορικά
• Ψυχολογικά
• Εσωτερικά (χαρακτήρας, ταλέντο, περιέργεια, μόρφωση, αισθητική καλλιέργεια, ψυχικά και πνευματικά εφόδια κ.ά)
• Εξωτερικά (πολιτικοοικονομικές συνθήκες εποχής, πόλεμος, ειρήνη, κ.ά)

Συνέπειες ενός φαινομένου (θετικές –αρνητικές )

• Κοινωνικές
• Πολιτικές
• Οικονομικές
• Πολιτισμικές
• Πνευματικές
• Ηθικές
• Αισθητικές
• Ιδεολογικές
• Εθνικές
• Στο άτομο
• Στο σύνολο
• Στον τρόπο ζωής

Μέσα / Τρόποι αντιμετώπισης ενός προβλήματος

• Παιδεία-Εκπαίδευση
• Ψυχικά και πνευματικά εφόδια του ατόμου
• Πρωτοβουλιακή δράση του ατόμου
• Πρωτοβουλιακή δράση του συνόλου
• Στο πλαίσιο της οικογένειας
• Παρέμβαση του κράτους και της πολιτείας
• Ισχυροί θεσμοί
• Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

Στην τελική ευθεία των πανελλαδικών εξετάσεων έχουν μπει χιλιάδες υποψήφιοι οι οποίοι προσπαθούν να κάνουν ένα σωστό προγραμματισμό μέχρι τις 21 Μαΐου, για να πετύχουν το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα.

Στην τελική ευθεία των πανελλαδικών εξετάσεων έχουν μπει χιλιάδες υποψήφιοι οι οποίοι προσπαθούν να κάνουν ένα σωστό προγραμματισμό μέχρι τις 21 Μαΐου, για να πετύχουν το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα.

Το «ΕΘΝΟΣ-ΠΑΙΔΕΙΑ» βρίσκεται για μία ακόμη χρονιά στο πλευρό των μαθητών δίνοντας χρήσιμες συμβουλές για την ώρα της εξέτασης, ενώ δίνει πληροφορίες και για όλα τα μυστικά που θα πρέπει να γνωρίζουν οι υποψήφιοι, ώστε το γραπτό που θα παραδώσουν να είναι άρτιο.

Στο σημερινό αφιέρωμα για τις Πανελλαδικές του 2012, οι υποψήφιοι θα ενημερωθούν για τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να αναπτύξουν τις απαντήσεις σε διάφορα μαθήματα, για τα στοιχεία που συνεκτιμούν οι καθηγητές στη διάρκεια της βαθμολόγησης των γραπτών κ.λπ.

Νεοελληνική Γλώσσα
Ο μαραθώνιος των Πανελλαδικών Εξετάσεων ξεκινάει στις 21 Μαΐου με το μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας στο οποίο εξετάζονται όλοι οι υποψήφιοι και των τριών Κατευθύνσεων.

Πρόκειται για ένα μάθημα που αποτελεί βαρόμετρο για την εισαγωγή σε πολλά τμήματα της ανώτατης εκπαίδευσης. Τα υψηλά ποσοστά αναβαθμολογήσεων, άλλωστε, που παρατηρούνται κάθε χρόνο αποδεικνύουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι υποψήφιοι αλλά και οι ίδιοι οι βαθμολογητές, καθώς η βαθμολόγηση των γραπτών στο συγκεκριμένο μάθημα είναι σε έναν βαθμό υποκειμενική.

ΠΩΣ ΕΞΕΤΑΖΕΤΑΙ: Δίνεται στους μαθητές σε φωτοαντίγραφο απόσπασμα κειμένου (δοκιμιακού, λογοτεχνικού, άρθρου κ.τ.λ.) μίας έως δύο σελίδων από βιβλίο, εφημερίδα ή περιοδικό (ή κατασκευασμένο για τον σκοπό της αξιολόγησης) που αναφέρεται σε κοινωνικά, πολιτικά, πολιτιστικά, επιστημονικά ή άλλα θέματα της καθημερινής ζωής και έχει νοηματική πληρότητα. Το κείμενο αυτό ανταποκρίνεται στην αντιληπτική ικανότητα των μαθητών και σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα με θεματικούς κύκλους οικείους στους μαθητές από τη σχολική διδασκαλία. Οι μαθητές καλούνται:

• Να δώσουν μια σύντομη περίληψη αυτού του κειμένου, της οποίας η έκταση καθορίζεται ανάλογα με την έκταση και το νόημα του κειμένου (25 μονάδες).
• Να απαντήσουν σε ερωτήσεις (35 μονάδες), με τις οποίες ελέγχονται: α) η κατανόηση του κειμένου (ιδεολογικά σημεία του κειμένου, επιχειρήματα συγγραφέα, προβλήματα που θέτει κ.τ.λ.), β) η οργάνωση του λόγου (διάρθρωση, δομή διαίρεση και τιτλοφόρηση ενοτήτων, αντοχή, ενότητα, συλλογιστική κ.τ.λ.), γ) τα σημασιολογικά στοιχεία (σημασία λέξεων, συνώνυμα – αντώνυμα, κατασκευή φράσεων ή παραγράφων με ορισμένες λέξεις, αντικατάσταση λέξεων ή φράσεων κ.τ.λ.), δ) η ικανότητά τους να αναγνωρίζουν τη λειτουργία των μορφοσυντακτικών δομών, καθώς και να χειρίζονται αυτές τις δομές, ανάλογα με τους επικοινωνιακούς στόχους του κειμένου.
• Να συντάξουν ένα κείμενο, ενταγμένο σε επικοινωνιακό πλαίσιο, με το οποίο κρίνουν κάποια σημεία ή αναπτύσσουν προσωπικές απόψεις, παίρνοντας αφορμή από το κείμενο. Η έκταση αυτής της ανάπτυξης καθορίζεται κατά προσέγγιση, χωρίς να υπερβαίνει τις 600 λέξεις (40 μονάδες).

ΠΩΣ ΒΑΘΜΟΛΟΓΕΙΤΑΙ: Κατά τη βαθμολόγηση λαμβάνεται υπόψη η ορθογραφία, η δομή του κειμένου, ο λεξιλογικός πλούτος, η ακρίβεια και η ορθότητα της διατύπωσης, καθώς και το περιεχόμενο.

Οι αρχές που πρέπει να τηρούν οι υποψήφιοι

Τους βασικούς κανόνες που θα πρέπει να ακολουθήσουν οι υποψήφιοι όσο αφορά στα θέματα που θα κληθούν να απαντήσουν στις Πανελλαδικές, παρουσιάζει το «ΕΘΝΟΣ ΠΑΙΔΕΙΑ».

Ερωτήσεις ανάπτυξης
Οι ερωτήσεις ανάπτυξης που πλην της Γλώσσας αφορούν σχεδόν όλα τα μαθήματα Θεωρητικής Κατεύθυνσης (Αρχαία, Ιστορία, Λατινικά, Λογοτεχνία), απαιτούν απαντήσεις με τεχνική που θα πείθει για τη συγκρότηση και το επίπεδο μελέτης και κατανόησης του διαγωνιζόμενου. Συγκεκριμένα, αξιολογούνται:

• Η ορθότητα και η σαφήνεια των απαντήσεων
• Η συνθετική και δημιουργική ικανότητα των μαθητών και
• Η συνολική συγκρότηση του γραπτού.

Πρέπει οι απαντήσεις να είναι σύμφωνες με το νόημα του βιβλίου, να μην υπάρχουν σημαντικές παραλείψεις, κενά ή λογικά σφάλματα ή άλλες ασυναρτησίες. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στη συνθετική και κριτική ικανότητα του μαθητή, στην επιχειρηματολογία που αναπτύσσει και στην πρωτοτυπία της απάντησής του, εφόσον το θέμα απαιτεί τη διατύπωση συλλογισμών και την έκφραση κρίσεων.

Ερωτήσεις σύντομης απάντησης

Αφορούν ολόκληρη τη σειρά των υπό εξέταση μαθημάτων όλων των Κατευθύνσεων. Τα βασικά στοιχεία που λαμβάνονται υπόψη είναι τα εξής:

• Η ευστοχία και η ακρίβεια στη ζητούμενη απάντηση.
• Η αποφυγή περιττών στοιχείων,
• Η πυκνότητα και ο πλούτος των νοημάτων.
• Η ικανότητα του μαθητή να εκφράζει με λίγα λόγια αυτό που θέλει να πει.

Ποια στοιχεία εκτιμούν οι βαθμολογητές

Οι υποψήφιοι των πανελλαδικών πριν προσέλθουν σε κάθε εξέταση, θα πρέπει να γνωρίζουν όλα τα στοιχεία που συνεκτιμούν οι βαθμολογητές όταν διορθώνουν τα γραπτά.

Είναι προφανές ότι για την άριστη βαθμολογία οι υποψήφιοι θα πρέπει να έχουν κοπιάσει όλη τη χρονιά. Έτσι, το τρίωρο της εξέτασης θα πρέπει να προσέξουν ιδιαίτερα, καθώς ένα θέμα βαθμολογείται με την ανώτατη βαθμολογία όταν:

• Έχει αναπτυχθεί με πληρότητα, σύμφωνα με το αντίστοιχο διδακτικό βιβλίο (συμφωνία με το νόημα και όχι με το γράμμα του βιβλίου)
• Δεν παρουσιάζει επιστημονικά σφάλματα
• Παρουσιάζει ορθή δομή
• Χαρακτηρίζεται από σαφήνεια και ακριβολογία
• Περιέχει τα απαραίτητα σχήματα, επεξηγηματικά διαγράμματα, κ.λπ. (όπου αυτά είναι αναγκαία).

Στα θετικά στοιχεία για τη βαθμολόγηση είναι περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων η ορθή αφετηρία για την ανάπτυξη, η πληρότητα και η ορθότητα των σχημάτων, όπου αυτά απαιτούνται (π.χ. στα Μαθηματικά).

Το «άριστα» στις ασκήσεις
Για να βαθμολογηθεί η επίλυση μιας άσκησης στα Μαθηματικά, τη Φυσική, τη Χημεία και τη Βιολογία με την ανώτατη βαθμολογία πρέπει:

• Να έχει ορθή αφετηρία και λογική επεξεργασία
• Να περιέχει επαρκή και ορθή αιτιολόγηση
• Να φθάνει σε σωστό αριθμητικό αποτέλεσμα συνοδευόμενο με τις ορθές μονάδες
• Να περιέχει τα απαραίτητα σχήματα ορθά και πλήρη
• Να χαρακτηρίζεται από σαφήνεια και ακριβολογία.

Εκτιμώνται θετικά κατά τη βαθμολόγηση και τα εξής στοιχεία:

• Η ορθή αφετηρία και επεξεργασία μιας άσκησης, έστω και αν αυτή δεν ολοκληρώθηκε επιτυχώς.
• Τα σωστά και πλήρη σχήματα, εφόσον αποδεικνύουν κατανόηση του αντικειμένου.

Αντίθετα, κατά τη βαθμολογία, δεν λαμβάνεται υπόψη ένα ορθό αριθμητικό αποτέλεσμα, το οποίο δεν προκύπτει από την επεξεργασία της άσκησης ή του προβλήματος.

Όπου γίνεται αξιολόγηση ορθογραφικών σφαλμάτων, ως σοβαρότερα θεωρούνται αυτά που αναφέρονται:

• Στις καταλήξεις
• Στις συνηθισμένες και εύχρηστες λέξεις και
• σε κανόνες της γραμματικής.
• Ως δευτερεύοντα λάθη θεωρούνται όσα αναφέρονται στον συλλαβισμό ή τη στίξη, καθώς και σε λέξεις που δεν είναι συνήθεις στον νεοελληνικό λόγο, εφόσον δεν παραβιάζονται θεμελιώδεις γραμματικοί κανόνες.

ΟΙ ΕΠΙΔΟΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΤΟ 2011

• Μόλις το 1% των υποψηφίων που συμμετείχαν στις περσινές πανελλαδικές, κατάφερε να αριστεύσει στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας συγκεντρώνοντας βαθμολογία από 18 έως 20.
• Όπως φαίνεται από τα περσινά στατιστικά στοιχεία, η πλειονότητα των υποψηφίων (6 στους 10) βρέθηκε στη βαθμολογική κλίμακα 12-17,9, ενώ 1 στους 5 δεν κατάφερε να πιάσει τη βάση.

Τεχνικές υποδείξεις

Η εξέταση στα Μαθηματικά, τη Φυσική, τη Χημεία, γενικά σε μαθήματα της Θετικής και της Τεχνολογικής Κατεύθυνσης χρειάζεται μια ειδική επισήμανση, προκειμένου να γίνουν κάποιες ιδιαίτερες και σημαντικές υποδείξεις, ώστε να μην υπάρχει σύγχυση για τον τρόπο βαθμολόγησης.

Εάν το θέμα είναι χωρισμένο σε υποερωτήματα, τότε είναι δυνατόν σε ένα από τα αρχικά στάδια να υπάρξει κάποιο λάθος αριθμητικό ή άλλο. Στη συνέχεια, ο μαθητής πραγματεύεται σωστά το υπόλοιπο θέμα, χρησιμοποιώντας όμως το λάθος που προηγήθηκε.

Οι οδηγίες που έχει δώσει η κεντρική επιτροπή εξετάσεων, για τα συγκεκριμένα ζητήματα είναι η εξής: ο μαθητής χάνει μόρια μόνο στο υποερώτημα, στο οποίο έκανε το λάθος, ενώ τα μόρια των υπόλοιπων ερωτήσεων δεν επηρεάζονται από το λάθος αυτό.

Τα συνήθη λάθη

Ακολουθεί ένας μίνι οδηγός για τα συνήθη λάθη που κάνουν οι υποψήφιοι των πανελλαδικών εξετάσεων, τα οποία πολλές φορές οφείλονται σε υπερβολική σιγουριά.

• Λάθη εκφραστικά ή διατύπωσης. Παρατηρούνται κυρίως στα γλωσσικά μαθήματα.
• Λάθη από κατανόηση ή παρεξήγηση του ζητουμένου (σύγχυση εννοιών ή σχέσεων εννοιών, σύγχυση συνθηκών στην Ιστορία, φιλοσοφικών θεωριών κ.λπ.).
• Λάθη πρόσημων στις ασκήσεις των Μαθηματικών και της Φυσικής.
• Λάθη στις χημικές αντιδράσεις του μαθήματος της Χημείας.

ΜΙΧΑΛΗΣ ΝΙΒΟΛΙΑΝΙΤΗΣ

Πηγή : www.ethnos.gr

TI ΣΥΝΙΣΤΟΥΝ ΟΙ ΕΙΔΙΚΟΙ ΣΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

Λανθασμένη τακτική η αναζήτηση SOS θεμάτων

Οι μαθητές πρέπει τις ημέρες που μεσολαβούν μεταξύ των εξεταζόμενων μαθημάτων να επαναλαμβάνουν με ηρεμία και προγραμματισμό την ύλη που μελέτησαν καθ’ όλη την περίοδο της προετοιμασίας τους και να μην αναλώνουν τα ψυχικά και σωματικά αποθέματά τους στη μελέτη νέων θεμάτων ή την επίλυση εξαιρετικά πολύπλοκων ασκήσεων. Λανθασμένη τακτική αποτελεί επίσης η αναζήτηση SOS θεμάτων και η ενασχόληση των υποψηφίων μόνο με αυτά.

Η πολυετής μας εμπειρία στις Πανελλαδικές Εξετάσεις αποδεικνύει ότι τα θέματα ανακυκλώνονται διαρκώς, ότι όλα τα σημεία της εξεταστέας ύλης είναι πιθανά θέματα στις εξετάσεις, ενώ συχνά συμβαίνει θέματα που τα είδαμε στο παρελθόν στις Πανελλαδικές να επαναλαμβάνονται την επόμενη χρονιά με διαφορετική διατύπωση ή υπό διαφορετική λογική. Τις συμβουλές προς τους υποψηφίους δίνει η καθηγήτρια Νότα Λαζαράκη των φροντιστηρίων «Πουκαμισάς»:

Σημαντικό είναι οι υποψήφιοι κατά τη διάρκεια των εξετάσεων να αφιερώνουν τον σωστό χρόνο για την ανάπαυσή τους, δεδομένου ότι ο καλός ύπνος πριν από την κάθε γραπτή εξέταση μεγιστοποιεί την απόδοση του εγκεφάλου στη νοητική διεργασία που απαιτεί η αξιολόγηση.

Επιπλέον, πρέπει οι υποψήφιοι να συνειδητοποιήσουν ότι η υπερβολική, διαρκής και πολύωρη μελέτη, χωρίς προγραμματισμένα διαλείμματα, δεν βελτιώνει την απόδοση αλλά αντίθετα τη μετριάζει. Την ημέρα της εξέτασης, θεμιτό είναι να μην ασχοληθεί ο υποψήφιος με κανένα σημείο της ύλης όσο κατευθύνεται προς το εξεταστικό κέντρο και κατά τη διάρκεια της αναμονής των θεμάτων. Το διάστημα αυτό πρέπει να μείνει κενό από πνευματική προσπάθεια, ώστε ξεκούραστος ο υποψήφιος να καταθέσει το μέγιστο των δυνατοτήτων του κατά τη διάρκεια της αξιολόγησης.

Προσοχή ιδιαίτερη απαιτείται τον χρόνο αναμονής των θεμάτων, οπότε και η αγωνία των υποψηφίων κορυφώνεται. Συνήθης αντίδραση των υποψηφίων κατά τη διάρκεια αναμονής των θεμάτων είναι η προσπάθεια και η αδυναμία ανάκλησης τυχαίων σημείων της ύλης.

Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει αυτό να επηρεάσει την ψυχολογία τους, αφενός διότι είναι φυσιολογική αντίδραση και αφετέρου διότι κατά τη γραπτή αξιολόγηση ο εγκέφαλος λειτουργεί αφαιρετικά, συνεπώς όταν έρθουν τα θέματα και ο υποψήφιος καταπιαστεί με ένα ένα από αυτά χωριστά, η ανάκληση μνήμης θα είναι πολύ εύκολη.

ΤΙ ΚΑΝOYME OTAN ΔΟΘΟΥΝ ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ

Μόλις έρθουν τα θέματα, ο υποψήφιος πρέπει να συγκεντρωθεί σε αυτά και να μην επιτρέψει σε τίποτε να αποσπάσει την προσοχή του, να διαβάσει μία φορά προσεκτικά όλα τα ζητήματα, ενώ ταυτόχρονα θα κρατά κάποιες πρόχειρες σημειώσεις, στις οποίες θα ανατρέξει αργότερα. Αμέσως μετά, προτείνεται ο υποψήφιος να επεξεργαστεί τα θέματα που γνωρίζει πολύ καλά και με κλιμάκωση να ασχοληθεί στο τέλος με όποιο θέμα φαίνεται δύσκολο ή δυσνόητο.

Δεδομένου ότι στα περισσότερα μαθήματα οι υποψήφιοι εξετάζονται σε τέσσερα θέματα, ο μέσος χρόνος που πρέπει να αφιερώσουν σε κάθε θέμα είναι περίπου 45 λεπτά της ώρας. Όμως, κάποια από τα θέματα θα φανούν στους προετοιμασμένους υποψηφίους πολύ απλά, συνεπώς ο χρόνος που θα απομείνει για τα απαιτητικά θέματα είναι αρκετός.

Σε κάθε περίπτωση, ο χρυσός κανόνας είναι να μην επιμείνει ο υποψήφιος για μεγάλο χρονικό διάστημα σε κάποιο θέμα που φαίνεται ότι δεν μπορεί άμεσα να επιλύσει, γιατί αυτό θα επιφέρει δύο αρνητικά: πρώτον, θα μειωθεί ο χρόνος που θα απομείνει για να αφιερώσει στα άλλα θέματα και, δεύτερον, η εμμονή στο ίδιο θέμα κατά κανόνα μειώνει τις πιθανότητες για την επίλυσή του. Συνεπώς, εάν ο υποψήφιος «κολλήσει» σε κάποιο θέμα, το αφήνει για λίγο, ασχολείται με τα υπόλοιπα και επανέρχεται σε αυτό αργότερα.

Πώς απαντάμε στις ερωτήσεις

Κατά την απάντηση ενός θέματος, πρέπει με προσοχή να σημειώνονται σωστά οι αριθμοί των ερωτημάτων του (λόγου χάρη, Θέμα 2ο, Α.), κυρίως όταν αυτά δεν απαντώνται με τη σειρά που δίνονται στις εκφωνήσεις.

Η σαφής διάκριση των ερωτημάτων και υποερωτημάτων είναι πολύ σημαντική και συμβαίνει συχνά οι υποψήφιοι να χάνουν πολύτιμες μονάδες από θέματα που απάντησαν μεν, αλλά με λάθος αρίθμηση ή με ακαταστασία στο γραπτό τους. Άλλωστε, οι υποψήφιοι πρέπει να έχουν διαρκώς στο μυαλό τους ότι η άρτια αρχιτεκτονική του γραπτού (τάξη, αισθητική, ευανάγνωστες απαντήσεις) υποσυνείδητα προϊδεάζει θετικά τον βαθμολογητή.

Τα ερωτήματα πρέπει να απαντώνται με σαφήνεια και πληρότητα. Πολλοί διαβασμένοι μαθητές συμβαίνει να χάνουν μονάδες, διότι σε κάποιο θέμα θεώρησαν ότι μέρος μίας απάντησης ή αιτιολόγησης είναι αυτονόητη.

Αιτιολόγηση
Τίποτε δεν θεωρείται αυτονόητο στις Πανελλαδικές και ό,τι ζητείται στις εκφωνήσεις πρέπει να αιτιολογηθεί επακριβώς. Συχνά, άλλωστε, στα θέματα εμπεριέχεται η έκφραση «να εξηγήσετε» ή «να περιγράψετε».

Με αυτόν τον τρόπο ζητείται από τους υποψηφίους η πλήρης ανάλυση ενός φαινομένου, μίας έννοιας κ.λπ.

Ωστόσο, πλεονασμοί, υπερβολικές αναλύσεις ή άσχετες πληροφορίες πρέπει να αποφεύγονται, διότι ενέχουν τον κίνδυνο για βαθμολογική ποινή, εάν εμπεριέχουν λάθη ή θεωρηθούν ως αποτέλεσμα της ακρισίας του υποψηφίου.

Οι εκφωνήσεις των θεμάτων των Πανελλαδικών είναι κατά κανόνα σαφείς και συνεπώς δεν είναι δύσκολο οι υποψήφιοι, αφού διαβάσουν προσεκτικά τις εκφωνήσεις, να κατανοήσουν την ακριβή έκταση των απαντήσεών τους.

Μετά το τέλος των απαντήσεών τους και δεδομένου ότι υπάρχει χρόνος στη διάθεσή τους, είναι σημαντικό οι υποψήφιοι να επανεξετάσουν όσα έγραψαν προκειμένου να διορθώσουν κάποια λεπτά σημεία, όπως εκφράσεις ή αριθμητικές πράξεις.

ΝΙΚΟΛΙΤΣΑ ΤΡΙΓΚΑ

Πηγή : www.ethnos.gr

Λιγότερο άγχος, κυρίως από αυτό που συνηθίζουν να μεταφέρουν οι γονείς στους μαθητές και καλύτερη διατροφή έχουν ευεργετικά αποτελέσματα στις επιδόσεις των μαθητών που καλούνται σε λίγα 24ωρα από σήμερα να εξεταστούν για την είσοδό τους στα ΑΕΙ και ΤΕΙ. Εν μέσω προεκλογικής περιόδου γιατροί και ψυχολόγοι συμβουλεύουν τους γονείς να μην «πιέζουν» τους μαθητές και να τους παρέχουν «διακριτική» στήριξη, σωστή διατροφή και να φροντίζουν να μην ξενυχτούν πάνω στα βιβλία.

«Ο μαθητής κυριολεκτικά κολυμπάει μέσα στην πληθώρα του υλικού των εξετάσεων και ελπίζει ότι όταν έρθει η ώρα τους θα βρει στεριά να πατήσει» λέει για το άγχος των μαθητών ενόψει Πανελλαδικών, η ψυχολόγος Αλεξάνδρα Κορδόση.

«Σε ψυχολογικό επίπεδο η διαδικασία των πανελλαδικών εξετάσεων είναι μία ιδιαίτερα στρεσογόνος διαδικασία. Εξελικτικά και ηλικιακά συμπίπτει με το πέρασμα του ανθρώπου από τη μετεφηβεία στην ενηλικίωση και συνοδεύεται από αλλαγές που περιλαμβάνουν το άγχος της απομάκρυνσης από την ασφάλεια του οικείου στην πρόκληση του καινούργιου.

Η μετάβαση, όμως, επιβαρύνεται στη χώρα μας από την ιδιαίτερη σημασία που δίνεται στο αποτέλεσμα των εξετάσεων, που σε πολλές περιπτώσεις εξισώνεται με το μέλλον και τη συνολική εξέλιξη των νέων, που κρίνεται, όπως πιστεύουν αρκετοί γονείς, από την επιτυχία ή την αποτυχία» συμπληρώνει η ίδια.

«Η μητέρα μου στην αρχή με πίεζε υπερβολικά» λέει ο Σπύρος Νικολάου, μαθητής της Γ’ Λυκείου. «Αυτό δεν με βοηθούσε καθόλου μέχρι που τής ζήτησα αν δεν μπορεί να χαλαρώσει τουλάχιστον να μην το δείχνει σε μένα τόσο πολύ γιατί με εμποδίζει να συγκεντρωθώ και να διαβάσω. Είναι σημαντικές οι πανελλαδικές αλλά για όλους μας υπάρχουν και εναλλακτικές γιαυτό δεν χρειάζεται να μας «πνίγει» το άγχος».

«Η μεγαλοποίηση της σημασίας των πανελλαδικών ενισχύεται από την κουλτούρα της ελληνικής οικογένειας» επισημαίνει η κ.Κορδόση.

«Οι έλληνες γονείς έχουν βαθιά ριζωμένη την νοοτροπία του-να θυσιάσουν τα πάντα- προκειμένου να σπουδάσουν τα παιδιά τους. Έτσι συχνά εμπλέκονται υπερβολικά ιδιαίτερα κατά τη διαδικασία της προετοιμασίας για τις πανελλαδικές εξετάσεις. Όμως, οι γονείς θα πρέπει να είναι σύμμαχοι στην προσπάθεια των παιδιών τους και όχι επιβαρυντικοί παράγοντες άγχους».

«Δεν περίμενα ποτέ έξω από το σχολείο και ούτε θα περιμένω και φέτος για το δεύτερο γιο μου που δίνει πανελλαδικές» λέει η κ.Μάρα Λεουνάκη μητέρα τεσσάρων αγοριών, εκ των οποίων ο πρώτος πέρασε με επιτυχία τις πανελλαδικές του εξετάσεις πρίν από 10 χρόνια και ο δεύτερος δίνει φέτος.

«Στον πρώτο ήμουν ακόμη πιο χαλαρή, ίσως επειδή ήμουν πιο νέα. Τώρα ανησυχώ μεν, αλλά δεν το δείχνω και δεν θέλω να τού μεταδώσω άγχος για κάτι που πιστεύω ακράδαντα ότι είναι δικό του θέμα και σε καμμία περίπτωση δεν θα καθορίσει το μέλλον του. Απλά είναι μία πιο επίπονη διαδικασία από τις άλλες καθώς χρειάστηκαν δύο χρόνια προσπάθειας στο σχολείο για να φθάσουμε στο παραπέντε των εξετάσεων. Προσπαθώ να είμαι υποστηρικτική, φροντίζω τη διατροφή του, τού δίνω κάποιες βιταμίνες και δεν τον αφήνω να ξενυχτάει με τα βιβλία. Επιδιώκω να κοιμάται τουλάχιστον οκτώ ώρες κάθε μέρα και συζητάμε μαζί θέματα εκτός σχολείου, όπως οι διακοπές ή τα αθλητικά».

Τα συχνά γεύματα και ιδιαίτερα τα μικρογεύματα μεταξύ των κυρίως γευμάτων (πρωινό, μεσημεριανό, βραδινό) σχετίζονται, όπως υποστηρίζουν οι διατροφολόγοι με καλύτερη πνευματική υγεία.

«Την περίοδο των εξετάσεων αυξάνουμε τις ποσότητες φρούτων και λαχανικών ημερησίως ενώ είναι εξίσου σημαντικές και οι πρωτεϊνες, δηλαδή κρέας και ψάρι καθημερινά όπως και οι υδατάνθρακες: ψωμί, μακαρόνια, ρύζι» λέει ο ιατρός και διατροφολόγος Γιάννης Αρκαδιανός.

«Φρούτα, 100% φυσικοί χυμοί, δημητριακά ολικής άλεσης και λαχανικά αποτελούν ιδανικά σνακ, όπως επίσης και η μαύρη σοκολάτα. Όχι λέμε στα αναψυκτικά και τα πολλά παγωτά όπως και στα πολλά λιπαρά».

Θυμηθείτε 2-3 φρούτα και 1-2 σαλάτες ή ωμά λαχανικά καθημερινά.

Εκτός από πολύτιμες βιταμίνες, προσφέρουν υδατάνθρακες που αποτελούν την τροφή του εγκεφάλου και αντιοξειδωτικά συστατικά που δρουν ενάντια στο άγχος και το στρες. Το μυστικό στην περίπτωση αυτή εκτός από την ποσότητα είναι η πολυχρωμία.

Οι υδατάνθρακες που βρίσκονται κατά βάση στο ψωμί, τα δημητριακά, τα ζυμαρικά, το ρύζι, τις πατάτες, τα φρούτα, τα γαλακτοκομικά και τα λαχανικά αποτελούν το βασικό καύσιμο του εγκεφάλου. Φροντίστε σε κάθε γεύματα της ημέρας να υπάρχει μία διαφορετική πηγή υδατανθράκων χωρίς να το παρακάνετε με την ποσότητα.

Δώστε σημασία και στις βιταμίνες, τα ιχνοστοιχεία και τα λιπαρά του «πνεύματος». Οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β (καλές πηγές τα όσπρια και οι ξηροί καρποί, ενώ για τη Β12 είναι κυρίως τα ζωικά προϊόντα) αποτελούν εξειδικευμένους ‘εργάτες’. Δουλεύουν κυρίως για λογαριασμό του εγκεφάλου και του νευρικού μας συστήματος, οργάνων του σώματoς που είναι υπεύθυνα για τη μνήμη, τη συγκέντρωση και τη διάθεσή.

Πηγή : www.tanea.gr

Συνοχή Κειμένου : αφορά στον τρόπο με τον οποίο συνδέονται οι περίοδοι μεταξύ τους σε μια παράγραφο ή οι παράγραφοι μεταξύ τους σε ένα κείμενο. Η συνοχή επιτυγχάνεται με τη χρήση των κατάλληλων διαρθρωτικών λέξεων . Ζητείται δηλαδή, η σημασία των διαρθρωτικών λέξεων μιας παραγράφου ή ενός κειμένου .

Π.χ.

Μια σκέψη για τον 21ο αιώνα

Η ανθρωπότητα μπαίνει στη νέα χιλιετία κουβαλώντας τρεις θανάσιμες αντιθέσεις. Η πρώτη , σε οικουμενική κλίμακα: τα 2/3της Γης ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας, ενώ το υπόλοιπο 1/3 εντείνει την καταλήστευση του Τρίτου Κόσμου, που, στην περίπτωση της εκμετάλλευσης παιδιών, έχει πάρει εγκληματικές διαστάσεις και μορφές. Η δεύτερη αντίθεση, δυτικό κόσμο, όπου η Δημοκρατία γίνεται και πιο τυπική, αφού η εξουσία συγκε­ντρώνεται σε όλο και πλουσιότερους, όλο και ολιγαρχικούς κύκλους, κυρίως οικονομικούς, που στηρίζουν κάθε μέρα και τη δύναμη τους στους στο στρατό και στον πόλεμο. Τέλος, η  τρίτη αντίθεση αφορά τον ίδιο τον μι την παγκυριαρχία του λογικού-επιστημονικού επί του ψυχικού-πνευματικού. Η τεράστια πρόοδος στο χώρο της ηλεκτρονικής τείνει να εξαφανίσει τις ανθρώπινες κατακτήσεις του πνεύματος και της τέχνης ανατρέποντας την πνευματική και ψυχική ισορροπία του ανθρώπου, ο οποίος χωρίς ψυχική και πνευματική  τροφή, χωρίς τέχνη και μόνο με τη λογική των κομπιούτερς, κινδυνεύει να μεταβληθεί σε δυστυχισμένο τέρας. Για να εξαλειφθούν  έγκαιρα οι τρεις αυτές μεγάλες αντιθέσεις πριν μας οδηγήσουν σε μεγάλες τραγωδίες, εύχομαι η αρμονία που εκφράζει τόσο τέλεια η Ακρόπολη κι ο Παρθενώνας να φωτίσει τις επερχόμενες γενιές, ώστε να σκύψουν πάνω στον   Άνθρωπο   με   πνεύμα   ευθύνης   και δικαιοσύνης,   εξασφαλίζοντας   τα   μέγιστα αγαθά: ειρήνη και δημοκρατία.

Από την εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, Ο Μ. Θεοδωράκης είναι κορυφαίος Έλληνας με διεθνή ακτινοβολία.

Οι διαρθρωτικές λέξεις με τις οποίες επιτυγχάνεται η συνοχή του κειμένου δηλώνουν απαρίθμηση ή απλή παράθεση των αντιθέσεων, για τις οποίες κάνει λόγο ο συντάκτης του κειμένου.

Συνεκτικότητα Κειμένου : αφορά στις νοηματικές σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στις περιόδους μιας παραγράφου ή ανάμεσα στις παραγράφους ενός κειμένου (π.χ. αίτιο-αποτέλεσμα, σύγκριση, αντίθεση, προϋπόθεση, εναντίωση, αίτια ενός προβλήματος-λύσεις (ή προτάσεις για τη λύση) του προβλήματος κ.ά)

Π.χ.

Γενικά, η μόδα δεν είναι ασφαλώς «φρούτο» των καιρών μας, αφού η παρουσία της εντοπίζεται σ’ όλη την ιστορική πορεία του ανθρώπου, από τη στιγμή βέβαια που κάλυψε τις πρωτογε­νείς του ανάγκες. Σήμερα όμως, έχει εξαπλωθεί ευρύτατα και ταυτόχρονα αυξήθηκε και η επιρροή της στις προτιμήσεις των ανθρώπων, μια επιρροή που έχει ανησυχητικά δυσμενείς επιπτώ­σεις στη ζωή τους, είτε ως άτομα, είτε ως μέλη μιας κοινωνίας.

Γι’ αυτό και η κινητοποίηση των διαθέσιμων μηχανισμών άμυνας του ανθρώπου αποτελεί επιτακτική ανάγκη. Η παιδεία στα πλαίσια της οικογένειας και του σχολείου, αλλά και η πνευ­ματική καλλιέργεια του ατόμου με την επιμόρφωση, μπορούν να το οπλίσουν με τα ηθικά εφόδια, ώστε να αντιστέκεται σθε­ναρά στο δέλεαρ της μόδας και έτσι να μπορέσει να διασώσει τις ιδιαιτερότητες και την αυτοτέλεια της προσωπικότητας του.

Κ. Ιωακείμ

Ανάμεσα στις δυο παραγράφους αναπτύσσεται νοηματική σχέση που αφορά στα αίτια ή στην περιγραφή  ενός προβλήματος και στις προτάσεις / λύσεις του προβλήματος.