ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:

ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΤΑΞΗ: Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:

ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 3 ώρες

ΜΟΝΑΔΕΣ: 100

Α΄ ΚΕΙΜΕΝΟ

Διονύσιου Σολωμού, Ο Κρητικός, Απόσπασμα 4 [21]

Εκοίταξε τ’αστέρια, κι εκείνα αναγαλλιάσαν,

Και την αχτινοβόλησαν και δεν την εσκεπάσαν.

Κι από το πέλαο, που πατεί χωρίς να το σουφρώνει,

Κυπαρισσένιο ανάερα τ’ανάστημα σηκώνει,

Κι ανεί τς αγκάλες μ’ έρωτα και με ταπεινοσύνη,

Κι έδειξε πάσαν ομορφιά και πάσαν καλοσύνη.

Τότε από φως μεσημερνό η νύχτα πλημμυρίζει,

Κι η χτίσις έγινε ναός που ολούθε λαμπυρίζει.

Τέλος σ’ εμέ που βρίσκομουν ομπρός της μες στα ρείθρα,

Καταπώς στέκει στο Βοριά η πετροκαλαμίθρα,

Όχι στην κόρη, αλλά σ’ εμέ την κεφαλή της κλίνει.

Την κοίταζα ο βαριόμοιρος, μ’ εκοίταζε κι εκείνη.

Έλεγα πως την είχα ιδεί πολύν καιρόν οπίσω,

Καν σε ναό ζωγραφιστή με θαυμασμό περίσσο,

Κάνε την είχε ερωτικά ποιήσει ο λογισμός μου,

Καν τ’ όνειρο, όταν μ’ έθρεφε το γάλα της μητρός μου.

Ήτανε μνήμη παλαιή, γλυκιά κι αστοχισμένη,

Που ομπρός μου τώρα μ’ όλη της τη δύναμη προβαίνει.

Β΄ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1. Ποιες είναι οι κύριες γραμματολογικές επιρροές του ποιητή; Ποια συγκεκριμένα παραδείγματα αναγνωρίζετε στο απόσπασμα αυτό;

[Μ 15]

1. Να εντοπίσετε την πλατωνική επίδραση στους στίχους 13-17 ερμηνεύοντας                                             και τις τρεις εκδοχές της ιδιότητας της φεγγαροντυμένης.

[Μ 20]

1. Ο «Κρητικός» του Σολωμού έχει χαρακτηριστεί ως «λυρικό αφήγημα»: να εντοπίσετε και να αναφέρετε στοιχεία από το συγκεκριμένο απόσπασμα που αποδεικνύουν αυτή την κρίση.

[Μ 20]

1. Να σχολιάσετε τους στίχους 9-12 του αποσπάσματος («Τέλος… εκείνη»).

[Μ 25]

1. Στο ποίημα του Α.Χριστόπουλου «Η Αφροδίτη», η ομώνυμη θεά εμφανίζεται να κολυμπά στα γαλήνια νερά του λιμανιού της Χάλκης. Ποιές ομοιότητες και ποιές διαφορές μπορείτε να διακρίνετε ανάμεσα στη θεά Αφροδίτη και στη Φεγγαροντυμένη του Κρητικού; Τι παρατηρείτε και στα δύο ποιήματα όσον αφορά την επίδραση του θείου στη φύση;

[M 20]

Η ΑΦΡΟΔΙΤΗ

Ω, Χάλκης καθαρότατε

και γαληνέ λιμένα,

ποια είναι τούτη η θεά

που κολυμπά σ׳εσένα;

Θαλασσινή δεν φαίνεται,

δεν ειν׳ η Αμφιτρίτη,

λαμπρέ λιμένα, τι θωρώ;

αυτή ׳ν׳ η Αφροδίτη.

Και να τη μέσ׳ απ׳ τον αφρόν εβγαίνει κολυμπώντας,

Και ανεβαίν׳ εις το νησί

γλυκά χαμογελώντας.

Προβαίν׳ εμπρός ο έρωτας

και η θεά αγάλια

ακολουθά κατόπι του

απάν ׳στα περιγιάλια.

Κι όπου πατεί και στέκεται

ο τόπος πρασινίζει,

Μυρτιές και τριαντάφυλλα

και σπάρτα φουντωμένα

συντρέχουν και την δέχονται

παντού στη γη στρωμένα.

Ανθοβολολούν οι νάρκισσοι, ανθοβολούν οι κρίνοι,

και όλα τ΄άνθ΄η άνοιξη

στα ίχνη της τα χύνει.

Στάσου, θεά της ευμορφιάς

αυτού στο λουλουδάτον

το δάσος το κατάδροσον

των φουντωτών ελάτων

Στάσου, να ׳ρθώ, ν׳αξιωθώ

να σε προϋπαντήσω

και τα λουσμένα κάλλη σου

να σ׳τα καταφιλήσω.

η γη καταστολίζεται

και όλη λουλουδίζει

ΚΑΛΗ ΕΠΙΤΥΧΙΑ!

Ο όρος “υπερρεαλισμός (ή “σουρεαλισμός”, όπως προτιμούν μερικοί) εμφανίζεται για πρώτη φορά στα 1917 και ανήκει στον περίφημο Γάλλο ποιητή Guillaume Apollinaire. Με τον όρο αυτό χαρακτηρίζει το παράδοξο θεατρικό έργο του Οι Μαστοί του Τειρεσία (Les Mamelles de Tiresias) ως “υπερρεαλιστικό δράμα” (drame surrealist). Σύμφωνα με τον Apollinaire ο όρος αυτός δηλώνει τον αναλογικό τρόπο με τον οποίο μπορεί να αποδοθεί η πραγματικότητα. Όταν λ.χ. ο άνθρωπος θέλησε να μιμηθεί το βάδισμα δεν εφεύρε τα μηχανικά πόδια αλλά τον τροχό. Με τον ίδιο τρόπο συμπεριφέρεται και ο ποιητής: όταν θέλει να μεταδώσει κάποιες ιδέες, πρέπει να το κάνει όχι αντιγράφοντας τον κόσμο και τις καταστάσεις του στατικά και νατουραλιστικά, αλλά δυναμικά, με τρόπο αναλογικό και δημιουργική φαντασία.

Έτσι όταν ο Andre Breton αναζητούσε έναν όρο που θα μπορούσε να περιγράψει με επιτυχία τους πειραματισμούς γραφής, που μαζί με κάποιους φίλους του επιχειρούσε αυτή τη εποχή (αμέσως μετά το τέλος του Α Παγκόσμιου Πολέμου), βρήκε πώς ο “υπερρεαλισμός” ήταν ο καταλληλότερος. Ο Andre Breton (1896-1966) υπηρέτησε στον Α Πόλεμο, αρχικά στο πυροβολικό και αργότερα στο υγειονομικό σώμα και όσα έζησε μέσα στη φρίκη του πολέμου άσκησαν μεγάλη επίδραση πάνω του. Ο πόλεμος, σύμφωνα με τον Breton, είναι φρικτός και γι αυτό ευθύνεται ο σωβινισμός των αστών, που τον προκάλεσε. Όμως το ίδιο υπεύθυνος είναι και οποίος συγγραφέας χρησιμοποιήσει το ταλέντο του για να εκφράσει τη δύναμη αυτής της ελίτ της εξουσίας. Ο νέος τρόπος γραφής πρέπει να υπονομεύει τις παλαιές αξίες που οδήγησαν στον πόλεμο. Εξοικειωμένος λοιπόν με τις τεχνικές της φροϋδικής ανάλυσης, ο Breton άρχισε να πειραματίζεται πάνω σε ένα νέο εκφραστικό τρόπο. Η γραφή θα έπρεπε να αφήσει ελεύθερη και αδέσμευτη αυτήν την αυθαίρετη ροή των εικόνων που συχνά σχηματίζεται μέσα μας. Γιαυτό η γραφή πρέπει να μείνει ελεύθερη από την όποια μεσολάβηση της λογικής, της ηθικής και της οποίας τρέχουσας αισθητικής. Πρόκειται για την περίφημη θεωρία του ελευθέρου συνειρμού και των “αυτοματικών κειμένων”, τα οποία εμφανίζονταν και κατέγραφαν, υποτίθεται, χωρίς καμιά επεξεργασία, χωρίς κανένα σχέδιο και πρόγραμμα κάθε τι που αισθανόταν και βίωνε ο συγγραφέας τη στιγμή που τα έγραφε. Ο κύριος σκοπός του συγγραφέα δεν είναι να παραγάγει “ωραία” κείμενα, αλλά να μεταβάλει την υπάρχουσα αντίληψη για τον κόσμο, το οποίο κληρονομημένο γούστο και κατά συνέπεια να αλλάξει τον ίδιο τον κόσμο, μία ιδέα που δεν απείχε πολύ από τις ανάλογες διακηρύξεις του Μαρξ. Άλλωστε, αρχικά τουλάχιστον, συγκεκριμένα λίγο μετά το 1924, όταν ο Breton εκδίδει το περίφημο Πρώτο Μανιφέστο του Υπερρεαλισμού, πολλοί από τους γάλλους υπερρεαλιστές είχαν ιδιαίτερες σχέσεις με το ΚΚ της Γαλλίας.

Έτσι ο υπερρεαλισμός, όπως τουλάχιστον τον όρισε ο Breton και οι φίλοι του στο Παρίσι του μεσοπολέμου, δεν ήταν ένα απλό λογοτεχνικό κίνημα αλλά ένα κίνημα που ξεκινούσε από τη λογοτεχνία αλλά πρώτα και κύρια αφορούσε την ίδια την κοινωνία και την πολιτική. Αναθεωρούσε την αντίληψη της πραγματικότητας, όχι μόνο της λογοτεχνικής, αλλά και της κοινωνικής. Για τούτο και τα μέσα που χρησιμοποίησε ο Breton, ο Pope Andre, όπως τον έλεγαν, δηλ. η αυτοματική γραφή, η καταγραφή ονείρων, οι αφηγήσεις σε κατάσταση ύπνωσης, ποιήματα και πίνακες που δημιουργήθηκαν με τρόπο τυχαίο, σκηνές παράδοξες και ονειρικές, είχαν ένα και μόνο σκοπό: να μεταβάλουν την αντίληψή μας για τον κόσμο και ως εκ τούτου να αλλάξουν τον ίδιο τον κόσμο. Ο υπερρεαλισμός (και ως ένα βαθμό ο κομμουνισμός, αρχικά τουλάχιστον) είχε μεσσιανικό και επαναστατικό χαρακτήρα και για τούτο ήταν φυσικό ότι συγχρωτίστηκε σχεδόν αμέσως με την πολιτική. Ο υπερρεαλισμός εκφράζει πρώτα από όλα ένα έντονα πολιτικό ευαγγελισμό, οραματίζεται την απελευθέρωση του ανθρώπου από κάθε μορφή δουλείας και καταπίεσης (εθνικής, κοινωνικής, θρησκευτικής, καλλιτεχνικής, ερωτικής) και ευλογεί κάθε μορφή ουτοπίας. Τα δυο ουσιώδη συνθήματα του υπερρεαλισμού ήταν “Να αλλάξουμε τη ζωή” (Rim baud) και “Να αλλάξουμε τον κόσμο” (Marx).

Το πρώτο σημαίνει να διαφοροποιήσουμε τα αισθήματά μας, να οδηγήσουμε το πνεύμα σε νέες κατευθύνσεις, να αποτρέψουμε το άτομο από το να βλέπει τον κόσμο μέσα από το πρίσμα μιας παραδοσιακής λογικής. Αυτές οι ποιητικές απαιτήσεις ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες με το αίτημα της κοινωνικής αλλαγής. Γιαυτό και οι υπερρεαλιστές πολιτικοί, καθοδηγημένοι από έναν άδολο αναρχισμό συνδέθηκαν αρχικά με τον κομμουνισμό. Το επίσημο όργανο του υπερρεαλιστικού Κινήματος ήταν αρχικά το περιοδικό La Revolution Surrealist (1924-1929). Γρήγορα όμως το Κίνημα φαίνεται να εγκαταλείπει τις σχεδόν μηδενιστικού τύπου διακηρύξεις του και συμμορφώνεται με τα πολιτικά ιδεώδη του μαρξισμού (1929- 1930). Άμεση συνέπεια (εκτός των άλλων) ήταν το περιοδικό να αλλάξει τίτλο: τώρα (1929-1933) λέγεται Le Surrealism au Service de la Revolution πράγμα που δείχνει τη νέα του πορεία. Ωστόσο η αρχική εμπλοκή και συνοδοιπορία του υπερρεαλισμού με το γαλλικό ΚΚ γρήγορα έφτασε σε ρήξη, καθώς οι πολιτικοί δεν έβλεπαν με καλό μάτι την αχαλίνωτη ελευθεριότητα και αναρχισμό των ποιητών. Ο Breton, που αρχικά έθεσε τον εαυτό του στην υπηρεσία του γαλλικού ΚΚ δεν μπόρεσε τελικά να αποδεχθεί την ολοκληρωτικού τύπου πειθαρχία και το αντιδραστικό πνεύμα που χαρακτήριζε τις συναντήσεις του Κόμματος. Έτσι το υπερρεαλιστικό Κίνημα απομακρύνθηκε από το Κόμμα και ανέλαβε (όπως συνήθιζαν να λένε) “αντίδραση από τα αριστερά”, μια άποψη που αντιπροσώπευε κυριότατα τον Λέοντα Τρότσκι, τον οποίο ο Breton συνάντησε στο Μεξικό το 1938.

Πολλοί είναι σήμερα εκείνοι που πιστεύουν ότι το υπερρεαλιστικό Κίνημα παρέμεινε ένα ουτοπικό και ανεδαφικό κίνημα, που δεν μπόρεσε να πραγματώσει τις αρχικές εξαγγελίες του. Πολλοί επίσης πιστεύουν ότι αυτός ο “επιθετικός μοντερνισμός”, όπως τον αποκαλούν (σε αντίθεση με τον “ήπιο” αγγλοσαξονικό μοντερνισμό), δεν παρήγαγε μεγάλα έργα, τουλάχιστον στον κλάδο της λογοτεχνίας, επειδή στη ζωγραφική το Κίνημα φάνηκε πιο αποδοτικό. Πολλοί αμφισβητούν τη βασική θεωρία του ελευθέρου συνειρμού και της αυτόματης γραφής. Ωστόσο το Κίνημα, τόσο αρχικά στη Γαλλία, όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη και στον άλλο κόσμο, και φυσικά και εδώ στην Ελλάδα, ελευθέρωσε τη δημιουργική φαντασία των δημιουργών που τον ασπάστηκαν και άλλαξε μια για πάντα την ιδέα μας για την ακαδημαϊκή και “έλλογη” μορφή της τέχνης. Φυσικά το θαύμα που οραματίστηκε το Κίνημα δεν ήρθε, ούτε πραγματώθηκαν τα πωλείτο-κοινωνικά του οράματα.

Αλλά για τούτο δεν ευθύνεται φυσικά το υπερρεαλιστικό Κίνημα, ούτε οι συγγραφείς και οι καλλιτέχνες που το  ξεκίνησαν, το πίστεψαν και το υπηρέτησαν. Ο υπερρεαλισμός υπήρξε ένα μέγα απελευθερωτικό Κίνημα, με υψηλά και αγαθά οράματα με κέντρο πάντοτε τον άνθρωπο την τέχνη, τον ερωτά και τη δημιουργία. Και εδώ έγκειται η συμβολή του. Αποτιμώντας ο ιστορικός της λογοτεχνίας Maurice Nadeau την προσφορά του   Κινήματος γράφει, ” Ο σουρεαλισμός φιλοδοξούσε να σπάσει το φράγμα του υποκειμενισμού. Και εννοούσε να μην αρκεσθεί στα  λόγια. Για κείνους που τον ξεκίνησαν, έχοντας περάσει από το Νταντά, δεν υπήρχε περίπτωση  να ξαναγινεί τίποτε, όπως γινόταν πρώτα. Ο άνθρωπος δεν ήταν πια το κατασκεύασμα ενός αιώνα  θετικισμού, συνειρμισμού και επιστημονισμού, αλλά ένα πλάσμα με επιθυμίες, ένστικτα και όνειρα, έτσι όπως τον φανέρωνε η ψυχανάλυση. Στη Ρωσία χτιζόταν μια κοινωνία πάνω σε νέες βάσεις. Πιο πάνω  ακόμη και από τον Ρέπω ή τον Λωτρεαμόν, σαν προφήτες  της νέας εποχής, πρόβαλαν ο Μαρξ και ο Φρόιντ. Οι σουρεαλιστές, με τον δικό τους πάντα τρόπο, έγιναν  μαρξιστές και φροϋδιστές, κι έριξαν το βάρος στη διπλή επανάσταση που έπρεπε να γίνει: “ν’ αλλάξουμε  τον κόσμο, “ν’ αλλάξουμε τη ζωή”. Πίστευαν πως θα τα κατάφερναν με μία καθολική δημιουργική δράση, ξεκινώντας απ’ τον άνθρωπο θεωρούμενο  σαν ένα ενιαίο  όλον, και με μέσο την ποίηση που την ταύτιζαν με την πνευματική δράση. Αυτή η αδιάκοπη δημιουργικότητα έπρεπε να ασκείται μέσα  σε μία απόλυτη ελευθερία κινήσεων  και αισθήσεων, έξω από κάθε κατακερματισμό κι στεγανοποίηση  της ζωής και της τέχνης, και με σκοπό  την αποκατάσταση ολόκληρου του ανθρώπου. Γι αυτό  και  η έμφαση  δόθηκε  στις σκοτεινές πλευρές του είναι, στη φαντασία, το ένστικτο, την επιθυμία, το όνειρο, στις παράλογες ή απλώς μη σοβαρές μορφές συμπεριφοράς — για να ξεμπερδεύουμε  πια  με τον ευνουχισμένο, αλλοτριωμένο, περιχαρακωμένο άνθρωπο, τον υποβιβασμένο στις κατηγορίες του “κάνω”  και του “‘έχω”. Ο σουρεαλισμός άνοιγε  ένα πεδίο ριζικής ανανέωσης τόσο στην προσωπική και ομαδική ζωή του ανθρώπου, όσο και στην ανάπτυξη μορφών  σκέψης, ηθικής, τέχνης (ό.π. σελ. 240).

ΓΙΩΡΓΗΣ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗΣ

Πηγή : http://www.embiricos2001.gr/yper2.htm

Να χαρακτηρίσετε στις παρακάτω προτάσεις τους ομοιόπτωτους προσδιορισμούς (επιθετικός προσδιορισμός, κατηγορηματικός προσδιορισμός, παράθεση, επεξήγηση)

1. Οἱ ἔφοροι Σαμίω τῷ τότε ναυάρχῳ ἀπέστειλαν ὑπηρετεῖν τῷ Kύρῳ
2. Πρέπει τούς παῖδας κληρονομεῖν τῆς φιλίας τῆς πατρικῆς
3. Ἔπραξαν ταῦτα δι’ Eὐρυμάχου, ἀνδρός Θηβαίων δυνατωτάτου
4. Οὐκ ἐπί τούτῳ κάθηται ὁ δικαστής, ἐπί τῷ καταχαρίζεσθαι τά δίκαια
5. Ἡγεῖτο Ἀρχίδαμος ὁ Ζευξιδάμου, Λακεδαιμονίων βασιλεύς
6. Καλλικρατίδας προσεπλήρωσε πεντήκοτα ναῦς
7. Ἐμοί μέν ἀνάγκη πείσεσθαι τοῖς οἲκοι ἄρχουσι
8. Αὐτός ἐβούλετο Μένων
9. Πάσας τάς πόλεις οἱ πολέμιοι εἷλον,
10. Ὁ πόλεμος οὗτος ἀμφοτέροις συμφέρει, καί τοῖς ἡσυχίαν ἄγειν καί τοῖς πολεμεῖν ἐπιθυμοῦσι
11. Προσήκει, ὦ ἄνδρες δικασταί, πᾶσιν ὑμῖν τιμωρεῖσθαι Ἀγόρατον τουτονί.
12. Πᾶσαν ὑμῖν τήν ἀλήθειαν ἐρῶ
13. Ἡ ἡμετέρα πόλις, κοινή καταφυγή τῶν Ἑλλήνων, περί τῆς τῶν Ἑλλήνων ἡγεμονίας ἀγωνίζεται.
14. Θεμιστοκλῆς αὐτός ἥκει παρά σε
15. Προσέκρουσα ἀνθρώπῳ πονηρῷ, Ἀνδροτίωνα λέγω.
16. Τοῦτο ἐστί τό ἀδικεῖν, τό πλέον τῶν ἄλλων ἔχειν.
17. Ἡ ζημία ἦν χίλιαι μναῖ
18. Ἔνθα δή αὐτοί τήν πρόσθεν νύκτα ἤσαν ἐπί τοῦ ὅρους.
19. Ὁ ὁπλίτης φέρει ὀξύτατον τό ξίφος
20. Κατέλαβον τάς κώμας ἐρήμους
21. Εἷς οἰωνός ἄριστος, ἀμύνεσθαι περί πάτρης
22. Παρέσχον ἅπαντα προθύμως, καί σώματα καί χρήματα καί συμμάχους
23. Εἶχον τάς ἀσπίδας ἐκκεκαλυμμένας
24. Δυό μάλιστα οἱ τῶν Περσῶν παῖδες ἐδιδάσκοντο, ἄρχειν τέ καί ἄρχεσθαι
25. Τούτους τούς σωτῆρας τῆς πατρίδος ἐτίμων
26. Πολυκράτης ὁ τῆς Σάμου τύραννος ἐν πᾶσι τοῖς πράγμασιν  ηὐτύχει
27. Ταῦτα λέγω, ὡς τό πράπαν (=καθόλου) οὐ νομίζεις θεούς
28. Καλλικρατίδας ἔπλει ἔχων πεντήκοτα καί ἑκατόν ναῦς
29. Τό παρά τῆς πόλεως ἀργύριον πολύ.
30. Παρ’ ἐκείνων δίκην τήν μέγιστην ἐλάβετε.

1. Να συμπληρώσετε τις παρακάτω προτάσεις μὲ τοὺς ἀπαρεμφατικοὺς τύπους που λείπουν:

α) Χρή πάντας τοὺς πολίτας ……… ……………………..(πείθομαι, ἐνεστ.) τοῖς νόμοις.

β) Προσεδόκουν  (=   περίμεναν)   Ἄγησίλαον…………….(δέχομαι,μέλλ.) τάς σπονδάς.

γ) Ἐβούλετο στράτευμα ……… ………………………..(παρασκευάζομαι, ἆορ.) ἐπὶ βα­σιλέα.

δ) Ἀκολασίαν καλοῦσι τὸ ὑπὸ τῶν ἡδονῶν ……… (ἄρχομαι, ἐ­νεστ.).

ἕ) Δέομαι ὑμῶν (= σᾶς παρακαλῶ) μεμνημένους τῶν εἰρήμενων (= αὐτὰ που ἔχουν λεχθεί) τὰ δίκαια …………………………….. (ψηφίζομαι,ἆορ.).

στ) Ἔλεξε ταῦτα Θεοπόμπῳ …….. …………………………….(γράφομαι, παρακ.).

ζ) Ἐβούλετο Κροῖσος …….. ……………………………..(στρατεύομαι, ἐνεστ.) ἐπὶ Πέρσας.

ἡ) Ἒφη (= εἶπε) τοὺς παῖδας καλῶς …………………………………… (παιδεύομαι, πα­ρακ.).

θ) Ἐκέλευσε τὸν Παρμενίωνα παρὰ τὸν ποταμὸν …………………………..(τάττομαι,ἆορ.).

ἰ) Ὑπέσχετο ……………………………………….. (παύομαι, μέλλ.) τὸν ἐπὶ Θρᾴκης πόλεμον.

ἴα) Δεῖ οὖν (= λοιπόν) ἀπὸ θεῶν …………………………………….. (ἄρχομαι, ἆορ.).

Ἰβ) Ἤλπιζε ῥᾳδίως (= εὔκολα) ……………………………… (εἰμί, μέλλ.) κύριος Σάρδεων.

2. Να συμπληρωθοὺν οἱ ἀκόλουθες προτάσεις μὲ τοὺς μετοχικοὺς τύπους που λείπουν:

ἀ) Οὐδὲν ἄξιον θανάτου ἐστὶ ……………………………… (πράττομαι, παρακ.) αὔτφ.

β) Ἐπορεύοντο εἰς Κόρινθον ……………………………….. (δέχομαι, μέλλ.) τοὺς νικητάς.

γ) Καὶ ἦν ἡ ἐπιγραφὴ τῆς αἰτίας (= κατηγορίας)αὐτοῦ ………….(ἐπιγράφομαι, παρακ.).

δ) Οἱ στρατιῶται …………………………(ψηφίζομαι, ἆορ.) ταῦτα ἀπῆλθον ἐπὶ τάς σκηνάς.

ἕ) Ἑώρα (= ἔβλεπε) τοὺς ὁπλίτας ὑπὸ τῶν τοξοτῶν……………………(βλά­πτομαι, ἐνεστ.).

στ) Πελοπίδας ……………………………(μεταπέμπομαι, ἆορ.)Ἀλκέταν εἶπεν τοιάδε (= τέτοια περίπου).

ζ) Γιγνώσκω μὲν τὸν γενόμενον τότε κύριον τῆς χώρας καὶ τὸν νῦν ὄντα, ἀγνοῶ δὲ τὸν ……………………… (εἰμί, μέλλ.).

ἡ) Οὗτοι………………………….(συσκευάζομαι, ἆορ.) ὅπλα τε ὅσα ἔλαβον καὶ σκεύη ἀπῆλθον ἐπὶ τάς σκηνάς.

θ) Κῦρος ……………………………. (ἀσπάζομαι, ἆορ.) τὸν πάππον εἶπεν.

ἰ) Πᾶσαν τὴν βιωτικὴν ἀποθώμεθα μέριμναν ὡς τὸν βασιλέα τῶν ὅλων …………………….. (ὑποδέχομαι, μέλλ.).

ἴα) Οὐδὲν τούτων ἂν ἐγένετο, εἰ μὴ ἦν………………………….(γράφομαι, παρακ.)ἄνωθεν.

3. Να συμπληρώσετε τὰ κενὰ τῶν παρακάτω προτάσεων μὲ κατάλ­ληλους τύπους ὁριστ. παρακ. καὶ ὑπερσ. μέσης φωνῆς τῶν ῥημά­των που δίνονται στις παρενθέσεις:

ἀ) Ἐν τῷ νόμῳ τούτῳ τι…… ……………………….(γράφομαι, παρακ.);

β) Ἀθηναῖοι διὰ τὴν ἀναίρεσιν (= θανατώσῃ) τῶν στρατηγῶν ἤ­δη …………………………. (πείθομαι, ὑπερσ.).

γ) Πολλὰ μὲν ἤδη ………………… (πράττομαι, παρακ., γ’ ἐν.), ἔτι δὲ πλείω πραχθήσεται.

δ) Οἱ ἄνθρωποι οὗτοι …… (διώκομαι, παρακ.) ἕνεκεν δικαιοσύ­νης.

ε) Βαβυλὼν ………………………………. (τειχίζομαι, ὑπερσ.) ὡς οὐδεμία πόλις τῶν τότε.

στ) Πάντες ……………………………. (πείθομαι, παρακ.) οὐδὲν δικαιοσύνης ἄμεινον εἶναι.

ζ) Ὅρκοι ἀπίστων εἰς ὕδωρ ……………………………………… (γράφομαι, παρακ.).

ἡ) Οὐκέτι (= δεν ὑπάρχει πιά) καιρός· ὁ κύβος ………………………….. (ῥίπτομαι,παρακ.).

θ) Οἱ Ἀθηναῖοι ………………………… (ταράττομαι, ὑπερσ.) ἐκ τῆς ἀγγελίας ἐκεί­νης.

ι) Ἢ οὐσία τοῦ πατρὸς ………………… (φυλάττομαι, παρακ.) ὑπὸ Κλεο­βούλου καλῶς.

ια) Οἱ πεσόντες ἐν Μαραθῶνι …….. …………………….(θάπτομαι, παρακ.) ἐν Μαραθῶνι.

ιβ) Ἡμεῖς, ὦ Λακεδαιμόνιοι, ἀρχῆθεν ……. …………………………….(παιδεύομαι, παρακ.)

τοὺς μὲν γέροντας σέβεσθαι τοῖς δὲ νόμοις πείθεσθαι.

4.Να συμπληρωθοὺν τὰ κενὰ τῶν ἀκολούθων προτάσεων μὲ τὸν κατάλληλο τύπο τῶν λέξεων που εἴναι στην παρένθεση:

ἀ) Πολλὰ δίκτυα ……… ………………………..(ἁλιεύς, γεν. πληθ.) εὐρίσκουσιν.

β) Ἔξεστι (= εἶναι δυνατό) ……………………………(Μεγαρεύς, δοτ. πληθ.)ταῦτα ποιεῖν.

γ) Ὀΐεται (= νομίζει) τοὺς ……………… (Δωριενς) εὔρετας εἶναι της χορικὴς ποιήσεως.

δ) Χαλεπὸς ὁ βίος τῶν ………. ……………………(νομεὺς = βοσκός) ἐστί.

ἕ) Τοῖς…… ………………………  (κλοπεύς)   καὶ   τοῖς………………..   (φονεύς)   ἐτάχθησαν

ὑπό…… ………………………(Θησεύς) βαρύταται ποιναί.

στ) Τὰ μακρὰ τείχη συνῆπτε τὸν ………………………… (Πειραιεύς) τῇ Ἀθηναίων πόλει.

ζ) Νίκας τοῖς…………………………………… (βασιλεύς) κατὰ βαρβάρων δωρούμενος.

5.Συμπληρῶστε τὰ κενὰ τῶν ἑπόμενων προτάσεων μὲ τὸν σωστὸ τύπο τῶν λέξεων που εἴναι στην παρένθεση:

α) Πολλοὶ λέγουσι τὴν μὲν …………………………….. (κτῆσις) τῶν χρημάτων ῥᾳδίαν (= εύκολη), χαλεπὴν δὲ τὴν ……………………….. (χρῆσις).

β) Οὐκ ἐν τῇ ……………….. (βρῶσις) καὶ τῇ ……………… (πόσις) ἡ ἡδονὴ ἐστίν, ἀλλ’ ἐν ταῖς ἀγαθαῖς …………………. (πρᾶξις).

γ) Τοῖς ………………….. (μάντις) Νικίας εἶχε μεγάλην ……………………… (πίστις).

δ) Οἱ ἄνθρωποι χρῶνται (.= χρησιμοποιούν) πέντε…………….. ……… (αἴσθησις, δοτ. πληθ.)· τῇ ἁφῇ, τῇ ἀκοῇ, τῇ…….. …………………..(δρᾶσις), τῇ………………..(γεῦσις) καὶ τῇ …….. ……………….(ὄσφρησις).

6.Να συμπληρώσετε τις παρακάτω προτάσεις μὲ τοὺς καταλλήλους τύπους τῆς δεικτικὴς ἀντωνυμίας οὗτος, αὐτή, τοῦτο:

ἀ) τὸν προδότην……. …………………οἱ δικασταὶ ἄξιον θανάτου ἔκριναν.

β) μὴ ποτὲ πρᾶττε ἐν ὀργῇ·……………………….. γὰρ μανία ἐστίν.

γ) ὑμεῖς οὐκ ἔστε ἐκ τοῦ κόσμου…………………………

δ) τῷ θέρει………………….. ἡ νίκη οὐ τοῦ πλήθους, ἀλλά τοῦ μικροῦ ἀριθμοῦ ἦν.

ε) Τὸ ποιεῖν αἰσχρόν, …………………………….νόμιζε μηδὲ λέγειν εἶναι καλόν.

στ) Καταξίωσαν, Κύριε, ἐν τῇ ἑσπέρᾳ……. ……..ἀναμαρτήτους φυλαχθῆναι ἡμᾶς.

ζ) ἀκούσατε ταῦτα πρῶτον καὶ ἐκ……. …………………..κρίνατε.

ἡ) δότε ταῖς γυναιξί…………………………… τοὺς παῖδας αὐτῶν.

7.Να συμπληρώσετε τὰ κενὰ τῶν παρακάτω προτάσεων μὲ τοὺς καταλλήλους τύπους ὁρισ. παρατ. καὶ ἆορ. μέσης φωνὴς τῶν ῥη­μάτων που δίνονται σὲ παρένθεση:

α) Πελοπίδας οὐκ …………………………… (δέχομαι, αορ) Ἀθηναίων πρέσβεις.

β) Οἱ νέοι προθύμως ………………………. (πείθομαι, παρατ.) τοῖς τῆς πόλεως νόμοις.

γ)Οἱ κείμενοι νεκροὶ περὶ σωτηρίας πατρίδος καὶ γυναικῶν καὶ παίδων ………………….. (ἀγωνίζομαι, αορ).

δ) Ὁ δοῦλος ἐκεῖνος τοιαῦτα λέγων προδήλως ……………………… (ψεύδο­μαι, παρατ.).

ε) Ἐν Συρακούσαις βωμοὺς καὶ ναοὺς οἱ ἔποικοι………………………. (ἰδρύο­μαι, αορ.).

στ) Οἱ ἱππεῖς Τισσαφέρνους ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων ……………………….. (διώκο­μαι, παρατ.).

ζ) Ἀφικόμενος (= ὅταν ἔφτασε) εἰς Ὄλυμπιαν …………………… (εὔχο­μαι, αορ.)

ἡ) Τάς κραυγὰς καὶ ἀπειλάς του ὄχλου ἤκουσε καί……….. (ταράττομαι, παρατ.) σφοδρά.

θ) Ἀλέξανδρος τὴν μητέρα βασιλέως……… …………….. (μεταπέμπομαι =στέλνω καὶ προσκαλῶ, ἆορ.).

ἰ) ………………………………….. (βουλεύομαι, παρατ.) εἴτε κατακαύσωσιν τάς ἁμάξας εἴτε ἄλλο τὶ χρήσωνται.

ια) Ταῦτα ἄκουσας θεόπομπος………………………. (παρασκευάζομαι, ἆορ.) πρὸς μάχην.

ιβ) ‘Ράπισμα …………. ………(καταδέχομαι, ἆορ.) ὁ ἐν Ἰορδάνῃ ἐλευθερώσας τὸν Ἀδάμ.

8. Να συμπληρώσετε τις ἀκόλουθες προτάσεις μὲ τὸν κατάλληλο τύπο τῆς μετοχῆς του ῥήματος που εἴναι σὲ παρένθεση:

ἀ) ὃ …… ………………….(λέγω) τοῦτο ψεύδεται.

β) ἤγαγον ναῦν πύργους (= κατάρτια) ξυλίνους……………………. (ἔχω, μτχ.ἐγ·)·

γ) ἦλθεν οὗτος ………………………… (κλέπτω, μτχ. μέλλ.) τὰ πρόβατα.

δ) πατρικὸς ἡμῖν φίλος τυγχάνεις ………………………………….. (εἰμί, μτχ. ἐν.).

ἕ) εὐηκοήσω (= θὰ πειθαρχήσω) τῶν ἀεί………………………. (κρίνω, μτχ. ἐν.).

στ) ἐβούλετο ἐντυχεῖν (= να συναντήσει) τοῖς…………………………..(γράφω, μτχ.παρακ.) τὴν ἐπιστολήν.

ζ) Θηβαῖοι…… …………….(λύω, μτχ. ἆορ.) τάς σπονδὰς ἐστράτευσαν ἐπὶ Πλάταιαν.

9. Να ἀναγνωρίσετε (γραμματικά και συντακτικά ) τις μετοχὲς που υπάρχουν στα ἀκόλουθα παραδείγματα:

α) τὶς ἦν ὁ πράξας τάδε;

β) μίσει τοὺς κολακεύοντας.

γ) ἐπορεύοντο εἰς τὸν ἀμπελῶνα φονεύσοντες τὸν κάπρον (= ἀ­γριόχοιρο).

δ) Ξενοφῶν λέξας ταῦτα ἐκέλευσε ἰέναι (= να πάνε) εἰς Τραπε­ζοῦντα.

ἕ) Ἁβροκόμας ἤκουε Κῦρον ἐν Κιλικία ὂντα.

στ) τὶ ἀκούσαντες τοὺς σιτοπώλας ὑβρίζετε;

ζ) ταῦτ’ ἔχων ἅπαντ’ ἔχω.

ἡ) ἦλθεν ἐκ Δήλου εἰς Ἀθήνας κομίζων τὰ παρὰ τῶν συμμάχων χρήματα.

θ) εἰσήλθετε ὑμεῖς καίπερ (= ἂν καί) οὐκ ἐπιτρέποντος τοῦ νό­μου.

ἰ) οὐκ αἰσχύνομαι (= ντρέπομαι) μανθάνων καίτοι γέρων ὢν.

10. Να βρείτε σε ποία απὸ τα παρακάτω παραδείγματα υπάρχει ταυτοπροσωπία και σε ποία ετεροπροσωπία (Άσκηση απαντημένη) :

ἀ) Οἱ Αἰγινῆται λεγουσιν οὐκ εἶναι αὐτόνομοι (Αἰγινήται’. ὑποκ. ῥήμ. καὶ ἀπαρ. = ταυτοπρ.).

β) Ἀναξαγόρας ἔφη τὸν ἥλιον λίθον εἶναι (Ἀναξαγόρας: ὑποκ. ῥήμ. τὸν ἥλιον: ὑποκ. ἀπαρ. = ἐτεροπρ.).

γ) Σωκράτης ἔλεγεν οὐκ εἶναι διδάσκαλος (Σωκράτης: ὑποκ. ῥήμ. καὶ ἀπαρ. = ταυτοπρ.).

δ) ὤμοσαν (= ὁρκίστηκαν) μὴ προδώσειν ἀλλήλους (ἐνν. οὗτοι: ὑ­ποκ. ῥήμ. καὶ ἀπαρ. = ταυτοπρ.).

ἕ) Πρωταγόρας ἔλεγε πάντων χρημάτων (= πραγμάτων) μέτρον εἶναι ἄνθρωπον (Πρωταγόρας: ὑποκ. ῥήμ., ἄνθρωπον: ὑποκ. ἀ­παρ. = ἐτεροπρ.).

στ) Βίας ἔφη κρατίστην (=ἡ καλύτερη) εἶναι δημοκρατίαν, ἐν ᾗ (=αυτή στην οποία) πάντες ὡς τύραννον φοβοῦνται τὸν νόμον (Βίας: ὑποκ. ῥήμ., δημοκρατίαν: ὑποκ. ἀπαρ. = ἐτεροπρ.).

alfavita.gr: Πάμε να δούμε αρχαίο θέατρο;.

1 .ΟΡΙΣΜΟΣ

Η παράγραφος είναι μια ενότητα προτάσεων του γραπτού λόγου , που στόχο έχει την ανάπτυξη με συντομία ενός θέματος. Για την ακρίβεια, μιας «πλευράς» του θέματος ,διότι ο περιορισμένος αριθμός των περιόδων που απαρτίζουν την παράγραφο, δεν επιτρέπει -συνήθως- τη διεξοδική και λεπτομερειακή ανάπτυξη του θέματος που πραγματεύεται .

2. ΔΟΜΗ

Η παράγραφος αποτελείται συνήθως από τρία μέρη : α) τη θεματική περίοδο , β) τις λεπτομέρειες ή τα σχόλια και γ) την πρόταση –κατακλείδα.

3. (ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ) ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ

Μια καλή παράγραφος ,εκτός από την παραπάνω δομή, πρέπει :

α) να θέτει καθαρά ένα σκοπό

β) να έχει επαρκή ανάπτυξη

γ) να είναι καλά οργανωμένη σύμφωνα με ένα σχέδιο.

4. ΤΟ ΥΛΙΚΟ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ

Το υλικό είναι «αποθηκευμένο» στο μυαλό μας .Είναι το σύνολο των γνώσεών μας, των διαμορφωμένων απόψεών μας για κάποιο θέμα , των εμπειριών και των βιωμάτων μας. Το υλικό αυτό πρέπει να το επεξεργαστούμε κατάλληλα , ώστε να μπορέσουμε να συγκροτήσουμε την παράγραφο με βάση το θέμα που ήδη έχει δοθεί. Η επιλογή του υλικού γίνεται με τη σωστή ιεράρχηση των σημαντικότερων πληροφοριών ή απόψεων που σκοπεύουμε να εκθέσουμε ,για να τεκμηριώσουμε επαρκώς τη θέση μας για το θέμα της παραγράφου. Η λογική συνέχεια των προτάσεων που θα συμπεριλάβουμε στην παράγραφο είναι αποτέλεσμα επίσης, της σωστής επεξεργασίας του υλικού μας.

5. Η ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ (ΠΡΟΤΑΣΗ)

Η θεματική περίοδος είναι το πρώτο και ίσως το σημαντικότερο μέρος μιας παραγράφου. Η περίοδος αυτή εκφράζει την κύρια ιδέα της παραγράφου. Επομένως, όσο πιο εύστοχη είναι  η διατύπωσή ,τόσο πιο πολύ θα μας βοηθήσει στη συνέχεια να γράψουμε μια καλή παράγραφο.

Η αξία της έγκειται ακριβώς στο ότι επηρεάζει άμεσα την ποιότητα της παραγράφου και αποτελεί τον «καθοδηγητή» μας στις λεπτομέρειες που θα αναπτύξουμε αμέσως μετά.

Ο ρόλος της είναι πολύ σημαντικός, γιατί συμπεριλαμβάνει με περιεκτικό και σαφή τρόπο το υλικό που θα χρησιμοποιήσουμε για την ανάπτυξη της παραγράφου.

Συγκεκριμένα :α)Ορίζει ό,τι θα συμπεριλάβουμε και ό,τι θα αποκλείσουμε σε μια παράγραφο. Λειτουργεί  σαν πλαίσιο με αυστηρό περιεχόμενο.

β)Καθορίζει ακριβώς το περιεχόμενο της παραγράφου και μας αποτρέπει να ξεφύγουμε από το θέμα της παραγράφου.

γ) Αποτελεί έναν ασφαλή οδηγό για το συγγραφέα της παραγράφου και για τον αναγνώστη ,ο οποίος γνωρίζει από την πρώτη κιόλας πρόταση ποιο είναι το θέμα της παραγράφου.

Η επιλογή της κατάλληλης θεματικής περιόδου είναι μια δύσκολη και συχνά επίπονη διαδικασία ,η οποία απαιτεί χρόνο και κυρίως ηρεμία . Η βιασύνη δεν είναι καθόλου καλός σύμμαχος ,ιδιαίτερα όταν το θέμα της παραγράφου είναι ο σχολιασμός ή η επεξεργασία μιας σύνθετης αφηρημένης έννοιας.

Η διατύπωση της θεματικής περιόδου καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τη σαφήνεια, η οποία με τη σειρά της είναι απαραίτητη.

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

Ας υποθέσουμε ότι θέλουμε να γράψουμε μια παράγραφο για τη Θεσσαλονίκη. Πριν ξεκινήσουμε να γράφουμε την παράγραφο, θα πρέπει να σκεφτούμε  και να αποφασίσουμε από ποια πλευρά θα αναπτύξουμε το θέμα . Με δεδομένο ότι η Θεσσαλονίκη και η ευρύτερη περιοχή της είναι ο τόπος όπου γεννηθήκαμε και μεγαλώσαμε, με δεδομένο ότι η συγκεκριμένη πόλη είναι η δεύτερη σε μέγεθος πόλη της Ελλάδας, το υλικό που έχουμε και μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ,είναι τεράστιο κι ενδεχομένως ανεξάντλητο. Σε αυτή την περίπτωση οφείλουμε να επιλέξουμε την πλευρά από την οποία θα «εξετάσουμε» τη Θεσσαλονίκη και να περιοριστούμε αυστηρά στην προεπιλεγμένη αυτή πλευρά. Αν δηλαδή επιλέξω ως θεματική περίοδο την ακόλουθη :

«Η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη της Μακεδονίας»

τότε οφείλω να αναπτύξω την παράγραφό μου με βάση τα ακόλουθα :

Α) Έχω την ευχέρεια να αναφέρω κάθε τι που σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα με τη Θεσσαλονίκη.

Β) Κάθε πληροφορία που αφορά τη γεωγραφική θέση της πόλης ,τους κατοίκους ,τα αξιοθέατα ,την οικονομία της πόλης , τους δρόμους ,τα κτίρια ,τον πολιτισμό και την ιστορία της και γενικά οτιδήποτε αποτελεί στοιχείο ή χαρακτηριστικό της Θεσσαλονίκης ,είναι δυνατό να συμπεριληφθεί σε αυτή την παράγραφο.

Γ) Δεν μπορώ να αναφέρω σε καμιά περίπτωση μια πληροφορία για τη Δράμα ή την Αθήνα ,ούτε για την Ασία ή την Αμερική ,που να μην έχει έστω έμμεση σχέση με τη Θεσσαλονίκη.

Δ) Οφείλω να μιλήσω μόνο για την πόλη και όχι για θέματα άσχετα όπως ο ρατσισμός ,το αυτοκίνητο, η φιλία, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης κ.ά.

Ενδεικτική ανάπτυξη με βάση την επιλεγμένη θεματική περίοδο.

Η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη της Μακεδονίας. Από την ίδρυσή της ,το 336 π. Χ, μέχρι σήμερα έχει διαδραματίσει σπουδαίό ρόλο στην ελληνική ιστορία. Είναι κτισμένη σχεδόν αμφιθεατρικά γύρω από το θερμαϊκό κόλπο. Από πάνω της απλώνεται το πυκνό δάσος του Σέιχ –Σου. Είναι μια πόλη με υπέροχα αξιοθέατα, όπως ο Λευκός Πύργος, η Αψίδα του Γαλερίου και η Ροτόντα. Η διεθνής έκθεση που πραγματοποιείται κάθε χρόνο σε ειδικό χώρο ,καθορίζει την οικονομική πορεία ολόκληρης της χώρας. Διαθέτει επίσης πολλά μουσεία και ένα μεγάλο πανεπιστήμιο που είναι αφιερωμένο στον Αριστοτέλη. Έντονη όμως είναι και η αθλητική ζωή της πόλης με σημαντικές επιτυχίες σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Σήμερα ,θεωρείται η συμπρωτεύουσα της Ελλάδας και ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα των Βαλκανίων. Είναι μια  πόλη που αξίζει να επισκεφτεί κανείς.

Ας επιλέξουμε τώρα ως θεματική την ακόλουθη περίοδο :

«Η Θεσσαλονίκη είναι μια βιομηχανική πόλη».

Στην περίπτωση αυτή :

Α) Η θεματική περίοδος μας περιορίζει να αναφερθούμε αυστηρά και μόνο στη βιομηχανία της πόλης .

Β) Δεν μπορούμε να γράψουμε τίποτε απολύτως για την ιστορία ,τον πολιτισμό ή τα αξιοθέατά της. Ούτε για τους ανθρώπους της ή τα μνημεία και τα μουσεία της.

Γ)Η παραπάνω επιλογή μας απαγορεύει να αναφέρουμε επίσης οτιδήποτε για τη βιομηχανία της Λάρισας ή της Καβάλας. Αντικείμενο πραγμάτευσης είναι μόνο η βιομηχανία της Θεσσαλονίκης .

Δ) Ούτε μπορούμε να μιλήσουμε για κάποιον άλλο τομέα οικονομικής ανάπτυξης της πόλης ,όπως είναι για παράδειγμα η κτηνοτροφία ,η γεωργία ή ακόμη και η βιοτεχνία.

Ενδεικτική ανάπτυξη παραγράφου με αυτή τη θεματική περίοδο είναι η ακόλουθη.

Η Θεσσαλονίκη είναι μια βιομηχανική πόλη. Στη δυτική πλευρά της πόλης η βιομηχανική ζώνη καταλαμβάνει χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα με εργοστάσια και μονάδες παραγωγής βιομηχανικών προϊόντων. Υπάρχουν διυλιστήρια πετρελαίου, βυρσοδεψεία ,χαλυβουργεία, μονάδες παραγωγής χημικών προϊόντων. Χιλιάδες εργάτες απασχολούνται εκεί και τονώνουν την οικονομική ζωή της πόλης και της ευρύτερης περιοχής.  Η τροφοδότηση της ελληνικής επικράτειας με τα βιομηχανικά προϊόντα της Θεσσαλονίκης γίνεται με πλοία ,τρένα ,αλλά και μέσω του οδικού συστήματος της περιοχής. Αυξημένες είναι και οι εξαγωγές των προϊόντων κυρίως προς τις βαλκανικές χώρες. Ωστόσο ,έντονο είναι το πρόβλημα των βιομηχανικών ρύπων που μολύνουν την ατμόσφαιρα ,αλλά και τη θαλάσσια περιοχή θέτοντας σε κίνδυνο την υγεία των εργαζομένων και των κατοίκων . Έστω κι έτσι όμως,  οι βιομηχανίες της Θεσσαλονίκης είναι σίγουρα από τα βασικότερα στηρίγματα για την οικονομία της Ελλάδας.

Συμπερασματικά : η ποιότητα μιας παραγράφου εξαρτάται άμεσα από την όσο το δυνατό καταλληλότερη επιλογή της θεματικής περιόδου/ πρότασης. Η περίοδος αυτή καθορίζει αυστηρά το περιεχόμενο της παραγράφου και μας καθοδηγεί στη σωστή και επαρκή ανάπτυξη των λεπτομερειών της παραγράφου.

6. ΟΙ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΕΣ / ΣΧΟΛΙΑ

Οι λεπτομέρειες είναι το σύνολο των προτάσεων που προκύπτουν ως φυσικό επακόλουθο από τη θεματική περίοδο κι αναπτύσσουν μαζί της μια σχέση αιτίας -αποτελέσματος. Δηλαδή ,το περιεχόμενο των λεπτομερειών είναι ανάλογο της θεματικής περιόδου. Ο αριθμός των περιόδων/ προτάσεων που μπορούν ν’ αποτελέσουν το υλικό μιας παραγράφου ποικίλει ,ανάλογα με το θέμα της παραγράφου ,τη δυσκολία του και την έκταση που μας επιτρέπεται ,για να υποστηρίξουμε τη θέση μας . Πάνω απ’ όλα όμως καθορίζεται από τη διατύπωση της θεματικής περιόδου και τα επιμέρους στοιχεία που εκείνη απαιτεί να σχολιαστούν και να επεξηγηθούν.

Για παράδειγμα ,ας υποθέσουμε ότι πρέπει ν’ αναπτύξουμε μια παράγραφο με θεματική περίοδο :

“Ο Κ. είναι ένας ταλαντούχος και χαρισματικός τραγουδιστής”

Πριν ξεκινήσουμε να γράφουμε τις λεπτομέρειες της παραγράφου , πρέπει να ξεχωρίσουμε τα επιμέρους στοιχεία που ορίζει η παραπάνω θεματική περίοδος.

Στην προκειμένη περίπτωση η διατύπωση της θεματικής περιόδου μας αναφέρει τα εξής στοιχεία :

α) η κύρια ιδέα της παραγράφου είναι ο τραγουδιστής Κ.

β) ο Κ. είναι ταλαντούχος τραγουδιστής

γ) ο Κ. είναι  χαρισματικός τραγουδιστής

Επομένως ,όλες οι λεπτομέρειες θα πρέπει να υποστηρίζουν τα τρία επιμέρους στοιχεία της θεματικής περιόδου. Κάθε πρόταση θα πρέπει ν’ αναφέρεται άμεσα ή έμμεσα στον κύριο Κ. και να δικαιολογεί τη θέση μας ότι πρόκειται για έναν ταλαντούχο και χαρισματικό τραγουδιστή. Δεν μας ενδιαφέρουν οι όποιες ατέλειες της φωνής του για παράδειγμα ,ούτε οι επιδόσεις του σε άλλους τομείς της ζωής του, ούτε τα υπόλοιπα ενδιαφέροντά του ,η οικογενειακή του κατάσταση κ.τ.λ. Το μόνο που μας ενδιαφέρει είναι το γιατί θεωρείται και είναι ταλαντούχος και χαρισματικός τραγουδιστής.

Ενδεικτική ανάπτυξη αυτής της παραγράφου θα ήταν η εξής :

Ο Κ. είναι ταλαντούχος και χαρισματικός τραγουδιστής. Από μικρή ηλικία είχε μια κλίση στο τραγούδι. Του άρεσε να τραγουδάει στις παρέες του και ν’ ακούει με τις ώρες μουσική στον ελεύθερο χρόνο του. Φρόντισε όμως να καλλιεργήσει και το φυσικό του ταλέντο παρακολουθώντας μαθήματα ορθοφωνίας ,αρμονίας και μουσικής σπουδαίων μουσικοδιδασκάλων. Διαθέτει ακόμη το χάρισμα να προσαρμόζει τη φωνή του σε ποικίλα είδη τραγουδιού. Θα μπορούσε να τραγουδήσει με αξιοθαύμαστη ευκολία  δημοτικά τραγούδια, λαϊκά και όπερα. Έως σήμερα έχει κυκλοφορήσει τρεις δίσκους που γνώρισαν μεγάλη εμπορική επιτυχία. Ο Κ. είναι σίγουρα ένας από τους πιο ελπιδοφόρους Έλληνες τραγουδιστές της εποχής μας.

Όλες οι παραπάνω λεπτομέρειες αφορούν στη θεματική περίοδο και αποσκοπούν στην υποστήριξη των επιμέρους στοιχείων / μερών της.

Οπωσδήποτε όμως, τα πράγματα δυσκολεύουν ,όταν έχουμε να επεξεργαστούμε στο πλαίσιο μιας παραγράφου μια αφηρημένη έννοια. Συχνά, τα στοιχεία της θεματικής περιόδου είναι δυσδιάκριτα ή ενδεχομένως ανύπαρκτα. Τότε, θα πρέπει εμείς να τα “εφεύρουμε” .Δηλαδή, θα πρέπει να προσπαθήσουμε ν’ αναλύσουμε και πάλι τη θεματική περίοδο σε μέρη/ στοιχεία.

Ας υποθέσουμε ότι πρέπει να αναπτύξουμε την παράγραφο με την ακόλουθη θεματική περίοδο :

“Ο σύγχρονος πολιτισμένος άνθρωπος δεν κάνει ούτε μέρα χωρίς να χρησιμοποιεί τα προϊόντα του τεχνικού πολιτισμού”

Τα στοιχεία της θεματικής περιόδου ,τα οποία καλούμαστε ν’ αναπτύξουμε στις λεπτομέρειες είναι τα εξής :

α) η κύρια ιδέα της παραγράφου είναι η χρήση των προϊόντων του τεχνικού πολιτισμού από τον άνθρωπο της εποχής μας.

β) η θεματική περίοδος αναφέρεται στο σύγχρονο πολιτισμένο άνθρωπο. Όχι στον αρχαίο ή στον άνθρωπο του περασμένου αιώνα . Με άλλα λόγια όχι στον άνθρωπο του “χθες” ,αλλά στον άνθρωπο του “σήμερα”.

γ) η φράση : “δεν κάνει ούτε μια μέρα” ,φανερώνει το βαθμό εξάρτησης του σύγχρονου ανθρώπου από τα προϊόντα του τεχνικού πολιτισμού (ή της τεχνολογίας) .

δ) η θεματική περίοδος κάνει λόγο μόνο για τα προϊόντα του τεχνικού πολιτισμού. Για οτιδήποτε δηλαδή, παράγει ο άνθρωπος με βάση υλικά αγαθά ή με βάση τις τεχνικές γνώσεις του. Δεν αναφέρεται επομένως ,στα προϊόντα του πνευματικού πολιτισμού,του ανθρώπινου πνεύματος.

Όλες οι λεπτομέρειες οφείλουν να σχολιάσουν, να επεξηγήσουν ,να δικαιολογήσουν και γενικά να υποστηρίξουν τα παραπάνω επιμέρους στοιχεία. Μάλιστα, θα ήταν προτιμότερο τα στοιχεία α,β,γ,δ να αναπτυχθούν με τη σειρά που καταγράγονται στη θεματική περίοδο.

Ενδεικτική ανάπτυξη της παραγράφου με την παραπάνω θεματική περίοδο θα μπορούσε να είναι η εξής :

Ο σύγχρονος πολιτισμένος άνθρωπος δεν κάνει ούτε μέρα χωρίς να χρησιμοποιεί τα προϊόντα του τεχνικού πολιτισμού. Σε μια εποχή που παρατηρείται ραγδαία τεχνολογική πρόοδος ,ο άνθρωπος της εποχής μας έχει συνδέσει την καθημερινή ζωή του με τη συνεχή χρήση προϊόντων του τεχνικού πολιτισμού. Από το πρωί μέχρι το βράδυ ,στο χώρο εργασίας το, στον ιδιωτικό χώρο του σπιτιού του ,αλλά ακόμη και στους χώρους όπου ψυχαγωγείται και διασκεδάζει ,χρησιμοποιεί σχεδόν αδιάκοπα μηχανές, εργαλεία  και συσκευές κάθε είδους. Ακόμη και η κάλυψη των βασικών βιοτικών του αναγκών, όπως η ένδυση, η τροφή και η στέγαση, γίνεται μέσω των πολυποίκιλων τεχνολογικών μέσων. Η εργασία του, η συγκοινωνία και η επικοινωνία του με άλλους ανθρώπους ,ακόμη και η διασκέδασή του είναι συχνά ανάλογη από τη χρήση αυτών των μέσων. Η ζωή του σύγχρονου πολιτισμένου ανθρώπου είναι στενά συνδεδεμένη με τα επιτεύγματα της τεχνολογίας.

Ακόμη πιο αφηρημένη και σαφώς πιο δύσκολη στην επεξεργασία η ανάπτυξη της παραγράφου με την ακόλουθη θεματική περίοδο :

“Η μνήμη είναι το θησαυροφυλάκιο της μάθησης”

Και σ’ αυτή την περίπτωση όμως, είμαστε υποχρεωμένοι ν’ αναζητήσουμε την κύρια ιδέα της θεματικής περιόδου και κατά συνέπεια και  τα στοιχεία στα οποία θα βασιστούμε για την καταγραφή των λεπτομερειών της παραγράφου. Έτσι, μπορούμε να κρατήσουμε τις παρακάτω σημειώσεις :

α) η κύρια ιδέα εδώ είναι η σύγκριση της ανθρώπινης μνήμης με ένα θησαυροφυλάκιο.

β) η διερεύνηση της σχέσης ή της σύγκρισης αυτής μας κάνει να σκεφτούμε πρώτα-πρώτα τι είναι το θησαυροφυλάκιο και σε τι χρησιμεύει .

γ) στη συνέχεια πρέπει να αναλογιστούμε τι είναι η μνήμη και σε τι χρησιμεύει .

δ)να εξετάσουμε επίσης ,γιατί η μάθηση παρομοιάζεται με το χρήμα ή το χρυσάφι και γενικά έχει αξία ,ώστε να φυλάγεται σε …θησαυροφυλάκιο.

ε) τέλος ,πρέπει να σκεφτούμε για ποιο λόγο μια σύγκριση ανάμεσα σ’ ένα θησαυροφυλάκιο και στη μνήμη είναι γοητευτική και σίγουρα πετυχημένη. Παραδείγματα από την ιστορία ή τις εμπειρίες μας θα ήταν πολύ χρήσιμοι βοηθοί.

Ας προσπαθήσουμε να συνθέσουμε και αυτή την παράγραφο :

Η μνήμη είναι το θησαυροφυλάκιο της μάθησης. Όπως ακριβώς σ’ ένα θησαυροφυλάκιο φυλάγουμε τα πολύτιμα αντικείμενα ,τα χρήματα και γενικά τα πλούτη μας ,έτσι και η μνήμη φυλάγει όλα όσα πολύτιμα συλλέγουμε από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας ,μέχρι τα βαθιά μας γεράματα. Ο πλούτος αυτός -ανεκτίμητος και μοναδικός -είναι και η παρακαταθήκη των προηγούμενων γενεών στις επόμενες. Οι επιστημονικές και οι πρακτικές γνώσεις ,που με το πέρασμα των χρόνων αποκτούμε ,τα ήθη και τα έθιμα ,οι αξίες του πολιτισμού μας ,ο πνευματικός καρπός σοφών ανθρώπων και πνευματικών ηγετών και γενικότερα όλα εκείνα που σαν ψηφιδωτό συγκροτούν την ταυτότητά μας ,αποτελούν και το θησαυρό μας. Αλλά και στις δύσκολες συλλογικές και ατομικές στιγμές από τη μνήμη ανασύρεται ο πλούτος της μάθησης ,για να μας δώσει τη λύση που χρειαζόμαστε. Άλλωστε ,η αποταμίευση των γνώσεων είναι συχνά πολύ πιο χρήσιμη από τα πλούτη που φυλάγονται στο μεγαλύτερο θησαυροφυλάκιο του κόσμου.

Σε μια τρίτη περίπτωση θεματικής περιόδου ,τα στοιχεία που την συναποτελούν είναι ακόμη πιο δυσδιάκριτα και αφηρημένα :

“Πρέπει να φροντίζεις να σκέφτεσαι πολύ και όχι να μαθαίνεις πολλά”

Τα στοιχεία της θεματικής περιόδου είναι πιο σύνθετα και πιο δύσκολα ως προς την επεξεργασία τους. Μια ενδεικτική προσέγγισή τους είναι ίσως η εξής :

α) η κύρια ιδέα της παραγράφου είναι η αξία της σκέψης και της χρήσης του νου ,προτού ο άνθρωπος πράξει ή μιλήσει (;),σε αντιδιαστολή με την πληθώρα των “ξερών” γνώσεων που έχει σαφώς μικρότερη αξία από την ορθή και συνδυασμένη σκέψη.

β) η διατύπωση της θεματικής πρότασης τονίζει σε β’ ενικό πρόσωπο την αναγκαία φροντίδα για πολλή σκέψη και όχι απαραίτητα για πολλή… μάθηση.

γ) η διατύπωση της θεματικής περιόδου ,κατά κάποιο τρόπο αντιπαραθέτει δύο διαφορετικές έννοιες : από τη μια μεριά τοποθετεί τη σκέψη, αφήνοντας να εννοηθεί έμμεσα ότι είναι μια σύνθετη πνευματική λειτουργία ,που απαιτεί χρόνο και επίπονη διεργασία. Το ίδιο βέβαια δεν αμφισβητείται για τη μάθηση ,αλλά οπωσδήποτε η πολλή σκέψη προκρίνεται σε σχέση με την πολλή μάθηση.

δ) το “όχι” εκείνο μας αναγκάζει να υπερασπιστούμε την πολλή σκέψη σε σχέση με την πολλή μάθηση ,διότι έχει μια αξιολογική σημασία.

ε) φαίνεται ότι γίνεται ένα έμμεσο σχόλιο -προεκτείνοντας κάπως το νόημα- στην αξία της κριτικής σκέψης και της ικανότητας που πρέπει να διαθέτει ο άνθρωπος ,ώστε να κρίνει κατόπιν σκέψης ,χωρίς επιπολαιότητα και βιασύνη.

Με βάση, τώρα, τα παραπάνω στοιχεία της θεματικής περιόδου που συγκεντρώσαμε ,διαπιστώνουμε ότι οι λεπτομέρειες που θα γράψουμε , έχουν σαφώς μια κατεύθυνση ,αλλά δε λύνουν το πρόβλημα της σύνθεσής τους. Ωστόσο, και μόνον ότι έχουμε καταφέρει να  συλλάβουμε το βαθύτερο νόημα της θεματικής περιόδου ,η οποία -όπως είπαμε-καθορίζει αυστηρά το περιεχόμενο της παραγράφου, είναι μια καλή βάση ,για να ξεκινήσουμε την ανάπτυξή της.

Μια ενδεικτική προσέγγιση θα μπορούσε να είναι η εξής :

Πρέπει να φροντίζεις να σκέφτεσαι πολύ και όχι να μαθαίνεις πολλά. Η συσσώρευση γνώσεων χωρίς καμιά κριτική επεξεργασία δεν προσφέρει ουσιαστική βοήθεια. Από πολύ μικρή ηλικία ,από τα πρώτα του σχολικά βήματα η συλλογή γνώσεων είναι χωρίς αντίκρυσμα ,εφόσον δεν είναι δυνατή η πρότερη συνετή σκέψη. Ο άνθρωπος πρέπει να ασκείται επίπονα ,για να μάθει να σκέφτεται πολύ πριν πάρει την οποιαδήποτε απόφασή του. Όταν μάλιστα η απόφασή του αυτή επηρεάζει το μέλλον του ,την επαγγελματική του προοπτική και την προσωπική του ευτυχία ,τότε σίγουρα απαιτείται ώριμη και πολύωρη σκέψη. Άλλωστε, όλοι οι σοφοί άνθρωποι σκέφτονται πολύ πριν εκφράσουν έστω και μια απλή άποψη. Η κατοχή των γνώσεων δεν διασφαλίζει τη σωστή χρήση τους. Εκείνο που κυρίως είναι απαραίτητο είναι η ορθή και συνετή σκέψη ,η λογική επεξεργασία των γνώσεων και η πνευματική διεργασία ,που και χρόνο χρειάζεται και κόπο απαιτεί.

Ανακεφαλαιώνοντας, θα πρέπει να τονίσουμε ότι η επιλογή τόσο του αριθμού των λεπτομερειών, όσο και του περιεχομένου τους εξαρτάται άμεσα από τη θεματική περίοδο της παραγράφου. Η ανάλυση εξάλλου, των στοιχείων της θεματικής περιόδου διασφαλίζουν τη συνοχή και την ενότητα της παραγράφου (θα γίνει λόγος εκτενέστερα παρακάτω). Σε κάθε περίπτωση απαιτείται κι εδώ ηρεμία, καθαρό μυαλό και φυσικά πλούσιο και αξιοποιήσιμο πνευματικό υλικό.

7. Η ΠΡΟΤΑΣΗ – ΚΑΤΑΚΛΕΙΔΑ

Η πρόταση – κατακλείδα, όπως συνηθίζεται να λέγεται ,είναι η καταληκτική πρόταση της παραγράφου ,με την ο οποία ο γράφων ολοκληρώνει -“κλείνει” -την παράγραφό του. Είναι και αυτή ιδιαίτερα σημαντική ,διότι ένα ωραίο και πετυχημένο “κλείσιμο” αφήνει μια καλή εντύπωση στον αναγνώστη, ακόμη κι αν η θεματική περίοδος και οι λεπτομέρειες δεν είναι και πολύ καλές.

Η πρόταση -κατακλείδα δεν είναι ανεξάρτητη από το νόημα της παραγράφου. Αντίθετα, εξαρτάται από το περιεχόμενο τόσο της θεματικής περιόδου, όσο και των λεπτομερειών.

Για παράδειγμα ,έχουμε την ακόλουθη θεματική περίοδο και τις εξής λεπτομέρειες :

Θ.Π Η μόρφωση ,καθώς προκύπτει μέσα από την επίπονη διαδικασία της εκπάιδευσης, προετοιμάζει και εξοπλίζει κατάλληλα το άτομο για μια επιτυχημένη καριέρα. Λ Από την παιδική ηλικία ακόμη, ο καθένας επιχειρεί- όταν βέβαια οι συνθήκες το επιτρέπουν- να λάβει τα εφόδια εκείνα ,που θα θωρακίσουν την πνευματική του καλλιέργεια. Το σχολείο είναι ο κατεξοχήν χώρος μόρφωσης ,επειδή εκεί προσφέρονται κυρίως τα αγαθά της και τίθενται οι βάσεις της κατοπινής πορείας στον επαγγελματικό στίβο. Εκεί ανοίγονται δρόμοι, κατακτιέται η γνώση και η κριτική ικανότητα του ατόμου. Εκεί το μέλλον παύει να φαίνεται τρομακτικό και αβέβαιο.

Η παραπάνω παράγραφος αναφέρεται στην αξία που έχει η μόρφωση για μια επιτυχημένη επαγγελματική καριέρα. Η θεματική περίοδος καταγράφει την κύρια αυτή ιδέα της παραγράφου και οι λεπτομέρειες την υποστηρίζουν . Για να τελειώσουμε με ικανοποιητικό τρόπο την παράγραφο ,δηλαδή με την επιλογή της κατάλληλης πρότασης -κατακλείδας ,πρέπει :

α)να γράψουμε μια περίοδο που θα ανακεφαλαιώνει όλα όσα είπαμε πιο πριν.

β)να περιλαμβάνει οπωσδήποτε την κύρια έννοια της παραγράφου ,δηλαδή τη μόρφωση σε συνδυασμό με την επιτυχημένη επαγγελματική καριέρα.

γ)ν’ ανακεφαλαιώσουμε όλα όσα είπαμε παραπάνω ,αλλά συγχρόνως  να προετοιμάσουμε το έδαφος και για την επόμενη παράγραφο (αν μιλάμε βέβαια για ένα εκτενέστερο κείμενο ή για μια έκθεση ιδεών)

Στο πλαίσιο αυτό μια ενδεικτική πρόταση -κατακλείδα θα ήταν :

Με τη μόρφωση μπαίνουν βαθιά τα θεμέλια της επιτυχίας και οικοδομείται η μελλοντική σταδιοδρομία.

Κι ακόμη ένα παράδειγμα :

Θ.Π Η μόλυνση του περιβάλλοντος, όπως συνεπάγεται, δεν αφορά μόνο τη σωματική μας καταρράκωση,αλλά και την πνευματική και ψυχική μας υγεία. Λ Οι διάφορες ασθένειες, λοιμώξεις και ιοί, που προκαλούνται από το μολυσμένο αέρα, το νερό και και τα απόβλητα, με τα οποία ερχόμαστε σ’ επαφή ποικιλοτρόπως, θέτουν σε κίνδυνο την υγεία μας και σε αρκετές περιπτώσεις την ίδια μας τη ζωή. Κάτι τέτοιο έχει αρνητικές επιπτώσεις και στη ψυχική μας υγεία, στη διάθεσή μας και τελικά στη συμπεριφορά μας. Αλλά και το πνέυμα αρρωσταίνει και το εύρος του συρρικνώνεται, με αποτέλεσμα να σταματά η δημιουργική του δράση. Ένας άρρωστος ή έστω ένας άνθρωπος που ζει σε βρώμικο και μολυσμένο περιβάλλον δεν ενδιαφέρεται για τίποτε σχεδόν, ούτε έχει ευρύτερους κοινωνικούς προβληματισμούς.

Ενδεικτική πρόταση-κατακλείδα :

Όταν λοιπόν, το αγαθό της υγείας κλονίζεται, διαταράσσεται και ο χαρακτήρας μας.

Οφείλουμε βέβαια να σημειώσουμε ότι πολύ συχνά η πρόταση-κατακλείδα δεν είναι φαινομενικά απαραίτητη. Μια καλή παράγραφος με καλή ανάπτυξη και επάρκεια υποστηρικτικού υλικού ,δεν χρειάζεται απαραίτητα μια πρόταση καταληκτική ή ανακεφαλαιωτική. Παρόλα αυτά όμως, είναι προτιμότερη η ύπαρξη της πρότασης -κατακλείδας ,παρά η απουσία της.