Να είναι αυτόνομη σχολική βαθμίδα; Να είναι προθάλαμος της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης; Να συνδέεται άμεσα με το πανεπιστήμιο; Να συνδέεται μερικώς; Να μη συνδέεται καθόλου;

Οι «συνταγές» έχουν δοκιμαστεί όλες. Για την ακρίβεια, σχεδόν όλες, με εξαίρεση την τελευταία. Ολοι όσοι πέρασαν από το πολύπαθο υπουργείο Παιδείας θέλησαν να βάλουν τη σφραγίδα τους στη μορφή και το περιεχομενο του λυκείου. Κι αυτό γιατί, από το 1964, που οι εισαγωγικές εξετάσεις πέρασαν στην αρμοδιότητα του υπουργείου Παιδείας, το λύκειο συνδέθηκε απόλυτα με την τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Μεταρρυθμίσεις στη σειρά

Οι «μεταρρυθμίσεις» διαδέχονται η μια την άλλη. Οι πειραματισμοί γίνονται και ξεγίνονται, οι μαθητές τρελαίνονται, η παραπαιδεία και τα φροντιστήρια ζουν τη χρυσή τους εποχή. Και να σκεφτεί κανείς ότι σύσσωμη η εκπαιδευτική κοινότητα αλλά και οι υπουργοί στην πλειονότητά τους τόνιζαν ποσο σημαντικό είναι να αυτονομηθεί η βαθμίδα του λυκείου. Στην πράξη, όμως, κάτι τέτοιο δεν έγινε ποτέ. Μήπως δεν είναι έτοιμη η ελληνική κοινωνία να εμπιστευθεί στα πανεπιστήμια την επιλογή των υποψήφιων φοιτητών, φοβούμενη τυχόν διαβλητές διαδικασίες; Είναι το ερώτημα που θέτουν πολλοί.

Τη δική της μεταρρύθμιση, όπως αναμενόταν άλλωστε, εξήγγειλε και η Αννα Διαμαντοπούλου, που ξεκίνησε τη θητεία της πριν από ένα χρόνο. Χωρίς να ξεφεύγει από την πεπατημένη, που θέλει όλους τους υπουργούς να ξεκινούν τις αλλαγές από την κορυφή της πυραμίδας (παρά τις εξαγγελίες της περί του αντιθέτου), ανακοίνωσε ότι προχωρά στη δημιουργία του «Νέου Λυκείου». Οι αλλαγές δεν έχουν ακόμη ανακοινωθεί, αλλά το σίγουρο είναι πως το λύκειο ούτε τώρα αυτονομείται. Η απόδοση του μαθητή στην Γ’ λυκείου θα συνδέεται με την εισαγωγή του στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ακόμη και αν τα πανεπιστήμια αποκτήσουν ένα βαθμό συμμετοχής στο νέο μοντέλο πρόσβασης. Ισως αυτό να είναι και η μόνη καινοτομία στα νέα εκπαιδευτικά πράγματα.

Περιμένοντας τις ρυθμίσεις για το «Νέο Λύκειο» και ανατρέχοντας στις αλλαγές που προηγήθηκαν στη μορφή και στο περιεχόμενό του, βλέπουμε ότι τα συστήματα που επικράτησαν ως πιο πετυχημένα, έχουν κοινά στοιχεία μεταξύ τους και, σε κάποιο βαθμό, επαναλαμβάνονται σαν να αντιγράφει το ένα το άλλο. Θα σταθούμε σε αυτά που εισήγαγαν τις μεγαλύτερες αλλαγές στη λυκειακή βαθμίδα τα τελευταία 27 χρόνια, ξεκινώντας από το 1983, που θεωρείται χρόνια-σταθμός.

Το μακροβιότερο

1 Το 1983, οι υπουργοί Παιδείας του ΠΑΣΟΚ επιχειρούν να αυτονομήσουν το λύκειο και καθιερώνουν εξωτερικές εξετάσεις για την εισαγωγή σε ΑΕΙ και ΤΕΙ, μετά το τέλος της Γ’ Λυκείου. Οι εξετάσεις ονομάστηκαν «Γενικές» και περιελάμβαναν 4 δέσμες, η κάθε μία από τις οποίες οδηγούσε σε διαφορετική κατεύθυνση σπουδών. Το σύστημα έχει καταγραφεί ως το πιο επιτυχημένο, γι’ αυτό και υπήρξε το μακροβιότερο μέχρι σήμερα. Από το 1983 μέχρι και το 1999, για 16 χρόνια, οι υποψήφιοι μπαίνουν στα πανεπιστήμια με αυτές τις εξετάσεις, οι οποίες τους παρέχουν μια σημαντική ασφαλιστική δικλίδα. Εχουν δικαίωμα να κατοχυρώσουν τη βαθμολογία τους σε δύο μαθήματα, ενώ μπορούν να ξαναδώσουν για να τη βελτιώσουν στα άλλα δύο.

Παρ’ όλα αυτά, η κριτική που δίκαια γίνεται, είναι ότι οι γενικές γνώσεις στο λύκειο είναι πολύ υποβαθμισμένες και όλο το βάρος πέφτει στα 4 μαθήματα που εξετάζονται για το πανεπιστήμιο. Η ύλη της Γ’ Λυκείου καθορίζεται από τις ανάγκες των εξετάσεων. Ετσι διδακτέα και εξεταστέα ύλη είναι σχεδόν ταυτόσημη. Η Γ’ Λυκείου μετατρέπεται ουσιαστικά σε τάξη προετοιμασίας για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Οι μαθητές στρέφονται αποκλειστικά στα μαθήματα που τους ενδιαφέρουν για να μπουν στη σχολή της αρέσκείας τους. Δυο μήνες πριν από τις εξετάσεις, μάλιστα, τα σχολεία αδειάζουν από τους μαθητές της Γ’ Λυκείου, οι οποίοι επιλέγουν τα φροντιστήρια για την καλύτερη προετοιμασία τους.

2 Η θητεία του Γεράσιμου Αρσένη συνδέθηκε με τις περισσότερες και πιο ταραχώδεις αλλαγές στο λύκειο. Αναλαμβάνοντας το υπουργείο Παιδείας τον Οκτώβριο του 1996, ακύρωσε την εφαρμογή του Εθνικού Απολυτηρίου, που είχε ετοιμάσει ο προκάτοχός του Γ. Παπανδρέου και εξήγγειλε «ελεύθερη πρόσβαση στο πανεπιστήμιο». Ο υπουργός διατύπωνε μάλιστα με αισιοδοξία την πεποίθησή του ότι με τις αλλαγές που θα επιφέρει στο λύκειο θα χτυπηθεί η παραπαιδεία.

Ενα χρόνο μετά, η Βουλή ψηφίζει τον περίφημο νόμο 2525/97 του υπουργού και οι μαθητές που τότε (το 1997) παρακολουθούν την Α’ Λυκείου πληροφορούνται με χαρά ότι θα είναι οι πρώτοι που το 2000 θα μπουν χωρίς εξετάσεις στο πανεπιστήμιο. Κανείς δεν μπορούσε ακόμη να προβλέψει τη συνέχεια.

Στο διάστημα που ακολουθεί, η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Γ. Αρσένη αρχίζει να ξεδιπλώνεται, όχι όμως χωρίς τριγμούς. Το λύκειο μετατρέπεται σε εξεταστικό κέντρο. Εισάγει δοκιμασίες δεξιοτήτων στην Α’ Λυκείου, που τελικώς δεν εφαρμόστηκαν ποτέ, μιας και δεν είχε προηγηθεί προετοιμασία, ούτε υπήρχε υποδομή για κάτι τέτοιο. Αιφνιδιάζει τους μαθητές, ανακοινώνοντας ότι καταργείται ο θεσμός των μετεξεταστέων, χωρίς να παρουσιάσει μια ολοκληρωμένη πρόταση και χωρίς να διευκρινίζει κάτω από ποιες προϋποθέσεις οι μαθητές θα μένουν στην ίδια τάξη.

Αλλά το μεγαλύτερο φάουλ των νέων μέτρων συνδέεται με τη φοίτηση στη Β’ Λυκείου. Ταυτίζει τις προαγωγικές εξετάσεις της Β’ Λυκείου με τις εισαγωγικές, αφού αυτές θα γίνονται με κοινά θέματα σε όλα τα σχολεία και ο βαθμός τους θα προσμετράται σε σημαντικό ποσοστό για την εισαγωγή σε ΑΕΙ και ΤΕΙ και επίσης θα διαμορφώνει το βαθμό του απολυτηρίου του Ενιαίου Λυκείου. Ο αριθμός 14 είναι πλέον ο καινούργιος εφιάλτης των μαθητών. Τόσα θα είναι τα μαθήματα στα οποία θα εξετάζονται πανελλαδικά στη Β’ και στην Γ’ Λυκείου.

Αλλά η αυστηρότητα των ρυθμίσεων δεν εξαντλείται εδώ. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Γ. Αρσένη δεν δίνει στους υποψηφίους ούτε δεύτερη ευκαιρία, εάν δεν κατάφερναν με την πρώτη να μπουν στο πανεπιστήμιο. Η «ελεύθερη πρόσβαση στο πανεπιστήμιο», που είχε εξαγγείλει, προϋποθέτει έναν Γολγοθά εξετάσεων με τον οποίο δεν συμφωνούν ούτε οι πιο στενοί του συνεργάτες. Ο διευθυντής Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Χρ. Σιγάλας, σε εμπιστευτική αναφορά του, μιλά για ένα απολύτως «εξετασιοκεντρικό σύστημα» που θα κάνει τους μαθητές εχθρούς του σχολείου. Η δημοσιοποίηση του εγγράφου από την «Ε» οδηγεί σε παραίτηση το διευθυντή Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, όχι όμως και τον υπουργό.

Σύγκρουση

Η σύγκρουση ανάμεσα στον υπουργό και στους μαθητές είναι πια μονόδρομος. Τα Χριστούγεννα του 1998 βρίσκουν τους μαθητές στους δρόμους. Τη χρονιά 1998-1999 τα σχολεία σχεδόν δεν λειτούργησαν. Στις 22 Δεκεμβρίου, 1.700 σχολεία είναι υπό κατάληψη. Η πρόβλεψη του Γ. Αρσένη ότι «όλα θα έχουν τελειώσει μετά τις γιορτές» δεν επαληθεύεται. Το αντίθετο. Στις 21 Ιανουαρίου του ’99, μετά από 3 μήνες κινητοποιήσεων, 700 σχολεία σε όλη τη χώρα παραμένουν κλειστά, ενώ στο πλευρό των μαθητών είναι και οι καθηγητές που προχωρούν σε 24ωρες απεργίες.

Αφού χάθηκε πολύτιμος χρόνος και αντιλαμβανόμενος πια ότι «χάνει το παιχνίδι», ο υπουργός προχώρησε σε κάποιες διορθωτικές κινήσεις. Ετσι η βαθμολογία της Β’ Λυκείου θα υπολογίζεται μόνο εάν είναι ίση ή υψηλότερη από τη βαθμολογία της Γ’ Λυκείου.

Η κατάσταση μπορεί να εκτονώθηκε κάπως, αλλά η νέα χρονιά που ξεκίνησε για τα σχολεία τον Σεπτέμβριο του ’99 βρίσκει ακόμη πολλά μέτωπα ανοιχτά:

*8.000 μαθητές της Α’ Λυκείου έμειναν στην ίδια τάξη μετά την κατάργηση του θεσμού των μετεξεταστέων.

*26.000 μαθητές της Β’ Λυκείου, μετά την ταραχώδη χρονιά που πέρασε, έμειναν μετεξεταστέοι και δίνουν πάλι εξετάσεις κάνοντας χρήση μιας ρύθμισης (εν μέσω καταλήψεων ανακοινώθηκε) που δεν θα ισχύσει άλλη χρονιά, αφού το νέο σύστημα, σαν να ‘χει φτιαχτεί για λίγους, δεν δίνει ευκαιρίες στους μαθητές.

*Οι πρώτες πανελλαδικές εξετάσεις της Β’ Λυκείου δείχνουν υψηλά ποσοστά αποτυχίας. Το κύρος της μεταρρύθμισης μοιάζει να πλήττεται ανεπανόρθωτα και στα βαθμολογικά κέντρα φτάνουν οδηγίες για βαθμολόγηση με επιείκεια.

Οι εξετάσεις του 2000 ήταν οι πρώτες και οι μοναδικές που έγιναν με το μοντέλο πρόσβασης της μεταρρύθμισης του Γ. Αρσένη. Κι ήταν η μόνη χρονιά που εμφανίστηκε το εξής παράδοξο: Είχαμε πληθώρα αριστούχων οι οποίοι όμως αποκλείστηκαν από τις υψηλόβαθμες σχολές πρώτης τους επιλογής. Ετσι υποψήφιος με βαθμολογία 19,4 δεν μπήκε στην Ιατρική ή στη Νομική για μισό μόριο.

Σφαγή αριστούχων

Η ελεύθερη πρόσβαση που εξήγγειλε, αναλαμβάνοντας το υπουργείο Παιδείας ο Γ. Αρσένης, εξελίχθηκε σε «σφαγή» για τους αριστούχους μαθητές, σε απαγόρευση εισόδου για τους υπόλοιπους.

3 Με την ανάληψη του υπουργείου Παιδείας από τον Πέτρο Ευθυμίου, η μεταρρύθμιση του Γερ. Αρσένη έκλεισε οριστικά τον κύκλο της. Ο νέος υπουργός, χωρίς θόρυβο και θεαματικές εξαγγελίες, προχώρησε σε διορθωτικές τροποποιήσεις που άλλαξαν εντελώς τη φυσιογνωμία και το περιεχόμενο του λυκείου. Ηταν κοινό μυστικό ότι ο Π. Ευθυμίου επελέγη με αυτήν ακριβώς την αποστολή. Να αλλάξει γραμμή πλεύσης στο υπουργείο Παιδείας.

Το απολυτήριο του λυκείου αποσυνδέθηκε από την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, οι εξετάσεις έγιναν πάλι εξωτερικές και τα εξεταζόμενα μαθήματα μειώθηκαν σε 9 για τη Β’ και τη Γ’ Λυκείου. Το θέμα του προφορικού βαθμού και της συμμετοχής του στο σύστημα πρόσβασης προβληματίζει τη νέα ηγεσία του υπουργείου Παιδείας. Εχει αποδειχθεί ότι η διαφορά μεταξύ γραπτής και προφορικής βαθμολογίας ξεπερνά ακόμη και τις 6 μονάδες, γεγονός που δημιουργεί πρόβλημα αξιοπιστίας στο νέο σύστημα, καθιστώντας το μη αντικειμενικό. Παράλληλα το καθεστώς αυτό σπρώχνει περισσότερους μαθητές στα ιδιαίτερα, καθώς δημιουργεί σχέση εξάρτησης με τους καθηγητές. Ετσι αποφασίστηκε να μειωθεί το ποσοστό συμμετοχής του προφορικού βαθμού στη διαμόρφωση της τελικής βαθμολογίας.

Η κατεύθυνση του νέου υπουργού είναι τώρα «να αποκηδεμονεύσει», όπως συνήθιζε να λέει, τη λειτουργία του λυκείου από τη μονομερή εξάρτηση της διαδικασίας εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.

4 Η Μαριέττα Γιαννάκου, που παρέλαβε τη σκυτάλη από τον Π. Ευθυμίου, δεν έφερε ανατροπές στο πλαίσιο της λυκειακής βαθμίδας. Εξορθολόγισε ακόμη περισσότερο το εξεταστικό μοντέλο, αποσυνδέοντας τη Β’ Λυκείου από τις εξετάσεις εισαγωγής, ενώ μείωσε τα πανελλαδικά εξεταζόμενα μαθήματα από 9 σε 6. Από αυτά, τα 4 είναι μαθήματα κατεύθυνσης και τα 2 γενικής παιδείας. Με τη μορφή αυτή διεξάγονται μέχρι σήμερα οι πανελλαδικές εξετάσεις.

Από τις αλλαγές που εισήγαγε στο λύκειο η Μαριέττα Γιαννάκου, αυτή που προκάλεσε τις περισσότερες αντιδράσεις και δίχασε πολύ κόσμο ήταν η καθιέρωση της βαθμολογικής βάσης του 10 που μέχρι τότε ίσχυε μόνο για τους αποφοίτους των ΤΕΕ. Η εφαρμογή του μέτρου προκάλεσε χιλιάδες κενές θέσεις στα ΤΕΙ, ενώ από την πρώτη χρονιά κιόλας (2004) το υπουργείο Παιδείας προχώρησε στην αναστολή λειτουργίας ενός νέου τμήματος (Τουριστικών Επιχειρήσεων) με έδρα την Κεφαλονιά, εξαιτίας της έλλειψης σπουδαστών.

5 Ο Ευριπίδης Στυλιανίδης και ο Αρης Σπηλιωτόπουλος, που ανέλαβαν για μικρό διάστημα την ηγεσία του υπουργείου Παιδείας, προτίμησαν να μην αγγίξουν την «καυτή πατάτα» του λυκείου και καταπιάστηκαν με δευτερεύοντα θέματα. *

Αν φτάσετε στο Άμστερνταμ βράδυ θα δείτε ένα μαγικό θέαμα. Οι κάτοικοι της πόλης προτιμούν να αφήνουν τις κουρτίνες ανοιχτές τη νύχτα ώστε τα ψηλά και στενά παράθυρα των σπιτιών να φέγγουν σαν φαναράκια και να ακτινοβολούν στα νερά των καναλιών…

To Άμστερνταμ είναι η πόλη που θα μπορούσε να έχει σχεδιαστεί μόνο και μόνο για μικρά ρομαντικά ταξίδια. Όλα είναι συγκεντρωμένα, η πόλη προσφέρει ωραίους περιπάτους και τραμ για να τη γυρίσει κανείς εύκολα.

To βασικό γνώρισμα της πόλης και των κατοίκων της είναι πως υπάρχει μεγάλη ανοχή για ότι είναι διαφορετικό από το καθιερωμένο. Ως αποτέλεσμα, στο Αμστερνταμ ζουν αρμονικά άνθρωποι από όλες τις φυλές. Θα δείτε πως στην πόλη υπάρχει η Εβραϊκή συνοικία το Jodenbuurt όπου το 1700 εγκαταστάθηκαν εκεί Εβραίοι και βρίσκεται πίσω από την πλατεία Waterloo. Στην περιοχή αυτή ο Rembrandt έζησε 19 χρόνια και ζωγράφησε πολλούς από τους κατοίκους. Αλλη συνοικία με ενδιαφέρον είναι η Jordaaπου έχει από πολύ παλιά συγκεντρώσει Γερμανούς, Αγγλους και Γάλλους. Στο Αμστερνταμ, ζουν και πολλοί Ινδονήσιοι από τις παλιές αποικίες αλλά και πολλοί Κινέζοι.

Αυτό που θα τραβήξει αμέσως την προσοχή σας είναι η αρχιτεκτονική της πόλης με τα στενόμακρα αλλά πολύχρωμα σπίτια. Επειδή στο Αμστερνταμ από παλιά υπάρχει πρόβλημα ζωτικού χώρου τα σπίτια χτίζονταν έτσι ώστε να εξυπηρετούν περισσότερους ανθρώπους.

Η παλιά πόλη οριοθετείται από τα τρία παλιότερα κανάλια, τα Heerengracht, Keizersgracht και Prinsensgracht. Μέσα στην πόλη καλό είναι να κινείστε με τραμ ή πλοιάριο ή ποδήλατο που μπορείτε να νοικιάσετε, αν το επιτρέπει ο καιρός. Το αυτοκίνητο αντενδείκνυται εντελώς αφού το πάρκινγκ είναι δύσκολο. Για μια πρώτη γεύση πάντως της πόλης, τα πλοιάρια είναι ότι καλύτερο. Μία οργανωμένη περιήγηση κοστίζει περίπου 2000 δραχμές. Έτσι μπορείτε να δείτε τα κανάλια και αργότερα να περπατήσετε σ’ αυτά της αρεσκείας σας.

Το πρωί πιείτε τον καφέ σας στο διάσημο Cafe Americain, του ξενοδοχείου ΑmericaHotel στο Leidseplein, που είναι ψηλοτάβανο, γεμάτο τοιχογραφίες, και προσφέρει πολύ καλό καφέ. Εναλλακτικά, επισκεφτείτε κάποιο από τα bruine cafe που έχουν ονομαστεί έτσι από το χρώμα τους γιατί είναι καφετιά, διακοσμημένα με ξύλο και καπνισμένα. Συνήθως είναι μικρά και ζεστά και καμία σχέση δεν έχουν με τα καφέ που πουλάνε μαριχουάνα ή ινδική κάνναβη στο Αμστερνταμ. Ένα φημισμένο bruinecafe είναι και το Hoppe στο Spui που υπάρχει από την εποχή του Rembrandt. Αν βρεθείτε στο Αμστερνταμ, αξίζει να δείτε αυτούς τους χώρους με τα ρολόγια τοίχου, τα πορσελάνινα παραδοσιακά πιάτα και την απαραίτητη γατούλα, μόνιμη κάτοικο του καφέ. Στα ίδια καφέ, αν πάτε απόγευμα μπορείτε να πιείτε ένα ποτό που συνηθίζεται πολύ, το jenever, ένα είδος τζιν. Αλλα «αρχαία» καφέ είναι το Papeneiland από το 1642 αλλά και το De Druif από το 1636!

Aργότερα, περπατήστε στην πόλη και θαυμάστε την αρχιτεκτονική των κτιρίων στα κανάλια Κeizersgracht και Ηeerengracht -ίσως το πιο μεγαλοπρεπές με τα σπίτια των πλούσιων εμπόρων. Η πρώτη σας στάση στην πόλη είναι το Rijksmuseum το καλύτερο μουσείο του Αμστερνταμ. Ακόμη κι αν η τέχνη δεν είναι η μεγαλύτερη αδυναμία σας, δείτε το: έχει πίνακες των Rembrandt, Vermeer, και άλλων μεγάλων ζωγράφων. Επίσης, υπάρχει κι ένα μουσείο αποκλειστικά αφιερωμένο στον Βαν Γκογκ με 500 πίνακές του. Φυσικά στις επιλογές σας υπάρχει και μία επίσκεψη στο σπίτι της Αννας Φρανκ που συγκεντρώνει ορδές τουριστών. Αν δεν έχετε ακόμη ζαλιστεί από την συνεχή εναλλαγή εικόνων, δείτε και την Oude Kirk, την παλαιότερη εκκλησία του Αμστερνταμ από το 1300.

Μετά από τόσες αναζητήσεις έφτασε και η πολυπόθητη ώρα για τα ψώνια. Το Αμστερνταμ δεν έχει υποκύψει στα διεθνή πολυκαταστήματα κι έτσι υπάρχει τοπικό χρώμα στην αγορά. Η παραδοσιακή περιοχή για να ψαχουλέψετε είναι το Jordaaστα δυτικά της πόλης. Το Μοναστηράκι της πόλης είναι το Waterloopleiαλλά και το Albert Cuyp Market που είναι πιο χαοτικό αλλά και φθηνότερο. Στην αγορά του De Looier και στο Rommelmarkt θα βρείτε καλές αντίκες ανακατεμένες με διάφορα κιτς αντικείμενα, οπότε θα πρέπει να βάλετε σε λειτουργία όλες τις ανιχνευτικές σας δυνάμεις.

Το μεσημέρι πριν αποφασίσετε που θα πάτε για φαγητό ζυγίστε καλά τα δεδομένα: Το Αμστερνταμ είναι μία πολυεθνική πρωτεύουσα με ανάλογο φαγητό. Λέγεται για παράδειγμα ότι εδώ θα βρείτε καλύτερο Ινδονησιακό φαγητό απ’ ότι στην Ινδονησία!

Μπορείτε να δοκιμάσετε το φαγητό ενός eetcafe που είναι κάτι σαν μπιστρό όπως το Het Molenpad. Γενικά οι κάτοικοι του Αμστερνταμ δεν τρώνε καλά το μεσημέρι και προτιμούν τα σάντουιτς, γι’ αυτό κι είναι μία καλή ευκαιρία να δοκιμάσετε κάποιο από τα καλά εστιατόρια στα οποία το βράδυ δύσκολα θα βρίσκατε τραπέζι. Ένα τέτοιο μέρος είναι το Τοut Court όπου τα πάντα ακόμη και τα σοκολατάκια φτιάχνονται στην κουζίνα του.

Μετά το μεσημεριανό, συνεχίστε τις περιηγήσεις σας ψάχνοντας για τα ορόσημα του Αμστερνταμ, κτίρια που είναι μοναδικά και απαρτίζουν την διάσημη αρχιτεκτονική τάση της σχολής του Αμστερνταμ. Θα τα γνωρίσετε από τα παράξενα σχήματά τους και τον περίτεχνο στολισμό τους. Ένα τέτοιο κτίριο είναι και το Scheepvaarthuis και το Het Schip, ένα αξιοθαύμαστο τριγωνικό κτίριο.

Κάντε μία βόλτα στο Brouwersgracht, στην παλιά πόλη, με τα μικρά κουκλίστικα σπιτάκια και τις πάμπολλες στενές γεφυρούλες.

Το απόγευμα πιείτε ένα ποτό στο πολυσύχναστο καφέ Luxembourg, αλλά όσο κι αν σας αρέσουν τα απεριτίφ, μην βραδιάσετε εκεί μιας και πολλά ρεστοράν κλείνουν νωρίς.

Για το δείπνο, προτιμήστε να πάτε κάπου ξεχωριστά όπως στο Ινδονησιακό Kantjil and the Tiger, αλλά αν ψάχνετε εκπληκτικό ντεκόρ πηγαίνετε στο Pier 10 δια μέσου του σταθμού Centraal. Εκεί στο φως των κεριών θα βλέπετε το ποτάμι να κυλάει και τα πλοιάρια που πηγαινοέρχονται φωτισμένα. Αργά το βράδυ, αν θέλετε να δείτε πανοραμικά την πόλη, πράγμα δύσκολο μιας και υπάρχει περιορισμός στην ανέγερση ψηλών κτιρίων, διαλέξτε το μπαρ του ξενοδοχείου Okura, στον εικοστό τρίτο όροφο. Αρκετά της μόδας είναι και το Mazzo, στην περιοχή των κόκκινων φαναριών, η οποία είναι αρκετά ασφαλέστερη από την Ομόνοια το βράδυ.

Τις μέρες που θα ακολουθήσουν, μην ξεχάσετε το Bloemanmarkt, την αγορά των λουλουδιών. Το να αγοράσετε λουλούδια σε ταξίδι μπορεί να φαίνεται κουτό, μπορείτε όμως να πάρετε βολβούς για να τους καλλιεργήσετε όταν γυρίσετε στο σπίτι σας και να έχετε ένα διαρκές αναμνηστικό του ταξιδιού σας.

Λίγο πιο έξω από την πόλη, δέκα λεπτά με το τραμ είναι το Tulip InOosterpark όπου τον Μάη γίνεται το φεστιβάλ λουλουδιών.

Σε λιγότερο από μία ώρα παίρνοντας το τρένο από τον κεντρικό σταθμό μπορείτε να βρεθείτε σε πολλές πόλεις όπως την κοντινή Χάγη όπου εδρεύει η κυβέρνηση κι έχει κι αυτή ένα μεσαιωνικό κομμάτι. Ιστορική πόλη είναι και το Delft με πολύ ωραία κτίρια, γοτθικούς ναούς και ιδιαίτερο χαρακτήρα στην αγορά. Η πόλη είναι γνωστή για την κεραμική της και ιδιαίτεραγια τις πορσελάνες της. Επίσης, η πόλη Leideμε το παμπάλαιο λιμάνι και την παρουσία του Rembrandt έντονη (έζησε εδώ τα παιδικά του χρόνια), είναι ένας ενδιαφέρον προορισμός για μια μικρή εκδρομή. Πηγαίνετε στον Βοτανικό της κήπο που είναι του 1587, ένας από τους παλαιότερους στην Ευρώπη.

Όμορφη kοντινή πόλη είναι και η Gouda, από όπου προέρχεται το διάσημο τυρί. Εκεί θα δείτε τον ναό του St. Janskeerk με πάνω από 28 θαυμάσια βιτρό του 16ου αιώνα. Γυρνώντας στο οικείο πλέον για σας πήγαινε-έλα του Αμστερνταμ, θα νιώσετε πως είστε στο κέντρο του κόσμου με την απόλυτη γαλήνη όμως μία ώρα μακριά. Κι αυτή η αίσθηση ελευθερίας είναι πολύ σημαντική για μία πρωτεύουσα.

Αν θέλετε το ταξίδι σας να έχει νεανικό χρώμα, αν θέλετε να συναντήσετε ανθρώπους από όλα τα μέρη του κόσμου, να δείτε μοναδικά κτίρια και να περάσετε ήσυχες στιγμές όχι ιδιαίτερα μακριά από την πόλη, τότε το Αμστερνταμ είναι η σοφότερη επιλογή.

Πηγή : “Η Καθημερινή”

ΘΕΜΑ:
Το έργο «Πρωταγόρας» αποτελεί έμμεσο αφηγηματικό διάλογο, δηλαδή ο Σωκράτης διηγείται σε έναν ανώνυμο φίλο του όλα όσα διεξήχθησαν κατά τη συνάντησή του με το σοφιστή Πρωταγόρα. Διηγείται, λοιπόν, ότι, πολύ πριν ξημερώσει εκείνη η μέρα, έφτασε στο σπίτι του ο νεαρός Ιπποκράτης, προσωπικός του φίλος, για να τον παρακαλέσει να μεσολαβήσει στο μεγάλο σοφιστή που έφτασε στην Αθήνα και φιλοξενείται στο σπίτι του Καλλία, να τον δεχτεί στον όμιλο των μαθητών του. Ο Σωκράτης του επισημαίνει ότι δεν γνωρίζει τις προθέσεις και τους ανώτερους σκοπούς αυτού του ανθρώπου, δέχεται όμως να τον βοηθήσει. Στο σπίτι του Καλλία εκτός του Πρωταγόρα, παραβρίσκονται οι σοφιστές Ιππίας και Πρόδικος, ο Αλκιβιάδης και άλλοι φιλοπερίεργοι που ήρθαν για να μαθητεύσουν στο μεγάλο δάσκαλο. Στην ερώτηση του Σωκράτη, τι μπορεί ο Πρωταγόρας να προσφέρει ως μάθηση στο νεαρό Ιπποκράτη, ο σοφιστής απαντά «ευβουλία» και αυτό δημιουργεί την ένσταση του Σωκράτη στο κατά πόσο μπορεί να διδαχτεί η πολιτική αρετή. Από το σημείο αυτό ξεκινά ένας έντονος διάλογος ανάμεσα στους δύο άνδρες, που μέσα από πολλά επιχειρήματα, καταλήγει στο συμπέρασμα της αμοιβαίας υποχώρησης, αφού και οι δύο σπουδαίοι συνομιλητές εκτιμώνται και κερδίζουν το θαυμασμό και το σεβασμό ο ένας του άλλου.

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑ:
Κάποτε υπήρχαν μόνο οι θεοί, οι οποίοι, όταν ήρθε ο καθορισμένος από τη μοίρα χρόνος, έπλασαν στο εσωτερικό της γης τα ζώα με βασικά υλικά το χώμα και τη φωτιά. Πριν τα φέρουν στο φως έδωσαν εντολή στον Προμηθέα και τον Επιμηθέα να μοιράσουν στο καθένα διάφορες ιδιότητες και εφόδια για την επιβίωσή τους, δηλαδή για την άμυνα τους, για την προστασία τους από τις καιρικές συνθήκες, για την εξασφάλιση της τροφής τους και για τη διαιώνιση του είδους τους. Ο Επιμηθέας ζήτησε από τον Προμηθέα να κάνει εκείνος, μόνος του, τη μοιρασιά κι ο δεύτερος να έρθει ύστερα για επιθεώρηση. Έτσι, ανέλαβε το έργο ο Επιμηθέας, εφοδιάζοντας άλλα ζώα με δύναμη, άλλα με ταχύτητα, άλλα με φτερά, άλλα με πυκνά τριχώματα, με σκληρά δέρματα, με πολυγονία, κτλ. Χωρίς όμως να το καταλάβει, ξόδεψε όλα τα εφόδια που είχε στη διάθεση του και δεν έμεινε στο τέλος τίποτα για να κοσμήσει τον άνθρωπο. Όταν το διαπίστωσε αυτό ο Προμηθέας, που ήρθε για επιθεώρηση, βρέθηκε σε δύσκολη θέση και αποφάσισε να κλέψει τη φωτιά και τις τεχνικές γνώσεις από τον Ήφαιστο και την Αθηνά, και να τις δώσει στον άνθρωπο. Έτσι εξασφάλισε γι’ αυτόν πλούσια εφόδια για τη ζωή του, ωστόσο ο άνθρωπος δεν είχε ακόμα την πολιτική τέχνη. Αυτή την κρατούσε ο Δίας, στην κατοικία του οποίου δεν μπορούσε να μπει ο Προμηθέας, λόγω των φρουρών (Κράτος και Βία).
(Συνέχεια στην 4η ενότητα)

ΕΝΟΤΗΤΑ 1Η
• Ο Πρωταγόρας ύστερα από ερωτήσεις του Σωκράτη δέχεται ότι διδάσκει τους μαθητές του την πολιτική τέχνη, τη συνετή διαχείριση και διοίκηση των ιδιωτικών και δημόσιων πραγμάτων. Ο αληθινός άντρας και καλός πολίτης , σύμφωνα με την αρχαία ελληνική αντίληψη έπρεπε να είναι «μύθων ρητήρ και έργων πρηκτήρ». Προφανώς ό,τι προβάλλει ως αντικείμενο διδασκαλίας του ο Πρωταγόρας φαίνεται ότι ανταποκρίνεται πλήρως στο πάγιο αίτημα των Αθηναίων να γίνουν ικανοί στα λόγια και στα έργα.
• Η πολιτική αρετή που επαγγέλλεται ότι διδάσκει ο Πρωταγόρας αφορά τη δράση του ‘‘ατόμου – πολίτη’’ στον ιδιωτικό και δημόσιο βίο κι επομένως, η σχετική αγωγή αποσκοπεί στη βελτίωση της ανθρώπινης φύσης και στη σφυρηλάτηση τέτοιου ήθους και φρονήματος, ώστε ο ποιητής να συμβάλει θετικά και στους δυο αυτούς τομείς της ζωής. Για τους Έλληνες η ‘‘πόλη’’ αποτελεί το πρώτιστο μέλημα του ανθρώπου, γιατί μόνο μέσα στην πόλη μπορεί το άτομο να καταξιωθεί ως προσωπικότητα, να ακεραιωθεί ως χαρακτήρας και να δράσει γόνιμα και ενεργητικά για τον εαυτό του και το σύνολο.
• Από την πρώτη κιόλας φράση του κεφαλαίου είναι αισθητή η ειρωνεία του Σωκράτη παρά την τυπική ευγένεια που προσπαθεί αυτός να δείξει στο συνομιλητή του. Σκόπιμα ο Σωκράτης χρησιμοποιεί τη διφορούμενη λέξη ‘‘τέχνημα’’ και δημιουργεί ερωτηματικά στον αναγνώστη. Ο Σωκράτης μπαίνει ‘‘εξ’ εφόδου’’ στο θέμα του επιχειρώντας να δείξει ότι γι’ αυτόν η πολιτική αρετή είναι κάτι που δε διδάσκεται κι ούτε μεταδίδεται από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.
• Η Αθήνα χαρακτηριζόταν τότε ως η πνευματική εστία της Ελλάδας, ‘‘πρυτανειον σοφίας’’, ‘‘παίδευσιν Ελλάδος’’. Πάντως η φράση του Σωκράτη για τη σοφία των Αθηναίων έχει μάλλον ειρωνική απόχρωση, αν ληφθούν υπόψη όσα υποτιμητικά λέει ο ίδιος γι’ αυτούς στην ‘‘Απολογία’’ του.

Τα Επιχειρήματα του Σωκράτη
Α. Πρώτη αποδεικτέα θέση: Η πολιτική αρετή δεν είναι κάτι που διδάσκεται
Επιχείρημα: Οι Αθηναίοι που είναι σοφοί αναγνωρίζουν την αρμοδιότητα σε κάθε συμπολίτη τους να δίνει στην Εκκλησία του Δήμου συμβουλές σε πολιτικά ζητήματα χωρίς να έχει διδαχτεί από πουθενά και χωρίς να έχει δάσκαλο.
Συμπέρασμα: Άρα, οι Αθηναίοι δεν θεωρούν διδακτή την πολιτική αρετή.

Β. Δεύτερη αποδεικτέα θέση: Οι άνθρωποι δεν μπορούν να μεταδώσουν την πολιτική αρετή σε άλλους ανθρώπους.
Επιχείρημα: Ακόμα κι οι πιο σοφοί και οι άριστοι των πολιτών δεν μπορούν να μεταβιβάσουν σε άλλους την πολιτική αρετή που έχουν οι ίδιοι (π.χ. ο Περικλής)
Συμπέρασμα: Δεν θεωρεί ότι η αρετή είναι διδακτή.

• Παρατηρούμε ότι αυτό το δεύτερο συμπέρασμα είναι όχι μόνο σχετικό με την αποδεικτέα θέση άλλα κοινό – ισχύει και για την πρώτη θέση: η αρετή δεν είναι διδακτή και παρουσιάζεται σε σχήμα ‘‘εν δια δυοίν’’.

• Τα επιχειρήματα του Σωκράτη είναι σε γενικές γραμμές ικανοποιητικά, όμως:
 Δεν είναι πειστικός όταν στο πρώτο επιχείρημά του χαρακτηρίζει τους Αθηναίους σοφούς στο σύνολό τους.
 Δεν είναι πειστικός όταν ισχυρίζεται ότι οι Αθηναίοι δεν έχουν διδαχθεί την πολιτική αρετή από πουθενά όταν γνωρίζουμε ότι από τη νεαρή ηλικία ζούσαν καθημερινά μέσα στα πολιτικά δρώμενα της άμεσης δημοκρατίας κι η συμμέτοχή τους στα κοινά ήταν καθημερινό βίωμα.
 Τα επιχειρήματά του είναι περιγραφικά και εμπειρικά, δίνονται με παραδείγματα κι όχι με την αλληλουχία διεισδυτικών σκέψεων όπως θα περιμέναμε από το Σωκράτη.
 Παρουσιάζει την εξής αντίφαση: από τη μία προβάλλει τη θέση ότι την πολιτική αρετή την έχουν όλοι κι από την άλλη υποστηρίζει ότι υπάρχουν κάποιοι (οι γιοί του Περικλή) που δεν την έχουν.

• Ο Πρωταγόρας προτείνει δύο εναλλακτικούς τρόπους για ν’ αποδείξει το διδακτό της αρετής: τη διήγηση ενός μ ύ θ ο υ ή την παράθεση των επιχειρημάτων του με δ ι ά λ ε ξ η.
Ο μεγάλος σοφιστής χειρίζεται έτσι το θέμα επιδεικνύοντας την αυτοπεποίθηση και την άνεση με την οποία μπορούσε να χειριστεί όλους τους τρόπους ανάπτυξης ενός θέματος. Ο σεβασμός των θεατών λειτουργεί από την αρχή και αφήνουν τον ίδιο τον Πρωταγόρα να επιλέξει τον τρόπο ανάλυσης της θέσης του, κι ο ίδιος επιλέγει το μύθο, ως χαριέστερο.

Μύθος: Είναι μια φανταστική αφήγηση, που προέρχεται από την παράδοση ή είναι δημιούργημα κάποιου διανοητή. Ένας μύθος έχει χαρακτήρα ποιητικό και συμβολικό. Μπορεί βέβαια ο μύθος να είναι ελκυστικός, όμως δεν είναι επαρκής ως αποδεικτικό στοιχείο και δεν μπορεί να οδηγήσει σε ασφαλή συμπεράσματα.

ΕΝΟΤΗΤΑ 2Η
• Ο μύθος που διηγείται εδώ ο Πρωταγόρας προέρχεται από το σύγγραμμα του ‘‘Περί της εν αρχη καταστάσεως’’ που δεν έχει σωθεί.
Ξεκινάει με αναφορά στους θεούς¬. Είναι δύσκολο να παραδεχθεί κανείς ότι αυτή η αναφορά αποσκοπεί στη θεμελίωση της πολιτικής αρετής, αφού εξ’ άλλου ο Πρωταγόρας ήταν αγνωστικιστής σε θέματα θρησκείας. Η παρουσία των θεών στο μύθο του έχει μάλλον αλληγορική σημασία. Ο Δίας, δηλαδή, είναι ο λόγος, η λογική, η νομοτέλεια που διέπει τη φύση. Οι άλλοι θεοί (Επιμηθέας, Ερμής) είναι τα όργανα αυτής της νομοτέλειας, η οποία ρυθμίζει τις σχέσεις των όντων, εξισορροπεί τις ελλείψεις και τις ανάγκες τους και εξασφαλίζει τα μέσα για την επιβίωσή τους. Σύμφωνα με κάποιους κοσμογονικούς μύθους, οι πρώτοι άνθρωποι προήλθαν από τη μήτρα της Μητέρας Γης. Κατά την κοσμολογία του Παρμενίδη, οι άνθρωποι και τα άλλα όντα έγιναν από τη μείξη φωτιάς και χώματος. Κατά τον Εμπεδοκλή προήλθαν από τη σύνθεση φωτιάς, χώματος, νερού και αέρα.
Προμηθεύς: αυτός που σκέφτεται πριν ενεργήσει
Επιμηθεύς: αυτός που σκέφτεται μετά την ενέργεια
Ο Προμηθέας και ο Επιμηθέας ήταν Τιτάνες, γιοί του Ιαπετού και της Ωκεανίδας Κλυμένης. Ο Προμηθέας από αγάπη προς τον άνθρωπο έκλεψε τη φωτιά από τον Όλυμπο και του την πρόσφερε, με αποτέλεσμα αυτός να αναπτύξει τον τεχνικό πολιτισμό και ο Προμηθέας να αναδειχθεί ευεργέτης και προστάτης του ανθρώπινου γένους. Η φωτιά και η έντεχνος σοφία βοήθησαν τον άνθρωπο να κυριαρχήσει στη φύση και να αναδειχθεί κατασκευαστής και δημιουργός (homo faber).
Ο Επιμηθέας ήταν αδερφός του Προμηθέα. Οι θεοί του έδωσαν σύζυγο την Πανδώρα, η περιέργεια της οποίας επέφερε πολλά δεινά στο ανθρώπινο γένος.
Ο Επιμηθέας, λοιπόν, ανέλαβε το δύσκολο έργο να διανείμει τις ιδιότητες στα διάφορα έμβια όντα, προικίζοντας άλλα με δύναμη χωρίς ταχύτητα στην κίνηση, άλλα με ταχύτητα, εφοδιάζοντας άλλα με εξοπλισμό κατάλληλο για την επιβίωσή τους, κάνοντας κάποια ικανά να πετούν και κάποια να τρυπώνουν μέσα στη γη. Η βασική μέριμνα του ήταν να προικίσει όλα τα έμβια όντα με τέτοια εφόδια, ώστε να επιβιώσουν και να μην εξαφανιστεί το είδος τους από τη γη. Μολονότι ο Επιμηθέας έλαβε κάθε πρόνοια να μην αλληλοεξοντωθούν τα ζώα, έκανε την παραχώρηση σε μερικά από αυτά να τρέφονται με άλλα ζώα. Η παραχώρηση αυτή αντισταθμίστηκε με την εξής πρόβλεψη: όσα ζώα χρησιμεύουν ως τροφή σε άλλα προικίστηκαν με το προσόν της πολυγονίας, ενώ όσα ζώα είναι σαρκοβόρα παρουσιάζουν ολιγογονία. Με αυτό τον τρόπο επιτεύχθηκε η διατήρηση των ειδών και η ισορροπία ανάμεσά τους.

ΕΝΟΤΗΤΑ 3Η
• Ο Επιμηθέας, τελικά, ενήργησε με τρόπο απερίσκεπτο, αφού σπατάλησε όλες τις ιδιότητες, χωρίς να φροντίσει για την προστασία όλων των έμβιων όντων. Έτσι, εξαιτίας της απρονοησίας του δεν έμεινε κανένα εφόδιο για τον άνθρωπο. Ο Προμηθέας που ήρθε να επιθεωρήσει τη διανομή που έκανε ο Επιμηθέας, διαπιστώνει ότι ο άνθρωπος έμεινε γυμνός, ανυπόδητος, χωρίς στρώμα και άοπλος. Αντίθετα ο Αριστοτέλης στο ‘‘Περί ζώων μορίων’’, διατείνεται ότι η δημιουργία του ανθρώπου ήταν τέλεια και όσοι ισχυρίζονται το αντίθετο σφάλλουν.
Στην κρίσιμη εκείνη στιγμή παρεμβαίνει αποφασιστικά ο Προμηθέας, ο οποίος κλέβει τις τεχνικές γνώσεις του Ηφαίστου και της Αθηνάς μαζί με τη φωτιά, και τα δίνει στον άνθρωπο. Έτσι του παρέχει τη δυνατότητα όχι μόνο να επιβιώνει, αλλά και να διαφοροποιηθεί από τα άλλα όντα δημιουργώντας τεχνικό πολιτισμό, να γίνει ανώτερη μορφή ζωής. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι τεχνικές γνώσεις εννοούνται εδώ χορηγημένες στον άνθρωπο ως ολοκληρωμένο σύνολο a prori και όχι ως θησαύρισμα σταδιακής πείρας μέσα στους αιώνες.
Οι άνθρωποι όμως δεν είχαν πολιτική τέχνη (πολιτικές γνώσεις) για να οργανώσουν πολιτική και κοινωνική ζωή και να αναπτύξουν πνευματικό πολιτισμό, αφού αυτή στην κατοχή του Δία, πράγμα που δείχνει τη μεγάλη αξία και σημασία της. Φύλακες της πολιτικής τέχνης ήταν το Κράτος και η Βία, φοβεροί παραστάτες του Δία. Η κλοπή που επιχείρησε ο Προμηθέας εξόργισε υπερβολικά το Δία, ο οποίος τιμώρησε σκληρά τον Τιτάνα. Τον έδεσε με αλυσίδες σ’ ένα βράχο στον Καύκασο κι έστειλε ένα γυπαετό να του κατασπαράζει κάθε μέρα το συκώτι του, που όμως ξαναγινόταν τη νύχτα. Από αυτό το φριχτό μαρτύριο τον γλίτωσε ο Ηρακλής που σκότωσε το όρνιο, ελευθέρωσε τον Προμηθέα και τον συμφιλίωσε με τον Δία.

ΕΝΟΤΗΤΑ 4Η
• Η έντεχνος σοφία συν πυρί που απέκτησε ο άνθρωπος χάρη στην αυτοθυσία του Προμηθέα, του επέτρεψαν να δημιουργήσει τον τεχνικό του πολιτισμό και αποτέλεσαν τη βασική υποδομή και κινητήρια δύναμη της προόδου του ανθρώπινου πολιτισμού.
Έτσι ο άνθρωπος, αφού έλαβε μέρος με τα στοιχεία αυτά στη θεϊκή ουσία, ‘‘συγγένεψε’’ με τους θεούς, αναδείχτηκε αυτός, μόνος απ’ όλα τα ζώα, συγγενής των θεών (Από μερικούς ερμηνευτές, αυτή η άποψη θεωρείται πλατωνική, γιατί ο Πρωταγόρας ήταν αγνωστικιστής, δηλαδή ολωσδιόλου αβέβαιος για την ύπαρξη των θεών). Έτσι άρχισε να λατρεύει τους θεούς, οργάνωσε λατρευτικές τελετές και κατασκεύασε αντικείμενα βοηθητικά της λατρείας, όπως αγάλματα (<αγάλλομαι) και βωμούς (<βαίνω).

• Η γλώσσα ανέκαθεν αποτέλεσε τον κυριότερο κώδικα επικοινωνίας των ανθρώπων και βασικό χαρακτηριστικό του πολιτισμού τους. Σύμφωνα με τον Πρωταγόρα, η γλώσσα υπήρξε δημιούργημα του ανθρώπου που επιτεύχθηκε με μακροχρόνια εξέλιξη κι όχι δώρο δοσμένο από την αρχή στον άνθρωπο εκ μέρους των θεών. Αντίθετη με την άποψη αυτή ήταν η θεοκρατική αντίληψη με κύριο υποστηρικτή τον Ηρόδοτο, σύμφωνα με την οποία η γλώσσα υπάρχει ‘‘φύσει’’, δηλαδή την χάρισαν οι θεοί στον άνθρωπο μόλις τον δημιούργησαν. Στη φράση ‘‘φωνήν και ονόματα’’ μάλλον υπολανθάνει η διπλή άρθρωση της γλώσσας, η άρθρωση των φθόγγων με την οποία σχηματίζονται οι λέξεις και η άρθρωση των λέξεων, δηλαδή η σύνταξη, με την οποία σχηματίζονται οι προτάσεις.

• Παράλληλα με τον πνευματικό πολιτισμό ο άνθρωπος δημιούργησε, και πάλι χάρη στην τέχνη, στοιχεία του υλικοτεχνικού πολιτισμού. Αιτία υπήρξε η ανάγκη για την αντιμετώπιση των δυσκολιών της φύσης και για την προστασία του από τις καιρικές συνθήκες, καθώς και την ικανοποίηση των βασικών αναγκών του.
Έτσι, άποψη του Πρωταγόρα είναι, ότι η κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων ήταν αποτέλεσμα του φόβου προς τα θηρία, σε αντίθεση με τον Αριστοτέλη που πιστεύει ότι ο άνθρωπος είναι ‘‘φύσει ζωον πολιτικόν’’. Αξιοσημείωτο είναι επίσης πόση σημασία δίνεται στο θεσμό της πόλης ως ανώτερης κοινωνικής μονάδας. Η πόλη αναδείχτηκε πράγματι στην αρχαία Ελλάδα εστία δημοκρατικής, κοινωνικής και πνευματικής ζωής.
Όμως παρά την προσπάθεια συμβίωσης προέκυψαν νέα προβλήματα, που οφείλονταν στην έλλειψη πολιτικής οργάνωσης, αφού ο ένας αδικούσε τον άλλο, με αποτέλεσμα και πάλι τον κίνδυνο για τον αφανισμό τους.

• Ο Δίας, ως υπέρτατος ρυθμιστής των πάντων, αποφασίζει να σταματήσει τον αφανισμό των ανθρώπων και να τους σώσει. Έτσι, μέσω του Ερμή, στέλνει ‘‘τήν αιδω καί τήν δίκην’’, ώστε να γίνει δυνατή η οργάνωση των κοινωνιών και να αναπτυχθεί παραπέρα ο πολιτισμός.
 Αιδώς: Εκφράζει το συναίσθημα της ντροπής που αισθάνεται ο κοινωνικός άνθρωπος για κάθε αντικοινωνική του πράξη. Αποτελεί περίπλοκη ιδιότητα και αποδίδεται ποικιλότροπα: ηθική συνείδηση, ηθικότητα, σωφροσύνη, σεβασμός άγραφων νόμων, φιλοτιμία, κοσμιότητα.
 Δίκη: Η Δίκη (ή Νέμεσις) ήταν θεότητα, κόρη του Δία και της Θέμιδος και η Αιδώς σύντροφος της Δίκης. Εδώ η δίκη είναι το συναίσθημα της δικαιοσύνης, η αντίληψη του δικαίου και του άδικου, ο σεβασμός των γραπτών νόμων και των δικαιωμάτων των άλλων.
Αυτά τα δύο συναισθήματα εξασφαλίζουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου, τον εμποδίζουν να συμπεριφέρεται εγωιστικά, μισαλλόδοξα και ατομιστικά, και συμβάλλουν στην εμπέδωση της πολιτικής ενότητας και της κοινωνικής αρμονίας.

• Ο προβληματισμός του Ερμή και η αφελής και κωμική, ως ένα σημείο, ερώτησή του προκαλούν θυμηδία και αποσκοπούν να δημιουργήσουν μια προσωρινή χαλάρωση, τώρα που ο μύθος βαίνει προς το τέλος και θα χρειαστεί να ακουστεί το συμπέρασμα με ενταμένη προσοχή. Έχουμε παραστατικότητα στην αφήγηση, εισαγωγή διαλόγου και μετάβαση από τον πλάγιο στον ευθύ λόγο.

• Οι δύο αρετές, κατά το Δία, πρέπει να μοιραστούν σε όλους ανεξάρτητα τους ανθρώπους, γιατί διαφορετικά, δεν είναι δυνατόν να συσταθούν πόλεις. Προϋπόθεση λοιπόν των πόλεων είναι η σωφροσύνη και η δικαιοσύνη, που πρέπει να υπάρχουν σε όλο το σώμα των πολιτών, για να γίνεται δυνατή η επιβίωση και η ανάπτυξη της οργανωμένης καθημερινής ζωής. Ο Δίας μάλιστα θεσμοθετεί νόμο που επιβάλλει το θάνατο σε περιπτώσεις ανυπακοής, για να εξασφαλίσει την καθολικότητα των δύο αρετών στους ανθρώπους. Η απόφαση αυτή μπορεί να φαίνεται αμείλικτη και απάνθρωπη, δείχνει όμως τη σημασία των δύο αρετών και προλειαίνει τη θέση του Πρωταγόρα ότι όλοι οι άνθρωποι πρέπει να έχουν συμμετοχή στην πολιτική αρετή.

• Μετά την ολοκλήρωση από τον Πρωταγόρα του μύθου του Προμηθέα ακολουθεί σαν επιμύθιο το συμπέρασμα, το οποίο σηματοδοτείται στην αρχή με τις χαρακτηριστικές λέξεις ‘‘ούτω δή’’.
Οι Αθηναίοι, επομένως, έχουν όλοι την πολιτική αρετή, αφού αυτή είναι πρωταρχική προϋπόθεση για την ύπαρξη πόλης. Έτσι ο Πρωταγόρας δέχεται την καθολικότητα και την αναγκαιότητα της πολιτικής αρετής, όμως δεν αποδεικνύει ακόμα ότι αυτή είναι διδακτή. Πάντως καταλήγει να αιτιολογεί ότι η πολιτική αρετή δόθηκε στον άνθρωπο αργότερα, αφού είχε ήδη αρχίσει η πολιτισμική του πορεία, άρα δεν είναι έμφυτη.

• Αξιοσημείωτο είναι ότι για πρώτη φορά ο Πρωταγόρας χρησιμοποιεί τους εναλλακτικούς όρους ‘‘δικαιοσύνη’’ (δίκη) και ‘‘σωφροσύνη’’ (αιδώς). Η σύγχυση αυτή θα συνεχιστεί και παρακάτω, οπότε θα δοθεί η ευκαιρία στο Σωκράτη να ζητήσει διεξοδικότερη διερεύνηση της έννοιας της αρετής.

ΕΝΟΤΗΤΑ 5Η
• Ο Πρωταγόρας φέρνει μια επιπλέον εμπειρική απόδειξη, για να πείσει το Σωκράτη ότι όλοι οι άνθρωποι ανεξαίρετα έχουν συμμετοχή στη δικαιοσύνη και στην άλλη πολιτική αρετή. Έτσι παρουσιάζει τους Αθηναίους να χλευάζουν και να αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη οργή κάθε άνθρωπο που διατείνεται επιδεξιότητα σε κάποιον τεχνικό τομέα , στον οποίο αποδεικνύεται τελικά ανίκανος. Μάλιστα φτάνει στο σημείο της υπερβολής να παρουσιάζει τους συγγενής του να τον θεωρούν τρελό.
Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας, περιγράφοντας με ρεαλισμό την κοινωνική πραγματικότητα, καταλήγει στο συμπέρασμα πως οι Αθηναίοι θεωρούν ότι το να ομολογεί κάποιος άδικος δημόσια την αλήθεια (ότι είναι δηλαδή άδικος) θεωρείται παραφροσύνη, επειδή αυτό αμαυρώνει την κοινωνική του εικόνα και επειδή ενδέχεται να του δημιουργήσει προβλήματα με τη δικαιοσύνη. Τα πράγματα λοιπόν δεν εξετάζονται με βάση την ηθική δεοντολογία ή τη λειτουργία των κοινωνικών θεσμών, αλλά με βάση το συμφέρον και την εικόνα που οι άνθρωποι θέλουν να πλασάρουν (το φαίνεσθαι).

• Τα κυριότερα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί ο Πρωταγόρας για να αποδείξει τη διδαξιμότητα της αρετής είναι:
1. Η πολιτική αρετή δεν είναι έμφυτη· ο άνθρωπος πρέπει να εκμεταλλευτεί το θεϊκό μερίδιο που πήρε, καθώς και το πολύτιμο ζευγάρι των ηθικών όπλων που του έστειλε ο Δίας, την αιδώ και τη δίκη, για να γίνει κάτοχος της πολιτικής αρετής και να μπορέσει να οργανώσει πολιτισμένες κοινωνίες. Είναι λοιπόν ζήτημα διδασκαλίας και προσπάθειας.
2. Οι Αθηναίοι μολονότι πιστεύουν ότι κάθε άνθρωπος κατέχει ως ένα βαθμό την πολιτική αρετή, δεν τη θεωρούν αυτόματη, αλλά αποτέλεσμα μόχθων και κατάλληλου καθοδηγητικού περιβάλλοντος.
Όσον αφορά στη σπουδαιότητα της ‘‘αιδούς’’ και της ‘‘δίκης’’, το άτομο αυτοελέγχεται, συγκρατεί τον εαυτό του στα όρια του κοινωνικά επιτρεπτού, ρυθμίζονται τα ακανθώδη προβλήματα της πολιτείας που προκύπτουν αναπόδραστα από τη συνύπαρξη ανθρώπων, κατοχυρώνεται η αξιοπρέπεια του ανθρώπου, ευνοείται η οργάνωση δημοκρατικών κοινωνιών.

• Ο μύθος του Πρωταγόρα από την άποψη του περιεχομένου, αποτελεί μια ποιητική και συμβολική παράσταση της γένεσης και εξέλιξης του ανθρώπινου πολιτισμού. Εμφανής είναι η θεωρία για μια τελεολογική τάση στη φύση, που μεριμνά ώστε να εφοδιάσει όλα τα έμβια όντα με προστατευτικά μέσα για τη διαιώνιση των ειδών. Ο άνθρωπος, λοιπόν, με τη θεϊκή σπίθα του λογικού που πήρε και με τα δώρα του Προμηθέα και του Δία, κατάφερε να ξεφύγει από τη ζωώδη κατάσταση και να δημιουργήσει πολιτισμό. Ο μύθος του Πρωταγόρα δίνει αισιόδοξη εικόνα της πορείας του ανθρώπινου πολιτισμού, εν αντιθέσει προς τον Ησίοδο που προβλέπει παρακμή και φθορά του ανθρώπινου γένους και αναφέρει ότι η αιδώς και η δίκη υπήρχαν στον άνθρωπο, αλλά τον εγκατέλειψαν και ξανανέβηκαν στον ουρανό.

• Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας προτάσσει στην αποδεικτική διαδικασία την αποδεικτική θέση, κάνοντας όμως μια προσθήκη· πρώτα θα αποδείξει από πού δεν προέρχεται η αρετή και στη συνέχεια από πού προέρχεται. Έτσι με το σχήμα της άρσης – θέσης και με τα δύο σκέλη, η απόδειξη είναι πιο πειστική. Ο Πρωταγόρας δέχεται την ύπαρξη τελεολογικής αρχής στη φύση· για το σοφιστή υπάρχει βέβαια σκοπιμότητα στη φύση, όχι ωστόσο απεριόριστη, γιατί έχουμε και τον παράγοντα τύχη. Έτσι κάνει λόγο για τα καλά και τα κακά που προέρχονται από τη φύση και την τύχη και είναι ανεξάρτητα από τη βούληση και την ευθύνη του ανθρώπου. Αναφέροντας ως παραδείγματα φυσικών ή τυχαίων μειονεκτημάτων την ασχήμια, το μικρό ανάστημα και το ασθενικό σώμα, παρατηρεί ότι κανείς δεν οργίζεται με τους ανθρώπους που τα έχουν, απεναντίας όλοι τους λυπούνται.
Ο Πρωταγόρας εδώ αποστασιοποιείται καθαρά από θεοκρατικές ερμηνείες· δέχεται την ύπαρξη τελεολογικής στη φύση, ωστόσο προβάλλει και τον αστάθμητο παράγοντα του τυχαίου· όλα οφείλονται σε μια μηχανιστική αιτιοκρατία και εξελίσσονται αυτόνομα· πουθενά δε γίνεται λόγος για παρουσία ή επέμβαση του θείου, για θεία πρόνοια.

• Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας αναφέρεται στα επίκτητα αγαθά, τα οποία θεωρεί ότι ο άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει με τις τρεις βασικές μορφές αγωγής: την επιμέλεια, την άσκηση και τη διδασκαλία (παραλείπεται η τέταρτη μορφή αγωγής, η μίμηση, ίσως γιατί μπορεί να οδηγήσει και αρνητικά αποτελέσματα). Επιπλέον αναφέρονται η τιμωρία και η νουθεσία ως βοηθητικά στοιχεία, που αποβλέπουν στην ενίσχυση της μαθησιακής διαδικασίας.
Αφού λοιπόν η αιδώς και η δίκη αποτελούν τις προϋποθέσεις για την απόκτηση της πολιτικής αρετής και αφού οι ηθικές αξίες δεν υπάρχουν στον ίδιο βαθμό σε όλους τους ανθρώπους ούτε μπορούν μόνες τους να οδηγήσουν στην αρετή χωρίς την επιμέλεια, την άσκηση και τη διδασκαλία, είναι φανερό πως η παιδεία είναι η κινητήριος δύναμη που θα μετατρέψει τον άνθρωπο από ‘‘δυνάμει’’ σε ‘‘ενεργεία’’ πολιτικό όν.

• Η αδικία, η ασέβεια και οτιδήποτε είναι αντίθετο προς την αρετή δεν είναι ‘‘φυσικά ελαττώματα’’, ώστε να αντιμετωπίζεται κανείς με συμπάθεια και κατανόηση· αντίθετα, αυτά επισύρουν την οργή και τη νουθεσία, γιατί δείχνουν ότι ο άνθρωπος αδιαφόρησε για κάτι που είχε υποχρέωση και δυνατότητα να διδαχθεί.
Η απόδειξη του Πρωταγόρα δεν είναι ιδιαίτερα πειστική, αφού η αποδεικτέα θέση χρησιμοποιείται παράλληλα και ως αποδεικτικό επιχείρημα. Αυτός ο τρόπος απόδειξης είναι ένα είδος σοφίσματος που λέγεται ‘‘ληψις του ζητουμένου’’.

ΕΝΟΤΗΤΑ 6Η
• Η πρώτη φράση της ενότητας αποτελεί το συμπέρασμα της προηγούμενης απόδειξης για το διδακτό της αρετής. Έτσι συμπεραίνουμε ότι στην περίπτωση των ελαττωμάτων που δεν οφείλονται στην τύχη ή στη φύση, αλλά είναι επίκτητα, το ότι ο καθένας θυμώνει με όσους δεν έχουν αρετή και τους νουθετεί, αποδεικνύει πως αυτή την αποκτούμε με την επιμέλεια και τη μάθηση.

• Το δεύτερο επιχείρημα που θα χρησιμοποιήσει ο Πρωταγόρας για να αποδείξει ότι η αρετή διδάσκεται είναι η σκοπιμότητα της τιμωρίας. Αρχικά αισθάνεται την ανάγκη να ξεκαθαρίσει τη σημασία του ‘‘κολάζειν’’. Δηλαδή η έννοια της τιμωρίας δε θα χρησιμοποιηθεί εδώ με τη σημασία της άλογης και τυφλής εκδίκησης για την ανταπόδοση ενός αδικήματος που έχει συμβεί σε στο παρελθόν, πράγμα που συμβαίνει μόνο στα άγρια ζώα, αλλά έχει παιδευτικό, σωφρονιστικό σκοπό. Η θέση αυτή του Πρωταγόρα αποτελεί πράγματι ρηξικέλευθη καινοτομία για την εποχή του, δεδομένου ότι η τιμωρία θεωρείται κατά την κοινή αντίληψη ως ανταπόδοση για την αδικία ή το έγκλημα που διαπράχθηκε. Η τιμωρία δηλαδή επιβάλλεται ως μέσο διορθωτικό, για να συνετιστεί ο άδικος και να παραδειγματιστούν οι υπόλοιποι.
Τιμωρουμαι: τιμωρώ για να πάρω εκδίκηση
Κολάζω: τιμωρώ για επανόρθωση ή διόρθωση

• Για να διορθωθεί η αντίφαση που πιθανόν να παρατηρείται στις απόψεις του Πρωταγόρα περί τιμωρίας και στη ρήτρα (νόμο) που είχε θέσει ο Δίας (Εν. 4), επισημαίνεται ότι στην ενότητα 7 τονίζει ότι η θανάτωση ή η αποπομπή επιβάλλονται, όταν ακόμα και μετά τη διδασκαλία και την τιμωρία δε φαίνονται να υπάρχουν θετικά αποτελέσματα στην προσωπικότητα του ατόμου.

• Τελικά ο σοφιστής καταλήγει στο συμπέρασμα ότι εφόσον κάποιος χρησιμοποιεί την τιμωρία ως στοιχείο σωφρονισμού και παραδειγματισμού, αυτό αποδεικνύει ότι η αρετή είναι διδακτή.

• Το συμπέρασμα αυτό το γενικεύει σε όλους τους ανθρώπους, και στον ιδιωτικό βίο (στους γονείς και παιδαγωγούς που τιμωρούν τα παιδιά τους και τους μαθητές τους), και στο δημόσιο βίο (στα όργανα του κράτους που επιβάλλουν ποινές σε όσους παραβιάζουν τους νόμους). Στη συνέχεια αναφέρεται στους συμπολίτες του Σωκράτη με έναν τόνο αυταρέσκειας και έπαρσης, τονίζοντας ότι κι εκείνοι δέχονται ότι η αρετή διδάσκεται. Κλείνει λοιπόν το α’ μέρος της επιχειρηματολογίας του ικανοποιημένος και πεπεισμένος ότι έχει πείσει.

ΕΝΟΤΗΤΑ 7Η
• Ο Πρωταγόρας ως τώρα έχει αποδείξει την καθολικότητα της αρετής και έχει ανασκευάσει τη θέση του Σωκράτη ότι η αρετή δεν είναι διδακτή, αποδεικνύοντας το αντίθετο και χρησιμοποιώντας το μύθο. Τώρα, χρησιμοποιώντας το λόγο θα ανασκευάσει την άλλη άποψη του Σωκράτη, ότι οι άριστοι άνδρες δεν μπορούν να διδάξουν στους γιούς τους την αρετή. Πριν αρχίσει την ανασκευή της αντίρρησης του Σωκράτη, ο Πρωταγόρας δηλώνει ότι θα αλλάξει μέθοδο, εγκαταλείποντας το μύθο και χρησιμοποιώντας το λόγο, τη λογική σκέψη, τα λογικά επιχειρήματα που αναφέρονται στην πραγματικότητα.

• Ο Σωκράτης είχε διατυπώσει το επιχείρημα ότι οι άριστοι πολιτικοί ηγέτες δεν μπορούν να μεταδώσουν στους γιούς τους την πολιτική αρετή που διακρίνει τους ίδιους. Ο Πλάτωνας βάζει τον Πρωταγόρα να αλλοιώνει το επιχείρημα αυτό, αφού θα θεωρήσει δεδομένη τη δική του αντίθετη θέση (=μπορούν οι άριστοι άντρες και διδάσκουν στα παιδιά τους την πολιτική αρετή) και θα την αιτιολογήσει. Η αναφορά του σε σπουδαίους άντρες υπονοεί τους μεγάλους πολιτικούς Θεμιστοκλή, Αριστείδη, Θουκυδίδη, Περικλή. Εξάλλου σε άλλο έργο του Πλάτωνα παρουσιάζονται οι γιοί του Αριστείδη και του Θουκυδίδη να μέμφονται τους γονείς τους ότι τους έδωσαν ελλιπή αγωγή.

• Ο Πρωταγόρας ξεκινά την απόδειξη του διατυπώνοντας μια βέβαιη προϋπόθεση, ότι είναι αναγκαία η καθολικότητα της πολιτικής αρετής για να υπάρχει πόλη. Η δικαιοσύνη, η σωφροσύνη και η οσιότητα συναποτελούν κατά τον Πρωταγόρα την αρετή. Υπάρχουν κάποιοι ωστόσο που δεν έχουν μερίδιο στην αρετή, τους οποίους είμαστε υποχρεωμένοι με τη διδασκαλία και την τιμωρία να τους οδηγούμε στην αρετή, βελτιώνοντας τους. Αν, ωστόσο, δεν προσαρμόζονται, πρέπει να εκδιώκονται από την πόλη ή να θανατώνονται. Ο θάνατος ήταν βέβαια και τότε η εσχάτη των ποινών, όμως και η εξορία για τον αρχαίο Έλληνα πολίτη είναι και αυτή, πέρα από την ατίμωση, μια μορφή θανάτου, αφού η ζωή του πολίτη μπορεί να νοηθεί μόνο στο πλαίσιο της πόλης. Αλλά και η δήμευση της περιουσίας ή η κατεδάφιση του σπιτιού, που θα ανάγκαζαν τον πολίτη να περιφέρεται ανέστιος και πένης, ήταν όχι μόνο οδυνηρές οικονομικά, άλλα και κατεξοχήν ατιμωτικές.

• Η απόδειξη της θέσης ότι οι άριστοι άνδρες μπορούν να διδάξουν στα παιδιά τους την πολιτική αρετή γίνεται με τη χρήση μιας ρητορικής ερώτησης και επτά διαδοχικών προτάσεων, οι οποίες διατυπώνονται μόνο ρητορικά ως υποθέσεις και δημιουργούν την εντύπωση ανανταπόδοτου, ενώ νοούνται ως προτάσεις αποφαντικές, ως δεδομένες θέσεις. Σκοπός βέβαια είναι να γίνει πιο εντυπωσιακός. Υπάρχει βέβαια και η άποψη ότι ο Πλάτωνας θέλει να παρουσιάσει έναν Πρωταγόρα που βρίσκεται σε αμηχανία και δυσκολεύεται να διατυπώσει την απόδειξή του, γι’ αυτό φλυαρεί και έχει ανακόλουθα και επαναλήψεις.

• Το συμπέρασμα, λοιπόν, των συλλογισμών του είναι ότι, αφού υπάρχει κίνδυνος οι γιοί των άριστων ανδρών να τιμωρηθούν με βαρύτατες ποινές, αν δε μετέχουν στην αρετή, είναι αδιανόητο να μην τους τη διδάσκουν οι πατέρες τους.

• Ο Πρωταγόρας, όπως παρουσιάζεται σ’ αυτό το τμήμα του κειμένου, φέρνει επιχειρήματα που δεν απορρέουν από τη λογική αναγκαιότητα και δεν είναι απόλυτα πειστικά, ενώ ο λόγος του παρεκκλίνει από το στοχαστικό ύφος και έχει ρητορικά στοιχεία εντυπωσιασμού. Αλλοιώνει τη θέση του Σωκράτη, για να αποδείξει αυτό που θέλει ο ίδιος και όχι αυτό που πρέπει. Προχωρεί στην αποδεικτική διαδικασία με δεοντολογικές διατυπώσεις, οι οποίες δεν είναι πειστικές, ούτε έχουν αποδεικτική ισχύ. Δεν αποδεικνύει την αντίθετη δική του θέση, αλλά τη θεωρεί δεδομένη και την αιτιολογεί, μάλιστα με τρόπο όχι απόλυτα πειστικό. Τη διδασκαλία της πολιτικής αρετής των άξιων πολιτικών προς τα παιδιά τους τη θεωρεί κατά κάποιο τρόπο γεγονός συναγόμενο από τις επικρεμάμενες αυστηρές ποινές που έχει θεσπίσει η πολιτεία σε όσους παραμελούν την αρετή.

• Τα διδάγματα και ο τρόπος ζωής και αποδοχής της θανατικής ποινής εκ μέρους του Σωκράτη αποδεικνύουν ότι ο φιλόσοφος αποδέχεται την ποινή και ταυτίζεται με το κύρος των νόμων, ενώ οι απόψεις του Πρωταγόρα είναι σχετικές με τη σκοπιμότητα της τιμωρίας και σχετίζονται με την πολιτική αρετή.

• Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας μας παρουσιάζει συνοπτικά το εκπαιδευτικό σύστημα της Αθήνας κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. Αναφέρονται οι βαθμίδες και οι βασικοί φορείς της αγωγής, σκιαγραφείται η φιλοσοφία του συστήματος και επισημαίνονται οι επιμέρους στόχοι και τα παιδευτικά μέσα. Πρόκειται για ένα εκπαιδευτικό σύστημα ανοιχτό, χωρίς αυστηρά, προκαθορισμένα όρια, που έχει αφεθεί στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Η μόνη παρέμβαση της πολιτείας είναι ο έλεγχος της συμπεριφοράς των παιδιών και των πολιτών, ο έλεγχος δηλαδή των αποτελεσμάτων της αγωγής.

• Συγκεκριμένα, στη νηπιακή ηλικία, οι γονείς, η παραμάνα και ο παιδαγωγός δίνουν στο παιδί τις βάσεις της ηθική συμπεριφοράς. Στην παιδική και στην εφηβική ηλικία οι δάσκαλοι φροντίζουν περισσότερο για την διαμόρφωση της ηθικής προσωπικότητας του παιδιού παρά για την παροχή γνώσεων. Αξιοσημείωτο είναι ότι στην παιδαγωγική διαδικασία υιοθετείται επίσημα η τιμωρία, η οποία μάλιστα μπορεί να είναι πολύ σκληρή. Τέλος, η πολιτεία υποχρεώνει τους πολίτες να μαθαίνουν τους νόμους και να ζουν σύμφωνα με τις επιταγές τους, είτε ασκούν δημόσια αξιώματα είτε όχι.
(σημ.: Δάσκαλοι: γραμματιστής, κιθαριστής, παιδοτρίβης, σοφιστής, φιλόσοφος, ρητοροδιδάσκαλος)

• Πρότυπο παιδείας στην Αθήνα ήταν η διάπλαση ανθρώπων που ήταν ικανοί να μιλούν ωραία και πειστικά, αλλά ταυτόχρονα να ενεργούν έγκαιρα και αποτελεσματικά. Ο αληθινός άντρας πρέπει να είναι συγχρόνως ‘‘μύθων ρητήρ και λόγων πρηκτήρ’’. Επίσης η μουσική αγωγή είχε περισσότερο σημασία παιδευτική, παρά αισθητική. Συνέβαλλε στη δημιουργία αρμονικού και εύρυθμου χαρακτήρα, συντελούσε στην ημέρωση της ψυχής και μετάδιδε την αίσθηση του μέτρου και της ισορροπίας σε όλες τις εκδηλώσεις της.

• Το συμπέρασμα του Πρωταγόρα είναι ότι αυτή η τόσο πλατιά και μακρόχρονη προσπάθεια δεν είναι δυνατό να καταβάλλεται από τόσους ανθρώπους και στον ιδιωτικό και στο δημόσιο τομέα, χωρίς να αποδίδει καρπούς. Η ίδια λοιπόν η πραγματικότητα αποδεικνύει ότι η αρετή είναι δυνατόν να διδαχθεί. Το συμπέρασμα του διατυπώνεται με τρόπο έντονο και σχεδόν θριαμβικό, με μορφή ρητορικής ερώτησης. Έτσι ο σοφιστής παρουσιάζεται γεμάτος αυτοπεποίθηση και σίγουρος ότι ολοκλήρωσε με επιτυχία την απόδειξη για την ορθότητα της θέσης του. Ενώ πράγματι το συμπέρασμά του είναι πειστικό, ως ασθενές σημείο θα μπορούσε να του καταλογιστεί ότι στηρίζεται σε όσα πρέπει να αποδειχτούν.

• Το εκπαιδευτικό σύστημα στην αρχαία Αθήνα, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα, στηρίζεται σε τρία στάδια αγωγής:
1. Πρώτο στάδιο: Νηπιακή ηλικία
Φορείς: Γονείς
Τροφός: Βοηθούσε στην ανατροφή των παιδιών κατά την προσχολική ηλικία. Ειδικότερα, η γυναίκα που αναλάμβανε το θηλασμό λεγόταν τίτθη, ενώ εκείνη που φρόντιζε το παιδί κατά την προσχολική ηλικία λεγόταν τροφός, ή τιθήνη. Οι γυναίκες αυτές ήταν συνήθως δούλες ή ελεύθερες φτωχές.
Παιδαγωγός: Ήταν κατά κανόνα δούλος, ο οποίος συνόδευε το παιδί στο σχολείο, στους περιπάτους, κλπ. Ο παιδαγωγός συμβούλευε και βοηθούσε το παιδί σε κάθε περίπτωση. Επίσης, πρόσεχε τη συμπεριφορά του, τις συναναστροφές του και όλη γενικά τη ζωή του· σπάνια τιμωρούσε το παιδί με ξυλοδαρμό και άλλους τρόπους για διόρθωση και φρονηματισμό. Ευνόητο είναι ότι παιδαγωγούς είχαν μόνο οι εύποροι Αθηναίοι.
Περιεχόμενο: Ηθοπλαστικό
Στόχος: Η βελτίωση του παιδιού στην αρετή
Μέθοδοι: Νουθεσίες, διδασκαλία, απειλές, χτυπήματα

2. Δεύτερο στάδιο: Παιδική/ εφηβική ηλικία
Φορείς: Δάσκαλος (στους δασκάλους έστελναν τα παιδιά τους οι Αθηναίοι από το 6ο ή 7ο έτος της ηλικίας τους). Οι δάσκαλοι της βαθμίδας ήταν:
Ο γραμματιστής: δίδασκε ανάγνωση και γραφή, αριθμητική και φρόντιζε για την ηθική διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Δίδασκε στα διδασκαλεία.
Ο κιθαριστής: δίδασκε μουσική(τραγούδι,αυλό,λύρα,κιθάρα),στα διδασκαλεία.
Ο παιδοτρίβης: ο γυμναστής, που παρακολουθούσε τα παιδιά στη γύμναση και στα αθλήματα, στις παλαίστρες.
Την ανώτερη βαθμίδα της εκπαίδευσης είχαν αναλάβει οι σοφιστές, οι φιλόσοφοι και οι ρητοροδιδάσκαλοι.
Οι έφηβοι ασκούνταν στα δημόσια γυμναστήρια, τα λεγόμενα γυμνάσια.
Περιεχόμενο: Ηθοπλαστικό και γνωστικό
Στόχος: Η ‘‘ευκοσμία’’ των παιδιών
Μέθοδοι: Διδασκαλία, μίμηση (αρχαίων ηρώων)

3. Τρίτο στάδιο: Αντρική ηλικία
Φορείς: πολιτεία, κοινωνία
Περιεχόμενο: πολιτικό (εκμάθηση των νόμων)
Στόχος: Η πολιτική αγωγή· να ζουν οι πολίτες σύμφωνα με τους νόμους, μαθαίνοντας να άρχουν και να άρχονται.
Μέθοδοι: Κυρώσεις στους παραβάτες των νόμων (ευθυναι)

• Τα παιδαγωγικά μέσα που χρησιμοποιούνταν στην ηθική διαπαιδαγώγηση των παιδιών κατατάσσονται σε δύο κατηγορίες:
A) Οι νουθεσίες και η προβολή παραδειγμάτων για μίμηση βοηθούν το παιδί στη διάπλαση της προσωπικότητάς του και στην κατάκτηση της αρετής. Τα μέσα υιοθετεί και η σύγχρονη παιδαγωγική.
B) Οι απειλές, τα χτυπήματα και η καθοδήγηση στην αποστήθιση ποιημάτων ανήκουν στις σωφρονιστικές μεθόδους. Από τις μεθόδους αυτές, οι ραβδισμοί συνιστούν ολοφάνερα άσκηση σωματικής βίας, ενώ οι εκφοβιστικές απειλές και ο κάθε λογής καταναγκασμός συνιστούν άσκηση ψυχολογικής βίας. Αυτές οι μέθοδοι προσβάλλουν την προσωπικότητα του παιδιού και δημιουργούν στην ψυχή του ανεπούλωτα τραύματα, γι’ αυτό και απορρίπτονται από τη σύγχρονη παιδαγωγική.

• Ευθυναι ονομαζόταν η λογοδοσία στην οποία ένας άρχοντας ήταν υποχρεωμένος να κάνει ενώπιον ειδικών ελεγκτών για τα πεπραγμένα του, όταν τελείωνε ο χρόνος της εξουσίας του. Έτσι ονομαζόταν και οι κυρώσεις που του επιβάλλονταν, αν διαπιστωνόταν κατάχρηση της εξουσίας ή παραλείψεις.

• Οι αρχαίοι Έλληνες ταύτιζαν την πολιτική και την προσωπική αρετή, επειδή ο πολίτης της αρχαίας πόλης – κράτους δε νοείται παρά μόνο ως μέλος του συνόλου. Εξάλλου η πολιτική αρετή ενός ανθρώπου εκδηλώνεται με τη στάση του απέναντι στα δημόσια πράγματα, που αντανακλούν στο σύνολο γενικά των ανθρώπων μέσα στο οποίο ζει και ο ίδιος, ενώ η προσωπική αρετή ενός ανθρώπου εκδηλώνεται στη συμπεριφορά του κάθε φορά απέναντι σε ένα ή πολύ λίγα από αυτά τα πρόσωπα.

Μεγάλη Πρέσπα: η λίμνη. Ελλάδα, Αλβανία, FYROM: τα τρία κράτη και, ταυτόχρονα, οι τρεις διαφορετικοί κόσμοι που απλώνονται στις όχθες της. Ενα κυκλικό οδοιπορικό μέχρι το σημείο όπου το τελευταίο παραλίμνιο χωριό της FYROM απέχει μόλις λίγα χιλιόμετρα από τον Αγιο Γερμανό του ελληνικού Δήμου Πρεσπών

ΚΕΙΜΕΝΟ: ΚΥΡΙΑΚΗ ΒΑΣΣΑΛΟΥ – ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΝΙΚΟΣ ΠΗΛΟΣ,Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Μικρή Πρέσπα δεν είναι τόσο μικρή όσο νόμιζα και η Μεγάλη, όταν φυσάει, έχει κύμα. Οι πρώτες εντυπώσεις από τις δύο λίμνες, για τις οποίες καμαρώνουν τρεις λαοί, είναι θέαμα μοναδικό. Δεν είναι μια μικρή και μια μεγάλη λίμνη. Είναι μια μεγάλη λίμνη, που ακούει στο όνομα Μικρή Πρέσπα και απλώνεται μεταξύ Ελλάδας και Αλβανίας, και μια «πεπερασμένη» θάλασσα, μήκους έως και 27 χλμ. και πλάτους έως και 17 χλμ., η Μεγάλη Πρέσπα, που ανήκει στην Ελλάδα, την Αλβανία και τη FYROM.

Βρισκόμαστε στον ακριτικό νομό Φλώρινας και ετοιμαζόμαστε να γυρίσουμε και να γνωρίσουμε την ανεπτυγμένη, αγροτικά και τουριστικά, ελληνική πλευρά (και συγκεκριμένα κάποια από τα χωριά του δήμου που βρίσκονται στο λεκανοπέδιο των δύο λιμνών), για να ακολουθήσουν τα σλαβόφωνα χωριά του αλβανικού δήμου Πρεσπών και, τέλος, ο ομώνυμος δήμος στη FYROM με την πόλη Ρέζεν και τα 44 χωριά (από τα 68 παραλίμνια και μη και των τριών πλευρών). Σύνολο κατοίκων 24.100, εκ των οποίων οι 14.000 ζουν στο Ρέζεν.

ΕΛΛΑΔΑ

Ο Βασίλης, με καταγωγή από τη Δράμα και μόνιμος κάτοικος Αγίου Γερμανού Πρεσπών ήδη από το 1981, είναι ο οδηγός μας. Γνωρίζει την περιοχή απέξω κι ανακατωτά, έχει βάρκα στο χωριό Ψαράδες, όπου οργανώνει βαρκάδες στα ελληνικά ύδατα της Μεγάλης Πρέσπας, συνδυασμένες με ξεναγήσεις, και τέλος διατηρεί δικό του καζάνι. Σκοπός του, όπως καμαρώνει ο ίδιος, να… μεθάει τον κόσμο! Τέτοια εποχή μάλλον εκεί θα τον βρείτε.

Αγιος Γερμανός (1.050 μ. υψόμετρο). Γυρίζοντας, μαζί του, στις γειτονιές του χωριού, βλέπουμε σπίτια σύγχρονα αλλά και εγκαταλελειμμένα. Με το τέλος του Εμφυλίου (θέμα «δύσκολο», για το οποίο δεν θα πούμε περισσότερα, αν και άνοιξε ξανά πρόσφατα με αφορμή την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Ψυχή Βαθιά»), δεν είναι λίγοι οι κάτοικοι που εγκατέλειψαν τα γύρω χωριά, τα οποία σήμερα κατοικούνται σε μεγάλο βαθμό από Βλάχους και Πόντιους, που μετοίκησαν εδώ τη δεκαετία του ’50. Βεβαίως, υπάρχουν και αρκετοί κάτοικοι οι οποίοι είτε επέστρεψαν είτε δεν έφυγαν ποτέ και, όπως και οι περισσότεροι γείτονές τους (σε Αλβανία και FYROM) γύρω από τη λίμνη, εκτός από ελληνικά μιλούν και σλαβικά ή, μάλλον λόγω της διαλέκτου, σλαβομακεδονικά.

Μπαίνουμε στην παλιά εκκλησία του Αγίου Γερμανού, πιθανότατα του 1050, η οποία βρίσκεται ακριβώς δίπλα στον νεότερο και μεγαλύτερο ναό του 1882 και γιορτάζει κάθε χρόνο στις 12 Μαΐου. Εδώ (στον παλιό Αγιο Γερμανό), ακόμη και σήμερα, το βράδυ της 11ης Μαΐου γυναίκες από το χωριό κοιμούνται μέσα στο ναό «για το καλό», ενώ για τον ίδιο σκοπό φροντίζουν να παίρνουν και από λίγη μπογιά από τις παμπάλαιες τοιχογραφίες του. Το ψηλό καμπαναριό μπροστά είναι του 1912 και χτίστηκε αμέσως μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους. Η δε εκκλησία του Αγίου Αθανασίου, που επισκεπτόμαστε στη συνέχεια, είναι χτισμένη στα μέσα του 18ου αιώνα και διαθέτει ενδιαφέρουσες λαϊκότροπες αγιογραφίες, που η καθεμία «περνάει» τα δικά της προεπαναστατικά μηνύματα.

Με τον Βασίλη παρέα αποκτάμε πολλές καινούργιες γνώσεις, όπως το ότι μπορούμε να καταλάβουμε την ηλικία των ναών από… τα κεραμίδια τους αλλά και το ότι το εντοιχισμένο πέτρινο μελίσσι που διακρίνουμε (με τη βοήθειά του φυσικά) στην άκρη του χωριού είναι από τα λίγα που υπάρχουν στην Ελλάδα και είναι χτισμένο έτσι ώστε να προστατεύεται από τις αρκούδες!

Ο Αγιος Γερμανός, λόγω του «Παλιορέματος» που τον διατρέχει (και στο οποίο διαβιεί ένα σπάνιο είδος άγριας πέστροφας), φιλοξενεί πολλούς νερόμυλους αλλά και τέσσερα γεφύρια συν ένα στην πλατεία του χωριού (σ.σ.: το Παλιόρεμα διατρέχει και τον Λαιμό). Εδώ, επίσης, λειτουργεί παιδική δανειστική βιβλιοθήκη αλλά και το Κέντρο Πληροφόρησης της Εταιρείας Προστασίας Πρεσπών, όπου μπορείτε να ενημερωθείτε για το φυσικό περιβάλλον και τις ανθρώπινες δραστηριότητεςτης περιοχής, αλλά και να παρακολουθήσετε οργανωμένες ξεναγήσεις με ειδικευμένους ξεναγούς.

Φεύγοντας, από τον περιφερειακό δρόμο, σταματάμε μπροστά σε ένα ξεχωριστό θέαμα. Δύο δέντρα, στηριζόμενα αποκλειστικά στις ρίζες τους, κρέμονται κυριολεκτικά στον αέρα. Μια αναμνηστική φωτογραφία, και συνεχίζουμε για τον επόμενό μας προορισμό.

Λαιμός. Πρόκειται για την έδρα του Δήμου Πρεσπών (γεωγραφικά, ερχόμενοι είτε από Καστοριά είτε από Φλώρινα, προηγείται του Αγίου Γερμανού) και είναι χτισμένος στα 900 μ. Στη δεκαετία του ’60 υπήρξε εμπορικό κέντρο της περιοχής, ενώ σήμερα έχει περίπου 250 μόνιμους κατοίκους και φιλοξενεί Δημοτική Βιβλιοθήκη, λαογραφική συλλογή, το γυμνάσιο και το λύκειο (ή, πιο σωστά, γυμνάσιο με λυκειακές τάξεις).

«Εδώ έχει εννέα μήνες χειμώνα και τρεις μήνες βαρυχειμωνιά», δίνει το στίγμα του καιρού στο απώτατο βορειοδυτικό άκρο της χώρας ο καθηγητής Τάσος Μπατμάς και εμείς, ενώ έχουμε επισκεφτεί τον τόπο φθινόπωρο, αρχίζουμε και φανταζόμαστε πώς θα ήταν μια ολιγοήμερη εκδρομή το χειμώνα με τα χιόνια.

«Η ζωή εδώ είναι ωραία. Την έχουμε συνηθίσει», λέει χαμογελώντας η Βέρα, η οποία ζει με την οικογένειά της στον Αγιο Αχίλλειο· το νησάκι της Μικρής Πρέσπας, των 20 – 25 μόνιμων κατοίκων, που συνδέεται με τη στεριά μόλις τα τελευταία εννέα χρόνια, οπότε και κατασκευάστηκε γέφυρα μήκους 630 μ. (και έφτασε έως εδώ και ο τουρισμός). Εμείς, πάλι, θα τη χαρακτηρίσουμε «ωραία και δύσκολη».

Αγιος Αχίλλειος. Γυρίζοντας το νησί, παρατηρούμε ελεύθερες βραχυκέρατες αγελάδες να βόσκουν τριγύρω, ενώ, ακολουθώντας το στενό μονοπάτι, περνάμε με τη σειρά από τον Αγιο Γεώργιο με το νεκροταφείο («εδώ χαίρεσαι να πεθαίνεις», αστειεύεται ο Βασίλης, πιστός οδηγός μας και τις δύο ημέρες παραμονής μας στην ελληνική πλευρά), τα ερείπια της εντυπωσιακής, ομολογουμένως, βασιλικής του Αγίου Αχιλλείου, η ανασκαφή της οποίας χρονολογείται στο 1965, και αντιστοίχως απ’ ό,τι έχει απομείνει από τον Αγιο Δημήτριο, τη γραφικότατη μονή της Παναγίας Πορφύρας και το ναό των Αγίων Αποστόλων. Μικρό το νησάκι, το φέρνουμε βόλτα σε πολύ λίγη ώρα, ενώ δεν χάνουμε ούτε λεπτό την οπτική μας επαφή με τη λίμνη.

Φτάνοντας στο εστιατόριο της Βέρας, η ώρα είναι περασμένη. Ο ήλιος γέρνει πίσω από τα βουνά της Αλβανίας, για να μας χαρίσει χρώματα… μοναδικά.

Ψαράδες. Η επόμενη ημέρα μάς βρίσκει στο μοναδικό παραλίμνιο χωριό της ελληνικής πλευράς. Ο καιρός είναι καλός, τα νερά της λίμνης ήρεμα και, ως εκ τούτου, ιδανικά για μια βόλτα εν πλω. Ο Βασίλης, πιστός οδηγός μας και σήμερα, παίρνει τη θέση του βαρκάρη. Φεύγοντας από τον κόλπο των Ψαράδων και βγαίνοντας στα ανοιχτά (όσο «ανοιχτά» επιτρέπεται από τις διεθνείς συμβάσεις), βλέπουμε για αρχή αριστερά πάνω στο βράχο την εικόνα της Παναγιάς του 1455 και μαθαίνουμε ότι πρόκειται για προσκύνημα των μοναχών που έμεναν σε σπηλιές, όπως αυτή που ξεχωρίζουμε λίγο πιο κάτω, επίσης αριστερά. «Η εικόνα σώθηκε γιατί στο σημείο που βρίσκεται δεν τη χτυπάει βροχή», μας ενημερώνει ο Βασίλης, για να μας δείξει ελάχιστα πιο κάτω άλλη μία, ξεθωριασμένη όμως, «Παναγιά» του 1373.

Πριν από 2 – 3 χρόνια, η στάθμη του νερού της λίμνης ήταν γύρω στο ένα με ενάμισι μέτρο ψηλότερα – σημειώνει παράλληλα με τα αξιοθέατα της λίμνης ο ίδιος, ενώ το πιο βαθύ της μέρος αγγίζει τα 50 μ. Επίσης, είναι σημαντικός βιότοπος με 261 διαφορετικά είδη πουλιών να κάνουν την εμφάνισή τους εδώ την άνοιξη και το καλοκαίρι!

Αριστερά μας, η Αλβανία και απέναντι η FYROM. Πίσω από τα απέναντι βουνά βρίσκεται η λίμνη Οχρίδα, συνεχίζει ο Βασίλης, την οποία τροφοδοτεί με νερό, μέσω υπόγειων υδάτινων διαδρομών, η Πρέσπα. Η σειρά μάλιστα έχει ως εξής: η Μικρή Πρέσπα εκβάλλει στη Μεγάλη και η Μεγάλη στέλνει νερό στην Οχρίδα.

«Να, βλέπετε εκείνο το πουλάκι; Πετάει ακριβώς πάνω από το Τριεθνές», αλλάζει αυτομάτως θέμα, προσπαθώντας να μας δώσει όσο περισσότερες πληροφορίες μπορεί.

«Τι θα γίνει αν πάμε λίγο πιο μέσα;» είναι μία μόνο από τις απορίες που μας δημιουργείται. «Αν το κάνεις μία φορά, δεν σου λέει κανείς τίποτα. Το πιθανότερο είναι να σκεφτούν ότι μπερδεύτηκες. Αν το επαναλάβεις, ωστόσο, είναι βέβαιο ότι είτε οι Αλβανοί είτε οι Σκοπιανοί θα σε πλευρίσουν να δουν τι συμβαίνει. Και τότε, καλά ξεμπερδέματα».

Στην κοντινή μας στεριά σχηματίζονται μικρές παραλίες ή απλώς ανοίγματα που φιλοξενούν παλιά ασκητήρια. Από αυτά που βρίσκονται στην ελληνική πλευρά βλέπουμε τη Μεταμόρφωση του Σωτήρος και τη μικρή Ανάληψη, ενώ πριν από τα σύνορα με την Αλβανία ξεχωρίζει το ασκητήριο της Παναγίας Ελεούσας (του Αγίου Πέτρου για πολλούς κατοίκους, του 1409-1410). Το τελευταίο είναι μεγαλύτερο -εδώ ίσως έμεναν 20 – 25 μοναχοί- και καλύτερα διατηρημένο. Με ένα ματσάκι μέντας στη μύτη για βοήθημα, ανεβαίνουμε τα 176 σκαλιά του και, βεβαίως, προχωράμε στην αναμνηστική φωτογραφία με φόντο τη λίμνη και τα απέναντι βουνά της FYROM.

Επιστροφή στο χωριό, για μια σύντομη βόλτα ανάμεσα στα πλινθόκτιστα σπίτια του. Σε πολλά από αυτά κρέμονται κατακόκκινες αποξηραμένες πιπεριές Φλωρίνης. Τις τελευταίες τις δοκιμάζουμε μαγειρεμένες (ή σε σαλάτα) με όλους τους τρόπους! Το ίδιο βέβαια και τα φασόλια που αποτελούν το νούμερο ένα προϊόν που παράγει η περιοχή, με πολλές χιλιάδες τόνους παραγωγή ετησίως και τον μόλις δύο ετών Συνεταιρισμό Φασολιών Πρεσπών «Πελεκάνος», να βοηθάει τους παραγωγούς-μέλη του στην τυποποίηση και τη διάθεση του ΠΟΠ προϊόντος τους στην αγορά.

Μεσημεριανό πλάι στη λίμνη και αποχαιρετισμός της ελληνικής πλευράς, με επόμενους προορισμούς την Αλβανία και τη FYROM.

ΑΛΒΑΝΙΑ

Για να περάσουμε στην Αλβανία, έπρεπε να απομακρυνθούμε από τις λίμνες, να κατευθυνθούμε προς το συνοριακό φυλάκιο της Κρυσταλλοπηγής και μετά από μία ώρα δρόμο να αντικρίσουμε πάλι τη λίμνη από τη δυτική της πλέον μεριά.

Αυτή είναι και η πιο αυθεντική εικόνα της Μεγάλης Πρέσπας. Μια εικόνα με ελάχιστες παρεμβάσεις «πολιτισμού». Εννέα συνολικά χωριά, άλλα παραλίμνια και άλλα ορεινά, όπως το Τσέριε των είκοσι μόνιμων κατοίκων που προσεγγίσαμε νύχτα τελικά και μετά από μιάμιση ώρα δύσκολου χωματόδρομου. Εκεί μιλήσαμε ελληνικά με την κυρία Σοφία και τον κύριο Σπύρο. Μεγάλοι σε ηλικία πια, πρώην μετανάστες που επέστρεψαν στο χωριό τους. Μοναδική παροχή το ρεύμα και το νερό απ’ τη στέρνα· εικόνες γνώριμες στους γονείς και τους παππούδες μας.

Στην αλβανική Πρέσπα δεν συναντά κανείς πολλούς νέους άντρες. Οι περισσότεροι δουλεύουν είτε στην Ελλάδα είτε στη FYROM, με την οποία τούτα τα χωριά τρέφουν ιδιαίτερους δεσμούς. Εδώ, λοιπόν, μένουν κυρίως παππούδες, γιαγιάδες, γυναίκες και παιδιά. Με ανεπτυγμένο μονάχα τον πρωτογενή τομέα και περιορισμένη αγορά, κάθε οικογένεια φροντίζει να παράγει ό,τι χρειάζεται για να ζήσει. Εχουν δύο – τρεις αγελάδες, κάμποσα πρόβατα, λίγες κότες και ένα μικρό κήπο, από τα οποία εξασφαλίζουν γάλα, αυγά, φρούτα και λαχανικά. Κόβουν ξύλα για το τζάκι ή τη σόμπα απ’ το δάσος, πλέκουν μάλλινες κάλτσες, φανέλες και ό,τι άλλο χρειάζονται για να «βγάλουν το χειμώνα» (ειδικά οι μεγαλύτερες και πιο παραδοσιακές γυναίκες), ενώ για τις μεταφορές τους -μεταξύ των χωριών, όπου οι περισσότεροι δρόμοι είναι χωμάτινοι- χρησιμοποιούν γαϊδούρια ή κινούνται με τα πόδια. «Είναι ο μόνος τρόπος!» εξηγεί η 38χρονη νηπιαγωγός Βαλεντίνα, που ελλείψει οποιουδήποτε μέσου (ιδιωτικού και δημόσιου) περπατάει κάθε πρωί μία ολόκληρη ώρα από το χωριό όπου μένει στο χωριό όπου δουλεύει, και άλλο τόσο για να επιστρέψει στο σπίτι της μετά το μάθημα. Την αποχαιρετούμε και αυτή και συνεχίζουμε για το τρίτο και τελευταίο κομμάτι της διαδρομής μας.

FYROM

Από τα χωριά της Αλβανίας για να βρεθούμε στα χωριά της FYROM μάς πήρε λιγότερο από μισή ώρα, ενώ απομακρυνθήκαμε από τη λίμνη ελάχιστα. Παρ’ όλα αυτά, το τοπίο αλλάζει σχεδόν ριζικά. Από τις εικόνες των ’50s των συγκεκριμένων αλβανικών χωριών περνάμε στα ’70s της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Παλιές ξενοδοχειακές μονάδες, παραθεριστικές κατοικίες και κάμπινγκ στα παραλίμνια χωριά, πιο κοντά στην παράδοση -την πέτρα και το ξύλο- όσο απομακρυνόμαστε από τη λίμνη. Και βέβαια, τα σπίτια των μεταναστών που επιστρέφουν στη γενέτειρά τους, μεγαλοπρεπή -ειδικά αυτών που γύρισαν από τον Καναδά ή τις ΗΠΑ- και σχεδόν κατά κανόνα με παρκαρισμένα απ’ έξω τα αγαπημένα και σε πολλούς Ελληνες Yugo Zastava.

Στη FYROM ανήκει το 60% της έκτασης της Μεγάλης Πρέσπας, ενώ ο ομώνυμος δήμος αποτελείται από 44 χωριά και τη μικρή σε έκταση πόλη Ρέζεν. Χριστιανοί oρθόδοξοι οι περισσότεροι αλλά και αρκετοί μουσουλμάνοι τουρκικής και αλβανικής καταγωγής συμβιώνουν αρμονικά σε τούτη την πλευρά της λίμνης· εκκλησίες πλάι σε τζαμιά και ένας αγροτικός κατά βάση πληθυσμός, που για περίπου έξι μήνες το χρόνο ασχολείται με τα μήλα. Παντού, άλλωστε, υπάρχουν χωράφια με μηλιές, και πράγματι -τις ημέρες που βρεθήκαμε στην περιοχή- εργάτες κάθε ηλικίας μαζεύουν μήλα, γεμίζουν καφάσια, τα φορτώνουν στα τρακτέρ (μάρκας IMT – made in Yugoslavia) και τα μεταφέρουν στις διάφορες εταιρείες που τα συσκευάζουν για να τα εξαγάγουν σε Βαλκάνια, κεντρική και βόρεια Ευρώπη.

Με ένα μήλο στο χέρι κι εμείς, κάνουμε μια βόλτα στη μικρή πόλη Ρέζεν, που είναι ωστόσο το μοναδικό τόσο κοντινό αστικό κέντρο στη μεγάλη λίμνη, επισκεπτόμαστε το τζαμί προτού αρχίσει η προσευχή (βγάζοντας τα παπούτσια μας στην είσοδο) αλλά και το «Σπίτι της Τέχνης», το καμάρι της πόλης, στο οποίο στεγάζονται μουσείο κεραμικών, βιβλιοθήκη και πινακοθήκη, ενώ γίνεται και σειρά μαθημάτων (μουσικής και όχι μόνο). Στον δε όμορφο κήπο του πραγματοποιούνται το καλοκαίρι πολλές συναυλίες και άλλες εκδηλώσεις.

Με ένα δεύτερο μήλο φεύγουμε από το Ρέζεν και κινούμαστε ξανά παράλληλα με τη λίμνη στο χωριό Podmotsani. Εδώ επισκεπτόμαστε το ιδιωτικό λαογραφικό μουσείο του Γιόνε Ευτυμόφσκι, ο οποίος έχει συλλέξει και εκθέτει 180 πλήρεις γυναικείες παραδοσιακές στολές, 20 ανδρικές και 5 κοριτσίστικες, 3.000 κομμάτια συνολικά, οι περισσότερες εκ των οποίων είναι μακεδονικές («απ’ όλη τη γεωγραφική περιοχή που χαρακτηρίζεται Μακεδονία», όπως μας εξήγησε), βλάχικες, σαρακατσάνικες, τουρκικές και αλβανικές.

Ο ίδιος είναι συλλέκτης για περισσότερα από 38 χρόνια, ενώ έχουν έρθει στο μουσείο ώς και επισκέπτες από την Ολλανδία και το Ισραήλ!

Και μ’ ένα τρίτο και τελευταίο μήλο, συνεχίζουμε για το D. Dupeni, το τελευταίο παραλίμνιο χωριό της Πρέσπας στη FYROM. Ιδανικό σημείο για φωτογραφία, όταν πέφτει ο ήλιος, και… το πλέον κατάλληλο για να καταλάβουμε τι είναι τα σύνορα: σύνορα είναι τα συρματοπλέγματα που κλείνουν το δρόμο στα αριστερά μας. Τρία χιλιόμετρα πιο κάτω είναι ο δικός μας Αγιος Γερμανός…

(Για να τον προσεγγίσουμε ξανά, χρειάστηκε να φύγουμε εντελώς από την Πρέσπα, να κινηθούμε προς το συνοριακό φυλάκιο της Νίκης, να συνεχίσουμε για Φλώρινα και από εκεί να ακολουθήσουν άλλα 48 χλμ. από το χωριό).

ΠΩΣ ΝΑ ΠΑΤΕ

Με το αυτοκίνητό σας μέσω της Φλώρινας (585 χλμ.) ή της Καστοριάς (575 χλμ.). Το οδικό δίκτυο είναι πολύ καλό πια (εθνικής οδού και Εγνατίας συμπεριλαμβανομένων), με βασική προϋπόθεση να σας αρέσει η οδήγηση. Στην Αλβανία θα περάσετε από την Κρυσταλλoπηγή και στη FYROM από τη Νίκη. Και για τις δύο χώρες πρέπει να έχετε διαβατήριο.

ΔΙΑΜΟΝΗ ΚΑΙ ΦΑΓΗΤΟ

ΕΛΛΑΔΑ

Το Πέτρινο
Αγιος Γερμανός, T/23850-51.344, www.prespespetrino.com
Ζεστά δωμάτια και σπιτική φιλοξενία (και πλουσιοπάροχο πρωινό) από την κυρία Θωμαή και τον κύριο Χρήστο.
Αριάδνη
Λαιμός, T/23850-51.850, 51.851, www.ariadni-prespes.gr
Δεν είναι μόνο τα καλαίσθητα δωμάτια του πετρόκτιστου ξενώνα και το γευστικό πρωινό που θα σας εντυπωσιάσουν. Είναι, περισσότερο, η φιλική διάθεση της Αννας και του Γρηγόρη (και των παιδιών τους φυσικά) και οι μελωδικές βραδιές που οργανώνουν.
Αγιος Αχίλλειος
στο ομώνυμο νησάκι, T/23850-46.601, 6948-780.765 Πώς είναι να μένεις σε ένα τόσο μικρό νησάκι; Μια απορία που θα σας λύσουν η Βέρα και ο Κώστας, με την εξαιρετική -επίσης- κουζίνα.
Villa Rosa
Ανταρτικό, T/23850-45.934, www.villa-rosa.gr
Το Ανταρτικό είναι ο ορισμός του ακριτικού χωριού, το οποίο ανήκει μεν στο Δήμο Πρεσπών, βρίσκεται ωστόσο εκτός του λεκανοπεδίου των Λιμνών. Ομορφα δωμάτια με τζάκι και εξαιρετική φιλοξενία από τον Θεόφιλο και την υπόλοιπη οικογένεια. Must (αν είστε τυχεροί): το αγριογούρουνο στο φούρνο, παρέα με… την παρέα του Θεόφιλου από την Καστοριά που θα ‘ρθει να το τιμήσει!

FYROM – Αλβανία

Και στις δύο αυτές πλευρές της Μεγάλης Πρέσπας η τουριστική υποδομή είναι ελλιπής. Στην πρώτη περισσότερο (με κάμποσα σπίτια -εξαιρετικά φιλόξενα, σημειωτέον- να επιτελούν το ρόλο του πανδοχείου!) και στη δεύτερη λιγότερο, καθώς υπάρχουν κάποιες μικρές μονάδες στο Ρέζεν, καθώς και ορισμένοι ξενώνες στα χωριά. Ενας φορέας που μπορεί πραγματικά να σας βοηθήσει (παρέχοντάς σας κυρίως πληροφοριακό υλικό, διευθύνσεις και τηλέφωνα) είναι η μη κυβερνητική οργάνωση που εργάζεται με στόχο την ίση ποιοτική ανάπτυξη και στις τρεις πλευρές των συνόρων, το Πολιτιστικό Τρίγωνο Πρεσπών (T/23850-51.332, www.ctp.gr). Επίσης, πληκτρολογήστε: www.welcometoprespa.com

Στο σημείο αυτό, αξίζει να σημειώσουμε τη σύσταση της εταιρείας Οικοτουρισμού Πρεσπών, την άνοιξη του 2009, ως αποτέλεσμα συναντήσεων, επισκέψεων, εργασιών και έρευνας μιας ομάδας επιχειρηματιών τουρισμού που εργάζεται από τα μέσα του 2007 με συντονισμό του Πολιτιστικού Τριγώνου Πρεσπών. Εργο τους, μεταξύ άλλων, η Χάρτα Καλής Συμπεριφοράς, αλλά και η έκδοση εντύπων και η προώθηση της Χάρτας Βιώσιμης Ανάπτυξης. Τα παραπάνω ήταν σταθμοί για τη σύσταση της εταιρείας, τα μέλη της οποίας δεσμεύονται με την υπογραφή τους να συμμετάσχουν σε μια διαδικασία βελτίωσης της ποιότητας, ώστε:

Ο επισκέπτης να αισθάνεται ως προσκεκλημένος, μέλος της τοπικής κοινωνίας.
Οι πρακτικές για την προστασία του περιβάλλοντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς να μην αντιμετωπίζονται ως εμπόδιο αλλά ως πλεονέκτημα.
Η τοπική κοινωνία να αγκαλιάζει τον επισκέπτη, αλλά και ο επισκέπτης να έχει την ευκαιρία να γνωρίζει τις πραγματικές συνθήκες ζωής στην περιοχή και να τις σέβεται.

Ολοι οι παραπάνω ξενώνες και οι ταβέρνες είναι μέλη της εταιρείας. Επίσης σημειώστε:

Παράδοση
ξενοδοχείο – ταβέρνα, Αγιος Γερμανός, T/23850-51.356, www.prespes-agiosgermanos.gr
Βαρνούς
ξενοδοχείο, Αγιος Γερμανός, T/23850-51.880, www.varnous.com).
Ρούντος
ταβέρνα, Λαιμός, T/23850-51.220
Συντροφιά
ξενοδοχείο – ταβέρνα, Ψαράδες, T/23850-46.107
Πλατυθέα
ξενοδοχείο – ταβέρνα, Πλατύ, χωριό που βρίσκεται επίσης στο λεκανοπέδιο των Λιμνών, T/23850-51.400, www.villaplatythea.gr
Μούσες
τουριστικές κατοικίες στο Πισοδέρι – μετά το Ανταρτικό, T/23580-22.727, 45.581, www.mouses.gr

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

Το πνεύμα της Ανακάλυψης
Λαιμός, T/23850-51.441, www.spiritofdiscovery.gr

ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

www.prespes.gr (Δήμος Πρεσπών)
www.ssp.gr (Εταιρεία Προστασίας Πρεσπών)

Τα αυτοκρατορικά παλάτια δεσπόζουν επιβλητικά και μεγαλοπρεπή. Τα μνημεία της πόλης είναι εντυπωσιακά και οι εμπορικοί δρόμοι πάντοτε πολυσύχναστοι. Νότες κλασικής μουσικής πλανώνται συνεχώς στην ατμόσφαιρα και τα παραδοσιακά καφέ αναδύουν βιεννέζικη κουλτούρα. Ναι, είναι η πρωτεύουσα όπου ευδοκιμούν τα πιο υπέροχα ταξιδιωτικά κλισέ. Δικαίως!

ΚΕΙΜΕΝΟ: ΘΕΜΙΔΑ ΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ,Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Bιέννη. Είναι ένα από τα μικρότερα ομόσπονδα κρατίδια της Αυστρίας. Εντούτοις, με πληθυσμό 1.600.000 κατοίκους είναι η μεγαλύτερη πόλη, καθώς και το πολιτικό, πολιτιστικό και οικονομικό κέντρο ολόκληρης της χώρας. Βρίσκεται χτισμένη σε υψόμετρο 170 μέτρων πάνω από το επίπεδο της θάλασσας και καταλαμβάνει έκταση 400 τετραγωνικών χιλιομέτρων στην Κοιλάδα του Δούναβη, ενώ βόρεια και δυτικά οι δασωμένοι λόφοι του Wienerwald (Δάσος της Βιέννης) στεφανώνουν την πόλη. Ο Δούναβης την διαιρεί διαγωνίως σε δύο τμήματα. Η πλευρά της πόλης που ενδιαφέρει πρωτίστως τον επισκέπτη βρίσκεται νότια του ποταμού και πρόκειται για το παλιό κέντρο της Βιέννης, την Innere Stadt, όπου και συναντώται τα περισσότερα αξιοθέατα.

H Innere Stadt περικλείεται από μια μεγάλη κυκλική λεωφόρο, τη Ρινγκστράσε (Ringstrasse), στην οποία δεσπόζουν επιβλητικά μεγάλα δημόσια κτίρια, όπως παλάτια, μουσεία, το κοινοβούλιο, το δημαρχείο, η όπερα και πολλά άλλα. Ο καλύτερος τρόπος για να ανακαλύψετε την «αυτοκρατορική» όψη της Βιέννης, είναι να ακολουθήσετε τη λεωφόρο Ρινγκστράσε, το μήκος της οποίας είναι περίπου 4 χιλιόμετρα.

Σε τούτη τη βόλτα, θα θαυμάσετε το παλαιό χειμερινό ανάκτορο των Αψβούργων, το Χόφμπουργκ (Hofburg, www.hofburg-wien.at), το οποίο απλώνεται σε αρκετά μεγάλη έκταση στο κέντρο της πόλης. Κάποτε το παλάτι αυτό ήταν οικία των αυτοκρατόρων και καθώς η δύναμη των Αψβούργων αυξανόταν, οι διάφοροι αυτοκράτορες πρόσθεταν κτίρια σύγχρονης νοοτροπίας, με αποτέλεσμα να αποτελεί ένα συγκρότημα κτιρίων, με 18 πτέρυγες, 54 σκάλες και περίπου 2.600 δωμάτια. Σήμερα φιλοξενεί τα γραφεία του Προέδρου της Αυστρίας, διάφορα υπηρεσιακά και ιδιωτικά διαμερίσματα, κάποια μουσεία καθώς και τη χειμερινή σχολή ιππασίας, όπου προπονούνται οι λευκοί κομψοί επιβήτορες Λιπιζάνερ της ισπανικής σχολής ιππασίας.

Κοντά στο παλάτι Χόφμπουργκ βρίσκεται το πάρκο του Λαού (Volksgarten), που είναι γεμάτο τριανταφυλλιές, σκεπασμένες το χειμώνα για προστασία, και φιλοξενεί ένα αντίγραφο του ναού του Θησείου, και στο οποίο κατά καιρούς λαμβάνουν χώρα διάφορες εκθέσεις.

Το εντυπωσιακό κοινοβούλιο (Parliament), που βρίσκεται σχεδόν απέναντι από το παλάτι, αποτελεί κτίριο ελληνικού ρυθμού, με δύο πλατιές ράμπες που οδηγούν στην κύρια είσοδο και κοσμούνται από αγάλματα Ελλήνων φιλοσόφων. Ο αρχιτέκτονας Θεόφιλος Χάνσεν, που το σχεδίασε, διάλεξε την αρχαιοελληνική αρχιτεκτονική και τεχνοτροπία για να θυμίζει, όπως λέγεται, τη χώρα που γέννησε τη δημοκρατία.

Εξίσου σημαντικό κτίριο είναι το νεο-γοτθικό δημαρχείο (Rathaus) με τους εντυπωσιακούς οβελίσκους και τα οξυκόρυφα παράθυρα. Το δημαρχείο χτίστηκε για να εκφράσει την περηφάνια των Βιεννέζων για την πόλη τους. Διαθέτει 1.575 δωμάτια και εδώ έχουν τα γραφεία τους ο δήμαρχος και το δημοτικό συμβούλιο.

Πραγματικά όμως «διαμάντια» της Βιέννης στον τομέα των εκθεσιακών χώρων είναι τα δίδυμα μουσεία Καλών Τεχνών (Kunsthistorisches Museum, www.khm.at) και Φυσικής Ιστορίας (Naturhistorisches Museum, wwwnhm-wien.ac.at) στην πλατεία Messeplatz. Το πρώτο διαθέτει μια από τις μεγαλύτερες συλλογές ζωγραφικών έργων στο κόσμο, καθώς και πλούσια εκθέματα από την αιγυπτιακή, ελληνική και ρωμαϊκή εποχή, αλλά και μεγάλη συλλογή γλυπτών και νομισμάτων. Στο δεύτερο, πάλι, εκτίθενται εξαφανισμένα στις μέρες μας αλλά και σπάνια είδη ζώων, πουλιών και ψαριών· ένα μουσείο που αξίζει να επισκευθείτε ειδικά όσοι συνοδεύετε παιδιά.

Εργα γνωστών καλλιτεχνών, όπως το περίφημο «Φιλί» του αυστριακού ζωγράφου Γκουστάβ Κλιμτ, θα θαυμάσετε, επίσης, στην Εθνική Πινακοθήκη της Αυστρίας, η οποία στεγάζεται στο ομορφότερο ίσως παλάτι της Βιέννης, το Βelvedere (www.belvedere.at). Πρόκειται για ένα έξοχο μπαρόκ κτίσμα, με τεράστιους γαλλικούς κήπους. Υπήρξε η θερινή κατοικία του πρίγκιπα Ευγένιου της Σαβοΐας, του μεγαλύτερου στρατιωτικού ηγέτη της αυτοκρατορίας, εξαιτίας της νίκης του ενάντια στους Τούρκους το 1683. Με τα χρήματα που έλαβε ως αμοιβή για τις νίκες του κατά την ισπανική διαδοχή, ζήτησε να του χτίσουν δύο παλάτια: το άνω και κάτω Belvedere.

Συνεχίζοντας την αυτοκρατορική βόλτα, ένα εντυπωσιακό παλάτι που αξίζει και αυτό κάμποσο από το χρόνο σας, είναι το ανάκτορο του Σένμπρουν (Schn?brunn, www.schoenbrunn.at), το οποίο χτίστηκε το διάστημα 1695-1713 και αποτέλεσε τη θερινή κατοικία της οικογένειας των Αψβούργων. Προς το τέλος της δυναστείας τους, η οποία σημειωτέον διήρκεσε περί τα 600 χρόνια, έζησε εδώ ο Φραγκίσκος Ιωσήφ με τη σύζυγό του Σίσι, ενώ ο τελευταίος αυτοκράτορας ήταν ο Κάρολος ο Α΄, που μετά το τέλος του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου παραιτήθηκε. Εδώ βρίσκεται και ο πρώτος ζωολογικός κήπος του κόσμου από το 1752. Το μεγαλύτερο τμήμα του σημερινού παλατιού είναι δημιούργημα της Μαρίας Θηρεσίας, η οποία ανέβηκε στο θρόνο το 1740, μετά από ρύθμιση που έκανε ο πατέρας της Κάρολος ΣΤ΄, σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες μπορούσαν να αναλάβουν τη διακυβέρνηση της αυτοκρατορίας. Αν και τα πρώτα χρόνια της βασιλείας της, η Μαρία Θηρεσία έκανε αρκετά λάθη, εντέλει άφησε τη σφραγίδα της με την εισαγωγή της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, αλλά και βελτιώνοντας την κοινωνική κατάσταση των αγροτών και καθορίζοντας νέα διοικητική οργάνωση. Τα περισσότερα αντικείμενα του παλατιού επιδεικνύουν τον πλούτο της εποχής, καθώς είναι «ντυμένα στο χρυσό».

Ο καθεδρικός ναός του Αγίου Στεφάνου (Stephansdom, www.stephanskirche.at) στο κεντρικότερο σημείο της πόλης που ακούει στο όνομα Stephansplatz θεωρείται το πιο κομψό γοτθικό κτίριο της Αυστρίας. Στη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, ο Αγιος Στέφανος υπέστη φοβερές ζημιές από τους βομβαρδισμούς. Ευτυχώς, όμως, έπειτα οι όποιες ζημιές αποκαταστάθηκαν πλήρως. Σήμερα, στους χώρους του ναού δίνονται συχνά συναυλίες κλασικής μουσικής.

Βεβαίως, ο κατεξοχήν χώρος για συναυλίες κλασικής μουσικής είναι η Κρατική Oπερα της Βιέννης (Staatsoper, www.wiener-staatsoper.at) 2.880 θέσεων! Η Staatsoper είναι ένα κτίριο του οποίου η κατασκευή ξεκίνησε το 1861 και άνοιξε τις πόρτες του για το κοινό τον Μάιο του 1869 με… Μότσαρτ. Αξίζει να αναφέρουμε ότι ένας από τους δύο αρχιτέκτονες αυτοκτόνησε, καθώς το κτίριο της όπερας δεν είχε εντυπωσιάσει ούτε τον κόσμο ούτε και τον αυτοκράτορα Φραγκίσκο Ιωσήφ, ο οποίος το είχε χαρακτηρίσει ως σιδηροδρομικό σταθμό! Στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το κτίριο καταστράφηκε ολοσχερώς, αλλά γρήγορα επισκευάστηκε και πλέον αποτελεί σημείο αναφοράς για τους μουσικόφιλους ολόκληρου του πλανήτη.

ΠΩΣ ΝΑ ΠΑΤΕ

Καθημερινά με απευθείας πτήση της Austrian Airlines (τηλ.: 210-96.01.240-2, www.aua.com). Η πτήση διαρκεί δύο με δυόμισι ώρες, ενώ αξίζει να αναφέρουμε ότι τόσο στην business class όσο και στην οικονομική, το φαγητό που σερβίρεται είναι από το catering της διάσημης αλυσίδας εστιατορίων Do&Co. Για κρατήσεις μέχρι 31/5, η εταιρεία έχει ανακοινώσει προσφορές στους ναύλους μετ’ επιστροφής από 180 ευρώ από Αθήνα και από 213 ευρώ από Θεσσαλονίκη.
O προορισμός εξυπηρετείται επίσης από τις Ολυμπιακές αερογραμμές (τηλ.: 210-96.66.666, www.olympicairlines.com) και από τη χαμηλού κόστους αεροπορική εταιρεία SkyEurope (www.skyeurope.com).

ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ

Ολόκληρο το κέντρο μπορείτε να το περπατήσετε. Σε περίπτωση ωστόσο που κουραστείτε ή μένετε λίγο πιο μακριά μπορείτε να μετακινηθείτε είτε με το μετρό (U-Bann) είτε με το τραμ. Με το τελευταίο έχετε την ευκαιρία να δείτε πολλά από τα αξιοθέατα της πόλης ζεστά και ξεκούραστα. Τα ταξί συμφέρουν, σε περίπτωση που είστε μεγάλη παρέα (3-4 άτομα) για την επιστροφή σας το βράδυ. Βασική προϋπόθεση είναι να έχετε γράψει σε ένα χαρτί τη διεύθυνση του ξενοδοχείου σας και το διαμέρισμα στο οποίο βρίσκεται, δεδομένου ότι η Βιέννη είναι χωρισμένη σε 23 διαμερίσματα.
Σε αντίθεση με τις περισσότερες άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, στη Βιέννη το κάπνισμα δεν απαγορεύεται παντού. Καλό είναι, βεβαίως, οι μανιακοί καπνιστές να ρωτάτε κατά την είσοδό σας σε εστιατόρια και μπαρ και να κρίνετε αν θα μπείτε ή όχι αναλόγως…
Το 2009 είναι η χρονιά του αυστριακού συνθέτη Φραντς Γιόζεφ Χάυντν (1732-1809) και πραγματοποιούνται πολλές εκδηλώσεις προς τιμήν του.

ΠΟΥ ΝΑ ΜΕΙΝΕΤΕ

Renaissance Wien Hotel (Linke Wienzeile, Ullmannstrasse 71, Τ/+43 (0)1-89102-0, www.renaissancehotels.com). Ελληνικών συμφερόντων, παρακαλώ (!), με παλιά «αυτοκρατορική» και ολοκαίνουργια «μίνιμαλ» και business πτέρυγα.
Imperial (Kaerntner Ring 16, Τ/+431 501100, www.luxurycollection.com/imperial): Περισσότερο με παλάτι μοιάζει παρά με ξενοδοχείο. Πάνω στο Ρινγκ.
Intercontinental Wien (Johannesgasse 28, Τ/+43-1-711220, www.vienna.intercontinental.com): Ξενοδοχείο της γνωστής αλυσίδας, απέναντι από το Stadtpark.
Hollmann Beletage (K?llnerhofgasse 6, Τ/+43 1 961 19 60, www.hollmann-beletage.at): Boutique-hotel που στεγάζεται σε ένα κτίριο του 19ου αιώνα. Διαθέτει 16 φιλόξενα δωμάτια. Με τζάκι, πιάνο και βιβλιοθήκη στο λόμπι.
Radisson SAS Style Hotel (Herrengasse 12, Τ/+43 1 227 80-0, www.style.vienna.radissonsas.com): Στεγάζεται σε ένα κτίριο αρτ νουβό απέναντι από το διάσημο Caf? Central. Το μπαρ του θεωρείται από τα χοτ-σποτ της πόλης.
Altstadt Vienna (Kirchengasse 41, Τ/+43 1 526 33 99-0, www.altstadt.at): Παλιό αρχοντικό που μετατράπηκε σε design hotel. Βρίσκεται στο τρέντι 7ο διαμέρισμα με τις μπουτίκ.
Le Meridien (13 Opernring, Τ/+43 1 588900, www.starwoodhotels.com/lemeridien): Κλασικό έξω, μοντέρνο μέσα. Βιεννέζοι djs παίζουν στο lounge bar του.
Novotel Wien City (Aspernbrueckengasse 1,1020, Τ/+43 1 903030, www.novotel.com): Δίπλα από το παλιό αστεροσκοπείο Urania (σήμερα κινηματογράφος).

Για κρατήσεις που αφορούν τη διαμονή σας επισκεφθείτε τo:
www.booking.com

ΠΟΥ ΝΑ ΦΑΤΕ

• Wurstelstand (έξω από την Αλμπερτίνα ή στην Seilergasse στη Στέφανσπλατζ): Λουκάνικο με μουστάρδα και μία φέτα μαύρο ψωμί.
• Trzesniewski (Dorotheergasse 1, Τ/+43 1 512 32 91, www.speckmitei.at).
• Palmenhaus (Burggarten, Τ/+43 1 53310330, www.palmenhaus.at): Ενα θερμοκήπιο αρτ νουβό στον κήπο του παλατιού Hofburg.
• Schwarzen Kameel (1ο διαμέρισμα, Bognergasse 5, Τ/+43 0 1 5838125, www.kameel.at): Σχεδιασμένο από τον Αντολφ Λόος, εστιατόριο/καφέ αλλά και κατάστημα με ντελικατέσεν προϊόντα.
• Fabio’s (Tuchlauben 6, U1,3 Stephansplatz, Τ/+43 01/532-2222): Θεωρείται το πιο τρέντι μέρος της πόλης.
• Naturkost St Josef (7ο διαμέρισμα, Zollergrasse 26, Τ/+43 1 5266818): Για φυτοφάγους και για ανθρώπους που κάνουν υγιεινή διατροφή.
• Do & Co Stephansplatz (Stephansplatz 12, U1,3 Stephansplatz, Τ/+43 1 535 39 69). Πολυτέλεια και νοστιμιά.

ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ

Museums Quartier Wien (www.mqw.at): Μουσεία και αίθουσες εκθέσεων στην πιο δημοφιλή γειτονιά – στέκι της νεολαίας της σύγχρονης Βιέννης. Ξεχωρίζουν το Μουσείο Αρχιτεκτονικής, το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και το Leopold Museum με το ομώνυμο συμπαθέστατο… καφέ.
Albertina (www.albertina.at): Πρώην παλάτι και νυν μουσείο, με εξαιρετικές μόνιμες και προσωρινές εκθέσεις.
Hundertwasser Haus (www.hundertwasserhaus.at): Ενα τετράγωνο της πόλης με ψυχεδελικά χρώματα και σχήματα, δημιούργημα του διάσημου αυστριακού αρχιτέκτονα Χουντερτβάσερ.
Nashmarkt: H κεντρική αγορά της Βιέννης· κάτι σαν τη δική μας λαϊκή αγορά, αλά βιενουά. Ολόφρεσκα ντόπια προϊόντα σε συνδυασμό με σειρά καφέ και εστιατορίων. Εδώ χτυπά η καρδιά της πόλης!

ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

www.wien.info (Τουριστικός Οργανισμός Βιέννης)
www.interaviation.gr (Ταξιδιωτικός οργανισμός με ειδίκευση στον προορισμό)

Δεν είναι μόνο ιστορική, με διατηρημένα μνημεία από τη ρωμαϊκή εποχή. Δεν είναι μόνο ο τόπος που ενέπνευσε την πιο δημιουργική περίοδο του Βαν Γκογκ. Δεν είναι μόνο η γαλλική πρωτεύουσα της φωτογραφίας.Είναι πρώτα απ’ όλα μια πανέμορφη πόλη σε μια από τις πιο γλυκιές περιοχές της Γαλλίας

ΚΕΙΜΕΝΟ: ΜΑΡΙΑ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ,Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Aν υπάρχει μια περιοχή που να κάνει τη διαφορά στη Γαλλία, αυτή είναι η Προβηγκία, με τις ιδιαιτερότητες και την ποικιλομορφία της. Η πέραν των Αλπεων περιοχή της νοτιοδυτικής Γαλλίας, με την επαρχία της Καμάργκ ειδικότερα, της οποίας πρωτεύουσα είναι η Αρλ, στην πόρτα των μικρών ασβεστολιθικών Αλπεων, των Alpilles. Μια νησίδα πολυπολιτισμικών στοιχείων, από τις τρεις γωνιές της Μεσογείου στην καρδιά της Ευρώπης. Περισσότερο γνωστή στα κοσμικά παράλια της Μεσογείου, όπου Κάννες, Νίκαια, Σεν Τροπέ έχτισαν τη φήμη της απ’ το 19ο αιώνα. Λιγότερο γνωστή στην ενδοχώρα, αποτελείται από περιοχές ανάμεσα σε βουνά και πεδιάδες, τις οποίες διατρέχει στο τμήμα αυτό ένας απ’ τους ιστορικότερους και μεγαλύτερους πλωτούς ποταμούς της Ευρώπης, ο Ροδανός, κατά μήκος του οποίου συναντήθηκαν κάποτε Κέλτες, Γαλάτες, Ελληνες και Ρωμαίοι, ιδρύοντας μερικές απ’ τις σπουδαιότερες πόλεις, σαν την Αρλ, την Αβινιόν, τη Νιμ, την Εξ αν Προβάνς, την Ορηγκία, με το ειδικό βάρος για μας, των έντονων ελληνικών επιρροών. Το πλούσιο ρωμαϊκό και μεσαιωνικό παρελθόν έχει αφήσει αδιάψευστους μάρτυρες. Παλιά γαλατορωμαϊκά ερείπια, ιπποτικά κάστρα και παπικά αβαεία, εκκλησιές και μεσαιωνικά χωριά. Τόσα κι άλλα τόσα για να σας ξεσηκώσουν. Μια μοναδική περιοχή με εντυπωσιακές εναλλαγές τοπίων, ώς κάτω στη Μεσόγειο. Τέσσερα εθνικά πάρκα τη ζώνουν σαν δαχτυλίδι, προφυλάσσοντας τις αναρίθμητες φυσικές ιδιαιτερότητες, που ξεκινούν απ’ τα προϊστορικά σπήλαια με πάνω από 250.000 χρόνια ζωής -Σπήλαιο Ομπσερβατουάρ του Μονακό και Κόσκερ- σταθμούς στην αλυσίδα της ανθρώπινης εξέλιξης και ιστορικά αξιοθέατα όπου ο χρόνος εγκλώβισε ό,τι μπόρεσε να διασωθεί. Ως τους μοναδικούς υδροβιότοπους κοντά στο δέλτα του Ροδανού στην περίφημη Καμάργκ, 50 μόλις χλμ από την Αρλ. Εκεί, σε μια ελώδη περιοχή 100.000 εκταρίων, με νησίδες και προσχώσεις, όπου άμπωτη και παλίρροια συνεχώς μεταμορφώνουν, βρίσκουν καταφύγιο τα φλαμένγκο και εκατοντάδες είδη άγριων ζώων και πουλιών. Μια εικόνα, χίλιες λέξεις. Και όχι μόνο. Αφού εκεί κοντά, στα νότια της περιοχής αυτής, κάτω απ’ τις φυτείες ρυζιού, τους κήπους και τα σταροχώραφα, ζουν και βασιλεύουν οι αδιαμφισβήτητοι άρχοντες του τόπου: οι ταύροι και τα λευκά άλογα! Καθώς ακουμπάει στη Μεσόγειο, η περιοχή -και ειδικά το ανατολικό τμήμα- είναι γεμάτη από τεράστιες, έρημες και αναξιοποίητες παραλίες, με δύσκολη πρόσβαση.

Ο Μιστράλ, ο βορειοδυτικός άνεμος -το γνωστό μας μαϊστράλι, από το όνομα Mistrau που στην τοπική διάλεκτο σημαίνει αφέντης- δεσπόζει στο κλίμα της περιοχής πνέοντας 150 μέρες το χρόνο προσφέροντας το καλοκαίρι ανάσες δροσιάς σ’ έναν τόπο με διαστήματα πολύ μεγάλης ξηρασίας, ενώ το χειμώνα ξεσπάει με παγωνιά και καμιά φορά με ταχύτητα που αγγίζει τους 90 κόμβους την ώρα. Η περιοχή γύρω από την Αρλ σφύζει από ζωή και παραδόσεις, χρώματα κι αρώματα, ώς την υπερβολή. Και ξαφνικά, τον Ιούνιο, μέσα στη ζέστη του καλοκαιριού, σκάει σαν βραδυφλεγής βόμβα εκείνο το μωβ παράξενο λουλούδι της λεβάντας, που σου παίρνει τη μύτη και την ψυχή, σκεπάζοντας σαν θάλασσα πάνω από 30.000 εκτάρια γης! Ενα απίστευτο θέαμα που δημιουργεί ένα ανάγλυφο από στενόμακρες καλλιεργήσιμες λωρίδες. Πώς να μην τρελαθεί η παλέτα του Βαν Γκογκ λουσμένη στα πιο δυνατά χρώματα που μπορούν να γίνουν, αλλά κι εκείνη τόσων άλλων διάσημων σαν του Πικάσο, του Ματίς, του Σεζάν που μετέφεραν ο καθένας με διαφορετικό τρόπο τη μαγεία του τοπίου.

Λίγα για την Ιστορία

Ακολουθώντας τον Ροδανό προς νότο, αποκαλύπτονται σαν σε ανοιχτό βιβλίο οι πιο όμορφες γαλατορωμαϊκές πόλεις της πάλαι ποτέ ισχυρότατης Provincia Romana, τμήμα της οποίας υπήρξε η Αρλ και παλιά ρωμαϊκή πρωτεύουσά της, τον 4ο αιώνα π.Χ. Μιλάμε για μια τεράστια περιοχή που έδωσε το όνομά της στην Προβηγκία (στα γαλλικά Provence), η οποία κατακτήθηκε από τους Ρωμαίους το 125 π.Χ. και αποτέλεσε την πιο παλιά και την πιο πλούσια από τις επαρχίες της πρώην Γαλατίας, σημερινής Γαλλίας, καλύπτοντας έκταση απ’ τη Γενεύη ώς την Τουλούζη και απ’ τη Βιέννη ώς τη Μασσαλία. Με τον καιρό, αυτή περιορίστηκε ανατολικά προς την Ιταλία και δυτικά προς την Ισπανία απ’ όπου δέχτηκε και τις νεότερες επιρροές, όπως θα διαπιστώσετε με τις ταυρομαχίες που εμφανίστηκαν εδώ το 1701.

Δυόμισι χιλιάδες χρόνια πολιτιστικών επιρροών σ’ ένα σταυροδρόμι που ένωσε διαφορετικούς πολιτισμούς απ’ όλες τις άκρες τις Μεσογείου. Με κορυφαία στιγμή την εποχή της ελληνικής κυριαρχίας στο απόγειο της αποικιακής δόξας της. Τη μεγάλη Ελλάδα του 6ου αιώνα π.Χ., όταν Αρχαίοι Φωκείς ίδρυσαν τη Μασσαλία, την Αντίπολη -σημερινή Αντίμπ- στη Μεσόγειο και μερικές άλλες, απλώνοντας τη σκιά τους σε όλα τα νότια παράλια, αφήνοντας τους Γαλάτες στην ενδοχώρα. Μαζί έφεραν το αμπέλι και την ελιά που σήμερα αποτελούν τους δύο σταθερούς πόλους της οικονομίας της εκτός από τον τουρισμό. Εδραιώνοντας την κυριαρχία τους, οι Ρωμαίοι έχτιζαν πόλεις εγκαθιστώντας τους δικούς τους «αποίκους», που δεν ήταν άλλοι από Ρωμαίους λεγεωνάριους και τη συν αυτοίς ακολουθία, διαδραματίζοντας συχνά προπαγανδιστικό ρόλο υπέρ της Ρώμης ανάμεσα στις τοπικές γαλατικές κοινωνίες. Τον 1ο και 2ο αιώνα π.Χ. η περίφημη Pax Romana, διαχρονική ειρήνη, εξασφάλισε στην επαρχία ιδανικές συνθήκες για την ανάπτυξη των πόλεων.

Η γοητευτική Αρλ, χτισμένη το 46 π.Χ., από τον Ιούλιο Καίσαρα, με την ονομασία Αρελάτ, «πόλη των βάλτων» δηλαδή, είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα διατηρημένης πόλης με τέλεια ρωμαϊκή υποδομή, βασισμένη στις αρχές της Ελληνικής Ιπποδάμειας Αρχιτεκτονικής. Χτισμένη στη βάση αξόνων και μεγάλων οικοδομικών τετραγώνων, σαν σκακιέρα, με φόρουμ, αρένες, ιπποδρομιακό κέντρο, αρχαίο θέατρο, θέρμες και νεκροπόλεις, ώς τα χρόνια του Κωνσταντίνου τον 4ο αιώνα π.Χ., όπου το σκηνικό αλλάζει με την προσθήκη χριστιανικών και αργότερα μεσαιωνικών κτισμάτων. Ολα τούτα τα θαυμαστά σε μια μικρή πόλη περιτριγυρισμένη από πελώρια τείχη στις όχθες του Ροδανού. Μια πόλη που, παρ’ όλο το μεγαλείο, δεν είναι στραμμένη προς το παρελθόν. Γύρω από το εντυπωσιακό παλιό σκηνικό δημιουργήθηκε η δυναμική των φεστιβάλ, των διαφόρων εκδηλώσεων και παραδοσιακών γιορτών, για τις ανάγκες των οποίων συντηρήθηκαν τα περισσότερα μνημεία.

Στην καρδιά της πόλης, στο παλιό Φόρουμ, κέντρο της ζωής τότε και τώρα, ο κόσμος συνωστίζεται στα μικρά καφέ, με το άρωμα ταμπάκου έξω, γαλλικής μπαγκέτας και σοκολάτας μέσα, απολαμβάνοντας τις καλοκαιρινές μέρες, ενώ τα μικρά και γραφικά καταστήματα προσφέρουν μια πολύ μεγάλη γκάμα παραδοσιακών αντικειμένων και έργων τέχνης. Στη γνωστή πλατεία Δημοκρατίας, στο ιστορικό κέντρο, θα δείτε μερικά από τα πιο σημαντικά κτίρια. Οπως το παλιό Δημαρχιακό Μέγαρο του 17ου αιώνα, τον Καθεδρικό του St. Trophine, μία από τις ωραιότερες ρωμανικές εκκλησίες του 12ου αιώνα, μέσα στα σκοτεινά χρόνια του Μεσαίωνα, όπου η Αρλ έγινε μεγάλο θρησκευτικό κέντρο. Ας προσθέσουμε εδώ ότι σύμφωνα με το θρύλο ο Χριστιανισμός που ήρθε απ’ την Παλαιστίνη διαδόθηκε τότε σε όλη τη ρωμαϊκή επικράτεια απ’ τα δυτικότερα παράλια της Γαλλίας: την περιοχή της Saintes – Maries de la Mer, ένα μικρό χωριό στο νοτιοδυτικό άκρο της Καμάργκ, μόλις 50 χλμ απ’ την Αρλ. Εδώ λοιπόν λένε ότι το 40 π.Χ. ένα πλοιάριο έφερε στις ακτές τρεις γυναίκες, σύμβολα της Καινής Διαθήκης, διωγμένες από την Παλαιστίνη. Τη Μαρία Ιακώβη, τη Μαρία Σαλώμη και τη Μαρία Μαγδαληνή, οι οποίες πρώτες είχαν αντικρίσει τον άδειο τάφο του Χριστού μετά την Ανάσταση. Από τότε το μικρό αυτό χωριό που πήρε το όνομά του απ’ τις τρεις αυτές γυναίκες, μετατράπηκε σε σπουδαίο λατρευτικό κέντρο από το 19ο αιώνα με πολλές παραδοσιακές γιορτές.

Η γωνιά του Βαν Γκογκ

Ο Ιούλιος στην Προβηγκία έχει το χρώμα της λεβάντας κι η Αρλ τα δυνατά χρώματα της ζωγραφικής του Βαν Γκογκ. Του μεγάλου «νομάδα» ζωγράφου του 19ου αιώνα -όπως τον αποκαλούσαν οι Γάλλοι- που έκανε εδώ αισθητή την παρουσία του και διάσημη την Αρλ σε όλο τον κόσμο! Εδώ έγινε η δική του γωνιά, το σπίτι του, όταν το 1888, με προτροπή του Πωλ Γκογκέν, αποφάσισε να μείνει και να φτιάξει τελικά πάνω από 200 πίνακες ζωγραφικής και 100 σκίτσα, αφιερωμένα στην Αρλ και την Προβηγκία. Οσοι έρχονται ψάχνουν να βρουν την ατμόσφαιρα εκείνη που οδήγησε το μεγάλο Ολλανδό ζωγράφο να εγκατασταθεί εδώ για 16 μήνες. Και τη βρίσκει παντού. Στις ίριδες της άνοιξης, στα κυπαρίσσια, τους ελαιώνες, τα χωράφια με τα φλογισμένα ηλιοτρόπια, όλα θέματα μέσα στη ζωγραφική του, όπου παγίδευσε τον ήλιο πριν φύγει απ’ τη ζωή. Αλλά και στα στενά περάσματα, τα παλιά ατμοσφαιρικά ξενοδοχεία, τις μικρές πλατείες και τις γκαλερί. Και κυρίως στα δροσερά βράδια του καλοκαιριού, κάτω απ’ τον έναστρο ουρανό, στο «Cafe de la Nuit», από τους κορυφαίους πίνακές του, που και σήμερα παραμένει caf?, ξαναβαμμένο στα χρώματα του έργου του!

Τα βασικά αξιοθέατα

Η αρένα, ένα από τα σημαντικότερα ρωμαϊκά μνημεία όλης της Γαλλίας, χωρητικότητας 22.000 θεατών, σύγχρονη εκείνης της Νιμ. Χτίστηκε στα ανατολικά της πόλης τον 1ο αιώνα μ.Χ. και είναι αντίγραφο του Κολοσσαίου της Ρώμης, μόλις 10 χρόνια νωρίτερα. Στο χτισμένο τότε δάπεδο του αμφιθεάτρου, κυλούσαν τροχήλατα κελιά με θηρία προς το κέντρο της σκηνής. Το 1840 χαρακτηρίστηκε μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς, όπως και κατά περιόδους όλα τα υπόλοιπα ρωμαϊκά μνημεία που ακολουθούν. Σήμερα μακριά από εκείνη τη θηριώδη εποχή, ένα άλλο θέαμα λαμβάνει χώρα: οι ταυρομαχίες, οι περίφημες corridas, απ’ την Αρλ ώς το χωριουδάκι της Saintes – Maries de la Mer, όπου εκτρέφονται οι ταύροι, και όπου πολλές είναι οι πινακίδες και τα γραφεία που πληροφορούν τους επισκέπτες για τις παραστάσεις.

Το Αρχαίο Θέατρο χτισμένο το 25 π.Χ. στα πρότυπα του ελληνικού θεάτρου. Οι Θέρμες του Κωνσταντίνου, μέρος της καθημερινότητας τότε των κατοίκων, είναι έργο του 4ου αιώνα. Η περίφημη Νεκρόπολη του Alyscamps, επιτομή της επίσκεψης των αρχαίων μνημείων, πλαισιώνει την πασίγνωστη ρωμαϊκή οδό της Via Aurelia. Το τεράστιο αυτό νεκροταφείο χρησιμοποιήθηκε και από τους χριστιανούς από τον 4ο αιώνα.

Το Μουσείο Αρλατέν στεγάζεται σ’ ένα πανέμορφο παλιό ξενοδοχείο του 15ου αιώνα. Είναι μια εθνολογική καταγραφή της ιδιαίτερης παράδοσης αυτού του τόπου με τη σφραγίδα του Fred Mistral, εμπνευστού της και προστάτη της παράδοσης και της τοπικής γλώσσας της περιοχής. Τριάντα αίθουσες οργανωμένες η κάθε μια, μ’ ένα συγκεκριμένο θέμα θα σας καταπλήξουν, ενώ η παρουσία του μεγάλου Μιστράλ που αφιέρωσε τη ζωή του σ’ αυτόν το σκοπό, είναι διάχυτη παντού.

Το Μουσείο Reattu στο κέντρο της πόλης, στις όχθες του Ροδανού μέσα σ’ ένα τεράστιο παλιό μοναστήρι του 15ου και 16ου αιώνα, των ιπποτών της Μάλτας, αποτελείται από μία πολύ μεγάλη συλλογή με σύγχρονα έργα από τον Πικάσο και μετά όπως και έργα του ζωγράφου J. Reattu, καθώς και ένα αρχείο από 3.000 φωτογραφικά κλισέ.

Το Μουσείο της Αρλ και της Αρχαίας Προβηγκίας φιλοξενεί μια τεράστια γκάμα ρωμαϊκών αντικειμένων με μακέτες, αγάλματα, απίθανα μωσαϊκά και σαρκοφάγους.Τέλος, το Μουσείο της Καμάργκ, 12 χλμ. έξω απ’ την Αρλ, είναι μία αποκάλυψη. Σε μια παλιά στάνη παρουσιάζονται τα τοπία του δέλτα του Ροδανού, απ’ την πρώτη γεωλογική της σύσταση μέχρι τις μέρες μας. Βρίσκεται μέσα στο προστατευόμενο φυσικό πάρκο της Καμάργκ και προσφέρεται για διαδρομές με οδηγό ή και άλογο ανάμεσα σε ταύρους και άγρια πουλιά.

Στα Φεστιβάλ

Οταν η λεβάντα φτάνει στο ζενίθ της ανθοφορίας της κι οι αρένες είναι έτοιμες να υποδεχθούν τον κόσμο του καλοκαιριού, ανοίγουν τα φεστιβάλ. Τότε η Αρλ μετατρέπεται σε ένα απέραντο διεθνές καλλιτεχνικό φόρουμ, κέντρο εικαστικών γεγονότων και εκδηλώσεων. Η αυλαία σηκώνεται τη δεύτερη εβδομάδα του Ιουλίου, με το διεθνές φεστιβάλ φωτογραφίας – η Αρλ είναι η πρωτεύουσα της φωτογραφίας στη Γαλλία. Το 1969 ο διάσημος φωτογράφος Lucien Clergue εγκαινίασε τις «διεθνείς συναντήσεις», ένα ραντεβού διάσημων φωτογράφων και ανθρώπων της τέχνης, που αργότερα απόκτησαν έναν πολυσύνθετο χαρακτήρα. Συνδεδεμένος με το γεγονός αυτό κι ο γνωστός μας Christian Lacroix, σύγχρονος ιεροφάντης της μόδας που με ζήλο και αφοσίωση, ως γνήσιο τέκνο της Αρλ, υπηρέτησε αυτό το θεσμό επί χρόνια. Φέτος διευθύνει τις καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, οι οποίες περιλαμβάνουν κατ’ αρχάς τις Διεθνείς Συναντήσεις (8 – 12 Ιουλίου): ένας κύκλος με ανοιχτές συζητήσεις, παρουσιάσεις, σεμινάρια, προβολές και διάφορα δρώμενα. Απ’ το μοναστήρι του Montmajour, λίγα χιλιόμετρα έξω από την Αρλ, ώς τον καθεδρικό του Saint Trophine, στήνεται ένα ατελείωτο πανηγύρι. Ενώ ώς τις 16 Σεπτεμβρίου οι φίλοι της φωτογραφίας θα γοητευθούν απ’ τις δεκάδες εκθέσεις με αυτό το αντικείμενο. Τρεις βραδιές ξεχωρίζουν: Πρώτα η Nuits d’ Europe, οι Βραδιές της Ευρώπης (έγινε στις 9 Ιουλίου), όπου στο πλαίσιο της ανάληψης της γαλλικής προεδρίας τον Ιούλιο πραγματοποιείται μια φωτογραφική έκθεση από τις 27 χώρες – μέλη, προβάλλοντας η κάθε μια την ταυτότητά της με 81 φωτογράφους και προβολές στο Πάρκο των Ατελιέ. Κατόπιν η Nuit de l’ Ann?e (φέτος έγινε στις 11 Ιουλίου). Στους δρόμους της Αρλ, απ’ τις 10 το βράδυ ώς τα ξημερώματα, σε αυλές σχολείων, μοναστήρια, μικρά ξενοδοχεία, όλα μένουν ανοιχτά σε παράγοντες της φωτογραφίας και κοινό. Ο καθένας προβάλλοντας τη φωτογραφική επικαιρότητα στον τομέα του. Les Sosies, δηλαδή οι Σωσίες (επίσης φέτος στις 9 Ιουλίου), μια βραδιά πολύ διαφορετική. Μια πασαρέλα με εντυπωσιακά μοντέλα και πανάκριβα κοστούμια επί σκηνής, όπου το καθένα αναλαμβάνει έναν ρόλο σύμφωνα με το είδος του ενδύματος και το σκηνικό σενάριο που υπάρχει.

Γενικά γι’ αυτό το φεστιβάλ περισσότερα θα βρείτε στο www.rencontres-arles.com

Στη συνέχεια είναι η σειρά του μουσικού φεστιβάλ της Αρλ Les Suds ? Arl. Στο Αρχαίο Θέατρο, τους δρόμους του κέντρου, την αυλή της επισκοπής, τις πλατείες. Μουσική πανδαισία απ’ όλο τον κόσμο. Χωρίς να μιλήσουμε για τις παραδοσιακές γιορτές με τον τρύγο και το μάζεμα της ελιάς το φθινόπωρο, του ρυζιού και της λεβάντας την άνοιξη, αφορμές για υπέροχες υπαίθριες γιορτές, χορούς με άφθονο φολκλόρ και εδέσματα, τις βουκολικές γιορτές των βοσκών κτλ. Οι ταυρομαχίες: Μέρος του couleur locale, συγκεντρώνουν χιλιάδες θερμόαιμους στην Corrida de Toros σ’ έναν άνισο αγώνα μεταξύ ματαδόρ – ταυρομάχων και ανυπεράσπιστων ταύρων ηλικίας 4 – 6 ετών.

Περισσότερα στη διεύθυνση: www.tourismeville-arles.fr/a7/a

ΚΟΣΤΟΣ

Θα χρειαστείτε γύρω στα 1.400 ευρώ για 5 ημέρες.

ΠΩΣ ΝΑ ΠΑΤΕ

Αεροπορικώς με Air France: Παρίσι – Αβινιόν μετ’ επιστροφής 824 ευρώ. Από εκεί με τρένο η Αρλ είναι μια ώρα περίπου. Με την Ολυμπιακή: Αθήνα – Παρίσι μετ’ επιστροφής 450 ευρώ. Και μετά με το ταχύτατο τρένο TGV ώς την Αρλ (ταξίδι 4 – 5 ωρών), πληροφορίες στο: +44 (0) 490993503. Πολλά γραφεία οργανώνουν εκδρομές στον Ροδανό, στο πλωτό του κομμάτι απ’ τη Μεσόγειο ώς τη Λυών. Από την Αρλ για την Καμάργκ: Ο αυτοκινητόδρομος RD 570 οδηγεί στο νοτιοδυτικότερο άκρο της, ώς εκεί που μπορείτε να φθάσετε – σίγουρα στο χωριό του Saintes – Maries de la Mer και στις πύλες των εθνικών πάρκων.

ΠΟΥ ΝΑ ΜΕΙΝΕΤΕ

Στα πολλά καλά ξενοδοχεία, το ένα πιο όμορφο από τ’ άλλο. Απ’ τα καλύτερα:

Grand Hotel Nord-Pinus: Ξενοδοχείο ήδη από τον 17ο αιώνα (!), επάνω στην πλατεία του Φόρουμ, με εξαιρετική νοτιογαλλική-ισπανίζουσα ατμόσφαιρα και καλλιτεχνική διακόσμηση – εξάλλου εδώ έχουν μείνει από τον Πικάσο και τον Κοκτώ ώς τον Υβ Μοντάν. Από 160 ευρώ με πρωινό (www.nord-pinus.com).
Hotel Du Forum: Παλιά κατοικία του 1850, στο κέντρο της Αρλ, μία όαση με πισίνα και κήπο. Εγινε το σκηνικό πολλών ταινιών. Εδώ ο διάσημος φωτογράφος Jucieu Clergue απαθανάτισε το 1964 τον Πικάσο. Είναι και το στέκι των φαν της φωτογραφίας! Από 70 – 150 ευρώ με πρωινό (www.hotelduforum.com).
Hotel du Calendal: Σ’ ένα κτίριο του 15ου αιώνα, στην καρδιά της παλιάς Αρλ, μπροστά στις αρένες, όπου μερικά δωμάτια βλέπουν. Πισίνα, τζακούζι, κήπος και πιάτα με τοπικά προϊόντα. Από 59 ευρώ το μονόκλινο, με τρίκλινα και τετράκλινα έως 129 ευρώ με πρωινό (www.lecalendfal.com).
Le Relais de la Poste: Απ’ τα πιο όμορφα και οικονομικά, σε μια υπέροχη πλατεία, με ρουφ γκάρντεν και πρωινό. Από 31 ευρώ.
Hotel Mineille: Ενα ποίημα, με 34 ζεστά βαμμένα δωμάτια, μια πισίνα βυθισμένη στο πράσινο και πολύ καλό πρωινό. Από 89 – 130 ευρώ (www.hotel-mireille.com).
Domaine Sainte Cecile: Μέσα σ’ ένα αγρόκτημα, μ’ ένα παλιό μοναστήρι του 17ου αιώνα, 7 χλμ. από την Αρλ, περιτριγυρισμένο από άλογα και ταύρους στην πεδιάδα της Καμάργκ. Από 105 ευρώ για δύο άτομα (www.mas-sainte-cecile.com).

Επιλέξτε από δεκάδες ξενοδοχεία και κάνετε κράτηση τώρα:

www.booking.com

ΓΝΩΣΤΑ ΣΤΕΚΙΑ

Σίγουρα στο Cafe de la Nuit. Το είδατε και ζωγραφισμένο από τον Βαν Γκογκ, τώρα μπορείτε να το χαρείτε κάτω απ’ τον έναστρο ουρανό. Στην Cave de Saucisson: μη φύγετε χωρίς να έχετε πάρει μυρωδιά το είδος αυτού του λουκάνικου, διάσημο στην Αρλ! Στο Hotel Nord Pinus, για καφέ αλλά και πρόχειρο φαγητό. Στο Vitamine, σαλάτες και πολλά πιάτα με petes, ειδικά για τους χορτοφάγους. Στο Le Vaccares, εστιατόριο πολυτελείας με προϊόντα απ’ τη γύρω περιοχή. Σπεσιαλιτέ βόδι μαρινάτο και medaillon d’ agneau. Στο Lou Marques, το εξαιρετικό εστιατόριο του ξενοδοχείου Jules – Cesar, απ’ τα καλύτερα της Αρλ.

ΤΙ ΘΑ ΨΩΝΙΣΕΤΕ

Τοπικά προϊόντα όπως κρασιά, χυμούς φρούτων και λικέρ. Λουκάνικα και άλλες σπεσιαλιτέ. Στις υπαίθριες αγορές κεραμικά, παλιά αντικείμενα και εξαιρετικά έπιπλα. Στα καταστήματα αποξηραμένες συνθέσεις, παλιές κούκλες και παιχνίδια, αρώματα και είδη καλλωπισμού από λεβάντα, λινά και υφάσματα κεντημένα στο χέρι και πολλά άλλα τοπικά σουβενίρ.

ΤΑ ΕΘΝΙΚΑ ΠΑΡΚΑ

Le parc naturel region de Camargue: Ο,τι πιο σημαντικό στη Φύση (περισσότερες πληροφορίες στο www.parc-camargue.fr). Εκεί ολόγυρα, αλλά και στις παραλίες της Καμάργκ, πολλές είναι οι διαδρομές που γίνονται με άλογα. Σχετικές πληροφορίες θα βρείτε στον οργανισμό Comite Departemental d’ Equitation des Bouches – du – Rh?ne στο τηλέφωνο +44 (0) 442529732.

1ο ΘΕΜΑ : ΑΝΘΡΩΠΟΣ- ΕΞΟΥΣΙΑ

«Η πάλη ανάμεσα στη λήθη και στη μνήμη είναι η πάλη ανάμεσα στον άνθρωπο και στην εξουσία»

ΜΙΛΑΝ ΚΟΥΝΤΕΡΑ

Αν η άποψη του τσέχου συγγραφέα έχει βάση , να σχολιάσετε την θεωρητική και πρακτική της αξία στη σύγχρονη εποχή.

2ο ΘΕΜΑ : ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης η ανθρώπινη ελευθερία καταστρατηγείται στο όνομα της παγκόσμιας ασφάλειας και της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αφού πρώτα αποδείξετε με παραδείγματα την παραπάνω θέση , να προτείνετε στη συνέχεια τρόπους και μέσα για την προάσπιση της ανθρώπινης ελευθερίας σε παγκόσμιο επίπεδο.

3ο ΘΕΜΑ : ΠΑΡΑΔΟΣΗ

Οι περισσότεροι παραδέχονται σήμερα το σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει η παράδοση στην εξελικτική πορεία και στην πρόοδο ενός λαού. Να επισημάνετε τους τομείς στους οποίους συμβάλλει θετικά η παράδοση και να αναλύσετε τον τρόπο με τον οποίο μπορεί η παράδοση να λειτουργήσει ως ανάχωμα στην ισοπεδωτική λογική της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας.

4^ο ΘΕΜΑ : ΣΧΕΣΕΙΣ ΔΥΟ ΦΥΛΩΝ

Παρά την αναβάθμιση του ρόλου των γυναικών σήμερα , το ανδρικό φύλο παραμένει «κυρίαρχο» στους σημαντικότερους τομείς της κοινωνίας. Για ποιους λόγους ισχύει ακόμη αυτό ; Πώς θα μπορούσε να επιτευχθεί η πλήρης ισότητα ανάμεσα στον άντρα και στη γυναίκα ,αν βέβαια κάτι τέτοιο είναι εφικτό ;

5^ο ΘΕΜΑ : ΤΕΧΝΗ

Η τέχνη αποτελούσε ανέκαθεν την έκφραση των συναισθημάτων , των ιδεών και της αισθητικής των ανθρώπων. Σήμερα ο ρόλος της είναι υποβαθμισμένος –κατά γενική ομολογία- και τα αίτια είναι κοινωνικά και πολιτικά κυρίως. Να τα αναλύσετε και να προτείνετε με ποιους τρόπους θα μπορούσε ο σύγχρονος άνθρωπος να προσεγγίσει την αληθινή τέχνη , ώστε να βελτιώσει την ποιότητα της ζωής του ;

6ο ΘΕΜΑ : Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ

Η εποχή μέσα στην οποία ζούμε, ο χώρος και ο χρόνος που συνθέτει και υλοποιεί τις αντικειμενικές συνθήκες του περιβάλλοντός μας, αποτελεί για μας μια καταλυτική αναγκαιότητα. Να κρίνετε την ποιότητα και την προβληματική της εποχής μας, σε σχέση μάλιστα με άλλες εποχές.

7^ο ΘΕΜΑ : ΜΑΖΟΠΟΙΗΣΗ

Σε μια ομιλία σας στο σχολικό αμφιθέατρο προσπαθήστε να εξηγήσετε ποιοι παράγοντες οικονομικοί , επαγγελματικοί , κοινωνικοί και πολιτικοί , παρωθούν στο σύγχρονο άνθρωπο στη μαζοποίηση. Επιπλέον , εξηγήστε ποιες αντιστάσεις θα μπορούσε να αναπτύξει ,ώστε να διατηρήσει μέσα στη μάζα την ιδιαιτερότητα το χαρακτήρα του.

8^ο ΘΕΜΑ : ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ-ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ

Οι σύγχρονοι επιστήμονες προειδοποιούν για τις σοβαρότατες επιπτώσεις που θα έχει τις επόμενες δεκαετίες η συνεχιζόμενη μόλυνση του περιβάλλοντος . Σε μια επιστολή σας προς τον Γενικό Γραμματέα του Ο.Η.Ε εξηγείτε τους λόγους της ανησυχίας σας και του τού ζητάτε να αναλάβει δράση για την πρόληψη του προβλήματος.

9^ο ΘΕΜΑ : ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

Σε ένα άρθρο 500-600 λέξεων αναπτύσσετε το ακόλουθο θέμα : «Ίντερνετ και δημοκρατία». Προσπαθείτε να τεκμηριώσετε την άποψη ότι είναι το δημοκρατικότερο μέσο με το οποίο κάθε άνθρωπος μπορεί να ενημερώνεται, να επικοινωνεί και να ψυχαγωγείται ελεύθερα. Τονίζετε ωστόσο, και τις επιπτώσεις που έχει η δυσκολία πρόσβασης σ’αυτό για τους κατοίκους των χωρών του τρίτου κόσμου.

10^ο ΘΕΜΑ : ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

Η ανθρώπινη ελευθερία πήρε κατά το παρελθόν διάφορες μορφές και συνεχίζει και σήμερα να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητούμενα και της δικής μας εποχής. Ποια είναι τα κύρια «δεσμά» από τα οποία πρέπει να απελευθερωθεί ο σύγχρονος άνθρωπος ; Να αναπτύξετε τις απόψεις σας σε ένα δοκίμιο 500-600 λέξεων.

11^ο ΘΕΜΑ : ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΕΥΘΥΝΗ

Ο Πλάτων στην «Πολιτεία» του αναφέρει : «Αιτία ελομένου. Θεός αναίτιος». Δηλαδή , ο κάθε άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τις επιλογές του και κανένας θεός δεν καθορίζει τη ζωή του. Να σχολιάσετε την αξία της υπευθυνότητας στη ζωή του ανθρώπου. Ποιος είναι ο ρόλος των ελεύθερων επιλογών σ’αυτή ; Ποιες είναι οι κατάλληλες συνθήκες που πρέπει κατά τη γνώμη σας να ισχύουν ,ώστε να διασφαλίζεται η ελευθερία βούλησης κι επιλογών για τον άνθρωπο της εποχής μας ; Ποιοι εξωτερικοί κι εσωτερικοί παράγοντες («Θεοί») περιορίζουν την ελευθερία των επιλογών του ;

12^ο ΘΕΜΑ : ΑΓΑΠΗ

« ΕΑΝ ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, γέγονα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον».

Παύλος, «Επιστολή Προς Κορινθίους» ,ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΙΓ

Σ’ ένα δοκίμιο 500-600 λέξεων να αναπτύξετε την άποψη σας για το ρόλο και τη δύναμη της αγάπης στη ζωή του ανθρώπου. Έπειτα να καταγράψετε τους σημαντικότερους –κατά τη γνώμη σας –λόγους ,για τους οποίους το κυριότερο ανθρώπινο συναίσθημα έχει «υποχωρήσει» στην εποχή μας.

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

1)Τα μαθητικά συμβούλια συμβάλλουν στον εκδημοκρατισμό των σχολείων, στην κοινωνικοποίηση των μαθητών και στην εν γένει βελτίωση των συνθηκών ζωής στο σχολείο. Αφού πρώτα σχολιάσετε την παραπάνω άποψη ,στη συνέχεια να αναπτύξετε τους τρόπους , με τους οποίους θα μπορούσαν να συμβάλουν στην ανάπτυξη και της  ευρύτερης κοινωνίας.

2)Το πανεπιστήμιο αποτελεί διακαή πόθο της πλειοψηφίας των μαθητών του Λυκείου. Σε ένα άρθρο 500-600 λέξεων για τη σχολική εφημερίδα, να εξηγήσετε την τάση για πανεπιστημιακές σπουδές που παρατηρείται στην εποχή μας και να διερευνήσετε τους κοινωνικούς ,επαγγελματικούς και ψυχολογικούς λόγους που ωθούν τους σύγχρονους νέους στην ανώτατη εκπαίδευση

ΤΡΟΠΟΙ ΠΕΙΘΟΥΣ

Α. ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ

Α) η επίκληση στη λογική, οπότε επιστρατεύουμε ως μέσα τα επιχειρήματα και τα τεκμήρια

Η επίκληση στη λογική γίνεται με δυο τρόπους : α) με τη χρήση επιχειρημάτων και β) με τη χρήση τεκμηρίων

Επιχειρήματα, με την ευρύτερη έννοια, είναι λο­γικές προτάσεις που συνήθως διευθετούνται σε κλιμα­κωτή σειρά για την απόδειξη μιας θέσης.

Σύμφωνα με τον αυστηρότερο ορισμό της λογικής, επιχείρημα είναι μια σειρά προτάσεων/ κρίσεων με την εξής χαρακτηρι­στική δομή:  μία ή περισσότερες προτάσεις (προκείμε­νες) χρησιμεύουν ως βάση για την αποδοχή μιας άλ­λης πρότασης (συμπέρασμα) η οποία ακολουθεί λογι­κά τις προκείμενες.

Η διαδικασία ή η μέθοδος με την οποία ο νους καταστρώνει ένα επιχείρημα λέγεται συλλογισμός.

ΕΙΔΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΩΝ

(Ανάλογα με το περιεχόμενο)

α) Παραγωγικός (Γενικό Þ Ειδικό/ Μερικό)

β) Επαγωγικός (Ειδικό/ Μερικό Þ Γενικό)

γ) Αναλογικός (Ειδικό/ Μερικό Þ Ειδικό/ Μερικό )

ΕΙΔΗ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΩΝ

(Ανάλογα με είδος των προτάσεων)

α)Κατηγορικοί (οι προκείμενες είναι κατηγορικές προτάσεις ,δηλαδή ορίζουν κάτι με απόλυτο και κατηγορηματικό τρόπο, που δύσκολα αμφισβητείται. Σ’ αυτούς το υποκείμενο συνδέεται με το κατηγορούμενο μέσω συνδετικού ρήματος. Βλέπε τους προηγούμενους συλλογισμούς)

β) Υποθετικοί (μια ή δυο προκείμενες είναι υποθετικές προτάσεις)

γ) Διαζευκτικοί (μια ή δυο προκείμενες είναι διαζευκτική πρόταση)

Τεκμήρια : είναι συγκεκριμένα στοιχεία που χρησιμοποιούνται με σκοπό να πιστοποιήσουν την αλήθεια και την αξία των επιχειρημάτων ή των απόψεών του λέγοντος ή του γράφοντος.

Τεκμήρια θεωρούνται :

α) παραδείγματα ειλημμένα από την καθημερινή πρακτική ,από τις προσωπικές εμπειρίες από την ιστορική πραγματικότητα ,από την πολιτική ,την κοινωνική ,την επιστημονική ,την καλλιτεχνική κοινότητα.

β) αλή­θειες, δηλαδή απόψεις και θέσεις που με την πάροδο του χρόνου έχουν αποκρυσταλλωθεί στη συνείδηση της κοινής γνώμης ή στην πλειοψηφία των μελών του κοινωνικού συνόλου ή μιας ομάδας ανθρώπων που ανήκουν σ’ ένα συγκεκριμένο χώρο (επιστημονικό, καλλιτεχνικό κ. ά)

γ) γεγονότα, που από μόνα τους αποτελούν την αντικειμενική πραγματικότητα .

δ) αυθεντίες, δηλαδή αναφορά σε ανθρώπους που έχουν στο χώρο τους μια αξιοσέβαστη και λαμπρή παρουσία κι έχουν συμβάλει με τις δυνάμεις τους στην εξέλιξη και στην πρόοδο του τομέα τους ή έχουν ταυτίσει το όνομά τους με επαναστατικές ανακαλύψεις.

ε) στατιστικά στοιχεία, που αποτελούν δεδομένα στατιστικών υπηρεσιών και στατιστικών ερευνών ,που καταγράφουν την κοινωνική πραγματικότητα.

στ)αποτελέσματα επιστημονικών ερευνών, που δύσκολα μπορούν να αμφισβητηθούν ,καθώς έχουν αποδειχθεί από εργαστηριακούς και άλλους ελέγχους.

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΩΝ

(ΕΓΚΥΡΟΤΗΤΑ ,ΑΛΗΘΕΙΑ ,ΟΡΘΟΤΗΤΑ)

Ένα επιχείρημα θεωρείται έγκυρο, όταν οι προκείμενες οδηγούν με λογική αναγκαιότητα σε ένα βέβαιο συμπέρασμα.

Η εγκυρότητα δηλαδή του επιχειρήματος εξαρτάται από τη λο­γική μορφή του και συγκεκριμένα αφορά τη σχέση σύμφωνα με καθορισμένους κανόνες, με­ταξύ των προκειμένων και του συμπεράσματος. Η σειρά των προκειμένων ,η θέση τους δηλαδή μέσα στο γλωσσικό περιβάλλον παίζει καθοριστικό ρόλο στην εγκυρότητα του επιχειρήματος. (Αν α=β και β=γ ,τότε αναγκαστικά και λογικά, δηλαδή με λογική αναγκαιότητα β=γ)

Αντίθετα, η αλή­θεια του επιχειρήματος εξαρτάται από το πε­ριεχόμενο του, και συ­γκεκριμένα αφορά τη (νοηματική) σχέση προ­κειμένων και συμπερά­σματος με την πραγμα­τικότητα. Οι δυο προκείμενες πρέπει να ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα ,να έχουν καθολική ισχύ και να μην εκφράζουν τη θέση ή τις θέσεις του πομπού ή λίγων ομοϊδεατών του ,αλλά της συντριπτικής πλειοψηφίας. Επίσης , πρέπει να αποκλείεται το ενδεχόμενο να υπάρχει έστω και μια πιθανότητα να ισχύει κάτι διαφορετικό.

* Αν οι προκεί­μενες και το συμπέρα­σμα ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, τότε τις θεωρούμε αλη­θείς κρίσεις/ προτά­σεις.

Επομένως εγκυ­ρότητα και αλήθεια σε ένα επιχείρημα είναι δύο έννοιες διαφορετι­κές, που δεν πρέπει να συγχέονται.

Για να θεωρηθεί ένα επιχείρημα (ή ένας συλλογισμός) λογικώς ορθό(ς) πρέπει να είναι συγχρόνως έγκυρο(ς) και οι προκείμενες του αληθείς.

Στην τυπική λογική μας ενδια­φέρει κυρίως η εγκυρότητα, ενώ στις εφαρμογές της λογικής αποκλειστικά η ορθότητα.

Ο συλλογισμός που δίνει ορθό συμπέρασμα λέγεται (και) απόδειξη.

Αξιολόγηση επιχειρήματος :

Για να αξιολογήσουμε την αποδεικτική ισχύ των επιχειρημάτων μας ή για να ανασκευά­σουμε τα επιχειρήματα κάποιου άλλου, ελέγχουμε:

α)αν οι προκείμενες είναι αληθείς, δηλαδή αν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα,

β)αν το συμπέρασμα απορρέει με λογική αναγκαιότητα από τις προκείμενες, οπότε το επι­χείρημα θεωρείται έγκυρο.

Ιδιαίτερη σημασία για την αξιολόγηση ενός επιχειρήματος έχει να διακρίνουμε αν οι κρίσεις που αποτελούν τις προκείμενες είναι γενικά αποδεκτές αλήθειες (π.χ. η γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο) ή προσωπικές γνώμες (π.χ. ο συναγωνισμός στα αθλήματα ενθαρρύνει τη βία). Σε ένα επιχείρημα είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται ως αποδεικτικά στοιχεία και τα δύο, αλλά πρέπει να κάνουμε σωστή διάκριση μεταξύ τους, γιατί ένα επιχείρημα που βα­σίζεται μόνο σε γνώμες δεν έχει απόλυτη ισχύ.

Βοηθητικά στοιχεία για την αξιολόγηση των Επαγωγικών Συλλογισμών

Γενικά για την αξιολόγηση των επαγωγικών συλλογισμών να έχετε υπόψη ότι μόνο η τέλεια επαγωγή οδηγεί σε βέβαιο συμπέρασμα, ενώ η ατελής καταλήγει με ένα λογικό άλμα στο συμπέρασμα, το οποίο γι’ αυτόν το λόγο έχει πιθανολογικό χαρακτήρα. Ελέγξτε, λοιπόν, αν η αρχή αυτή εφαρμόζεται στα παρακάτω επιχειρήματα.

Ειδικά για την αξιολόγηση του καθενός από τα τρία είδη (γενίκευση, αίτιο-αποτέλεσμα, αναλογία) του επαγωγικού συλλογισμού να έχετε υπόψη σας τα εξής:

α) Εφόσον πρόκειται για συλλογισμό με γενίκευση, προσέξτε αν η γενίκευση στηρίζε­ται σε επαρκή στοιχεία και επομένως είναι επιτρεπτή ή αν αντίθετα πρόκειται για μια επισφαλή και βεβιασμένη γενίκευση,

β) Εφόσον πρόκειται για συλλογισμό με αίτιο-αποτέλεσμα, αναρωτηθείτε:

•  Είναι η αιτιώδης σχέση λογική ή απλώς χρονολογική;

• Μήπως γίνεται υπεραπλούστευση της σχέσης μεταξύ αιτίου-αποτελέσματος, δηλαδή μήπως μια μερικότερη αιτία προβάλλεται ως η μοναδική;

•  Είναι η αιτία αναγκαία ή /και επαρκής, για να προκληθεί το αποτέλεσμα;

Η σχέση αιτίου-αποτελέσματος μπορεί να παρουσιαστεί στο συλλογισμό μας με μία από τις παρακάτω τρεις μορφές:

• Η αιτία είναι συγχρόνως αναγκαία (το αποτέλεσμα δεν προκύπτει χωρίς αυτήν) και επαρκής για το αποτέλεσμα (αρκεί μόνο αυτή για να προκληθεί το αποτέλεσμα), π.χ. απαιτείται θερμοκρασία 100° Ο και κανονικές συνθή­κες ατμοσφαιρικής πίεσης για το βρασμό του νερού.

• Η αιτία είναι αναγκαία αλλά δεν είναι επαρκής, π.χ. Το κρύο είναι αναγκαία προϋπόθεση για να χιονί­σει, αλλά δεν αποτελεί επαρκή αιτία.

• Η αιτία είναι επαρκής αλλά όχι αναγκαία, π.χ.: Το κάπνισμα είναι επαρκής αιτία για τον καρκίνο των πνευμόνων σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά όχι αναγκαία.

γ) Εφόσον πρόκειται για συλλογισμό με αναλογία, αναρωτηθείτε:

• Είναι κυριολεκτική ή μεταφορική η αναλογία που χρησιμοποιείται;

• Αν είναι μεταφορική, έχει την αποδεικτική αξία ενός λογικού επιχειρήματος;

• Αν είναι κυριολεκτική, είναι οι ομοιότητες που επισημαίνονται ανάμεσα στα συγκρινόμενα αντικείμενα επαρκείς σε αριθμό και σχετικές με το θέμα / συμπέρασμα; Μήπως η αναλογία εξωθείται πέρα από το επιτρεπόμενο όριο;

Παραλογικοί συλλογισμοί

Συχνά ορισμένα συλλογιστικά σχήματα, ενώ αντιβαίνουν στον ορθό λόγο και δεν έχουν αποδεικτική αξία, μπορούν εντούτοις να επηρεάσουν το δέκτη του μηνύματος και να τον παραπλανήσουν, επειδή εξωτερικά παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες με τους έγκυρους συλλογισμούς. Τα συλλογιστικά αυτά σχήματα, που λέγονται και παραλογισμοί, μπορεί να οφείλονται είτε σε λογικά σφάλματα είτε σε πρόθεση εξαπάτησης, σε λογική δηλαδή πα­γίδα που στήνει ο πομπός στο δέκτη. Στην τελευταία περίπτωση ο παραλογισμός ονομάζε­ται σόφισμα.

Β. ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ (του δέκτη)

Με την επίκληση στο συναίσθημα του δέκτη ο πομπός επιδιώκει να διεγείρει εκείνα τα συναισθήματα που απαιτούνται για να συγκινήσει το δέκτη ,ώστε να τον κάνει να πειστεί ευκολότερα για τις θέσεις που υποστηρίζει.

Ο Αριστοτέλης στη Ρητορική του αναφέρει πώς ο ρήτορας ,διεγείρει ορισμένα συναισθήματα (πάθη) : οργή, πραότητα, αγάπη, μίσος, φόβο, εμπιστοσύνη, οίκτο, αγανάκτηση, φθόνο, ντροπή, περιφρόνηση κ.ά.

Ορίζει μάλιστα τρεις παραμέτρους που πρέπει ο ρήτορας απευθυνόμενος στο ακροατήριό του να λαμβάνει υπόψη του :

α)σε ποια διάθεση βρίσκεται το ακροατήριο,

β) ποιοι συνθέτουν το ακροατήριο και

γ) ποια αίτια  προκαλούν τη σύνθεσή του.

Τα μέσα για την πρόκληση του συναισθήματος είναι κυρίως :

α) η περιγραφή

β) η αφήγηση

γ) το χιούμορ

δ) η ειρωνεία

ε) συναισθηματικά φορτισμένες λέξεις ή φράσεις

* Το γ και το δ στρέφονται συνήθως εναντίον των θέσεων / επιχειρημάτων του αντιπάλου.

Ε. ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΥΘΕΝΤΙΑ

(σ’ έναν ειδήμονα ή απλά σ’ έναν ειδικό σε κάποιον τομέα)

Πολλές φορές ο πομπός, για να ενισχύσει την αξιοπιστία ενός επιχειρήματος, επικαλείται κάποια αυθεντία, η οποία συμμερίζεται τη συγκεκριμένη θέση, και συχνά παραθέτει ανάλογα απο­σπάσματα.

Ειδικά στον επιστημονικό λόγο η παράθεση τέτοιων αποσπασμάτων είναι αναμενόμε­νη και ως ένα βαθμό θεμιτή· με τον τρόπο αυτό ο συγγραφέας δείχνει ότι κατέχει τη σχετική βι­βλιογραφία και ότι βασίζεται σε αξιόπιστες πηγές.

Μερικές φορές, όμως, γίνεται κατάχρηση της επίκλησης στην αυθεντία, για να καλύψει ο πομπός την έλλειψη επιχειρημάτων. Υπάρχει μάλιστα η περίπτωση να επικαλείται δημοφιλή πρόσωπα, τα οποία είναι βέβαια αυθεντίες (ειδικοί/ επαΐοντες) στον τομέα τους, αλλά δεν είναι ειδικοί στο θέμα που πραγματεύεται ο πομπός

Γ. ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΟ «ΗΘΟΣ» (του πομπού)

Συχνά ο πομπός για να πείσει επικαλείται το ήθος του, τα προτερήματα και τις ικανότητές του και γενικά όποιο προσόν του πιστεύει ότι είναι ικανό ,ώστε να κερδίσει την εμπιστοσύνη του δέκτη. Η αξιοπιστία του πομπού απορρέει από τον ίδιο του το λόγο και όχι από την εικόνα που ενδεχομένως έχει δημιουργήσει ο δέκτης γι’ αυτόν.

Οφείλει επομένως ο πομπός να διαθέτει εκτός των άλλων και :

α) ορθή οργάνωση του λόγου του

β) τεκμηρίωση επιχειρημάτων

γ) καθαρότητα λόγου

δ) σαφήνεια ιδεών κι απόψεων

ε) ειλικρίνεια

κ.ά.

Δ. ΕΠΙΘΕΣΗ ΣΤΟ «ΗΘΟΣ» (του αντιπάλου)

Ορισμένες φορές ,αυτός που επιχειρηματολογεί ,αντί να ανασκευάσει τα επιχειρήματα του αντιπάλου ,κάνει μια προσωπική επίθεση εναντίον του ,δηλαδή ασκεί κριτική στο χαρακτήρα του και στην ιδιωτική του ζωή.

Η επίθεση στο ήθος του αντιπάλου συναντάται κυρίως στις συστατικές επιστολές ,στον πολιτικό λόγο και γενικότερα στον προπαγανδιστικό λόγο.

Η τακτική αυτή όπως είναι λογικό δεν είναι τις περισσότερες φορές θεμιτή. Συχνά καταντάει μια φτηνή και χυδαία λασπολογία ,που μπορεί να «καταστρέψει» την επαγγελματική ή πολιτική  καριέρα ή και την προσωπική ζωή του «αντιπάλου».

Ωστόσο , όταν η επίθεση αυτή στηρίζεται σε πραγματικά στοιχεία και στοχεύουν στην προστασία ενός προσώπου είναι χρήσιμη ακόμη κι όταν αφορά στην προσωπική και ιδιωτική ζωή του δέκτη της επίθεσης.

ΜΟΡΦΕΣ ΠΕΙΘΟΥΣ

Α. Η ΠΕΙΘΩ ΣΤΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

Διαφήμιση είναι η δημιουργία πρωτότυπου μηνύματος ,το οποίο αναφέρεται σε κάποιο υλικό ή πνευματικό παράγωγο/ προϊόν και η προβολή του (μηνύματος) με τελικό σκοπό την παρακίνηση του αποδέκτη να «αγοράσει» το διαφημιζόμενο προϊόν.

Οι μορφές του διαφημιστικού μηνύματος είναι οι ακόλουθες :

1) Μήνυμα που αναπτύσσεται με τρόπο άμεσο χωρίς προλόγους και περιττές εξηγήσεις

2) Αφηγηματικό μήνυμα ,καθώς η αφήγηση χρησιμοποιείται για την επίδειξη ή την ανάλυση του προϊόντος.

3) Μήνυμα μονολόγου ή διαλόγου (μαρτυρία κάποιου ειδικού ή ενός καταναλωτή)

4) Μήνυμα που επεξηγεί την εικόνα

5) Μήνυμα που στηρίζεται σε τεχνάσματα / ευρήματα . Στην περίπτωση αυτή χρησιμοποιούνται λογοπαίγνια, μεταφορές , παρομοιώσεις ,σπάνιες κι εξεζητημένες λέξεις / φράσεις ,χρήση του χιούμορ, της υπερβολής, της έκπληξης ,της πρόκλησης κ.ά.

6) Μήνυμα που προσφέρει επιχειρήματα ή τεκμήρια.

Η διαφημιστική πειθώ συχνά χρησιμοποιεί τα παρακάτω μέσα/ τεχνικές:

1) συνειρμό ιδεών,

2) αναλυτική περιγραφή και επίδειξη των ιδιοτήτων του προϊόντος,

3) επίκληση στην αυθεντία (σ’ έναν ειδικό, σ’ έναν επιστήμονα, σε ένα δημοφιλές πρό­σωπο κτλ.),

4) επίκληση στο συναίσθημα (φόβο, ενοχή, ευθύνη, ευχαρίστηση κτλ.),

5) επίκληση στη λογική (επιχειρήματα υπέρ του προϊόντος, σοφιστικά τεχνάσματα),

6) λανθάνοντα αξιολογικό χαρακτηρισμό (λανθάνουσα αξιολόγηση που λειτουργεί δεσμευτικά για το δέκτη, π.χ. “Οι έξυπνοι οδηγούν Ρενώ”).

Β. Η ΠΕΙΘΩ ΣΤΟΝ ΔΙΚΑΝΙΚΟ ΛΟΓΟ

Η συγκεκριμένη μορφή πειθούς συναντάται στα δικαστήρια και στηρίζεται κυρίως στην επίκληση στο συναίσθημα και λιγότερο στην επίκληση στη λογική ή στην αυθεντία. Επίσης , συχνή είναι η επίθεση στο ήθος του αντιπάλου και επίκληση στο ήθος του πομπού. Οι διάδικοι προσπαθούν γενικά με κάθε μέσο να πείσουν για το δίκαιο των λόγων τους και να δικαιολογήσουν τις πράξεις τους.

Γ. Η ΠΕΙΘΩ ΣΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΛΟΓΟ

Με τον πολιτικό λόγο ο πομπός επιθυμεί :

α)να πείσει το δέκτη να πάρει κάποιες αποφάσεις ή

β)να προβεί σε κάποια ενέργεια.

Ο δέκτης λοιπόν πρέπει να πεισθεί ότι :

α)η απόφαση του εί­ναι σύμφωνη με τα δικά του προσωπικά συμφέροντα και

β)με τα συμφέροντα του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου στο οποίο ανήκει.

Έτσι, ο πολιτικός λόγος χαρακτηρίζεται :

α) από λογική επιχειρηματολογία,

β )από έντονη συναισθηματική φόρ­τιση και

γ )από ρητορεία.

Επειδή ο πολιτικός λόγος συνδέεται με την εξουσία, ορισμένες φο­ρές στοχεύει στην παραπλάνηση ή στον εκφοβισμό του ακροατηρίου, έτσι ώστε να εξα­σφαλιστεί η άκριτη αποδοχή από το δέκτη (ακροατήριο) των σκοπών και των αποφάσεων του πομπού.

Στις περιπτώσεις αυτές η αποδεικτική ισχύς των επιχειρημάτων αντικαθίσταται από αυταπόδεικτες έννοιες ή από λέξεις με τέτοια ηθική διάσταση (“έθνος”, “λαός”, “εθνι­κή σωτηρία” κτλ.), που εμποδίζουν το λογικό έλεγχο και παγιδεύουν το δέκτη. Όταν ο πολι­τικός λόγος παίρνει αυτή τη μορφή, με την παραποίηση των εννοιών και τη στρέβλωση των αξιών, γίνεται προπαγάνδα.

Βασικοί τρόποι πειθούς στον πολιτικό λόγο είναι :

α) η επίκληση στο συναίσθημα

β) η επίθεση στο ήθος του αντιπάλου

γ) η επίκληση στο ήθος του πομπού

δ) η επίκληση στη λογική.

Δ. Η ΠΕΙΘΩ ΣΤΟΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΟΓΟ

Ο επιστημονικός λόγος είναι :

α) λόγος περιγραφικός, ερμηνευτικός, αποδεικτικός. Αυτό ση­μαίνει ότι τον χρησιμοποιεί ο επιστήμονας στην προσπάθεια του να περιγράψει, να ερμη­νεύσει, να πείσει· στην προσπάθεια του δηλαδή να αναφερθεί στα πράγματα ή στην αντί­ληψη που έχουμε γι’ αυτά.

β )οφείλει να είναι απρόσωπος και αντικειμενικός.

γ)  επικρατεί η λογική χρήση της γλώσσας και όχι η συγκινησιακή.

δ )βασικός τρόπος πειθούς στον επιστημονικό λόγο είναι η επίκληση στη λογική και κατά δεύτερο λόγο η επίκληση στην αυθεντία. (αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι οι υπόλοιποι τρόποι πειθούς αποκλείονται).

ε ) παρατηρείται έντονα η χρήση ειδικού (επιστημονικού) λεξιλογίου