Kεφ. 2  (1-4), Μετά την ήττα

Αφού λοιπόν ρύθμισε την κατάσταση στη Λάμψακο (ο Λύσσανδρος),έπλεε προς το Βυζάντιο και την Καλχηδόνα.Και αυτοί τον υποδέχονταν,αφού πρώτα άφησαν τους φρουρούς των Αθηναίων να πάρουν και να θάψουν τα πτώματα.Ενώ αντίθετα,όσοι πρόδωσαν τότε το Βυζάντιο στον Αλκιβιάδη,διέφυγαν  στον Πόντο,ύστερα όμως στην Αθήνα και έγιναν Αθηναίοι.Ο Λύσσανδρος λοιπόν,τους φρουρούς των Αθηναίων και όποιον άλλον ήξερε πως ήταν Αθηναίος,τους έστελνε στην Αθήνα ,προσφέροντας ασφάλεια μόνον σε όσους έπλεαν προς τα ‘κει κι όχι αλλού,επειδή γνώριζε καλά ότι όσο περισσότεροι μαζευτούν στην πόλη και στον Πειραιά,θα υπάρξει γρηγορότερα έλλειψη των απαραίτητων αγαθών.Έτσι,αφού άφησε ως αρμοστή του Βυζαντίου και της Καλχηδόνας το Σθενέλαο το Λάκωνα,ο ίδιος επέστρεψε στη Λάμψακο και επισκεύαζε τα πλοία.

Ήταν νύχτα όταν η Πάραλος έφτασε στην Αθήνα φέρνοντας την είδηση της συμφοράς.Κι ο θρήνος μέσα από τα μακρά τείχη έφτανε από τον Πειραιά ως την Αθήνα ,καθώς ανάγγελνε την είδηση ο ένας στον άλλον.Και την νύχτα εκείνη δεν κοιμήθηκε κανείς,όχι μόνο γιατί πενθούσαν αυτούς που είχαν χαθεί,αλλά πολύ περισσότερο τους εαυτούς τους ,νομίζοντας πως θα πάθουν αυτά που έκαναν στους Μηλίους ,που ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων,αφού τους πολιόρκησαν και τους πολιόρκησαν και τους κατοίκους της Ιστιαίας και της Σκιώνης και της Τορώνης και της Αίγινας και σε άλλους πολλούς από τους Έλληνες.Την επόμενη μέρα έκαναν συνέλευση,στην οποία αποφάσισαν να φράξουν τα λιμάνια,εκτός από ένα και να επισκευάσουν τα τείχη και να εγκαταστήσουν φύλακες και όλα τα άλλα να τα ετοιμάσουν σαν βρίσκονταν σε κατάσταση πολιορκίας.

Κεφ. 2  (16-23), Η δράση της διπλωματίας

Επειδή λοιπόν συνέβαιναν τέτοια,ο Θηραμένης είπε στη συνέλευση ότι,αν θέλουν να στείλουν τον ίδιο στον Λύσσανδρο,θα επιστρέψει γνωρίζοντας, τί από τα δύο επιμένουν για τα τείχη επειδή θέλουν να υποδουλώσουν την πόλη ή ως εγγύηση.Και αφού στάλθηκε,παρέμεινε δίπλα στον Λύσσανδρο τρεις μήνες και περισσότερο,περιμένοντας την ώρα πότε οι Αθηναίοι επρόκειτο να συμφωνήσουν με ο,τιδήποτε θα τους έλεγε κανείς,εξαιτίας του ότι είχαν εξαντληθεί όλα τα τρόφιμα.Όταν λοιπόν επέστρεψε στη διάρκεια του τέταρτου μήνα,ανακοίνωσε στη συνέλευση ότι ο Λύσσανδρος τον κρατούσε ως τότε κι έπειτα τον διέταξε να πάει στη Σπάρτη.Γιατί ο ίδιος δεν ήταν αρμόδιος για όσα τον ρωτούσε (ενν. ο Θηραμένης),αλλά οι έφοροι (=οι πέντε αιρετοί αξιωματούχοι της Σπάρτης).Μετά απ’αυτά,εκλέχθηκε πληρεξούσιος πρεσβευτής για τη Σπάρτη μαζί με άλλους εννέα.Ο Λύσσανδρος στο μεταξύ,έστειλε στους εφόρους τον Αριστοτέλη μαζί με άλλους Λακεδαιμόνιους,για να τους ανακοινώσει ότι η απάντηση που έδινε στον Θηραμένη ήταν πως εκείνοι ήταν οι αρμόδιοι για πόλεμο και για ειρήνη.Ο Θηραμένης όμως,και οι άλλοι πρέσβεις,όταν ήταν (βρίσκονταν) στη Σελλάσια,επειδή ρωτήθηκαν για ποιό λόγο είχαν πάει,απάντησαν (είπαν)ότι πήγαν ως πληρεξούσιοι για την ειρήνη και μετά από αυτά οι έφοροι διέταζαν να τους καλέσουν.Όταν λοιπόν επέστρεψαν,έκαναν συνέλευση (συγκάλεσαν την εκκλησία του δήμου),στην οποία οι Κορίνθιοι και οι Θηβαίοι κυρίως αλλά και πολλοί άλλοι από τους Έλληνες αντιπρότειναν να μη συνθηκολογήσουν με τους Αθηναίους,αλλά να τους αφανίσουν.

Οι Λακεδαιμόνιοι όμως,είπαν  ότι δεν θα υποδουλώσουν Ελληνική πόλη,που είχε προσφέρει μεγάλο καλό (που είχε πολεμήσει με μεγάλη ανδρεία) κατά τους Περσικούς πολέμους στην Ελλάδα,αλλά έκαναν ειρήνη,με τον όρο, και αφού γκρεμίσουν τα μακρά τείχη και τον Πειραιά , και αφού παραδώσουν τα πλοία εκτός από δώδεκα,και αφού φέρουν πίσω τους εξόριστους (δηλ. τους πολιτικούς εξόριστους),να νομίζουν τον ίδιο εχθρό και φίλο και να ακολουθούν τους Λακεδαιμόνιους,οπουδήποτε είναι ηγεμόνες (εξουσιάζουν), και στη γη και στη θάλασσα.Κι ο Θηραμένης και οι πρέσβεις που ήταν μαζί του,μετέφεραν αυτά στην Αθήνα.Ενώ λοιπόν έμπαιναν στην πόλη,πολύς κόσμος τους περικύκλωνε,επειδή φοβούνταν μήπως είχαν επιστρέψει άπρακτοι.Γιατί δεν χωρούσε άλλη αναβολή,εξαιτίας του πλήθους όσων χάνονταν από την πείνα.Έτσι,την επόμενη μέρα οι πρέσβεις ανακοίνωναν με ποιούς όρους οι Λακεδαιμόνιοι θα έκαναν την     ειρήνη.

Και ο Θηραμένης αγόρευε εξ ονόματός τους (δηλ. των Λακεδαιμόνιων),λέγοντας ότι τάχα πρέπει να πεισθούν από τους Λακεδαιμόνιους και να γκρεμίσουν τα τείχη.Παρόλο όμως που κάποιοι έφερναν αντίρρηση σ’ αυτόν και πολύ περισσότεροι (τους) επιδοκίμαζαν,αποφασίστηκε να δεχτούν την ειρήνη.Ύστερα από αυτά,και ο Λύσσανδρος κατέπλεε στον Πειραιά και οι εξόριστοι επέστρεφαν στη πατρίδα και τα τείχη γκρέμιζαν,ενώ αυλητρίδες έπαιζαν τον αυλό με μεγάλη προθυμία,επειδή νόμιζαν ότι εκείνη ήταν η πρώτη μέρα της ελευθερίας στην Ελλάδα.

Κεφ.  3 (11-16), Το καθεστώς των τριάκοντα

Οι τριάντα τύρρανοι εκλέχθηκαν αμέσως μόλις γκρεμίστηκαν τα μακρά τείχη και τα τείχη γύρω από τον Πειραιά.Κι ενώ εκλέχθηκαν με τον όρο να συντάξουν νόμους,σύμφωνα με τους οποίους θα κυβερνούσαν,αυτούς πάντοτε ανέβαλλαν και να τους συντάσσουν και να τους δημοσιεύουν και κατέστησαν τη βουλή και τις άλλες εξουσίες ,όπως νόμιζαν αυτοί.Έπειτα,όλους όσους ήξεραν καλά πρώτα πως ζούσαν από τη συκοφαντία και ήταν ενοχλητικοί στους καλούς κι ενάρετους,αφού τους συλλαμβάναν τους παρέπεμπαν σε δίκη ,για να καταδικαστούν σε θάνατο και η  βουλή ευχαρίστως τους καταδίκαζε και όσοι άλλοι είχαν τη συναίσθηση ότι δεν ήταν τέτοιοι,καθόλου δεν αγανακτούσαν.Όταν λοιπόν άρχισαν να σκέφτονται πώς θα ήταν δυνατόν σ’ αυτούς να μεταχειριστούν την πόλη,όπως θα ήθελαν,εξαιτίας αυτού,αφού έστειλαν πρώτα τον Αισχίνη και τον Αριστοτέλη στη Σπάρτη,έπεισαν τον Λύσσανδρο να τους βοηθήσει, ώστε να έλθουν φρουροί ,έως ότου, αφού βγάλουν από τη μέση τους κακούς,τακτοποιήσουν το πολίτευμα.Υπόσχονταν δε να τους τρέφουν οι ίδιοι.Κι αυτός επειδή πείσθηκε τους βοήθησε ,ώστε να σταλούν φρουροί και ο Καλλίβιος ως αρμοστής.Όταν όμως πήραν αυτοί τη φρουρά ,από τη μια μεριά πρόσφεραν στον Καλλύβιο κάθε είδους φροντίδα ,για να τους επαινεί για όλα όσα εκαναν κι από την άλλη αφού αυτός έστελνε σ’αυτούς μερικούς από τους φρουρούς,όσους ήθελαν,τους συνελάμβαναν και βέβαια όχι τους κακούς και τους λίγο άξιους (που είχαν μικρή πολτική δύναμη),αλλά εκείνους για τους οποίους νόμιζαν ότι δεν θ’ανέχονταν να παραμερίζονται(από τους τριάκοντα) και ότι,αν τυχόν δοκίμαζαν ν’αντιδράσουν (εναντίον των τριάκοντα),θα έβρισκαν πολλούς συνεργούς.

Στη διάρκεια λοιπόν του πρώτου χρόνου,ο Κριτίας ήταν φίλος του Θηραμένη και συμφωνούσε μαζί του.Επειδή, όμως ο ίδιος είχε την τάση να σκοτώνει πολλούς και επειδή έφυγε διωκόμενος από το λαό, ο Θηραμένης διαφωνούσε λέγοντας ότι δεν θα ήταν φυσικό να θανατώνεται,αν κάποιος δεχόταν τιμές από το λαό και δεν έκανε κανένα κακό στους καλούς και γενναίους πολίτες, «επειδή κι εγώ κι εσύ,είπε,πολλά είπαμε και κάναμε ,για να αρέσουμε στην πόλη».Κι αυτός (επειδή ακόμη είχε οικειότητα με το Θηραμένη),απαντούσε λέγοντας ότι δεν θα επιτρεπόταν σ’όσους ήθελαν να υπερέχουν να μη βγάλουν από τη μέση , αυτούς που είχαν πολύ μεγάλη ικανότητα να δημιουργούν προβλήματα. «Κι αν νομίζεις ότι,επειδή είμαστε τριάντα κι όχι ένας,αυτή την εξουσία (τη δική μας )πρέπει να τη φροντίζουμε κάπως λιγότερο από όσο (φροντίζει κανείς )μια προσωπική,είσαι ανόητος.

Κεφ. 3  (50-56), Η καταδίκη του Θηραμένη

Όταν τελείωσε,αφού πρώτα είπε αυτά,(ο Θηραμένης) και η βουλή ήταν φανερό ότι τα επιδοκίμασε,ο Κριτίας,επειδή γνώριζε,ότι αν επιτρέψει στη βουλή ν’αποφασίσει γι’αυτόν,θα γλύτωνε και επειδή αυτό δεν θα μπορούσε να το ανεχθεί,βγήκε έξω -αφού πρώτα είπε στους τριάντα τυρράνους κάτι -και διέταξε αυτούς που είχαν τα μαχαίρια κάτω από τη μασχάλη να σταθούν μπροστά στα κιγκλιδώματα.Και μόλις μπήκε πάλι μέσα,είπε: «Εγώ,κύριοι βουλευτές,νομίζω ότι έργο του αληθινού ηγέτη είναι,όταν αυτός βλέπει τους φίλους του να εξαπατώνται,να μην το επιτρέπει.Κι εγώ λοιπόν,αυτό θα κάνω.Εφόσον μάλιστα αυτοί που έχουν σταθεί μπροστά στο κιγκλίδωμα λένε ότι δε θα μας το επιτρέψουν,αν αφήσουμε τον άνδρα αυτόν (το Θηραμένη),να καταστρέψει την ολιγαρχία.Ορίζεται βέβαια στους νέους νόμους να μη θανατώνεται κανείς από όσους περιλαμβάνονται στους τρεις χιλιάδες πολίτες.,χωρίς τη δική σας ψήφο,ενώ όσοι είναι έξω από τον κατάλογο να έχουν το δικαίωμα οι τριάντα να τους εκτελούν.Εγώ λοιπόν είπε,αυτόν εδώ το Θηραμένη το διαγράφω από τους καταλόγους με τη σύμφωνη γνώμη όλων μας (των τριάντα τυρράνων δηλαδή).Και αυτόν είπε,τον καταδικάζουμε εμείς σε θάνατο».Μόλις άκουσε αυτά ο Θηραμένης,πήδηξε πάνω στην εστία και είπε: «Εγώ,είπε,άνδρες,ικετεύω σε ό,τι πιο δίκαιο υπάρχει,να μην έχει ο Κριτίας το δικαίωμα να διαγράφει ούτε εμένα,ούτε όποιον θέλει από σας,αλλά σύμφωνα με το νόμο που αυτοί θέσπισαν,σχετικά με όσους περιέχονται στον κατάλογο,σύμφωνα μ’αυτόν κι εσείς κι εγώ να κρίνομαι.Και αυτό,είπε,δεν το αγνοώ,μα τους θεούς,ότι δηλαδή δε θα μου είναι αρκετός αυτός ο βωμός,αλλά θέλω κι αυτό ν’αποδείξω,ότι δηλαδή ουτοί όχι μόνο είναι πάρα πολύ άδικοι για τους ανθρώπους,αλλά και πάρα πολύ άσεβοι για τους θεούς.Εκπλήσσομαι όμως για λογαριασμό σας,άνδρες καλοί κι ενάρετοι,αν δε θα βοηθήσετε τους ίδιους σας τους εαυτούς και μάλιστα ενώ γνωρίζετε πως το δικό μου το όνομα δε σβήνεται ευκολότερα από το δικό σας».Ύστερα από αυτό,ο κήρυκας των τριάντα τυράννων διέταξε τους ένντεκα να κινηθούν εναντίον του Θηραμένη.Εκείνοι λοιπόν,αφού μπήκαν μέσα με τη συνοδεία των βοηθών και με επικεφαλής τον Σάτυρο , που ήταν θρασύτατος και ο πιο αναιδής,ο Κριτίας είπε: «Σας παραδίδουμε αυτόν εδώ το Θηραμένη,που έχει καταδικαστεί σύμφωνα το νόμο.Κι εσείς (οι έντεκα),αφού το συλλάβετε και τον οδηγήσετε εκεί που πρέπει,να κάνετε τα περαιτέρω». Μόλις είπε αυτά,ο Σάτυρος τον τραβούσε από το βωμό,τον τραβούσαν και οι βοηθοί του.Ο Θηραμένης από την άλλη,όπως ήταν φυσικό,επικαλείτο  θεούς και ανθρώπους να δουν όσα γίνονταν.Η βουλή όμως παράμενε αδρανής,επειδή έβλεπε και αυτούς που στέκονταν στο κιγκλίδωμα όμοιους με το Σάτυρο και το μπροστινό μέρος του βουλευτηρίου να είναι γεμάτο από φρουρούς κι επιπλέον, επειδή δεν αγνοούσαν ότι παρευρίσκονταν κρατώντας μαχαίρια.Κι αυτοί μετέφεραν τον άνδρα μέσα από την αγορά,ενώ εκείνος με δυνατή (μεγάλη) φωνή φανέρωνε τα όσα πάθαινε.Λέγεται μάλιστα ότι είπε μεταξύ άλλων και το εξής:Όταν ο Σάτυρος του είπε ότι θα κλάψει γοερά,αν δε σιωπήσει,απάντησε ρωτώντας: «Κι αν σιωπήσω,είπε,δε θα κλάψω άραγε;» και όταν έπινε το κώνειο καθώς αναγκαζόταν να πεθάνει,έλεγαν ότι όσο απέμεινε,αφού τό ‘ριξε σταγόνα σταγόνα παίζοντας τον κότταβο,είπε: «Στην υγειά του όμορφου Κριτία».Και δεν αγνοώ κι αυτό,ότι δηλαδή αυτά τα λόγια δεν είναι αξιόλογα,όμως κρίνω ως θαυμαστό κι εκείνο το χαρακτηριστικό του άνδρα,ότι δηλαδή ενώ ο θάνατος στεκόταν δίπλα του,η αυτοκυριαρχία και το χιούμορ δεν έλειψαν από τη ψυχή του.

Kεφάλαιο 4, 18-23. Νίκη των δημοκρατικών- Καθαίρεση των Τριάντα

Αφού είπε αυτά και στράφηκε προς τους εχθρούς ,έμενε ήρεμος .Γιατί και ο μάντης συμβούλευε αυτούς να μην επιτίθενται ,πριν κάποιος από τους δικούς τους ή σκοτωθεί ή τραυματιστεί .όταν όμως τούτο γίνει ,θα προχωρήσουμε εμείς πρώτοι ,είπε, και η νίκη θα συμβεί σ΄αυτούς που θα ακολουθήσουν ,σ΄εμένα όμως ο θάνατος ,καθώς προαισθάνομαι.Και δε διαψεύστηκε ,αλλά μόλις πήραν τα όπλα στα χέρια τους ,αυτός σαν να τον οδηγούσε κάποια μοίρα ,αφού πήδηξε ορμητικά πρώτος προς τα εμπρός και έπεσε πάνω στους εχθρούς,σκοτώνεται, και εχει θαφτεί στο πέρασμα του Κηφισού.Οι άλλοι όμως νικούσαν και καταδίωξαν τους εχθρούς ως το ίσιωμα.Από τους Τριάντα σκοτώθηκαν εδώ ο Κριτίας και ο Ιππόμαχος και από τους δέκα άρχοντες του Πειραιά ο Χαρμίδης ,ο γιος του Γλάυκωνα ,ενώ από τους άλλους περίπου εβδομήντα .Και πήραν βέβαια τα όπλα ,αλλά δεν αφαίρεσαν τους χιτώνες από κανέναν από τους νεκρούς πολίτες .Αφού έγινε αυτό και τους νεκρούς κατόπιν συμφωνίας απέδωσαν ,πολλοί ,αφού συναντιούνταν ,συνομιλούσαν μεταξύ τους.

Ο Κλεόκριτος τότε ,ο κήρυκας των μυστών (στα Ελευσίνια μυστήρια) που έιχε βροντώδη φωνή ,αφού επέβαλε σιωπή ,είπε : «Ανδρες πολίτες ,γιατί μας διώχνετε από την πόλη ; Γιατί θέλετε να μας σκοτώσετε ; Εμείς ποτέ ως τώρα δε σας κάναμε κακό , αλλά και έχουμε πάρει μαζίσας στις πιο σεβαστές τελετές και θυσίες,και στις πιο ωραίες γιορτές ,και έχουμε υπάρξει συγχορευτές και συμφοιτητές και συστρατιώτες ,και πολλούς κινδύνους έχουμε περάσει μαζί σας και στη στεριά ,και στη θάλασσα ,για την κοινή σωτηρία και των δυο μας και ελευθερία.Στο όνομα των θεών των πατέρων και των μητέρων μας ,και στο όνομα της συγγένειας εξ αίματος και εξ αγχιστείας ,και στο όνομα των πολτικών συλλόγων μας ,γιατί σε όλα αυτά πολλοί από μας συμμετέχουμε μαζί σας από σεβασμό προς τους θεούς και προς τους ανθρώπους ,σταματήστε να κάνετε ανόσιες πράξεις στην πατρίδα και μην υπακούτε στους ασεβέστατους Τριάντα ,οι οποίοι για χάρη προσωπικών κερδών μέσα σε οκτώ μήνες έχουν σκοτώσει σχεδόν περισσότερους από όσους όλοι οι Πελοποννήσιοι πολεμώντας δέκα χρόνια.

Και ενώ είναι δυνατό σε μας να ζούμε ειρηνικά ως πολίτες ,αυτοί μας έριξαν στον πιο αισχρό και βλαβερό και ανόσιο και μισητό,και σε θεούς,και σε ανθρώπους πόλεμο.Και μάθετε καλά ότι από όσους σκοτώσαμε τώρα όχι μόνο εσείς ,αλλά κι εμείς μερικούς ,τους θρηνήσαμε πικρά».

Αυτός τέτοια έλεγε .Οι υπόλοιποι αρχηγοί (των ολιγαρχικών) και για το ότι οι δικοί τους άκουαν επίσης αυτά, τους οδήγησαν ξανά στην πόλη.Την επόμενη μέρα οι Τριάντα πολύ ταπεινωμένοι και απομονωμένοι κάθονταν στην αίθουσα συναδριάσεων .Από τους Τρισχιλίους, όσοι οπουδήποτε ήταν τοποθετημένοι σε όλα τα μέρη της πόλης ,διαφωνούσαν μεταξύ τους .Γιατί όσοι βέβαια είχαν διαπράξει σοβαρό αδίκημα και φοβούνταν ,υποστήριζαν με έμφαση ότι δεν έπρεπε να υποχωρούν σε αυτούς του Πειραιά .Οσοι όμως πίστευαν ότι δεν έχουν κάνει κανένα αδίκημα και οι ίδιοι συλλογίζονταν και τους άλλους προσπαθούσαν να διαφωτίσουν ότι κανένας λόγος δεν συνέτρεχε να υποφέρουν από τα δεινά και έλεγαν ότι δεν πρέπει να υπακούουν στους Τριάντα ούτε να τους επιτρέπουν να καταστρέφουν την πόλη.Τέλος αποφάσισαν εκείνους να καθαιρέσουν και άλλους να εκλέξουν .Και επέλεξαν δέκα, έναν από κάθε φυλή.

Κεφ. 4, 37-43, Η αποκατάσταση της δημοκρατίας

΄Οταν λοιπόν αυτοί αναχώρησαν για τη Σπάρτη,έστελναν αντιπροσώπους και οι ολιγαρχικοί από το άστυ,λέγοντας πως αυτοί παραδίδουν τα τείχη και τους εαυτούς τους στους Λακεδαιμόνιους ,για να τους μεταχειριστούν όπως θέλουν.Έλεγαν όμως ότι είχαν την αξίωση και αυτοί που ήταν στον Πειραιά ,αν ισχυρίζονται πως είναι φίλοι των Λακεδαιμόνίων,και τον Πειραιά να παραδώσουν ,και τη Μουνιχία.Αφού λοιπόν τα άκουσαν όλα αυτά, οι έφοροι και η μικρή συνέλευση εστειλαν δεκαπέντα άνδρες στην Αθήνα και διέταξαν να επιβάλουν τη συμφιλίωση,όπως μπορούσαν καλύτερα,με την επίβλεψη του Παυσανία.Κι αυτοί πέτυχαν τη συμφιλίωση με τον όρο να έχουν ειρήνη μεταξύ τους και ο καθένας να γυρίσει σπίτι του ,εκτός από τους Τριάντα και τους Έντεκα και τους δέκα που κυβέρνησαν στον Πειραιά.Αν όμως κάποιοι από το άστυ φοβούνταν,αποφάσισαν να μπορούν να κατοικούν στην Ελευσίνα. Αφού λοιπόν ολκληρώθηκαν αυτά , ο Παυσανίας διέλυσε το στράτευμα και όσοι ήταν στον Πειραιά ανέβηκαν με τα όπλα τους στην ακρόπολη και έκαναν θυσία στη θεά Αθηνά.Οταν επέστρεψαν έκαναν συνέλευση οι στρατηγοί και τότε ο Θρασύβουλος είπε τα εξής: «Σας συμβουλεύω,άνδρες από το άστυ,να γνωρίσετε τους εαυτούς σας.Και θα τον γνωρίζατε πολύ καλά,αν αναλογιζόσασταν ,για ποιο λόγο πρέπει να καυχιέστε,ώστε να επιχειρείτε να μας κυβερνήσετε.Μήπως είστε πιο δίκαιοι ; Αλλά ο λαός αν και είναι φτωχότερος από σας,ποτέ ως τώρα σε τίποτα δε σας αδίκησε.Ενώ εσείς ,αν και είστε πλουσιώτεροι από όλους ,έχετε πράξει πολλά και αισχρά πράγματα,εξαιτίας του κέρδους.Αφού λοιπόν δεν έχετε καμμιά σχέση με τη δικαιοσύνη,σκεφτείτε αν άραγε πρέπει να καυχιέστε για την ανδρεία σας.Και ποια κρίση θα μπορούσε να είναι καλύτερη γι’αυτό παρά πώς πολεμήσαμε μεταξύ μας;Αλλά θα λέγατε ότι υπερέχετε στην ευφυία ,που ενώ διαθέτετε και τείχος και όπλα και χρήματα και συμμάχους Πελοποννήσιους,έχετε περικυκλωθεί και συλληφθεί από εκείνους που δεν είχαν τίποτε από αυτά;Αλλά για τους Λακεδαιμόνιους τάχα νομίζετε ότι πρέπει να καυχιέστε;Πώς όμως αυτοί ,αντίθετα,όπως τα σκυλιά που δαγκώνουν ,αφού τους βάλουν περιλαίμιο ,τα παραδίδουν ,έτσι κι εκείνοι,αφού σας παρέδωσαν στον αδικημένο αυτό λαό ,πήραν δρόμο;

Αλλά όμως εσείς άνδρες,αξιώνω να μην παραβείτε τίποτε από όσα έχετε ορκιστεί,αλλά κι αυτό εκτός των άλλων καλά να επιδείξετε,ότι και τους όρκους τηρείτε και τους θεούς σέβεστε».Αφού είπε αυτά και άλλα τέτοια,και ότι καθόλου δεν πρέπει να γίνονται πρόξενοι ταραχών,αλλά να εφαρμόζουν το παλαιό πολίτευμα,διέλυσε τη συνέλευση.Και τότε αφού εγκατέστησαν άρχοντες ,άρχισε η ομαλή πολιτική ζωή.Αργότερα ,όταν πληροφορήθηκαν ότι αυτοί που ήταν στην Ελευσίνα προσλαμβάνουν ξένους μισθοφόρους ,αφού εξεστράτευσαν με όλες τις δυνάμεις τους εναντίον τους ,σκότωσαν τους στρατηγούς τους , όταν ήλθαν για διαπραγματεύσεις και τους άλλους τους έπεισαν να συμφιλιωθούν,αφού τους έστειλαν τους φίλους και τους συγγενείς τους.Και αφού ορκίστηκαν αληθινά να μη θυμούνται παλιά αδικήματα στο μέλλον,ακόμη και τώρα μαζί ζουν (αρμονικά) ως πολίτες και ο λαός τηρεί απαράβατα τους νόμους.

ΥΠΟΘΕΣΗ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ» ΤΟΥ ΣΟΦΟΚΛΗ

Η Αντιγόνη γνωστοποιεί στην αδερφή της Ισμήνη ότι ο νέος βασιλιάς της Θήβας, ο Κρέοντας , πρόκειται να εκδώσει διαταγή με την οποία θα απαγορεύει την ταφή του αδελφού τους Πολυνείκη , γιατί τον θεωρεί προδότη της πατρίδας του, ενώ αντίθετα θα αποδώσει όλες τις απαραίτητες νεκρικές τιμές στον Ετεοκλή, τον άλλο της αδερφό ως υπερασπιστή της Θήβας . Ζητεί τη βοήθειά της να τον θάψει ,αλλά εκείνη αρνείται . Έτσι,  η Αντιγόνη αποφασίζει μόνη της να εκτελέσει το χρέος της προς τον αδερφό της. Αφού συλλαμβάνεται επ’ αυτοφώρω από το φύλακα που φύλαγε το νεκρό σώμα του Πολυνείκη, οδηγείται στον Κρέοντα, που την καταδικάζει να περάσει την υπόλοιπη ζωή της σε υπόγεια σπηλιά. Μάταια ο γιος του προσπαθεί να τον μεταπείσει . Ακόμη κι όταν ο μάντης Τειρεσίας τον προειδοποιεί ότι η απόφασή του αυτή θα οδηγήσει στην καταστροφή τον ίδιο και την πόλη , εκείνος τον διώχνει βρίζοντας τον και αποκαλώντας τον αγύρτη. Αίφνης όμως, αντιλαμβάνεται το λάθος του και τρέχει να απελευθερώσει την Αντιγόνη ,για να προλάβει το μίασμα της πόλης. Είναι ωστόσο, ήδη αργά : η Αντιγόνη έχει κρεμαστεί μέσα στη σπηλιά και στα πόδια της κείτεται νεκρός και ο γιος του ο Αίμονας ,που ήταν ερωτευμένος μαζί της κι επρόκειτο να τη νυμφευθεί. Ο Κρέοντας παίρνοντας το γιο του στην αγκαλιά του επιστρέφει στην πόλη μοιρολογώντας τον . Εκεί πληροφορείται πως και η γυναίκα του η Ευριδίκη , έχοντας μάθει το χαμό του γιου της έχει αυτοκτονήσει μέσα στο παλάτι. Η τραγωδία τελειώνει με τον Κρέοντα μόνο του να θρηνεί τους νεκρούς του και την τραγική μοίρα του ζητώντας από το θάνατο να τον λυτρώσει.

• Η τραγωδία παρουσιάστηκε («εδιδάχθη») το 441 π.Χ. στο θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα, στα πλαίσια των Μεγάλων Διονυσίων και απέσπασε το α’ βραβείο. Ο Σοφοκλής, γι’αυτή την επιτυχία του, εκλέχτηκε στρατηγός και  ως σύντροφος του Περικλή ανέλαβε το 440 τη στρατηγία στην εκστρατεία κατά της Σάμου.
  

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Ο Σοφοκλής έζησε τη λαμπρότερη εποχή ακμής της Αθήνας. Η πρώιμη περίοδος της ζωής του συμπίπτει με την κυριαρχική επέκταση του κρά­τους στο εξωτερικό και με την επιβολή της αθηναϊκής ηγεμονίας στις σύμμαχες πόλεις. Στα χρόνια της ωριμότητας του ποιητή το κράτος της Αθήνας βρίσκεται στο απόγειο της δύναμης του. Εμφανίζει θαυμαστή συνοχή και στο εσωτερικό, χάρη στην αδιατάρακτη ακόμα ισορροπία των κοινωνικών δυνάμεων. Η κατάσταση αυτή ανατρέπεται, όταν ο Σοφοκλής φτάνει στα γηρατειά. — Το τέλος της ζωής του ήρθε πριν τε­λειώσει ο πόλεμος και χάρισε στον ποιητή το ευτύχημα να μη γνωρίσει την κατάρρευση.

Όλο αυτό το τόξο, που διαγράφεται στη χρυσή πενηνταετία της Α­θήνας, αναπτύσσεται από το ανοδικό του ξεκίνημα (Μηδικοί Πόλεμοι), μέσα από τη λάμψη μιας καθολικής προκοπής, ως την τελική πτώση προς την καταστροφή (Πελοποννησιακός Πόλεμος), σαν γοργό ιστορικό δράμα. Και μέσα του πλέκονται αναρίθμητα περιστατικά της ανθρώ­πινης δο’κιμασίας, που ο δραματουργός έρχεται να τα επεξεργαστεί και να τα ξεδιαλύνει στο φως.

Νέοι θεσμοί μετατοπίζουν τους παλιούς. Το κράτος ισχυροποιείται, η οικογένεια μένει ατροφική. Οι ευθύνες του ατόμου μεγαλώνουν. Η γνώση δύσκολα παρακολουθεί το ρεύμα των μεταβολών. Ο πειρασμός της δύναμης εκτρέφει την αλαζονεία. Η αγάπη του κέρδους φθείρει τους δεσμούς εμπιστοσύνης. Οι συγκρούσεις των συμφερόντων γίνονται αμείλικτες και οι αντιμαχόμενες επιδιώξεις είναι σχεδόν κανόνας, όχι πια εξαίρεση. Παλιές παραδοχές αχρηστεύονται από τις καινούριες ε­μπειρίες, οι αντιθέσεις μεταξύ των αξιών πυκνώνουν. Η ανθρώπινη ε­πικοινωνία διασπάται. Οι άνθρωποι εκφράζονται με κώδικες ασύμβα­τους ανάμεσα τους, νομίζοντας πως μιλούν την ίδια γλώσσα. Τρομά­ζουν μπροστά στην αγάπη και η φιλία δεν απηχεί στην καρδιά τους. Το ψέμα εισχωρεί ολοένα πιο βαθιά στη ζωή. Για όσα ελπίζουν οι άνθρω­ποι, πολύ συχνά διαψεύδονται. Και ψεύτικες ελπίδες μπορεί να τους βγουν αληθινές. Παίρνουν αποφάσεις, αλλά δεν ορίζουν τις συνέπειες τους. Η πορεία του καθενός στη ζωή ξεφεύγει από τον έλεγχο του. Η τύχη του είναι σαν να μην του ανήκει. Κάποιες ανώτερες δυ­νάμεις κυβερνούν τον κόσμο και καθορίζουν τον ιστορικό μας βίο, σε κατευθύνσεις που για μας τους ανθρώπους μένουν ανεξέλεγκτες. Σ’ έ­ναν κόσμο συγκροτημένο τόσο πολύπλοκα, που θέλει να κινείται όλο πιο ελεύθερα, οι προσωπικές υπαιτιότητες συγχέονται με τις υπερπρο-σωπικές αιτίες: την απρόσωπη άτεγκτη Μοίρα. — Από πού αρχίζει και ως πού εκτείνεται η ανθρώπινη ενοχή; Η δραματουργία του Σοφοκλή εδώ έχει τις θεματικές της πηγές. Ο Σοφοκλής μετέχει στη ζωή της πολιτείας. Παρακολουθεί τις εξελίξεις και από τη θέση του συμμερίζεται τις ευθύνες πολλών κρίσιμων απο­φάσεων. Έγκαιρα όμως διαβλέπει την επερχόμενη φθορά πίσω από την πλησμονή των κατακτήσεων της προόδου. Και έχει τη γενναιότητα να επισημαίνει τις υπερβολές. Για την τραγική του αντίληψη, κάθε υπέρ­βαση των ορίων είναι προμήνυμα πτώσης.

ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΕΘΕΣΕ

Στις τραγωδίες του ο Σοφοκλής επεξεργάζεται τα προβλήματα της ανθρώπινης μοίρας, που γεννιούνται μέσα σ’ έναν κόσμο πολυσύνθετο και με ανοιχτούς τους ορίζοντες της ανάπτυξης του.

Έτσι, στην Αντιγόνη, θα δούμε ότι ο Σοφοκλής αποκαλύπτει τις υπερ­βολές της εξουσιαστικής ροπής, παρουσιάζοντας ως φορέα της έναν ε­πιβλητικό ηγεμόνα (τον Κρέοντα), πλασμένον σαν μερικούς δυναμικούς ηγέτες της κλασικής —ή και οποιασδήποτε άλλης— εποχής. Αυτό είναι ένα βασικό θέμα του έργου. Ας δούμε ακόμα δύο άλλα ενδεικτικά: Ο Σοφοκλής σε διάφορα σημεία του έργου καταγγέλλει την επιδημία της κερδοσκοπίας, που είναι χαρακτηριστικό σύμπτωμα της εποχής του. Αλλού πάλι, επισημαίνει την αποσυνθετική επίδραση του χρήματος, καθώς οι λειτουργίες της αναπτυσσόμενης χρηματικής συναλλαγής διεισδύουν στην κοινωνία της εποχής και φθείρουν τους συνεκτικούς της αρμούς: οι κρίσεις που ο ποιητής διατυπώνει σε τόνο καταγγελίας για το νεοφανή θεσμό του χρήματος, πέρα από τη δριμύτητα του ύ­φους, μαρτυρούν διεισδυτική αντίληψη των κοινωνικών φαινομένων.

Ο Σοφοκλής, παρόλο που κατά καιρούς ανέλαβε υψηλά αξιώματα, δια­τήρησε πάντα την προσωπική χάρη του καλλιτέχνη και πνευματικού ανθρώπου. Αντιμετώπιζε τη σκυθρωπότητα των κρατικών λειτουργη­μάτων με πνεύμα ειρωνείας. Ίσως παρέχει μια ένδειξη γι’ αυτό η ειρω­νική αναφορά της Αντιγόνης (στίχ. 8) στον Κρέοντα ως ‘στρατηγόν’. Σ’ όλες του τις εκδηλώσεις ο ποιητής έδειχνε εκείνη τη νηφάλια ηρεμία που, για μας, είναι αποτυπωμένη στις γλυπτές προσωπογραφίες του.

1. Το δράµα – Η τραγωδία – Το αρχαίο θέατρο
1.1 Ερωτήσεις ανοικτού τύπου (ανάπτυξης και σύντοµης απάντησης)
α) Το δράµα
1. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του δράµατος και τι νέο προσέφερε στο
κοινό σε σχέση µε το έπος και τη λυρική ποίηση;
2. Ποια είναι η προέλευση του δράµατος και µε ποια γιορτή συνδέθηκε;
3. Τι ήταν τα θρησκευτικά δρώµενα και ποια θέση είχαν στις γιορτές των
αρχαίων Ελλήνων;
4. Τι αντιπροσώπευε ο θεός Διόνυσος στη ζωή των αρχαίων Ελλήνων;
Ποιες τελετές ή εκδηλώσεις συµπεριλάµβανε η λατρεία του; Με ποια
εξωτερικά τους γνωρίσµατα ξεχώριζαν οι οπαδοί του Διονύσου κατά
τη διάρκεια των τελετών που γίνονταν προς τιµήν του θεού;
5. Πότε και ποιος δίδαξε πρώτος το δράµα και ποια στοιχεία δανείστηκε
από τις λατρευτικές τελετές προς τιµήν του Διονύσου;
6. Ποιες ήταν οι γιορτές προς τιµήν του Διονύσου στην Αττική; Να
δώσετε σύντοµες πληροφορίες για τη χρονική τους διάρκεια και για το
τελετουργικό τους µέρος.
7. Τι ήταν το σατυρικό δράµα και ποια η διαφορά του από την κωµωδία;
8. Ποια ήταν τα είδη του δράµατος και σε ποιo από αυτά εµφανίζονταν
οι µορφές των σατύρων;
9. Να γράψετε ένα κατατοπιστικό σηµείωµα για την κωµωδία. Να
αναφερθείτε ιδιαίτερα στην προέλευση, στα θέµατα και στο σκοπό που
υπηρετούσε.
β) Η τραγωδία
1. Ποια είναι η προέλευση της τραγωδίας σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη;
2. Ποιες είναι οι πιο γνωστές απόψεις σχετικά µε την προέλευση της λέξης
τραγωδία και πόσο αξιόπιστες θεωρούνται;
3. Ποια ήταν η συµβολή του Αρίωνα στην εξέλιξη του διθυράµβου;
4. Με ποιες παρεµβάσεις του ο Θέσπης έδωσε νέα µορφή στο διθύραµβο,
ώστε να µετεξελιχθεί σταδιακά σε τραγωδία;
5. Αφού εξηγήσετε τι ήταν το ἅρµα τοῦ Θέσπιδος να εκτιµήσετε τη
συνεισφορά του καθώς και τη συνεισφορά του δηµιουργού του στην
εξέλιξη της τραγωδίας.
6. Ποιες αλλαγές και προσθήκες έγιναν συνολικά στο διθύραµβο, ώστε
να πάρει η τραγωδία την τελική της µορφή;
7. Ποιος είναι ο ορισµός και ποιος ο σκοπός της τραγωδίας κατά τον
Αριστοτέλη; Να αποδώσετε τον ορισµό στα νέα ελληνικά.
8. Ποια στοιχεία επισηµαίνει ο Τ. S. Eliot στη «δράση» της τραγωδίας;
9. Να εξηγήσετε αναλυτικά τους χαρακτηρισµούς τελείας και ἡδυσµένῳ
που αποδίδονται στις έννοιες πράξεως και λόγῳ αντίστοιχα στον
αριστοτελικό ορισµό για την τραγωδία.
10. Ποιος είναι ο ρόλος των εννοιών φόβος, ἔλεος και κάθαρσις στην
τραγωδία σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη;
11. Σε ποια µέρη της τραγωδίας εντοπίζουµε το λυρικό και σε ποια το
επικό στοιχείο;
12. Ποια είναι τα κατὰ ποσόν και ποια τα κατὰ ποιόν µέρη της τραγωδίας;
Να τα αναφέρετε ονοµαστικά.
13. Πρόλογος, επεισόδια, έξοδος, πάροδος, κοµµός: Ποια είναι η θέση τους
στην τραγωδία;
14. Τα επικά µέρη της τραγωδίας αποτελούνται από «συνεχείς λόγους»,
«στιχοµυθίες» και «αντιλαβές». Να εξηγήσετε ποιο είναι το
χαρακτηριστικό γνώρισµα του κάθε στοιχείου και πότε
χρησιµοποιείται.
15. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του κοµµού και σε τι διαφέρει από τις
µονωδίες και τις διωδίες;
16. Ποια είναι η σχέση µύθου και τραγωδίας;
17. ΄Ηθος, λέξη, διάνοια, µέλος, όψη:

α) Ποια είναι η σηµασία των όρων στην αρχαία τραγωδία σύµφωνα µε
τον Αριστοτέλη;

β) Με ποιους όρους αποδίδουµε τις παραπάνω έννοιες στο σύγχρονο
θέατρο;
18. Πώς δηµιουργείται η έννοια της τραγικότητας στο αρχαίο θέατρο και
ποια χαρακτηριστικά αποδίδονται στη µορφή του τραγικού ήρωα;
19. Μέσα από ποιες συγκρούσεις και καταστάσεις αναδεικνύεται ο
τραγικός ήρωας και τι είναι αυτό που τον καταξιώνει στα µάτια των
θεατών;
γ) Αρχαίο θέατρο
1. Ποια ήταν τα βασικά µέρη του αρχαίου θεάτρου;
2. Να περιγράψετε το κοῖλον του αρχαίου θεάτρου.
3. Ἑδώλια, διαζώµατα, κλίµακες: Να εξηγήσετε ποια ήταν η χρησιµότητα
καθενός από αυτά τα µέρη του κοίλου του αρχαίου θεάτρου.
4. Να γράψετε σύντοµα κατατοπιστικά σηµειώµατα για τα παρακάτω
µέρη του αρχαίου θεάτρου: Ορχήστρα, πάροδος, θυµέλη.
5. Σε ποιο µέρος του θεάτρου κινούνταν οι υποκριτές και σε ποιο ο
χορός; Σε τι εξυπηρετούσε αυτή η διαφοροποίηση;
6. Να περιγράψετε τη σκηνή του αρχαίου θεάτρου και να αναφέρετε ποια
ήταν η συνηθισµένη σκηνογραφία.
7. Πού και πότε γινόταν η παρουσίαση των νέων θεατρικών έργων στην
Αθήνα και γιατί επιλεγόταν η συγκεκριµένη εποχή του χρόνου;
8. Τι ήταν η χορηγία και ποιοι την ανελάµβαναν; Ποιες ήσαν οι
υποχρεώσεις του χορηγού;
9. Τι ήταν το λογεῖον, ποια εποχή ξεχώρισε ως µέρος του θεάτρου και
ποιες ανάγκες της παράστασης εξυπηρετούσε;
10. Στο αρχαίο θέατρο διακρίνουµε από τρεις έως πέντε εισόδους των
υποκριτών στη σκηνή και την ορχήστρα, δηλαδή δυο παρόδους και µια
ή τρεις θύρες από την πλευρά της σκηνής. Ποιες σκηνοθετικές ανάγκες
εξυπηρετούσε η κάθε είσοδος;
11. Να εξηγήσετε τι ήταν οι περίακτοι, το θεολογεῖον και το βροντεῖον1.
1 Βλ. λεξικό θεατρικών όρων, διδακτικό βιβλίο, σσ. 419 κ.ε.
12. Ποιος είχε τη γενική επιµέλεια και την ευθύνη για την οργάνωση των
δραµατικών αγώνων στη γιορτή των Ληναίων και ποιος στη γιορτή
των Μεγάλων Διονυσίων; Ποια ήταν τα καθήκοντά τους;
15
13. Να γράψετε κατατοπιστικά σηµειώµατα για τους κριτές και το χορηγό
της τραγωδίας.
14. Ποιες τιµές αποδίδονταν στους ποιητές που νικούσαν σε δραµατικούς
αγώνες και στους χορηγούς τους;
15. Οι περὶ τὸν Διόνυσον τεχνῖται: Ποιο ήταν το έργο τους και σε ποια
σηµερινή τάξη επαγγελµατιών αντιστοιχεί;

[Μετάφραση των αποσπασμάτων που περιλαμβάνονται στην διδακτέα κι εξεταστέα ύλη του μαθήματος]

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στίχ. 1-10

ΑΝΤ. Πολυαγαπημένη μου αδερφή Ισμήνη,

άραγε ξέρεις αν υπάρχει καμιά συμφορά που μας κληροδότησε ο Οιδίποδας

και να μην την έστειλε ο Δίας σ’ εμάς όσο ακόμη ζούμε;

Γιατί τίποτε δεν υπάρχει ούτε λυπηρό ούτε γεμάτο συμφορές

ούτε που να φέρνει ντροπή ούτε επονείδιστο

που να μην έχω δει εγώ μέσα στα δικά σου και στα δικά μου βάσανα.

Και τώρα τι είναι πάλι αυτή η δια­ταγή

που λένε ότι διακήρυξε (έβγαλε) ο στρατηγός πριν από λίγο σ’ ολόκληρη την πόλη;

Ξέρεις τίποτα κι έχεις ακούσει;

Ή μήπως σου ξεφεύγει ότι τους αγαπημένους απειλούν

κακά που ταιριάζουν στους εχθρούς;

Στίχ. 11-20

ΙΣΜ. Σε μένα τουλάχιστον, Αντιγόνη,

καμιά είδηση δεν έφτασε για τους αγαπημένους[μου]ούτε ευχάριστη ούτε δυσάρεστη,

αφότου δυο εμείς στερηθήκαμε τα δυο μας αδέρφια,

που σκοτώθηκαν την ίδια μέρα με αμοιβαίο φόνο

κι από τότε που ο στρατός των Αργείων τράπηκε σε φυγή τη νύχτα αυτή

δεν ξέρω τίποτε περισσότερο, ούτε ότι είμαι πιο ευτυχισμένη ούτε πιο δυστυχισμένη.

ΑΝΤ. Ήμουνα σίγουρη,

και γι αυτό ζήτησα να ‘ρθεις στις εξώπορτες του ανακτόρου,

για να τ’ ακούσεις μόνη.

ΙΣΜ. Τι ‘ναι λοιπόν;Γιατί δείχνεις ότι κάποια είδηση σε βασανίζει.

Στίχ. 21-38

ΑΝΤ. Γιατί, από τα δυο μας αδέρφια,

ο Κρέοντας  δεν έκρινε τον ένα άξιο ταφής,

ενώ τον άλλο ανάξιο να ταφεί;

Τον Ετεοκλή διέταξε να τον θάψουν κάτω από τη γη

ώστε να είναι τιμημένος μες στους νεκρούς στον κάτωκόσμο,

αφού του φέρθηκε,καταπώς λεν,με δίκαιη κρίση

και σύμφωνα με το (θρησκευτικό) νόμο,

αλλά το κορμί του Πολυνείκη,

που πέθανε με αξιολύπητο τρόπο,

λένε πως έχει διακηρυχτεί στους πο­λίτες

κανείς να μην το θάψει και να μην το κλάψει,

αλλά να το αφήσουν άκλαυτο κι άθα­φτο,

εύρημα ευχάριστο για τα όρνια που λαίμαργα ψάχνουν

για να βρουν την τροφή τους.

Τέτοια λένε ότι έχει κηρύξει δημόσια

ο Κρέοντας «ο καλός» για σένα και για μένα

—λέω και για μένα—,

και [λένε] ότι έρχεται εδώ

για να τα διακηρύξει δημόσια ώστε να είναι ξεκάθαρα

σ’ αυτούς που δεν τα ξέρουν,

και δε θεωρεί την υπόθεση κάτι ασήμαντο,

αλλά ότι (τον) περιμένει θάνατος με δημόσιο λιθοβολισμό

μπροστά στην πόλη όποιον κάνει κάτι απ’ αυτά.

Έτσι έχουν αυτά για σένα·

και γρήγορα θα δείξεις αν είσαι από ευγενική γενιά και γεν­ναία στο ήθος

ή τιποτένιά από ευγενική γενιά.

Στίχ. 39-68

ΙΣΜ. Αν έτσι έχουν τα πράγματα,τι όφελος θα μπορούσα να φέρω εγώ,δύστυχη,

ό,τι κι αν κάνω;

ΑΝΤ. Σκέψουαν θα με βοηθήσεις και θα συνεργαστείς μαζί μου.

ΙΣΜ. Για ποια επικίνδυνη πράξη μιλάς

Τι τάχα έχεις στο μυαλό σου;

ΑΝΤ. [Σκέψου] αν θα σηκώσεις το νεκρό μαζί μ’ αυτό μου εδώ το χέρι.

ΙΣΜ. Αλήθεια, έχεις στο νου σου να θάψεις αυτόν,

μολονότι απαγορεύεται ρητά στους πολίτες;

ΑΝΤ. Το δικό μου, βέβαια,και το δικό σου αδερφό,

αν εσύ δε θέλεις·

γιατί κανείς δε θα με κατηγορήσει ότι τον πρόδωσα.

ΙΣΜ. Παράτολμη (ή: δύστυχη),μολονότι το έχει απαγορέψει ο Κρέο­ντας;

ΑΝΤ. Μα δεν έχει κανένα δικαίωμα αυτός να μ’ εμποδίσει από τους δικούς μου.

ΙΣΜ. Αλίμονο· σκέψου,αδερφή μου,

πόσο μισητός και ντροπιασμένος μας χάθηκε ο πατέρας,

αφού χτύπησε δυνατά ο ίδιος τα δυο του μάτια με το ίδιο του το χέρι

λόγω των αμαρτημάτων που μόνος του έφερε στο φως·

κι ύστερα η μάνα και η γυναίκα του,διπλό όνομα,

πεθαίνει ντροπιασμένη με μια πλεχτή θηλιά·

τρίτο κακό, τα δυο μας αδέρφια,

που αλληλοσκοτώθηκαν οι δυστυχι­σμένοι

μέσα στην ίδια μέρα,βρήκαν αμοιβαίο θάνατο

με χέρι που σήκωσε ο ένας πάνω στον άλλο.

Και τώρα πάλι, σκέψου πόσο ατιμωτικά θα χαθούμε

εμείς οι δυο, που έχουμε μείνει ολομόναχες,

αν παραβούμε την απόφαση και τη βασιλική εξουσία παραβιάζοντας το νόμο.

Αλλά πρέπει να σκεφτείς το εξής, ότι δηλαδή από τη μια γεννηθήκαμε γυναίκες

και από την άλλη δεν επιτρέπεται να τα βάζουμε με άντρες·

ύστερα,ότι κυβερνιόμαστε από ισχυρότερους,

ώστε να υπακούμε και σ’ αυτά και σ’ ακόμη πιο οδυνηρά απ’ αυτά.

Εγώ λοιπόν θα υποταχτώ στους άρχοντες παρακαλώντας αυτούς που ‘ναι στον

κάτω κόσμο να με συγχωρήσουν,

γιατί κάνω αυτά χωρίς τη θέληση μου·

γιατί το να κάνει κανείς πράγματα ανώτερα από τις δυνάμεις του είναι τελείως ανόητο.

Στίχ. 69-99

ΑΝΤ. Ούτε θα σε παρακαλούσα ούτε θα δεχόμουν, εγώ τουλάχιστον,

με ευχαρίστηση τη σύμπραξη σου,

έστω κι αν τώρα πια ήθελες να με βοηθήσεις.

Αλλά έχε όποια γνώμη θέλεις,

εκείνον όμως εγώ θα θάψω·

θα ‘ναι ωραίο για μένα να θάψω τον αδερφό μου και μετά να πεθά­νω·

θα αναπαύομαι πλάι του αγαπημένη κοντά σ’ αγαπημένο,

αφού διαπράξω μια ιερή παρανομία.

γιατί είναι περισσότερος ο καιρός

που πρέπει να αρέσω σ’ αυτούς που ‘ναι στον κάτω κόσμο

παρά σ’ αυτούς που ‘ναι δω πάνω.

Γιατί αιώνια εκεί θα αναπαύομαι·

μα εσύ, αν το κρίνεις σωστό,

περιφρόνησε όσα είναι άξια τιμής για τους θεούς.

ΙΣΜ. Εγώ δεν τα περιφρονώ αυτά,

από τη φύση μου όμως είμαι ανίκα­νη να ενεργώ αντίθετα με τη θέληση των πολιτών.

ΑΝΤ. Εσύ αυτά μπορείς να τα προφασίζεσαι·

εγώ όμως θα πάω να σωρεύσω χώμα

και να σηκώσω τύμβο για τον πολυαγαπημένο αδερφό.

ΙΣΜ. Αλίμονο, δυστυχισμένη,

πόσο φοβάμαι για σένα!

ΑΝΤ. Για μένα μη φοβάσαι· φρόντιζε για τη δική σου μοίρα.

ΙΣΜ. Όμως τουλάχιστονμην αποκαλύψεις σε κανέναν αυτό το σχέδιο σου,

κράτησε το μυστικό,

το ίδιο θα κάνω κι εγώ.

ΑΝΤ. Αλίμονο, διακήρυξε το σ’ όλους·

πολύ πιο μισητή θα είσαι αν σωπάσεις,

αν σ’ όλους δε διαλαλήσεις αυτά εδώ.

ΙΣΜ. Έχεις ζεστή καρδιά για ψυχρά πράγματα.

ΑΝΤ. Ξέρω όμως ότι είμαι αρεστή σ’ εκείνους που πρέπει περισσότερο ν’ αρέσω.

ΙΣΜ. Ναι, αν βέβαια θα έχεις και τη δύναμη· επιδιώκεις όμως ακατόρθωτα πράγ­ματα.

ΑΝΤ. θα σταματήσω λοιπόν,όταν πια δε θα ‘χω δύναμη.

ΙΣΜ. Καθόλου όμως δεν πρέπει να κυνηγάει κανείς τα ακατόρθωτα

ΑΝΤ. Αν εξακολουθήσεις να λες αυτά, και από μένα θα μισηθείς

και δίκαια θα σε μισεί για πάντα ο νεκρός.

Αλλά άφησε εμένα και τη δική μου αφροσύνη να πάθω αυτό το κακό·

γιατί τίποτε τόσο φοβερό δε θα πάθω, ώστε να μην πεθάνω έντιμα.

ΙΣΜ. Προχώρα λοιπόν,αν έτσι κρίνεις·

αυτό να ξέρεις μόνο,

ότι βαδίζεις ασυλλόγιστη,όμως αληθινά αγαπημένη στους αγα­πημένους σου.

Α’ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ

Στίχ. 278-331

ΧΟ. Βασιλιά,εδώ και πολλή ώρα στ’ αλήθεια

γυρίζει στο μυαλό μου μήπως είναι κάπως θεόσταλτο το πράγμα αυτό.

ΚΡ. Πάψε,προτού και μένα με τα λόγια σου γεμίσεις με θυμό,

μήπως φανείς ανόητος αν και είσαι γέρος·

γιατί λες ανυπόφορα πράγματα,

όταν λες ότι οι θεοί έχουν έγνοια γι’ αυτόν το νεκρό.

Ποιο απ’ τα δυο, επειδή τον τιμούσαν σαν ευεργέτη, έθαψαν αυτόν,

που ‘ρθε να πυρπολήσει τους περίστυλους ναούς και τα αφιερώματα τους

και να ρημώσει τη γη εκείνων και να καταλύσει τους νόμους;

Ή μήπως βλέπεις οι θεοί να τιμούν τους κακούς;

Δεν είναι δυνατό·αλλά κάποιοι στην πόλη,

από την πρώτη στιγμή της βασιλείας μου,

που με δυσκολία υπέφεραν τη διατα­γή μου,

σιγομουρμούριζαν εναντίον μου κρυφά, κουνώντας το κεφάλι,

ούτε έβαζαν κάτω από το ζυγό τον τράχηλο υπάκουα,ώστε να πειθαρχήσουν σ’ εμένα.

Από αυτούς εδώ τους πολίτες γνωρίζω πολύ καλά

ότι αυτοί, επειδή παρασύρθηκανμε χρήματα,έκαναν αυτά.

Γιατί κανένας θεσμόςστους ανθρώπους δε φύτρωσε άλλος τόσο κακός σαν το χρήμα·

αυτό και πόλεις κυριεύει,αυτό και ξεσπιτώνει τους ανθρώπους,

αυτό και καθοδηγεί και διαστρέφει τις δίκαιες γνώμες των ανθρώπων

να στρέφονται σε αισχρές πράξεις·και δείχνει στους ανθρώπους να κάνουν πανουργίες και να γνωρίζουν κάθε ανόσιο έργο.

Όσοι όμως πληρώθηκαν και έκαναν αυτά εδώ,

αργά ή γρήγορα πέτυχαν ώστε να τιμωρηθούν.

Αν όμως τιμώ και σέβομαι ακόμη το Δία,

κατάλαβε το καλά,με όρκο σου το λέω,

αν δε βρείτε και παρουσιάσετε μπροστά στα μάτια μου το δράστη αυτής της ταφής,

δε θα ‘ναι αρκετός για σας ο θάνατος μόνος,

πριν, ζωντανοί στην κρεμάλα,φανερώσετε αυτή την παρανομία,

για να μάθετε από πού πρέπει να ζητάτε το κέρδος

και στο εξής [από κει] να το αρπάζετε,

και για να καταλάβετε ότι δεν πρέπει να αγαπάτε να κερδίζετε από παντού.

Γιατί μπορείς να δεις απ’ τα παράνομα κέρδη

τους πιο πολλούς να καταστρέφονται,παρά να έχουν σωθεί.

ΦΥ. θα μου επιτρέψεις να μιλήσω

ή, αφού κάνω μεταβολή, να φύγω χωρίς να πω τίποτε;

ΚΡ.Δεν καταλαβαίνεις ότι και τώρα μιλάς ενοχλητικά;

ΦΥ. Στ’ αυτιά ή στην ψυχή ενοχλείσαι;

ΚΡ. Γιατί λοιπόν προσδιορίζεις η λύπη μου πού είναι;

ΦΥ. Ο δράστης ταράζει την ψυχή σου, εγώ τ’ αυτιά σου.

ΚΡ.Αλίμονο, πόσο φαίνεσαι ότι γεννήθηκες φλύαρος!

ΦΥ. Σε καμιά περίπτωση δεν έχω κάνει αυτή την πράξη.

ΚΡ. [Την έχεις κάνει] και μάλιστα αφού πούλησες την ψυχή σου για χρήματα.

ΦΥ. Αλίμονο! Αλήθεια είναι φοβερό να σχηματίζει εσφαλμένες αντιλήψεις

εκείνος που παίρνει αποφάσεις.

ΚΡ. Κάνε τον έξυπνομε τη λέξη «δόξα»·

αν όμως δε μου αποκαλύψετε τους δράστες αυτής της πράξης,

θα ομολογήσετε ότι τα ανέντιμα κέρδη φέρνουν συμφορές.

ΦΥ. Πάνω απ’ όλα μακάρι να βρεθεί·

είτε όμως πιαστείείτε όχι—αυτό η τύχη θα το κρίνει—,

με κανέναν τρόπο εσύ δε θα με δεις εδώ να ξανάρθω.

Γιατί και τώρα που σώθηκα χωρίς να το ελπίζω και να το περιμένω,

χρωστάω στους θεούς μεγάλη ευγνωμοσύνη.

338 π.Χ. Ο Φίλιππος καταλαμβάνει την Άμφισσα.

Ο Αλέξανδρος στη μάχη της Χαιρώνειας προΐσταται στην αριστερή πτέρυγα του μακεδονικού στρατού. Αρχηγός του ιππικού, συντρίβει τον Ιερό Λόχο των Θηβαίων συμβάλλοντας αποφασιστικά στη νίκη του Φιλίππου. Εγκαθίσταται μακεδονική φρουρά στην Καδμεία, ενώ η συνθήκη ειρήνης που υπογράφεται έχει ανέλπιστα επιεικείς όρους για την Αθήνα (Ειρήνη του Δημάδη). Ο Λυκούργος αναλαμβάνει τη διαχείριση των οικονομικών της Αθήνας.

Θάνατος του Ισοκράτη.

337 π.Χ. Ο Αλέξανδρος έρχεται σε σύγκρουση με τον πατέρα του και μαζί με τη μητέρα του Ολυμπιάδα καταφεύγουν στην Ήπειρο.

Κήρυξη πολέμου εναντίον των Περσών από τον Φίλιππο.

336 π.Χ. Ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας δολοφονείται. Ο μακεδονικός στρατός εκλέγει ομόφωνα τον Αλέξανδρο βασιλιά.

Το πανελλήνιο Συνέδριο της Κορίνθου τον ανακηρύσσει Ηγεμόνα της Συμμαχίας και Στρατηγό Αυτοκράτορα στην εκστρατεία εναντίον των Περσών.

335 π.Χ. Επιτυχημένη εκστρατεία του Αλεξάνδρου κατά των Τριβαλλών και των Γετών στην περιοχή του Δούναβη. Εκστρατεία εναντίον των Ιλλυριών και των Ταλαντίων.

Στάση των Θηβαίων, η οποία υποκινήθηκε από τον Δημοσθένη και τους Αθηναίους, συντρίβεται από το μακεδονικό στρατό. Η Θήβα εκθεμελιώνεται, ενώ μόνο το σπίτι του ποιητή Πίνδαρου, έπειτα από διαταγή του ίδιου του Αλεξάνδρου, σώζεται. Ο Αλέξανδρος με παρέμβαση του ρήτορα Δημάδη αποφεύγει την επιβολή αντιποίνων στους Αθηναίους, τους υποκινητές της στάσης.

Ο Αριστοτέλης στην Αθήνα.

334 π.Χ. Ο Αλέξανδρος ορίζει ως αντιβασιλέα της Μακεδονίας τον Αντίπατρο και αναχωρεί για τη Μικρά Ασία.

Το Μάιο νικά τα περσικά στρατεύματα στο Γρανικό ποταμό και καταλαμβάνει τη μια μετά την άλλη τις παράλιες πόλεις της Μικράς Ασίας.

Χορηγικό μνημείο του Λυσικράτη στην Αθήνα.

Ο Αριστοτέλης ιδρύει το Λύκειο.

333 π.Χ. Ο Αλέξανδρος μετά την υποταγή της Λυκίας και της Παμφυλίας διαβαίνει τον Ταύρο και ξεχειμωνιάζει στο Γόρδιο.

Τον Ιούλιο φτάνει στην Άγκυρα αφού έχει υποτάξει την Καππαδοκία και την Παφλαγονία.

Ο βασιλιάς της Σπάρτης Άγης Γ΄ στέλνει πρεσβεία στον Πέρση βασιλιά Δαρείο Γ΄.

Το Σεπτέμβριο ο Αλέξανδρος διαβαίνει τις Πύλες της Κιλικίας και καταλαμβάνει την Ταρσό.

Περνώντας μέσα από τα παγωμένα νερά του ποταμού Κύδνου ή Καύνου κρυολογεί σοβαρά.

Το Νοέμβριο συνάπτει αποφασιστική μάχη στην Ισσό της Συρίας και τρέπει τις υπό τον Δαρείο περσικές δυνάμεις σε φυγή. Αιχμαλωτίζεται η οικογένεια του Δαρείου.

332 π.Χ. Ιανουάριος: Ο Αλέξανδρος υποτάσσει όλες τις πόλεις της Φοινίκης εκτός από την Τύρο, την οποία τελικά καταλαμβάνει τον Ιούλιο, έπειτα από πολύμηνη πολιορκία. Κοντά στη Γάζα τραυματίζεται σοβαρά στον ώμο.

Δεκέμβριος: Ο Αλέξανδρος καταλαμβάνει το Πηλούσιο και υποτάσσει το σατράπη της Αιγύπτου Μάλακο.

Επανάσταση των Θρακών καταστέλλεται από το στρατηγό του Αλεξάνδρου Αντίπατρο.

331 π.Χ. Ιδρύεται από τον Αλέξανδρο η Αλεξάνδρεια η εν Αιγύπτω. Ο Ρόδιος αρχιτέκτονας Δεινοκράτης σχεδίασε τη νέα πόλη σε σχήμα μακεδονικής χλαμύδας. Τα περισσότερα από τα δημόσια οικοδομήματά της βρίσκονται στην ανατολική συνοικία, στο Βρύχιον. Δύο μεγάλες λεωφόροι, πλάτους τριάντα μέτρων η καθεμία, τέμνουν την πόλη. Ο Αλέξανδρος επισκέπτεται την όαση του Άμμωνα Δία.

Μάχη στα Άρβυλα και νίκη του Αλεξάνδρου. Ο Αλέξανδρος κυριεύει την πρωτεύουσα του περσικού κράτους, την Περσέπολη, και την παλιά πρωτεύουσα Πασαργάδες.

Ο Άγης Γ΄ αποτυγχάνει να δημιουργήσει αντιμακεδονικό συνασπισμό με τους Αθηναίους.

Εξέγερση της Σπάρτης εναντίον του Αντίπατρου. Μάχη και ήττα των Σπαρτιατών κοντά στη Μεγαλόπολη. Θάνατος του Άγη.

330 π.Χ. Ο Αλέξανδρος καταδιώκει τον Δαρείο, ο οποίος δολοφονείται από το σατράπη Βήσσο. Συνωμοσία του Φιλώτα. Θάνατος του Παρμενίωνα.

Ο Αλέξανδρος ιδρύει την Αλεξάνδρεια την εν Αρείοις (πιθανόν κοντά στη σημερινή πόλη του Αφγανιστάν Χεράτ).

Μεγάλη έλλειψη σιτηρών στην Ελλάδα (σιτοδεία), η οποία θα διαρκέσει για τέσσερα τουλάχιστον χρόνια.

Αποπεράτωση του Θεάτρου της Επιδαύρου.

329 π.Χ. Ο Αλέξανδρος ιδρύει την Αλεξάνδρεια την εν Αραχωσία (σημερινό Κανταχάρ του Αφγανιστάν).

Ο Αλέξανδρος τιμωρεί τον Βήσσο για τη δολοφονία του Δαρείου.

Ο Αλέξανδρος ιδρύει την Αλεξάνδρεια την Εσχάτη ή την παρά τον Ιαξάρτην (πρώην Leninabad του Τατζικιστάν).

328 π.Χ. Φόνος του Κλείτου. Επεισόδιο της «προσκύνησης». Ο Αλέξανδρος επιβάλλει στους Έλληνες να τον προσκυνούν όπως οι Πέρσες.

327 π.Χ. Μάχη κοντά στη θέση Εμβόλιμα στον Ινδικό Καύκασο ανάμεσα στους Μακεδόνες του Αλεξάνδρου και σε πολυάριθμες φυλές Ινδών, οι οποίες υπερασπίζουν το φρούριο του Αόρνου. Αφού με επιχωμάτωση καλύπτεται η μεταξύ του μακεδονικού στρατοπέδου και του φρουρίου χαράδρα, για να διευκολύνονται οι επιθετικές κινήσεις των πολιορκητών, τελικά το φρούριο παραδίδεται.

Ο Αλέξανδρος νυμφεύεται την κόρη του ηγεμόνα της Βακτριανής Ρωξάνη.

Ο Πυθέας ο Μασσαλιώτης στις θάλασσες του βορρά.

326 π.Χ. Ο Αλέξανδρος ιδρύει την Αλεξάνδρεια την επί του Καυκάσου (σημερινό Hari Kar του Αφγανιστάν).

Ο Αλέξανδρος, μετά τη νίκη του στον ποταμό Υδάσπη κατά του Πώρου, Ινδού βασιλιά, ιδρύει δύο πόλεις: στην αριστερή όχθη του ποταμού τη Νίκαια και στη δεξιά τη Βουκέφαλο. Την επίβλεψη της ανέγερσης είχε ο Κρατερός. Οι δύο πόλεις πολύ γρήγορα χρειάστηκαν επισκευές γιατί δεν άντεξαν τους μουσώνες.

Θάνατος του ρήτορα Λυκούργου.

325 π.Χ. Ο Αλέξανδρος επιστρέφει στην Περσία. Περίπλους του Νεάρχου.

Ο Αλέξανδρος ιδρύει έξι νέες πόλεις με το όνομα Αλεξάνδρεια, την Ωπιανή (σημερινό Begram 40 χλμ. νότια της Καμπούλ), την παρά τον Ινδό (στη συμβολή του ποταμού Αρκεσίνη με τον Ινδό), την εν Σόγδοις (δυτικά του Ινδού), την εν Σωριανοίς (σημερινά Πάταλα της Ινδίας), την εν Ωρείταις (στο Δέλτα του Ινδού) και την εν Καρμανία (κοντά στα στενά του Ορμούζ στον Περσικό Κόλπο).

Ο Λύσιππος σμιλεύει τον «Αποξυόμενον».

324 π.Χ. Ιδρύεται η Αλεξάνδρεια η εν Σουσιανή (ανάμεσα στις εκβολές του Τίγρη και του Ευφράτη).

Γάμοι 80 Μακεδόνων αξιωματικών με Περσίδες πριγκίπισσες στα Σούσα. Ο Αλέξανδρος συνάπτει δεύτερο γάμο με την κόρη του Δαρείου Βαρσίνη. Ανταρσία Μακεδόνων στρατιωτών στην Ώπη. Τελικά συμφιλιώνονται με τον Αλέξανδρο.

Θάνατος του Ηφαιστίωνα.

Ο Αλέξανδρος στα Εκβάτανα προετοιμάζει τον περίπλου της Αραβικής Χερσονήσου.

323 π.Χ. 13 Ιουνίου: Θάνατος του Αλεξάνδρου στη Βαβυλώνα.

Η αναγγελία του θανάτου του Αλεξάνδρου ξεσηκώνει τη φιλοπόλεμη και αντιμακεδονική μερίδα του αθηναϊκού δήμου, η οποία υπερισχύει των συντηρητικών στην Εκκλησία του Δήμου. Οι Αθηναίοι αναθέτουν τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων στον Λεωσθένη. Αυτός καταλαμβάνει τις Θερμοπύλες και αρχίζει την πολιορκία του Αντίπατρου στη Λαμία (Λαμιακός Πόλεμος). Θάνατος του Λεωσθένη έξω από τη Λαμία.

Ο Λεοννάτος, ο οποίος είχε σπεύσει από τη Μικρά Ασία σε βοήθεια του Αντίπατρου, νικιέται από τους συμμάχους στη Θεσσαλία. Θάνατος του Λεοννάτου. Ο στρατός του Λεοννάτου καταφέρνει να ενωθεί με το στρατό του Αντίπατρου.

322 π.Χ. Άνοιξη: Αλλεπάλληλες ήττες των Αθηναίων σε ναυμαχίες πρώτα στην Άβυδο και στη συνέχεια κοντά στην Αμοργό. Η τελευταία ήταν η μεγαλύτερη ναυμαχία που έγινε σε ελληνικά ύδατα μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, μέχρι εκείνη τουλάχιστον την εποχή. Με αυτή «έσβησε για πάντα η ναυτική υπεροχή και μαζί το πολιτικό μεγαλείο των Αθηνών» (Μπέλοχ).

Τα μακεδονικά στρατεύματα υπό την αρχηγία του Κρατερού και του Αντίπατρου συντρίβουν κοντά στην Κρανώνα της Θεσσαλίας τα ενωμένα στρατεύματα Αθηναίων, Αιτωλών και Πελοποννησίων, θέτοντας τέλος στο Λαμιακό Πόλεμο. Στη συνέχεια ο Αντίπατρος εγκαθιστά στην Αθήνα μακεδονική φρουρά και εκτελεί το ρήτορα Υπερείδη. Ο ρήτορας Δημοσθένης αναγκάζεται από «φυγαδοθήρες» του Αντίπατρου να αυτοκτονήσει με δηλητήριο στο Ναό του Ποσειδώνα στον Πόρο.

Ο Αντίπατρος με τον Κρατερό εγκαθιστούν φιλομακεδονικά καθεστώτα στην Πελοπόννησο και στρέφονται εναντίον των Αιτωλών, χωρίς ιδιαίτερη όμως επιτυχία.

322/321 π.Χ. Αρχίζουν οι πρώτες συγκρούσεις ανάμεσα στους επιγόνους του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Ο Περδίκκας αμέσως μετά το θάνατο του Αλεξάνδρου αναλαμβάνει, χωρίς να πάρει ιδιαίτερο τίτλο, καθήκοντα αντιβασιλέα, επιτροπεύοντας το διανοητικά ανάπηρο Αρριδαίο και τον Αλέξανδρο, γιο του Μ. Αλεξάνδρου και της Ρωξάνης. Αντιπροσωπεύοντας τη νομιμότητα, ο Περδίκκας επιδιώκει την ενότητα της αυτοκρατορίας. Γρήγορα έρχεται σε ρήξη με τους άλλους στρατηγούς. Έπειτα από μια αποτυχημένη επιχείρηση στην Αίγυπτο δολοφονείται από το στρατηγό του Σέλευκο. Ο δρόμος για τη διάλυση της αυτοκρατορίας είναι πλέον ανοιχτός.

Ο σύμμαχος του Περδίκκα Ευμένης ο Καρδιανός νικά τα στρατεύματα του Κρατερού στη Μικρά Ασία. Θάνατος του Κρατερού.

Συνάντηση στον Τριπαράδεισον της Κοίλης Συρίας των στρατηγών του Αλέξανδρου με σκοπό τη νέα διανομή αξιωμάτων και σατραπειών. Ο πρεσβύτερος όλων Αντίπατρος ανακηρύσσεται αυτοκράτορας επιμελητής, ο Σέλευκος σατράπης Βαβυλώνος, ενώ ο Αντίγονος, του οποίου η εξουσία ενισχύεται, αναλαμβάνει την τιμωρία του Ευμένους, του μόνου που έμεινε πιστός στον όρκο του προς τον Αλέξανδρο.

319 π.Χ. Ο Πτολεμαίος ο Λάγου κυριεύει τη Συρία. Θάνατος του Αντίπατρου. Δημιουργία συνασπισμού εναντίον του διαδόχου του Πολυσπέρχοντα, ο οποίος λίγο αργότερα εκδιώκεται από το θρόνο της Μακεδονίας.

318 π.Χ. Οι Αθηναίοι εκτελούν το στρατηγό Φωκίωνα, αλλά τελικά αναγκάζονται να συνθηκολογήσουν με τον Κάσσανδρο.

317 π.Χ. Ο Δημήτριος ο Φαληρέας εγκαθίσταται στην Αθήνα.

316 π.Χ. Ο Ευμένης ο Καρδιανός, αφού κατορθώνει να αντιμετωπίσει με επιτυχία πολλές επιθέσεις του Αντίγονου στην περιοχή της Βαβυλώνας, παραδίδεται τελικά σε αυτόν από τους αργυράσπιδες (μάχη της Γαβιηνής). Αφού τον εγκαταλείπουν οι Πέρσες σύμμαχοί του με αρχηγό τον Πευκέστα, εκτελείται.

Ο Πτολεμαίος, ο Σέλευκος, ο Κάσσανδρος και ο Λυσίμαχος συνασπίζονται εναντίον του Αντίγονου.

315 π.Χ. Ο Αντίγονος ο Μονόφθαλμος αποσπά τη Συρία από τον Πτολεμαίο, ο οποίος απαντά με την κατάληψη της Κύπρου.

Ο Αντίγονος δημιουργεί το «Κοινόν των Νησιωτών», με το οποίο ενώνονται οι πόλεις των Κυκλάδων. Με την ιδιαίτερα φιλική προς τις ελληνικές πόλεις πολιτική του, ο Αντίγονος προσδοκά οφέλη στην προσπάθειά του να γίνει μόνος κυρίαρχος της αυτοκρατορίας του Μ. Αλεξάνδρου.

312 π.Χ. Ήττα του Δημητρίου, γιου του Αντίγονου, από τα συνασπισμένα στρατεύματα των αντιπάλων του στην περιοχή της Γάζας. Ο Σέλευκος επιστρέφει στη Βαβυλώνα.

311 π.Χ. Ο Αντίγονος συνάπτει ειρήνη με τους αντιπάλους του, με εξαίρεση τον Σέλευκο. Οι τελευταίοι δηλώνουν ότι θα σέβονται την ελευθερία των Ελλήνων, ενώ ο Κάσσανδρος αναγνωρίζεται ως στρατηγός στην Ευρώπη και ως επίτροπος του ανήλικου Αλεξάνδρου, γιου του Μ. Αλεξάνδρου και της Ρωξάνης.

310 π.Χ. Ο Κάσσανδρος δολοφονεί τον Αλέξανδρο και τη Ρωξάνη. Εκλείπουν, έτσι, οι τελευταίοι κατευθείαν απόγονοι του Αλεξάνδρου.

309 π.Χ. Ο Αντίγονος καταστρέφει τη Βαβυλώνα.

Ο Πτολεμαίος καταλαμβάνει τη Λυκία και την Κω.

Ο Δημήτριος ο Φαληρέας άρχοντας στην Αθήνα.

Ο Σέλευκος καταλαμβάνει οριστικά τη Βαβυλώνα και εκστρατεύει προς την Ινδία.

307 π.Χ. Ο Αντίγονος αποφασίζει να εκδιώξει τις φρουρές του Κάσσανδρου από την Ελλάδα.

Ο γιος του Δημήτριος εκδιώκει τον Δημήτριο τον Φαληρέα από την Αθήνα.

306 π.Χ. Ο στρατηγός του Αλεξάνδρου Λυσίμαχος ανακηρύσσει τον εαυτό του βασιλιά της Θράκης. Μετά το θάνατό του στο θρόνο ανεβαίνει ο Πτολεμαίος ο Κεραυνός.

Λαμπρή νίκη του Δημήτριου κατά του Πτολεμαίου σε ναυμαχία κοντά στη Σαλαμίνα της Κύπρου. Ο Αντίγονος ανακηρύσσεται από το στρατό του βασιλιάς. Το παράδειγμά του σπεύδουν να ακολουθήσουν και οι αντίπαλοί του, οι οποίοι αυτοανακηρύσσονται βασιλείς.

Ο Επίκουρος ιδρύει φιλοσοφική σχολή στην Αθήνα.

305 π.Χ. Αποτυχημένη προσπάθεια του Αντίγονου να πλήξει τον Πτολεμαίο στην ίδια την Αίγυπτο. Προσπάθεια στη συνέχεια του Δημήτριου να καταλάβει τη σύμμαχο του Πτολεμαίου Ρόδο, παρά την πολύμηνη πολιορκία της, αποτυγχάνει.

304 π.Χ. Αγώνας του Δημήτριου του Πολιορκητή στην Ελλάδα κατά του Κάσσανδρου.

302 π.Χ. Συμμαχία ανάμεσα στον Σέλευκο και το βασιλιά Τσαντραγκούπτα της Ινδίας (Σανδρόκοττο).

Νέος συνασπισμός των επιγόνων του Αλεξάνδρου εναντίον του Αντίγονου.

Ο Κάσσανδρος εκδιώκει τον Πύρρο από την Ήπειρο, ο οποίος καταφεύγει στον Δημήτριο.

Ο Ζήνωνας ιδρύει τη Στωική Σχολή στην Αθήνα.

301 π.Χ. Μάχη στην Ιψό, ήττα και θάνατος του Αντίγονου.

300 π.Χ. Ιδρύεται η επί του ποταμού Ορόντου Αντιόχεια.

297 π.Χ. θάνατος του Κάσσανδρου.

Επέμβαση του Πύρρου της Ηπείρου στη Μακεδονία.

296-294 π.Χ. Ο Πτολεμαίος, ο Σέλευκος και ο Λυσίμαχος απογυμνώνουν τον Δημήτριο από τις κτήσεις του στην Ασία.

294 π.Χ. Ο Δημήτριος κατακτά τη Μακεδονία και ανακηρύσσεται βασιλιάς της.

293 π.Χ. Ο Δημήτριος ιδρύει τη Δημητριάδα.

292 π.Χ. Κατασκευάζεται από το γλύπτη Χάρη ο «Κολοσσός» της Ρόδου.

291 π.Χ. Ο Δημήτριος κυριεύει τη Θήβα και στρέφεται εναντίον του Πύρρου και των Αιτωλών.

290 π.Χ. Ίδρυση του Μουσείου της Αλεξάνδρειας.

287-5 π.Χ. Ο Πύρρος και ο Λυσίμαχος διώχνουν τον Δημήτριο από τη Μακεδονία, την οποία μοιράζονται.

Γέννηση του Αρχιμήδη του Συρακούσιου.

283 π.Χ. θάνατος του Δημήτριου του Πολιορκητή. Ο Αντίγονος Γονατάς ανακηρύσσεται βασιλιάς της Μακεδονίας.

282 π.Χ. Ο διοικητής της Περγάμου Φιλέταιρος επαναστατεί εναντίον του Λυσίμαχου.

281 π.Χ. Ο Μιθριδάτης Α΄ ανακηρύσσεται βασιλιάς του Πόντου.

Ο Σέλευκος επιχειρεί να εκστρατεύσει εναντίον της Μακεδονίας αλλά δολοφονείται. Τον διαδέχεται ο Αντίοχος Α΄ ο Σωτήρ.

Ανασύσταση της Αχαϊκής Συμπολιτείας.

280 π.Χ. Νίκη του Πύρρου στην Ηράκλεια εναντίον των Ρωμαίων.

Επανάσταση της Ελλάδας εναντίον του Αντίγονου Γονατά. Ο Πτολεμαίος ο Κεραυνός βασιλιάς της Μακεδονίας.

280-273 π.Χ. Συνεχείς επιδρομές Γαλατών στη Θράκη οδηγούν στη δημιουργία γαλατικού κράτους στην περιοχή.

280-262 π.Χ. Μπροστά από το λιμάνι της Αλεξάνδρειας, πάνω στη νησίδα Φάρος, κατασκευάζεται από τον Σώστρατο τον Κνίδιο ένα ψηλό κτίσμα με σκοπό να διευκολύνει τη ναυσιπλοία, ο γνωστός Φάρος, ένα από τα επτά θαύματα της αρχαιότητας. Ο φανός του Φάρου είναι ορατός από απόσταση 50 χιλιομέτρων.

279 π.Χ. Νίκη του Πύρρου εναντίον των Ρωμαίων στο Αούσκουλο της Ιταλίας.

Ειρήνη και συμμαχία του Αντίοχου Α΄ και του Αντίγονου Γονατά.

Ήττα και θάνατος του Πτολεμαίου Κεραυνού από τους Γαλάτες του Βρέννου.

Οι Γαλάτες αναγκάζονται να υποχωρήσουν προς τα βόρεια μετά την αποτυχία τους να καταλάβουν τους Δελφούς.

278/77 π.Χ. Οι Γαλάτες εισβάλλουν στη Μικρά Ασία.

Ο Πύρρος κατακτά τη Σικελία.

Νίκη του Αντίγονου Γονατά στην περιοχή της Λυσιμαχείας εναντίον των Γαλατών.

275 π.Χ. Ήττα του Πύρρου από τους Ρωμαίους στο Βενεβέντο. Λίγο αργότερα ο Πύρρος εγκαταλείπει την Ιταλία.

274-271 π.Χ. Πρώτος Συριακός Πόλεμος. Ο Πτολεμαίος Β΄ μετά τη νίκη του επί του Αντίοχου Α΄ κατορθώνει να διατηρήσει την Κοίλη Συρία και να καταλάβει την Κιλικία.

272 π.Χ. Θάνατος του Πύρρου. Ο Αντίγονος Γονατάς επιβάλλει και πάλι την κυριαρχία του στην Ελλάδα.

267/266-261 π.Χ. Συμμαχία της Πελοποννήσου, της Αθήνας και της Αιγύπτου, η οποία στρέφεται εναντίον του βασιλιά της Μακεδονίας Αντίγονου. Οι Αθηναίοι κηρύττουν τον πόλεμο εναντίον του Αντίγονου με ψήφισμα έπειτα από πρόταση του Χρεμωνίδη (Χρεμωνίδειος Πόλεμος).

265 π.Χ. Τα στρατεύματα των Αθηναίων και των Πελοποννησίων ηττώνται στην περιοχή της Κορίνθου από τα στρατεύματα του Αντίγονου. Στη μάχη φονεύεται ο βασιλιάς της Σπάρτης Αρεύς Β΄.

Διάλυση της Πελοποννησιακής Συμμαχίας.

263 π.Χ. Η Αθήνα συνθηκολογεί με τον Αντίγονο της Μακεδονίας. Μακεδονική φρουρά εγκαθίσταται στο Μουσείον και στον Πειραιά.

261 π.Χ. Μεγάλη νίκη του Αντίγονου σε ναυμαχία στην περιοχή της Κω. Το Κοινόν των Νησιωτών γίνεται προτεκτοράτο του Αντίγονου.

260-253 π.Χ. Δεύτερος Συριακός Πόλεμος. Ο Πτολεμαίος ο Φιλάδελφος στρέφεται εναντίον του Αντίοχου Β΄ Θεού και του συμμάχου του Αντίγονου. Στον πόλεμο αυτό ο Πτολεμαίος, παρά τις αρχικές του απώλειες, κυρίως ασιατικών κτήσεων, κατορθώνει να συνάψει μια σχεδόν ανέλπιστα ευνοϊκή συνθήκη με τον Αντίοχο. Αυτό του επιτρέπει να συνεχίσει τον πόλεμο εναντίον του Αντίγονου.

255 π.Χ. Η Αθήνα αποκτά και πάλι την αυτονομία της.

254 π.Χ. Οι Ρωμαίοι καταλαμβάνουν το Πάνορμον (Παλέρμο), συνεχίζοντας την προς νότο επέκταση της κυριαρχίας τους.

246-241 π.Χ. Τρίτος Συριακός Πόλεμος. Μετά το θάνατο του Αντίοχου Β΄ δολοφονείται η σύζυγός του Βερενίκη, κόρη του Πτολεμαίου Β΄ και αδερφή του νέου βασιλιά της Αιγύπτου Πτολεμαίου Γ΄ του Ευεργέτη. Ο Πτολεμαίος αντιδρώντας εισβάλλει στη Συρία και σε εκπληκτικά σύντομο χρονικό διάστημα καταλαμβάνει ένα μεγάλο τμήμα της αυτοκρατορίας των Σελευκιδών.

245 π.Χ. Η Αιτωλική Συμπολιτεία νικά τους Βοιωτούς στη Χαιρώνεια.

Πρώτη στρατηγία του Άρατου.

243 π.Χ. Συμμαχία του Αντίγονου Γονατά και των Αιτωλών.

Ο Άρατος καταλαμβάνει τον Ακροκόρινθο.

242 π.Χ. Προσπάθεια του Άγη Δ΄ στη Σπάρτη για κοινωνική μεταρρύθμιση αποτυγχάνει.

241 π.Χ. Ο Άτταλος Α΄ διαδέχεται τον Ευμένη Α΄ της Περγάμου.

239 π.Χ. Ο Δημήτριος Β΄ διαδέχεται τον Αντίγονο Γονατά στο θρόνο της Μακεδονίας.

237 π.Χ. Ο Κλεομένης Γ΄ γίνεται βασιλιάς της Σπάρτης.

236 π.Χ. Ο Άτταλος Α΄ ανακηρύσσεται βασιλιάς της Περγάμου.

229 π.Χ. Ο Αντίγονος ο Δώσων διαδέχεται τον Δημήτριο Β΄ στο θρόνο της Μακεδονίας. Η Αθήνα απελευθερώνεται από τη μακεδονική φρουρά.

Η Αιτωλική Συμπολιτεία διευρύνει τα όριά της.

228 π.Χ. Πόλεμος ανάμεσα στη Σπάρτη και τους Αχαιούς.

227 π.Χ. Επαναστατικές μεταρρυθμίσεις του Κλεομένη Γ΄ στη Σπάρτη. Σημαντικές επιτυχίες του εναντίον των Αχαιών.

225 π.Χ. Συμμαχία του Αντίγονου της Μακεδονίας με τους Αχαιούς.

222 π.Χ. Ήττα του Κλεομένη από τον Αντίγονο Δώσωνα και τους συμμάχους του στη μάχη της Σελλάσιας. Ο Αντίγονος καταλαμβάνει τη Σπάρτη.

221 π.Χ. Ο Φίλιππος Ε΄ βασιλιάς της Μακεδονίας.

220-217 π.Χ. Πόλεμος ανάμεσα στον Φίλιππο Ε΄ και τους Αιτωλούς (Συμμαχικός Πόλεμος).

Αλλεπάλληλες νίκες του Φιλίππου. Λεηλασία του Θέρμου.

217 π.Χ. Η ειρήνη της Ναυπάκτου θέτει τέλος στο Συμμαχικό Πόλεμο.

Ο Αιτωλός Αγέλαος σε συνεδρίαση του Κοινού των Αιτωλών επισημαίνει ότι πρέπει να προσέξουν οι Έλληνες τα «εξ Εσπερίας νέφη», σαφή υποδήλωση του ρωμαϊκού κινδύνου.

216 π.Χ. Εκστρατεία του Φιλίππου Ε΄ στην Αδριατική.

215 π.Χ. Συμμαχία Φιλίππου Ε΄ και Αννίβα. Α΄ Μακεδονικός Πόλεμος.

Ο Βαλέριος Λαιβίνιος υποχρεώνει τον Φίλιππο να λύσει την πολιορκία της Απολλωνίας. Ο Φίλιππος στρέφεται εναντίον της Μεσσήνης της Σικελίας.

213 π.Χ. Θάνατος του Άρατου.

Οι Θράκες εκδιώκουν τους Γαλάτες από την περιοχή.

212 π.Χ. Θάνατος του Αρχιμήδη.

211 π.Χ. Οι Ρωμαίοι και οι Αιτωλοί συμμαχούν εναντίον του Φιλίππου.

210 π.Χ. Ο Ατταλος αγοράζει την Αίγινα από τους Αιτωλούς.

Η Σικελία γίνεται ρωμαϊκή επαρχία.

209 π.Χ. Συνασπισμός εναντίον του Φιλίππου.

208 π.Χ. Οι Θράκες αποδέχονται την επικυριαρχία του βασιλιά της Μακεδονίας Φιλίππου Ε΄.

Πρώτη στρατηγία του Φιλοποίμενα.

207 π.Χ. Ο Φίλιππος καταστρέφει το Θέρμο.

206 π.Χ. Οι Αιτωλοί συνάπτουν συνθήκη με τον Φίλιππο.

205 π.Χ. Επιστροφή του Αντίοχου Γ΄ από την εκστρατεία του στην Ανατολή.

202-201 π.Χ. Εκστρατεία του Φιλίππου Ε΄ στην Ασία.

Πόλεμος ανάμεσα στη Σπάρτη και την Αχαϊκή Συμπολιτεία.

200 π.Χ. Η Ρώμη κηρύσσει πόλεμο εναντίον του Φιλίππου Ε΄. Β΄ Μακεδονικός Πόλεμος. Η Ρόδος, η Πέργαμος, η Αιτωλική και η Αχαϊκή Συμπολιτεία συμμαχούν με τους Ρωμαίους.

197 π.Χ. Ηττα του Φιλίππου Ε΄ από τους Ρωμαίους (Τίτος Κουίντος Φλαμινίνος) στην περιοχή Κυνός Κεφαλαί.

196 π.Χ. Ο Φλαμινίνος διακηρύσσει την ελευθερία των ελληνικών πόλεων στη διάρκεια των Ισθμίων εκείνης της χρονιάς και οι Έλληνες ξεσπούν σε ενθουσιώδεις εκδηλώσεις!

194 π.Χ. Οι Ρωμαίοι εκκενώνουν την Ελλάδα.

192-188 π.Χ. Συριακός Πόλεμος. Ο Αντίοχος Γ΄ ο Μέγας εκστρατεύει στην Ελλάδα για να ενισχύσει τους συμμάχους του Αιτωλούς. Ήττα από τους Ρωμαίους στις Θερμοπύλες (191 π.Χ.).

189 π.Χ. Ήττα του Αντίοχου από τους Ρωμαίους υπό τον Σκιπίωνα τον Αφρικανό στη Μαγνησία της Μ. Ασίας.

188 π.Χ. Ειρήνη της Απάμειας. Ο Αντίοχος αναγκάζεται να εγκαταλείψει τη δυτικά του Ταύρου Μικρά Ασία. Η Ρώμη παραχωρεί τα περισσότερα εδάφη στην πιστή σύμμαχό της Πέργαμο.

Ο Φιλοποίμενας και η Αχαϊκή Συμπολιτεία υποτάσσουν τη Σπάρτη.

183 π.Χ. Οι Θρακικές πόλεις παραχωρούνται στο σύμμαχο των Ρωμαίων βασιλιά της Περγάμου Ευμένη.

Θάνατος του Φιλοποίμενα.

179 π.Χ. Ο βασιλιάς της Θράκης Κότυς Β΄ συμμαχεί εναντίον των Ρωμαίων με το νέο βασιλιά της Μακεδονίας Περσέα.

172 π.Χ. Αρχίζει πόλεμος ανάμεσα στους Ρωμαίους και τον Περσέα της Μακεδονίας.

170 π.Χ. Στην Αθήνα κατασκευάζεται η Στοά του Ευμένους.

169 π.Χ. Ο Περσέας χάνει τα Τέμπη.

Οι Ρωμαίοι εισέρχονται στη Μακεδονία.

168 π.Χ. Μάχη της Πύδνας. Ήττα του Περσέα από τις ρωμαϊκές λεγεώνες του Λεύκιου Αιμίλιου Παύλου. Η Μακεδονία διαιρείται σε τέσσερα ανεξάρτητα μεταξύ τους κράτη. Οι ύποπτοι για αντιρωμαϊκά αισθήματα Έλληνες τιμωρούνται αυστηρά. Η ρωμαϊκή νίκη στην Πύδνα κρίνει την παγκόσμια κυριαρχία της Ρώμης.

Ο Αντίοχος Δ΄ αναγκάζεται από τους Ρωμαίους να εγκαταλείψει την Αίγυπτο.

167 π.Χ. Σκληρά μέτρα του Αντίοχου εναντίον των Εβραίων.

Η Ρώμη παραχωρεί στην Αθήνα το λιμάνι της Δήλου, πλήττοντας έτσι καίρια τα εμπορικά συμφέροντα της Ρόδου.

166 π.Χ. Ο Ιούδας Μακκαβαίος αρχηγός των Εβραίων επαναστατών.

164 π.Χ. Ο Αντίοχος επιτρέπει στους Εβραίους την ελεύθερη άσκηση των θρησκευτικών τους καθηκόντων.

149 π.Χ. Η Σπάρτη αποχωρεί από την Αχαϊκή Συμπολιτεία. Ο Δίαιος παρακινεί σε πόλεμο τη συμπολιτεία εναντίον της Σπάρτης.

149/148 π.Χ. Εξέγερση του Ανδρίσκου στη Μακεδονία και ήττα του από τον Καικίλιο Μέτελλο. Η Μακεδονία γίνεται ρωμαϊκή επαρχία.

147 π.Χ. Επανάσταση των Αχαιών εναντίον της Ρώμης.

Ήττα του Κριτόλαου στρατηγού της Αχαϊκής Συμπολιτείας στη Σκάρφεια της Λοκρίδας από τον ύπατο Καικίλιο Μέτελλο. Η κεντρική Ελλάδα καταλαμβάνεται από τους Ρωμαίους.

146 π.Χ. Ήττα της Αχαϊκής Συμπολιτείας (Δίαιος) στη Λευκόπετρα της Κορίνθου από τους Ρωμαίους (Μόμμιος). Καταστροφή της Κορίνθου από τους Ρωμαίους. Η νότια Ελλάδα (Αχαΐα) υπάγεται ως επαρχία στον ανθύπατο της Μακεδονίας.

Ο ανδρισμός της μαγκιάς και η «Θεία κοινωνία»

Πλάτωνας

Η Πολιτεία (ή Περί δικαίου) είναι ένα από τα γνωστότερα έργα του Πλάτωνα, το οποίο γράφτηκε περίπου το 380 π.Χ.^[1] ή ολοκληρώθηκε γύρω στα 374 π.Χ.^[2] κι έχει ασκήσει μεγάλη επιρροή τόσο στη φιλοσοφία, όσο και στην πολιτική θεωρητική.

Στην Πολιτεία, ο Σωκράτης και άλλοι εξέχοντες Αθηναίοι και ξένοι συζητούν τη σημασία της δικαιοσύνης και εξετάζουν κατά πόσο είναι πιο ευτυχισμένος ένας δίκαιος άνθρωπος από έναν άδικο, κατασκευάζοντας μια φανταστική πολιτεία, την Καλλίπολη, με φιλόσοφους-βασιλείς.

Επίσης, συζητείται η φύση του φιλόσοφου, ή “Περί Ιδεών” θεωρία του Πλάτωνα, η διαμάχη ανάμεσα στη φιλοσοφίαποίηση και η αθανασία της ψυχής. και την

Τίτλος του έργου

Έκδοση της Πολιτείας του Πλάτωνα, 1713

Η αρχική αρχαιοελληνική ονομασία Πολιτεία κυριολεκτικά σημαίνει το δόγμα και το χαρακτήρα μιας πολιτικής κοινωνίας, δηλαδή το πολίτευμά της. Στα λατινικά, ονομάστηκε Res Publica, κυριολεκτικά εννοώντας καθεστώς διαχείρισης των δημοσίων πραγμάτων, ορολογία όμως που ταυτιζόταν με τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία, αν και δεν πρόκειται καθαρά για ένα έργο σχετικά με τη δημοκρατία, όπως γίνεται αντιληπτή στο σύγχρονο πλαίσιο του όρου αυτού.

Σκηνικό και συμμετέχοντες

Πρόσωπα

• Σωκράτης
• Κέφαλος, μέτοικος κατασκευαστής όπλων – πατέρας του ρήτορα Λυσία
• Θρασύμαχος, σοφιστής από τη Χαλκηδόνα
• Γλαύκων, γιος του Αρίστωνα, μεγαλύτερος αδερφός του Πλάτωνα
• Αδείμαντος, γιος του Αρίστωνα, μεγαλύτερος αδερφός του Πλάτωνα
• Πολέμαρχος, γιος του Κέφαλου
• Κλειτοφών, γιος του Αριστώνυμου
• Χαρμαντίδης, από την Παιανία (βουβό πρόσωπο)
• Λυσίας, γιος του Κέφαλου (βουβό πρόσωπο)
• Ευθύδημος, γιος του Κέφαλου (βουβό πρόσωπο)
• Νικήρατος, γιος του Νικία (βουβό πρόσωπο)

Το σκηνικό του διαλόγου τοποθετείται στην κατοικία του Πολέμαρχου στον Πειραιά. Ο δραματικός χρόνος είναι το 421 π.Χ.. Ο όλος διάλογος περιγράφεται από το Σωκράτη, την επομένη της ημέρας που έλαβε χώρα.

Ο Σωκράτης και ο Γλαύκων είχαν κατεβεί στον Πειραιά για να παρακολουθήσουν τα Βενδίδεια, γιορτή της θρακικής θεότητας Βένδιδος, που από πολλούς ταυτίζεται με την Άρτεμη. Στην επιστροφή προς την Αθήνα, πέρασαν από την κατοικία του Κέφαλου, όπου κι έγινε η συζήτηση ανάμεσα στους προαναφερόμενους. Από το 2ο βιβλίο κι έπειτα, κύριοι ομιλητές είναι ο Σωκράτης και οι δυο μεγαλύτεροι αδερφοί του Πλάτωνα.

Δομή

Ολόκληρη η Πολιτεία χωρίζεται σε 10 βιβλία, διαχωρισμός ο οποίος δεν προέρχεται από τον Πλάτωνα, αλλά από τους μεταγενέστερους εκδότες και μελετητές.

Ο Μπέρτραντ Ράσελ χωρίζει σε τρία τμήματα την Πολιτεία του Πλάτωνα^[3]:

• Βιβλία 1-5: περιγραφή της Ιδεώδους Πολιτείας, ξεκινώντας από την προσπάθεια ορισμού της δικαιοσύνης
• Βιβλία 6-7: οι φιλόσοφοι κρίνονται οι ιδανικοί άρχοντες της Πολιτείας, ορισμός του φιλοσόφου
• Βιβλία 8-10: μορφές διακυβέρνησης, πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα.

Παρακάτω παρατίθεται μια επιγραμματική περιγραφή των περιεχομένων κάθε βιβλίου:

1. Εισαγωγή. Συγκέντρωση στον Κέφαλο. Δικαιοσύνη και αδικία.
2. Ανάπτυξη της Ιδεώδους Πολιτείας. Αρχές κοινωνικής οργάνωσης και ανάγκη προστασίας. Φύλακες.
3. Εκπαίδευση των φυλάκων
4. Δημιουργοί, φύλακες-επίκουροι, φύλακες-άρχοντες
5. Αρμονία πόλης και ψυχής. Τα 3 μέρη της ψυχής.
6. Οικογένεια και κοινοκτημοσύνη
7. Φιλόσοφοι-βασιλείς. Ορισμός του φιλοσόφου. Η Γραμμή. Η αλληγορία του σπηλαίου.
8. Ανώτατη εκπαίδευση.
9. Αποτυχημένα πολιτεύματα.
10. Διαμάχη μεταξύ φιλοσοφίας και ποίησης. Αποκλεισμός της μιμητικής τέχνης από την Πολιτεία
11. Αθανασία της ψυχής.

Θεματολογία

Ορισμός της δικαιοσύνης και αναλογία Πολιτείας-Ψυχής

Στην αρχή του διαλόγου, οι ομιλητές ωστόσο διαφωνούν για το πώς ορίζεται η δικαιοσύνη, καθώς ο γηραιός Κέφαλος την ορίζει ως τιμιότητα στις συναλλαγές και συνέπεια στην απόδοση των χρεών, ενώ ο γιος του, Πολέμαρχος, θεωρεί δικαιοσύνη την απόδοση του καλού στους φίλους και του κακού στους εχθρούς. Ο Θρασύμαχοςδαχτυλίδι του Γύγη, υποστηρίζει ότι η δικαιοσύνη αποτελεί απλά μια κοινωνική σύμβαση, καθώς και ο δίκαιος και ο άδικος άνθρωπος θα έκαναν την αδικία, αν ήξεραν πως δεν θα τιμωρηθούν, άρα είναι προτιμότερο να ζει κανείς μες στην αδικία. κρίνει ότι είναι το δίκιο του ισχυρότερου και ο Γλαύκων, φέρνοντας ως παράδειγμα το μύθο για το

Ο Σωκράτης εν μέρει συμφωνεί με όλους, ωστόσο καμιά από τις προτάσεις δεν είναι πλήρως ολοκληρωμένη για να λειτουργήσει ως “ορισμός της δικαιοσύνης”, οπότε, προκειμένου να εξετάσουν τη δικαιοσύνη για το κάθε άτομο, ερευνούν την έννοια της δικαιοσύνης σε ολόκληρη την πόλη.

Η ιδεώδης πολιτεία χαρακτηρίζεται από τέσσερις αρετές: σοφία, ανδρεία, σωφροσύνη και δικαιοσύνη: το κάθε στοιχείο της κοινωνίας κάνει αυτό που χρειάζεται, ανάλογα με το ρόλο του μες στην κοινωνία, χωρίς να εμποδίζει τη λειτουργία των άλλων και να ξεφεύγει από τα πλαίσια που έχουν οριστεί για τον καθένα, χωρίς να είναι πολυπράγμων (433a-433b). Για να διατηρήσει τη δικαιοσύνη που ορίζεται ως ο άξονας της ισορροπίας στην ηθική και πολιτική, ο Πλάτων φτάνει, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Romilly^[4], στα άκρα^[5].

Εφόσον στην Πολιτεία υπάρχει δικαιοσύνη, αρμονική εμφανίζεται και η ψυχή του κάθε ατόμου, η οποία χωρίζεται σε τρία μέρη: το επιθυμητικόν, το οποίο εκφράζει τις βασικές ανάγκες του ατόμου, επιχειρεί να τιθασεύσει το θυμοειδές, το οποίο μαζί με το πρώτο υπακούν ενάντια στο ανώτερο, το λογιστικόν. Τα τρία αυτά μέρη της ψυχής αντιστοιχούν στις ανάλογες 3 τάξεις της Πολιτείας: το επιθυμητικόν στους δημιουργούς, το θυμοειδές στους φύλακες-επίκουρους και το λογιστικόν στους φύλακες-άρχοντες. Συνεπώς, δικαιοσύνη είναι η αρμονία των διαφορετικών μερών της ψυχής.

Τελικά, προς το τέλος του έργου, ο Σωκράτης επανέρχεται στο ζήτημα της σύγκρισης δίκαιου και άδικου ανθρώπου, παραθέτοντας το παράδειγμα του τύραννου Αρδιαίου: αν ο άνθρωπος δεν κάνει καμιά προσπάθεια να θέσει το επιθυμητικόν υπό το λογιστικόν μέρος, τότε θα έρθει η στιγμή που τελικά θα τιμωρηθεί για τις πράξεις του. Ο τύραννος διαφέρει από τον “φιλόσοφο-βασιλιά”, ο οποίος είναι δίκαιος, αναζητά την αλήθεια, απολαμβάνει τις αληθινές, φιλοσοφικές απολαύσεις κι είναι ο μόνος που μπορεί να διακρίνει ποιο πολίτευμα είναι το καλύτερο, καθώς μόνο εκείνος διαβλέπει το Αγαθό^[6].

Δομή της κοινωνίας

Κοινοκτημοσύνη και ιδιωτική ζωή

Η Πολιτεία που αρχίζει να αναπτύσσεται μέσ’ από τα λόγια του Σωκράτη κατακρίνεται από τον Αδείμαντο και το Γλαύκωνα, καθώς ο πρώτος δε βρίσκει σε αυτήν ευτυχία και ο δεύτερος τιμή και δόξα. Έτσι, ο Σωκράτης δημιουργεί μια πόλη όπου δεν υπάρχει ιδιοκτησία, προσωπική ζωή και οικογένεια ούτε η φιλοσοφία είναι προσβάσιμη από τις κατώτερες τάξεις. Όλα θυσιάζονται για το κοινό καλό και ο καθένας περιορίζεται στις δραστηριότητες εκείνες που ταιριάζουν στη φύση του.

Εφόσον, υπάρχει κοινοκτημοσύνη, δεν υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα σε πλούσιους ή φτωχούς. Δεν υπάρχουν δούλοι, όπως και κανένας διαχωρισμός μεταξύ ανδρών και γυναικών. Υπάρχει ενιαίο εκπαιδευτικό σύστημα για άνδρες και γυναίκες, ενώ από την Πολιτεία αποκλείονται οι τέχνες της ποίησης, της μουσικής και του θεάτρου, καθώς δε στοχεύουν στη λογική, αλλά στα πάθη, το κατώτερο μέρος της ψυχής, το οποίο ανατρέπει την αρμονία, αν κυριαρχήσει των άλλων δυο, ενώ παράλληλα αποτελούν απλά μίμηση της παρούσας ζωής, η οποία με τη σειρά της είναι μόνο μια μίμηση των “αιώνιων Ιδεών”. Η απαγόρευση αυτή είναι πιο αυστηρή στους φύλακες-επίκουρους και άρχοντες, καθώς πρέπει να αποφεύγουν κάθε είδους διαφθορά.

Η κατάργηση του πλούτου οδηγεί στην παρακμή της παραδοσιακής οικογένειας: κανένα παιδί δε θα πρέπει να γνωρίζει τους γονείς του και το αντίστροφο, προκειμένου να αποφευχθεί η κληροδότηση, η προσωπική περιουσία και ο νεποτισμός στα δημόσια αξιώματα. Οι άρχοντες σχηματίζουν ζεύγη για αναπαραγωγή, φροντίζοντας όμως να μην υπάρχει ερωτική ασυδοσία. Έτσι, παράγεται σταθερός πληθυσμός μέσω της ευγονικής, ενώ παράλληλα η κοινωνική συνοχή αυξάνεται, καθώς οι οικογενειακοί δεσμοί εκφράζονται προς όλα τα μέλη της Πολιτείας.

Φιλόσοφοι-βασιλείς

Η αλληγορία του σπηλαίου

Ο Πλάτωνας χαρακτηριστικά υποστήριζε ότι “όταν οι φιλόσοφοι βασιλέψουν και οι βασιλιάδες φιλοσοφήσουν, μόνο τότε θα ευτυχήσουν οι λαοί”. Εφόσον, στο μύθο του σπηλαίου, έχει περιγραφεί η φυγή από το σπήλαιο των απελευθερωμένων δεσμωτών, των φιλοσόφων, κρίνεται πως μόνο αυτοί είναι κατάλληλοι για τη διακυβέρνηση της Πολιτείας, εφόσον έχουν γνωρίσει τον αληθινό κόσμο των Ιδεών, που φωτίζεται από το Αγαθό.

Όπως ορίζει και το ίδιο το όνομά του, ο Φιλόσοφος-βασιλιάς του Πλάτωνα αγαπά τη σοφία και την αληθινή γνώση, εφόσον γνωρίζει τις Ιδέες. Στην παρομοίωση της Πολιτείας με καράβι ακυβέρνητο, ο ιδιοκτήτης δεν μπορεί να οδηγήσει στη σωτηρία, γιατί ούτε βλέπει ούτε ακούει, οι ναύτες φιλονικούν μεταξύ τους, άρα ο φιλόσοφος είναι αυτός που, για να την οδηγήσει σωστά, πρέπει να παρατηρήσει τους ανέμους, τον ουρανό τα αστέρια κλπ. Οι ναύτες περιγελούν και αγνοούν τις συνήθειες αυτές, γιατί ποτέ τους δεν έχουν γνωρίσει κάποιον αληθινό φιλόσοφο.

Κατά την εποχή του Διαφωτισμού, ο Βολταίρος ήταν αυτός που εισήγαγε τον όρο Πεφωτισμένη δεσποτεία, προκειμένου να περιγράψει τη διακυβέρνηση ορισμένων Ευρωπαίων μοναρχών, οι οποίοι υιοθετούσαν τις ιδέες του Διαφωτισμού και κυρίως έδιναν έμφαση στη Λογική με την οποία προσπαθούσαν να διακυβερνήσουν την χώρα τους. Από την άλλη πλευρά, ακριβώς αυτή η δομή του κοινωνικού βίου που περιγράφεται μέσω του Σωκράτη ώθησε φιλοσόφους και μελετητές του 20ού αιώνα στην κριτική εναντίον του Πλάτωνα: ο φιλόσοφος Καρλ Πόπερ, για παράδειγμα, εξέφραζε στο έργο του ότι η Πολιτεία του Πλάτωνα άσκησε μεγάλη επιρροή στα σύγχρονα ολοκληρωτικά καθεστώτα ^[7] (Στάλιν, Χίτλερ).

Το γενναίον ψεύδος

Προκειμένου οι πολίτες της Καλλίπολης να διαχωριστούν στις 3 τάξεις των δημιουργών, επίκουρων και αρχόντων, ο Πλάτων μέσω των χαρακτήρων του διαλόγου, δηλώνει πως θα ήταν αναγκαίο ένα γενναίον ψεύδος για την αυστηρή κοινωνική συνοχή. Θα έπρεπε να πειστούν ότι είχε προεξοφληθεί το είδος του χαρακτήρα τους, όταν βγήκαν από τα σπλάχνα της γης. Όταν όμως τους δημιουργούσε ο Θεός, τους φύλακες-άρχοντες τους έφτιαξε από χρυσάφι, τους φύλακες-επίκουρους από ασήμι και τους δημιουργούς από σίδηρο και χαλκό.

Ωστόσο, υπάρχει κινητικότητα ανάμεσα στις τάξεις, καθώς η Ιδεώδης Πολιτεία βασίζεται στην αριστοκρατία του πνεύματος. Αν από χρυσούς γονείς γεννιόταν διαφορετικό παιδί ή αντίστροφα, σε κάθε περίπτωση όφειλαν να το στείλουν στην τάξη όπου πραγματικά ανήκε.

Ο Πλάτωνας προτιμούσε κάτι τέτοιο, ακόμη και λάθος, όπου όλοι οι άνθρωποι θα συνέχιζαν ευτυχισμένοι τη ζωή τους, παρά μια δημοκρατία, όπου θα κυριαρχούσε ο όχλος και θα επερχόταν δυστυχία. Ο χαρακτηρισµός “γενναίον” σχετίζεται µε το σκοπό για τον οποίον λέγεται: να πειστούν οι πολίτες ότι πρέπει να αισθάνονται αδέλφια για να εξασφαλιστεί η διατήρηση και ευδαιμονία της πόλεως. Ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά και στα Ηθικά Νικομάχεια επικρίνει τη θεωρία αυτή και υποστηρίζει ότι θα προκαλεί στάσεις στην πόλη και δε θα συµβάλλει στην ενότητά της.

Αλληγορία του σπηλαίου

“H αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνα”, Jan Saenredam, 1604

Η Πολιτεία περιλαμβάνει την Αλληγορία του σπηλαίου, με την οποία ο Πλάτων εξηγεί τη Θεωρία των Ιδεών του.

Η αλληγορία του σπηλαίου είναι μια προσπάθεια τεκμηρίωσης της θέσης του φιλόσοφου ως βασιλιά στην Ιδεώδη Πολιτεία. Μια ομάδα ανθρώπων ζουν σε ένα σπήλαιο όλη τους τη ζωή, αλυσοδεμένοι σε έναν τοίχο, χωρίς να μπορούν να δουν την επιφάνεια ούτε να δουν πίσω τους, όπου βρίσκεται μια φλόγα, η οποία φωτίζει αντικείμενα που κινούνται και ρίχνει σκιές στα τοιχώματα του σπηλαίου. Οι φυλακισμένοι αρχίζουν να αποδίδουν αυτά τα σχήματα με όρους και έννοιες, ενώ πιστεύουν ότι οι σκιές αυτές είναι η πραγματικότητα.

Το ότι οι φυλακισμένοι, ωστόσο, μπορούν να δουν μόνο τις σκιές αυτές, δε σημαίνει ότι ο υπαρκτός κόσμος περιορίζεται μόνο μες στο σπήλαιο^[8]. Αν κάποιο καταφέρουν να λυθούν από τις αλυσίδες και βγουν από το σπήλαιο, θα τυφλωθούν από τη λάμψη του Ήλιου και θα επιστρέψουν πίσω. Αν, ωστόσο, συνηθίσουν το φως, θα δουν καθαρά τον Ήλιο, που συμβολίζει το Αγαθό, και θα καταλάβουν ότι όσα έβλεπαν μες στο σπήλαιο ήταν απλά αντίγραφα των αληθινών. Ίσως σκεφτούν να επιστρέψουν πίσω, λυπούμενοι τους φυλακισμένους συντρόφους τους. Πίσω, όμως, στο σπήλαιο, δε θα μπορούν να συνηθίσουν στο σκοτάδι, και, προσπαθώντας να διδάξουν στους υπόλοιπους την αλήθεια, ίσως δεχτούν το μίσος και την αντίδρασή τους^[5]. Ωστόσο, όσοι ελευθερώθηκαν, οι φιλόσοφοι, έχουν χρέος να επιστρέψουν πίσω και να διδάξουν και τους υπόλοιπους.

Συχνά, ο Ήλιος, που συμβολίζει το Αγαθό, ωθεί στην ερμηνεία του Μύθου του Σπηλαίου από θρησκευτικής απόψεως: χωρίς Θεό, οι άνθρωποι ζουν μες το σκοτάδι^[9].

Ο κόσμος μέσα στο σπήλαιο εκφράζει την εμμονή στα “αισθητά πράγματα”, όσων μπορούν οι άνθρωποι να αντιληφθούν με τις αισθήσεις τους, ενώ η άνοδος στον πραγματικό κόσμο και η όραση των αληθινών Ιδεών υπό το φως του Ήλιου οδηγούν στην εναρμόνιση των τριών τμημάτων της ψυχής και την ενδυνάμωση του λογιστικού^[10].

Μορφές διακυβέρνησης

Απόσπασμα από την Πολιτεία, Πάπυροι της Οξυρρύγχου

Ο Πλάτων αφιερώνει μεγάλο τμήμα της Πολιτείας του στις συζητήσεις σχετικά με την Ιδεώδη Πολιτεία. Ωστόσο, παρέμενε το θέμα του τύπου διακυβέρνησης, οπότε η συζήτηση καταλήγει σε τέσσερα είδη πολιτευμάτων, τα οποία δεν μπορούν να επιβιώσουν: η τιμοκρατία, η ολιγαρχία (πλουτοκρατία), η δημοκρατία και η τυραννίαδεσποτισμός). (

Τιμοκρατία

Ο Σωκράτης ορίζει την τιμοκρατία ως ένα πολίτευμα, στο οποίο κυβερνούν άτομα που αγαπούν την τιμή και έχουν επιλεχθεί σύμφωνα με το βαθμό τιμής που κατέχουν στην κοινωνία. Η τιμή συχνά εξισώνεται με τον πλούτο και την ιδιοκτησία, οπότε το “χρυσό” αυτό πολίτευμα θα οδηγούσε στον υλισμό.

Ολιγαρχία

Οι πειρασμοί αυτοί δημιουργούν μια σύγχυση ανάμεσα στην τιμή και το οικονομικό καθεστώς, κάτι που θα οδηγούσε στην εμφάνιση της ολιγαρχίας. Ο Σωκράτης υπογραμμίζει ότι ο πλούτος δε θα βοηθήσει τον καπετάνιο να ελέγξει το πλοίο του. Η αδικία αυτή διαχωρίζει πλούσιους και φτωχούς, δημιουργώντας έτσι ένα περιβάλλον για εγκληματίες και επαίτες. Οι πλούσιοι συνωμοτούν συνεχώς ενάντια των φτωχών και αντίστροφα.

Δημοκρατία

Καθώς μεγαλώνει αυτό το κοινωνικοοικονομικό χάσμα, αυξάνονται και οι εντάσεις ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις, δίνοντας χώρο για την εμφάνιση της δημοκρατίας. Οι φτωχοί ανατρέπουν τους άπειρους ολιγαρχικούς και σύντομα παρέχουν ελευθερίες σε όλους τους πολίτες. Κάποιος δημαγωγός σύντομα ανέρχεται για να προστατέψει το δίκιο των κατώτερων τάξεων. Οι άνθρωποι “μεθούν” με τόση ανεξέλεγκτη ελευθερία και έτσι επέρχεται τυραννία, το πιο καταπιεστικό είδος διακυβέρνησης.

Τυραννία

Οι ελευθερίες που αποδόθηκαν στους πολίτες τους χωρίζουν σε τρεις κοινωνικοοικονομικές τάξεις: την άρχουσα τάξη, τους καπιταλιστές και τους απλούς πολίτες, οι οποίοι βλέπουν να απειλούνται οι ελευθερίες τους από την ένταση μεταξύ των δυο πρώτων τάξεων και καταφεύγουν στο δημοκρατικό δημαγωγό, ο οποίος, με τη σειρά του, διαφθείρεται από την εξουσία και γίνεται τύραννος, με τη βοήθεια μιας μικρής ομάδας οπαδών του για την προστασία του και τον απόλυτο έλεγχο.

Η ειρωνεία έγκειται στο γεγονός ότι η Ιδεώδης Πολιτεία που περιγράφεται μοιάζει σε μεγάλο βαθμό με τυραννία, αλλά βρίσκεται στην εντελώς αντίθετη πλευρά: ο φιλόσοφος-βασιλιάς που κατέχει την εξουσία δε δρα με γνώμονα το ίδιο συμφέρον, αλλά είναι αφιερωμένος στο κοινό καλό, καθώς κατέχει τη γνώση και τη σοφία.

Αθανασία της ψυχής

Μέσα από τον εσχατολογικό Μύθο του Ηρός, γίνεται η περιγραφή του μεταθανάτιου ταξιδιού του Ηρός, ενός στρατιώτη που πέθανε στη μάχη και επανήλθε στη ζωή πάνω στη νεκρική πυρά, της μετενσάρκωσης και των ουράνιων σφαιρών του αστρικού σύμπαντος.

Κεντρικό σύμβολο αποτελεί το Αδράχτι της Ανάγκης, που σχημάτιζε 8 κύκλους, πάνω σε καθένα από τους οποίους βρισκόταν μια Σειρήνα που τραγουδούσε μια νότα: όλες μαζί σχημάτιζαν μια αρμονία, τη μουσική των ουράνιων σφαιρών. Εκεί βρίσκονταν και οι 3 Μοίρες, στις οποίες έπρεπε να πάνε οι ψυχές για να επιλέξουν το είδος της ζωής που ήθελαν να ζήσουν στην επόμενη ενσάρκωσή τους.

Η ιστορία αυτή επικεντρώνεται στην ιδέα ότι οι ηθικοί άνθρωποι επιβραβεύονται και οι ανήθικοι τιμωρούνται μετά το θάνατό τους. Ο Πλάτων έχει επηρεαστεί από παλαιότερες προφορικές παραδόσεις, από τους Ορφικούς^[11] και τους Πυθαγόρειους, ενώ σύγχρονοι μελετητές επισημαίνουν επιδράσεις από τη θεωρία του ινδουϊσμού και του Ζωροαστρισμού^[12].

Υποδοχή του έργου και ερμηνείες

Χειρόγραφο της Πολιτείας του Πλάτωνα στα λατινικά

Αρχαία Ελλάδα

Τη συγγραφή έργων για συστήματα διακυβέρνησης ακολούθησε και ο πιο επιφανής μαθητής του Πλάτωνα, Αριστοτέλης, γράφοντας στα Πολιτικά του, τα οποία δεν ακολουθούν διαλογική μορφή, για πολλές από τις ιδέες και τα θέματα που έθιξε ο Πλάτων στην Πολιτεία, οδηγώντας όμως σε διαφορετικό συμπέρασμα για το τι είναι προτιμητέο τελικά.

Ο Ισοκράτης παρωδεί την Πολιτεία στο έργο του Βούσιρις^[13], δείχνοντας την ομοιότητα της Καλλίπολης με την αιγυπτιακή πολιτεία που ιδρύει ο βασιλιάς φέρων το όνομα του τίτλου του έργου.^[14] Ο Ισοκράτης υπήρξε εκπρόσωπος της ρητορικής παιδείας και αντίπαλος του Πλάτωνα στη διαπαιδαγώγηση των νέων.

Ο Ζήνων ο Κιτιεύς, ιδρυτής του Στωικισμού, έγραψε γύρω στο 300 π.Χ. κι αυτός ένα έργο με τον τίτλο Πολιτεία, υποστηρίζοντας μια μορφή αναρχισμού, όπου όλοι οι πολίτες είναι φιλόσοφοι, και μια πιο ριζοσπαστική μορφή σεξουαλικού κομουνισμού από αυτή που πρότεινε ο Πλάτων^[15].

Αρχαία Ρώμη

Η αγγλική μετάφραση του τίτλου του πλατωνικού διαλόγου (Republic) προέρχεται από το έργο του Κικέρωνα De re publica, τρεις αιώνες αργότερα. Ο Κικέρων μιμείται το ύφος των πλατωνικών διαλόγων και ασχολείται με πολλά από τα θέματα που θίγονται στην Πολιτεία. Ο Σκιπίων ο Αφρικανός, κεντρικός ήρωας του έργου, εκφράζει την εκτίμησή του για τον Πλάτωνα και το Σωκράτη όταν μιλούν για την Πολιτεία, όπου στα λατινικά μεταφέρεται ως “Res publica”. Ενώ ο Σωκράτης και οι σύντροφοί του συζητούσαν για τη φύση της πόλης και για κάθε μορφή διακυβέρνησης, στο έργο του Κικέρωνα συζητείται η οργάνωση του κράτους εκείνη τη δεδομένη χρονική στιγμή, δηλαδή η Ρωμαϊκή Δημοκρατία.

Από την άλλη πλευρά, ο Τάκιτος, χωρίς να αναφέρεται ονομαστικά στον Πλάτωνα και την Πολιτεία, ασκώντας ίσως κριτική στο έργο του Κικέρωνα και του Αριστοτέλη, αναφέρει ότι^[16]:

Πράγματι, ένα έθνος ή μια πόλη κυβερνείται είτε από το λαό είτε από μια ανώτερη τάξη είτε από ένα μονάρχη. Ένα εφευρεθέν σύστημα διακυβέρνησης από μια επιλογή των παραπάνω συστατικών είναι περισσότερο ιδεατό παρά πραγματικότητα. Κι ακόμα κι αν γίνει πραγματικότητα, δε θα έχει μέλλον.

Ουσιαστικά, αυτό που εκφράζει στο συγκεκριμένο σημείο του έργου του είναι πως η ενδελεχής ανάλυση και περιγραφή της λειτουργίας ενός πραγματικού κράτους, έχει μεγαλύτερη πρακτικότητα απ’ όσο φιλοσοφικές αναλύσεις για την ιδεώδη μορφή ενός πολιτεύματος.

Στην καθοριστική εποχή της μετάβασης της Ρώμης από την αρχαία πολυθεϊστική θρησκεία στο Χριστιανισμό, ο Αυγουστίνος Ιππώνος έγραψε το έργο “Η Πολιτεία του Θεού” (λατινικά: Civitate Dei), περιγράφοντας μια ιδεατή πόλη, την αιώνια Ιερουσαλήμ, αντλώντας αναφορές από τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τον Κικέρωνα.

20ός αιώνας

Οι περισσότεροι σχολιαστές της πλατωνικής Πολιτείας αποτρέπουν την ανάγνωση του έργου ως εγχείριδιο καλής διακυβέρνησης, καθώς τα πιο πολλά είδη πολιτεύματος που περιγράφονται στο έργο φέρουν ελάχιστες ομοιότητες με ανάλογα σύγχρονα, όπως δημοκρατικά κράτη ή κράτη με συνταγματική μοναρχία. Οι ιδέες της δημοκρατίας και της ουτοπίας, όπως περιγράφονται στο έργο, είναι άρρηκτα δεμένες με τις πόλεις-κράτη της Αρχαίας Ελλάδας.

Οι κριτικές και οι απόψεις που εκφράστηκαν κατά τον 20ό αιώνα έχουν ως κοινό άξονα την άποψη πως η παιδαγωγική αξία της Πολιτείας είναι πολύ μεγαλύτερη από την πρακτική της αξία, καθώς πρόκειται περί θεωρητικού έργου. Ωστόσο, υπάρχει η άποψη ότι ο Πλάτωνας περιέγραψε αυτό το είδος πολιτεύματος, καθώς το θεωρούσε ικανό προς εφαρμογή^[3].

Επιρροές στις τέχνες και στη σύγχρονη κουλτούρα

Κωμωδία

Την ίδια χρονική περίοδο με τη συγγραφή της Πολιτείας, ο Αριστοφάνης έγραψε και παρουσίασε την κωμωδίαΕκκλησιάζουσες, όπου οι γυναίκες στην Εκκλησία του δήμου παίρνουν την εξουσία της Αθήνας, έτοιμες να επιβάλλουν εκτός από την περιουσιακή και την ερωτική κοινοκτημοσύνη. Το προτεινόμενο εδώ πολίτευμα φέρει αρκετές ομοιότητες με την Ιδεώδη Πολιτεία που περιγράφει ο Πλάτων^[17][18]

Ουτοπία

Ο Τόμας Μουρ, στο έργο του Ουτοπία^[19], χρησιμοποιεί τον όρο αυτό και περιγράφει την ιδανική κοινωνία στο ομώνυμο νησί, η οποία είναι παρόμοια με την πλατωνική Καλλίπολη σε κάποια θέματα, όπως η κοινοκτημοσύνη και η έλλειψη ιδιωτικής ζωής. ^[20][21].

Δυστοπία

To είδος διακυβέρνησης που περιγράφεται στην Πολιτεία έχει χρησιμοποιηθεί σε διάφορα σύγχρονα δυστοπικάολοκληρωτικών καθεστώτων από συγγραφείς, όπως ο Άλντους Χάξλεϊ στο Θαυμαστό Καινούριο Κόσμο^[22]. μυθιστορήματα και ιστορίες, ενώ ο διαχωρισμός των ανθρώπων ανά επάγγελμα ή ιδιότητα από το κράτος, η έλλειψη παραδοσιακών οικογενειακών δομών και η ύπαρξη κρατικής ανατροφής και εκπαίδευσης χρησιμοποιήθηκαν για την περιγραφή (Brave New World)

Ομοιότητες έχουν παρατηρηθεί και μεταξύ της Αλληγορίας του σπηλαίου και του μυθιστορήματος 1984 του Τζορτζ Όργουελ^[23], όπως και της κινηματογραφικής τριλογίας Μάτριξ^[24].

Παραπομπές

Βιβλιογραφία

• Bruell, Christopher, “On Plato’s Political Philosophy.” Review of Politics 56 (1994) 261-82.
• Russell, Bertrand, History of Western Philosophy. Simon & Schuster: New York, 1946.
• Voegelin, Eric, Plato and Aristotle, Louisiana University Press, Baton Rouge, 1956.
• Kraut, Richard, Plato’s Republic: Critical Essays, Rowman & Littlefield, 1997, ISBN 0-8476-8492-X
• Taylor, Α.Ε. Πλάτων: ο Άνθρωπος και το Έργο του, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1991.
• Koyre Alexandre, «Φιλοσοφία και Πολιτεία-Εισαγωγή στην ανάγνωση του Πλάτωνα», εκδ. Αλεξάνδρεια, 1990
• Θεοδωρακόπουλος Ιωάννης, Εισαγωγή στον Πλάτωνα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1941, ISBN 960-05-0900-X

Για την έννοια του φιλοσόφου, πολλοί ορισμοί έχουν δοθεί ανάλογα με την προέλευση και την εποχή που διατυπώθηκαν, αλλά όλοι εμπεριέχουν ένα κοινό σημείο: τη σοφία. Ο Πυθαγόρας διακήρυξε ότι πραγματικά σοφός είναι μόνο ο θεός και ο ίδιος είναι φιλόσοφος επειδή αγαπάει τη σοφία[1] Ο Πλάτωνας στο Συμπόσιο ορίζει το φιλόσοφο ως το άτομο που αμφισβητεί τον εαυτό του, εξ’ αιτίας του συναισθήματος ότι “δεν είμαστε αυτό που θα έπρεπε να είμαστε” και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι φιλόσοφος είναι αυτός που επιθυμεί τη σοφία[2]. Για τους στωικούς, ο φιλόσοφος έχει συνείδηση της μη-σοφίας του, επιθυμεί τη σοφία, στην οποία μπορεί να φτάσει μόνο με μια αιφνίδια και βίαιη αλλαγή[3]. Ακόμα και σήμερα, αν ανατρέξουμε σε ένα λεξικό στο αντίστοιχο λήμμα θα βρούμε ότι φιλόσοφος είναι «ο φίλος της σοφίας, το πρόσωπο που αγαπά τη γνώση και την έρευνα»[4].

Η εικόνα του φιλοσόφου σκιαγραφείται και από τους ορισμούς που δίνουν οι φιλόσοφοι για τη φιλοσοφία. Για τον Πλάτωνα, η φιλοσοφία είναι η γνώση ή η θέαση των αιώνιων και αμετάβλητων ιδεών, ενώ για τον Αριστοτέλη είναι η έρευνα των αιτιών- ο έρωτας προς τη γνώση και η επιδίωξη της σοφίας στη βάση της απορίας και του θαυμασμού[5]. Στη συνέχεια, θα ανατρέξουμε σε αποσπάσματα από την Πολιτεία του Πλάτωνα και τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη και θα προσπαθήσουμε να προσδιορίσουμε την εικόνα του φιλοσόφου. Η μελέτη είναι χωρισμένη σε δυο μεγάλες ενότητες και ακολουθούν τα συμπεράσματα, όπου επιχειρείται μια συγκριτική προσέγγιση των θέσεων των φιλοσόφων.

Πλάτωνας – Πολιτεία

Στην πλατωνική Πολιτεία, η πολιτεία και τα άτομα παραλληλίζονται ως προς την τριαδική τους σύσταση. Όπως το άτομο αποτελείται από τα τρία μέρη της ψυχής, το επιθυμητικόν, το θυμοειδές και το λογιστικόν, έτσι και η Πολιτεία αποτελείται από τρεις τάξεις: τους παραγωγούς, τους φύλακες και τους κυβερνήτες[6]. Οι πολίτες τοποθετούνται στις διάφορες τάξεις, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα μετακίνησης, ενώ το μοναδικό μέσο ταξινόμησης είναι η παιδεία, και κυρίως η απόδοσή τους στα μαθηματικά[7]. Στην ιδανική πολιτεία όλα λειτουργούν ιδανικά και η κάθε τάξη έχει τη δική της αρετή: οι φύλακες την ανδρεία, η παραγωγική τάξη τη σωφροσύνη και οι φιλόσοφοι τη σοφία. Τέλος, η δικαιοσύνη είναι μια αρετή που πρέπει να υπάρχει σε κάθε πολίτη ώστε οι πράξεις του να είναι σωστές[8]. Για να διατηρήσει τη δικαιοσύνη που ορίζεται ως ο άξονας της ισορροπίας στην ηθική και πολιτική, ο Πλάτων, «φτάνει», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Romilly, στα άκρα»[9]. Πιστεύει ότι, η ανθρώπινη ζωή είναι πλήρης μόνο μέσα στην Πολιτεία. Εκεί, ο φιλόσοφος είναι ο βασιλιάς, απαλλαγμένος από δεσμεύσεις και με μοναδικό κτήμα του τον εσωτερικό πλούτο. Το κύριο μέλημα είναι να κυβερνήσει την πολιτεία με σοφία, έχοντας υπόψη του το Αγαθό που περιγράφεται ως «την ουσία αλλά και κάτι ακόμα πέρα από την ουσία»[10]. Το κράτος που θα κυβερνάται με αυτό τον τρόπο «είναι δεδομένο ως τέλειο για την αιωνιότητα». Σε ένα κράτος όπου οι φιλόσοφοι έχουν πάντα δίκιο και ποτέ δεν κάνουν λάθος, ποτέ δεν συμβαίνει τίποτα, δεν υπάρχει εξέλιξη[11]. Υπάρχει όμως, η διαδρομή του ανθρώπου από τα κατώτατα επίπεδα γνώσης στα ανώτερα. Την πορεία αυτή μας τη δείχνει ο Πλάτων με τις αλληγορικές εικόνες του ήλιου, της γραμμής και του σπηλαίου[12].

Αλληγορία του ήλιου
Σε αυτήν την αλληγορία, ο Πλάτωνας αντιπαραβάλλει τον ορατό κόσμο[ήλιος] με τον νοητό κόσμο στον οποίο βασιλεύει η ιδέα του αγαθού[13]. Όπως ο ήλιος μας δίνει τη δυνατότητα της όρασης, χωρίς να είναι ο ίδιος όραση, έτσι και η αλήθεια και η γνώση σχετίζονται με το αγαθό χωρίς όμως να ταυτίζονται[14]. Για να μπορέσουμε να δούμε τα διάφορα αντικείμενα χρειάζεται ένας διάμεσος. Ποιο είναι το ενδιάμεσο στοιχείο που θα μας βοηθήσει να τα δούμε; Το φως. Ποιος εκπέμπει το φως; Ο ήλιος. Τον ήλιο μπορούμε να τον δούμε; Όχι, γιατί μόλις τον κοιτάξουμε θα στραβωθούμε. Όπως είναι ο ήλιος έτσι είναι και το αγαθό. Για να δούμε τα γνωστικά αντικείμενα χρειαζόμαστε τον ενδιάμεσο, δηλαδή τη νόηση. Εδώ, επεμβαίνει ο φιλόσοφος, ο μόνος σύμφωνα με τον Πλάτωνα που μπορεί να κυβερνήσει την Πολιτεία, και που μπορεί να υποδείξει τη συνάφεια όλων των πραγμάτων με το αγαθό, το οποίο όπως ο ήλιος υπόσταση σε όλη την αισθητή και νοητή πραγματικότητα[15].

Αλληγορία της γραμμής
Στην αλληγορία της γραμμής, ο Πλάτωνας χωρίζει μια γραμμή σε δυο άνισα τμήματα, στο νοητό και στο ορατό. Στ�
� κατώτατο τμήμα του ορατού αντιστοιχούν οι εικόνες, (δηλαδή οι σκιές, τα είδωλα των πραγμάτων, κ.λπ), ενώ στο ανώτατο όλα τα έμβυα όντα (δηλαδή καθετί φυσικό, όλα τα ανθρώπινα κατασκευάσματα). Στο κατώτερο οντολογικό τμήμα του νοητού αντιστοιχούν τα μαθηματικά/υποθέσεις, ενώ στο ανώτατο αντιστοιχούν οι ιδέες. Σε αυτά τα τέσσερα τμήματα της οντολογικής πραγματικότητας αντιστοιχούν τέσσερις γνωσιολογικές καταστάσεις που υπάρχουν μέσα στην ψυχή: η εικασία, η πίστις, η διάνοια και η νόησις[16]. Για να οδηγηθούμε στο ανώτατο σημείο της γνώσης πρέπει να ξεκινήσουμε από τις εικασίες, που είναι αποτέλεσμα της πραγματικότητας. Η αμέσως επόμενη γνωσιακή προσέγγιση της πραγματικότητας είναι η πίστη. Τις υποθέσεις τις προσεγγίζουμε μέσω της διάνοιας και τις ιδέες μέσω της νόησης ή της επιστήμης. Ο φιλόσοφος έχει ως αφετηρία τις υποθέσεις/τα αξιώματα, τις ξεπερνάει και φτάνει στην ιδέα του αγαθού. Αντίθετα, οι μαθηματικοί προϋποθέτουν «το περιττό, το άρτιο, κά[…] και βασίζουν επάνω τους τις αποδείξεις[…] για να καταλήξουν, με λογική ακολουθία, σε εκείνο το οποίο είχαν αρχικά ορίσει ως αντικείμενο της έρευνας τους»[17]. Μόνο οι φιλόσοφοι γνωρίζουν πλήρως τις τέσσερις οντολογικές βαθμίδες, ενώ οι υπόλοιποι πολίτες γνωρίζουν μόνο την αισθητή ορατή πραγματικότητα ή κάποιες ελάχιστες μαθηματικές έννοιες[18].

Αλληγορία του σπηλαίου
Σε αυτή την αλληγορία, ο Αθηναίος φιλόσοφος παρουσιάζει την εικόνα ενός σπηλαίου, όπου η είσοδος του είναι ανοιχτή στο φως και στο βάθος ζουν αλυσοδεμένοι άνθρωποι από τα πόδια και τον αυχένα με τέτοιο τρόπο ώστε να βλέπουν μόνο τοίχο. Πίσω τους και μακριά καίει μια φωτιά. Ότι βλέπουν είναι οι σκιές των πραγμάτων και έχουν την εντύπωση ότι οι σκιές είναι τα ίδια τα πράγματα. Εάν κάποιος δεσμώτης κατορθώσει να ανέβει πάνω στη γη ή κάποιος τον τραβήξει για να ανέβει, μόλις αντίκρισει τον ήλιο θα «αισθανθεί έντονο πόνο στα μάτια»[19]. Τότε θα δει μια άλλη πραγματικότητα, σιγά-σιγά θα αντιληφθεί ότι «είναι κάπως πιο κοντά στην πραγματικότητα» και τέλος, θα συνειδητοποιήσει ότι η πραγματικότητα που έβλεπε μέχρι τότε δεν ήταν η πραγματική.
Οι τρεις αλληγορίες συνδέονται μεταξύ τους και όλες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι μόνο οι φιλόσοφοι μπορούν να κυβερνούν την Πολιτεία. Ο ήλιος είναι στον ορατό κόσμο το αντίστοιχο της ιδέας του Καλού στον κόσμο των Ιδεών. Η παιδεία ασκεί πάνω στον άνθρωπο την μεταλλαγή που γνώρισε ο άνθρωπος της σπηλιάς και που σιγά-σιγά συνήθισε στο φως. Ο φιλόσοφος που φτάνει σε αυτό το επίπεδο, δεν έχει καμία διάθεση να επιστρέψει στο σπήλαιο, το κάνει όμως από αγάπη για τη δικαιοσύνη, παρά το γεγονός ότι αντιμετωπίζει το ενδεχόμενο να γελοιοποιηθεί, να θεωρηθεί τρελός ακόμα και να θανατωθεί[20]. Το σπήλαιο παρομοιάζεται με τον αισθητό ορατό κόσμο, η φωτιά και το φως της με τον ήλιο και τη δύναμή του, η ανάβαση προς τα πάνω και η θέαση του επάνω κόσμου με την γνωσιολογική άνοδο της ψυχής στον οντολογικό νοητό κόσμο και τέλος, οι δεσμώτες με τους πολίτες[21].
Για τον Πλάτωνα, όπως απορρέει από τα παραπάνω, σκοπός της φιλοσοφίας και της γνώσης είναι η ηθικο-πολιτική αναγέννηση της κοινωνίας. Θεωρεί βασική την ανάγκη «αναγέννησης του κόσμου με βάση μια τάξη θεμελιωμένη στις αξίες που μόνο ο φιλόσοφος είναι σε θέση να αντιληφθεί»[22]. Για τον Αριστοτέλη αντίθετα, όπως θα δούμε παρακάτω, σκοπός της φιλοσοφίας ήταν η ορθολογική ερμηνεία όλου του φάσματος των όντων και των λειτουργιών του κόσμου και της φύσης.

Αριστοτέλης – Ηθικά Νικομάχεια

«κάθε τέχνη και κάθε επιστημονική έρευνα
όπως και κάθε πράξη
και κάθε κατόπιν σκέψεως λαμβανόμενη απόφαση
φαίνεται ότι αποβλέπει σε κάποιο αγαθό»[ΗΝ 1094a1-2][23].

Τα Ηθικά Νικομάχεια ξεκινούν με αυτή τη φράση, τονίζοντας ότι κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα αποσκοπεί σε κάποιο αγαθό, που με τη σειρά του εξυπηρετεί κάποιο άλλο αγαθό. Αυτή η αλυσίδα, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, θα πρέπει να έχει κάποιο τελικό σκοπό, κάποιο τέλος. Κάθε επιμέρους στόχος δεν είναι παρά το ενδιάμεσο στάδιο ώστε να φτάσει ο άνθρωπος στο ύψιστο αγαθό, την ευδαιμονία.
Η ευδαιμονία, δεν είναι μια ψυχική κατάσταση -θα μπορούσε να συμβεί και σε έναν άνθρωπο που κοιμάται- ούτε έξις, είναι μια ενέργεια «επιθυμητή καθαυτή» που πραγματοποιείται «καθ’ υπαγόρευση της αρετής»[24]. Η επιθυμητική ενέργεια απηχεί τη διαφορετική ψυχική κατάσταση κάθε ανθρώπου. Η ευδαιμονία δεν εξαρτάται από απολαύσεις, ηδονές και διασκεδάσεις, αλλά είναι αποτέλεσμα πολλών παραμέτρων. Σε αυτό το πλαίσιο, θα μπορούσε και ένας δούλος να �
�ξασφαλίσει την ευδαιμονία, αλλά είναι αδύνατο αφού δεν είναι ελεύθερος[25]. Ευδαίμων δεν γίνεται κάποιος μόνο τη στιγμή του θανάτου του, αλλά στο σύνολο της ανθρώπινης ζωής του πρέπει να «αντιμετωπίζει την ηθική του ποιότητα υπό την προοπτική της διάρκειας και της συνέχειας»[26]. Βασικός πυρήνας της ευδαιμονίας είναι η αρετή, διότι μόνο μέσα από αυτή μπορεί ο άνθρωπος να φτάσει στην τέλεια ευδαιμονία. Ο Αριστοτέλης διαιρεί τις αρετές σε δυο βασικές κατηγορίες, σε διανοητικές και ηθικές. Οι διανοητικές αρετές στηρίζονται στην ενέργεια του νου και χωρίζονται σε θεωρητικές και πρακτικές σύμφωνα με τη διαίρεση του νου σε θεωρητικό και πρακτικό. Οι ηθικές αρετές στηρίζονται στη σχέση του επιθυμητού με το λογικό μέρος της ψυχής,[27] και ορίζονται ως «μέσον» ανάμεσα σε δύο ακρότητες[28].

Αν υποθέσουμε ότι ο νους είναι ένα κομμάτι του θεού μέσα στον άνθρωπο ή έστω ότι είναι το πιο κοντινό κομμάτι του θεού μέσα μας, σε αρμονία με την οικεία του αρετή αποτελεί μια ενέργεια καθαρά πνευματική και επιτυγχάνει την τέλεια ευδαιμονία[29]. Αυτή η θεωρητική ενασχόληση είναι συνεχής αφού «μπορούμε να σκεφτόμαστε συνεχώς πολύ περισσότερο από το να πράττουμε οτιδήποτε συνεχώς»[30], αγαπάται περισσότερο και περιέχει τη δική της ηδονή. Καλλιεργώντας το θεϊκό στοιχείο, το άτομο μπορεί να εξομοιωθεί κατά το δυνατό με το θεό, και σε ένα επόμενο βήμα θα πρέπει να αποβάλλει τη θνητή του φύση και να «[…] αποβλέπει στην αθανασία[…] και να προσαρμόζει τις πράξεις της ζωής του σε εκείνο που είναι ανώτερο από όλα»[31]. Η ευδαιμονία που πηγάζει από τον «δαίμονα» που βρίσκεται στο κεφάλι μας, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο During, κατευθύνει τον άνθρωπο προς την ουράνια περιοχή, ενώ όποιος παραμένει παγιδευμένος στις επιθυμίες και στις φιλοδοξίες, μένει δέσμιος στη γη[32]. Ο θεωρητικός νους[33] αποβλέπει στη γνώση της αλήθειας και η απελευθέρωση του ανθρώπου από την υποδούλωση του σε κάθε άλλο σκοπό[εξωτερικά αγαθά και θνητή φύση], τον διευκολύνει στην προσπάθεια του να γίνει ον ελεύθερο[34]. Σε αντίθεση με το θεωρητικό νου, ο πρακτικός έχει περισσότερο ανάγκη τα εξωτερικά μέσα[35]. Η αρετή του είναι η φρόνηση, που προσδιορίζει, ως νοητική ενέργεια, το σκοπό και ταυτόχρονα βρίσκει τα μέσα για την πραγμάτωση του[36].
Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε, ότι ο θεωρητικός βίος είναι εκείνος της συνεχούς άσκησης της θεωρίας (της θεωρητικής γνώσης)[37] και ότι η ευδαιμονία τίθεται ως εφικτός στόχος για κάθε άνθρωπο και κυρίως για τους φιλοσόφους. Η δραστηριότητα της θεωρίας[38] περιγράφεται ως η καλύτερη και απολαυστικότερη ενέργεια που αναφέρεται στα «αιώνια όντα και όχι στα ανθρώπινα, επισφαλή και ασταθή πράγματα»[39]. Οι άνθρωποι-φιλόσοφοι που απέκτησαν τη γνώση και μπορούν να ενεργοποιούν το φιλοσοφικό πνεύμα, απελευθερώνονται και απολαμβάνουν μια ευδαιμονία καθαρή και τέλεια, διότι είναι αυτάρκης[40]. Ο σοφός άνθρωπος (αν εξασφαλίσει τα προς το ζην) «μπορεί ακόμη κι αν είναι μόνος του, να ασχολείται με φιλοσοφικές θεωρίες (και όσο περισσότερο ασχολείται) τόσο περισσότερο σοφός (γίνεται)», ενώ ο δίκαιος χρειάζεται γύρω του ανθρώπους, για τους οποίους θα κάνει δίκαιες πράξεις»[41]. Η ενασχόληση του φιλοσόφου με το νου είναι διαφορετική από την ασχολία του πολιτικού άντρα με τα κοινά που στοχεύει σε εξουσία και τιμές. Επίσης, είναι διαφορετική από τις πολεμικές υποθέσεις γιατί και οι δυο (πολεμικές και πολιτικές ενέργειες) σκοπεύουν σε διαφορετικό στόχο, δεν αφήνουν ελεύθερο χρόνο και δεν περιλαμβάνουν τη θεωρητική ενέργεια του νου[42].
Ο άνθρωπος είναι ένα σύνθετο ον που αποτελείται από πνεύμα και σώμα και χρειάζεται την κοινωνία των ομοίων του. Σύμφωνα με τον Gigon, ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι υπάρχουν τρεις ομάδες αγαθών: οι πνευματικές, οι σωματικές και οι εξωτερικές,[43] που αποτελούν ένα ιεραρχικά δομημένο σύνολο. Η «ποσότητα» του καθενός υποσυνόλου που υπάρχει στη ζωή του κάθε ανθρώπου, αυτόματα τον κατατάσσει σε κάποια κατηγορία. Η σχέση μεταξύ των αγαθών δεν είναι απόλυτα σαφής, ενώ τα πνευματικά αγαθά υπερέχουν σε σύγκριση με τις άλλες δυο κατηγορίες. Αν εναρμονίσουμε την ψυχή μας, με τα τρία επίπεδα, με το πνεύμα και με αυτό που το πνεύμα βλέπει, «πετυχαίνουμε το στόχο που μας έθεσαν οι θεοί[…] την άριστη ζωή. Εν κατακλείδι, ο ευδαίμων βίος του ανθρώπου δεν είναι άλλος από τον τέλειο φιλοσοφικό βίο.

Συμπεράσματα

Οι διαφορετικές εικόνες των φιλοσόφων συνήθως οφείλονται στη μεταβολή του ρόλου του φιλοσόφου, αλλά και στη διαφορετικότητα της αποστολής του. Ο Πλάτωνας τοποθετεί το φιλόσοφο στην ιδανική Πολιτεία στο υψηλότ�
�ρο βάθρο, όπου συνυπάρχει η γνώση μαζί με την εξουσία, τόσο σε πολιτικό, κοινωνικό όσο και σε εκπαιδευτικό επίπεδο. Ο φιλόσοφος, αναγκάζεται να ασχοληθεί με τα κοινά «συνενώνοντας αρμονικά τους πολίτες..…για να τους χρησιμοποιήσει ο ίδιος για την ενίσχυση της ενότητας της πόλης»[44]. Ο πραγματικός ρόλος του φιλοσόφου μπορεί να υπάρχει μόνο στην Ιδανική Πολιτεία ενώ σε μια άδικη κοινωνία θα ήταν απλά κάποιος που αναζητεί τη σοφία, αλλά δεν κατορθώνει ποτέ να την κατέχει πλήρως[45].
Ο φιλόσοφος στον Αριστοτέλη ξεπερνά τα όρια του πολιτικού βίου, δεν ενδιαφέρεται για την άσκηση της εξουσίας και μπορεί κάλλιστα να απομονωθεί από τους ανθρώπους. Η θέση του είναι διαφορετική από αυτή των πολιτικών και των πολεμιστών και μοναδικός σκοπός του είναι η κατάκτηση της ευδαιμονίας. Και ο Πλάτωνας πιστεύει ότι οι άνθρωποι δεν πρέπει απλώς να ζουν, αλλά να ζουν καλά και ευδαιμονικά. Η επίτευξη της ευδαιμονίας για τον Πλάτωνα πετυχαίνεται αν ο πολίτης αντικρίσει το φως της αλήθειας.
Ο κόσμος του Αριστοτέλη είναι ενιαίος και ομοιογενής και η δομή είναι οριζόντια. Ο κόσμος του Πλάτωνα είναι χωρισμένος σε υψηλό και χαμηλό επίπεδο και για να υπάρξει ενότητα δημιούργησε μια κάθετη ιεραρχική δομή με «όπλα» τη διαλεκτική και τα μαθηματικά[46]. Στο έργο του, η ύπαρξη των ιδεών είναι κυρίαρχη ενώ ο Αριστοτέλης «ανοίγει την πόρτα» σε όλες τις γνώσεις: στη λογική, στη ρητορική και στην επιστήμη γενικότερα[47].
Πυρήνας της διδασκαλίας του Πλάτωνα όσο και του Αριστοτέλη είναι η ψυχή του ανθρώπου. Σύμφωνα με τον Σκουτερόπουλο,[48] η Πολιτεία είναι μια ιδιότυπη αλληγορία αφού η «αρίστη πόλις είναι η πολιτεία της ανθρώπινης ψυχής». Δηλαδή, είναι η επιστροφή της ψυχής στον εαυτό της. Οι αλυσίδες των δεσμωτών στο σπήλαιο που τους κρατούν μακριά από τη γνώση και την αλήθεια, μας θυμίζουν το απόσπασμα από τον Αριστοτέλη που αναφέρει για τα υλικά που κρατούν δέσμιους τους ανθρώπους. Χρειάζεται μόχθος και άσκηση για την άνοδο προς τον ήλιο του Πλάτωνα, ή το υπέρτατο αγαθό του Αριστοτέλη. Η λύτρωση της ψυχής δεν γίνεται χωρίς αγώνα

Θεώνη Δέδε

Σημειώσεις-Παραπομπές
[1]. Gigon O., Bασικά Προβλήματα της Αρχαίας Φιλοσοφίας, μτφρ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, Γνώση, Αθήνα, 1991, 221.
[2]. Hadot, P., Τι είναι η αρχαία ελληνική φιλοσοφία, μτφρ. Κλαμπατσέα, εκδ Ίνδικτος, Αθήνα, 2002, 50.
[3]. Hadot, P., ό.π., 78.
[4]. Μπαμπινιώτης Γ., Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας, Κέντρο Λεξικολογίας Ε.Π.Ε, Αθήνα, 1998.
[5]. Βασιλείου Σ., Λεξικό των επιστημών του ανθρώπου, Guttenberg, Αθήνα, 1992.
[6. Θεοδωρακόπουλος Ι., «Η Αρχή της Επιστήμης και της Φιλοσοφίας», Ιστορία του Ελληνικού έθνους, τόμ. Γ2’, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1971, 484.
[7]. Βιρβιδάκης Σ., κ.ά., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη, από την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, τόμ. Α’, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα, 2000, 153.
[8]. Μανιάτης, Γ., Φιλοσοφία και Πολιτεία στον Πλάτωνα: Ο φιλόσοφος-βασιλεύς και η αρίστη πολιτεία, Έννοια, Αθήνα, 2005, 34.
[9]. Romilly, J., Γιατί η Ελλάδα; μτφρ. Μ. Αθανασίου, Κ. Μηλιαρέση, Το άστυ, Αθήνα, 1999, 270.
[10]. ΠΠ, 495.
[11]. Μπονάρ Α., Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός, τόμ. 3, μτφρ. Ε. Γαρίδη, Θεμέλιο, Αθήνα, 1985, 112.
[12]. Στις αλληγορίες, μεταξύ άλλων, διακρίνουμε το κέντρο της πλατωνικής φιλοσοφίας, τη Θεωρία των Ιδεών. Ο Πλάτωνας διέκρινε δυο κόσμους το γήινο και τον ιδανικό. Ο τελευταίος περιέχει τις ιδέες, τις φωτεινές υπάρξεις με ψυχή και κίνηση, άυλες, οι οποίες συνιστούν τα τέλεια πρότυπα των διαφόρων ηθικών και γνωστικών ιδεών και αποτελούν τα δεδομένα της εμπειρίας του κόσμου των αισθητών. Ο κόσμος αυτών μας παρέχει γνώση, ενώ o ορατός γνώμη (δόξα). Γιαννόπουλος Ι., Κατσιαμπούρα Γ., Κουκουζέλη Α., Σημαντικοί Σταθμοί του Ελληνικού Πολιτισμού, τόμ. Β’, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα, 2000, 117.
[13]. Μανιάτης, ό.π., 71
[14]. ΠΠ, 489.
[15]. Μανιάτης, ό.π., 72.
[16]. ΠΠ, 501.
[17]. ΠΠ, 497.
[18]. Μανιάτης, ό.π., 74.
[19]. ΠΠ, 505.
[20]. Romilly, ό.π., 269.
[21]. Η άνοδος της ψυχής ξεκινάει από τις σκιές-εικόνες, εικασίες, στη συνέχεια ο δεσμώτης απελευθερώνεται και βλέπει με το φως τα ορατά όντα, πιστεύοντας και στη συνέχεια βγαίνει από το σπήλαιο και θεωρεί τις έννοιες των μαθηματικών έχοντας διάνοια και τέλος ανεβαίνει στο υψηλότερο τμήμα του νοητού τόπου και θεωρεί τις ιδέες, έχοντας την ανώτερη γνώση της νοήσεως. Μανιάτης, ό.π., 76-77.
[22]. Vegetti, M., Ιστορία της αρχαίας φιλοσοφίας, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, εκδ Π. Τραυλός, Αθήνα, 2003 (2000), 212.
[23]. «Πάσα τέχνη και πάσα μέθοδος, ομοίως δε πράξις τε και προαίρεσις, αγαθού τινος εφίεσθαι δοκει.διο κ�
�λως απεφήναντο ταγαθόν, ου παντ’εφίεται», ΗΝβ, μετάφραση Β. Μόσκοβη (Νομική Βιβλιοθήκη).
[24]. ΗΝα, 4, 173.
[25]. ΗΝα, 4, 177.
[26]. Βιρβιδάκης ό.π., 207
[27]. Η ψυχή χωρίζεται σε τρία είδη, στο θρεπτικό, στο αισθητικό και στο νοητικό. Την ανώτατη ψυχική βαθμίδα, δηλαδή τη νοητική ψυχή, έχει μόνο ο άνθρωπος και για αυτό διαφέρει από τα ζώα. Θεοδωρακόπουλος, ό.π., 505.
[28]. Για παράδειγμα η ανδρεία είναι αρετή στο μέτρο που βρίσκεται ανάμεσα στην υπερβολή του θράσους και στην έλλειψη του φόβου. Αυτή είναι η έννοια της μεσότητας, βλ. σχετικά Βιρβιδάκης, ό.π., 209.
[29]. ΗΝα, 5, 179.
[30]. ΗΝα, 5, 179.
[31]. ΗΝα, 5, 179.
[32]. Düring, I., Ο Αριστοτέλης. Παρουσίαση και ερμηνεία της σκέψης του, τόμ. Β΄, μτφρ. Α. Γεωργίου-Κατσιβέλα, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003 (1994), 56.
[33]. Η επιστήμη, η διάνοια, η σοφία είναι αρετές του θεωρητικού νου, ενώ η τέχνη και η φρόνηση του πρακτικού. Θεοδωρακόπουλος, ό.π., 507.
[34]. Γεωργούλης, όπ., 258.
[35]. ΗΝα, 5, 187.
[36]. Θεοδωρακόπουλος, ό.π., 507.
[37]. Βιρβιδάκης, ό.π., 211.
[38]. Το ρήμα θεωρείν σημαίνει πάντοτε ενεργοποιώ τη γνώση, όχι έχω τη γνώση, αλλά την αφήνω να δράσει. During, όπ., 258
[39]. Βιρβιδάκης, ό.π., 211.
[40]. Vegetti, ό.π., 251.
[41]. ΗΝα, 5, 181.
[42]. ΗΝα, 5, 181.
[43]. Στις πνευματικές προέχουν η αυτοπειθαρχία, η ευφυΐα, η δικαιοσύνη, στις σωματικές η υγεία, η δύναμη, η ομορφιά, και στις εξωτερικές, ο πλούτος, η δύναμη, η ευδοκόμιση και η φιλία. Gigon, ό.π., 284.
[44]. ΠΠ, 517.
[45]. Koyré, Α., Φιλοσοφία και Πολιτεία. Εισαγωγή στην ανάγνωση του Πλάτωνα, μτφρ. Λ. Κασίμη, Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1990, 86.
[46]. Vegetti, ό.π., 212.
[47]. Romilly, ό.π., 273.
[48]. Πλάτων Πολιτεία, εισ. σημείωμα-μετάφραση – ερμ. σημειώματα Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Αθήνα: Πόλις, 2002, 21.
Βιβλιογραφία
Πηγές
Πλάτων Πολιτεία, εισ. σημείωμα-μετάφραση – ερμ. σημειώματα Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Αθήνα: Πόλις, 2002, 488-518[=507d-511e• 514a-521b]
Αριστοτέλους, Ηθικά Νικομάχεια, (Ηνα), τόμ. Γ’, Κάκτος, Αθήνα.
—————— Ηθικά Νικομάχεια, (Ηνβ), τόμ. Β’, απόδοση Β. Μοσκόβης, Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη, 1993, 538-557(=1176a30-1179a32).
Μελέτες
Düring, I., Ο Αριστοτέλης. Παρουσίαση και ερμηνεία της σκέψης του, τόμ. Β΄, μτφρ. Α. Γεωργίου-Κατσιβέλα, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 2003 (1994).
Gigon O., Bασικά Προβλήματα της Αρχαίας Φιλοσοφίας, μτφρ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, Γνώση, Αθήνα, 1991.
Hadot, P., Τι είναι η αρχαία ελληνική φιλοσοφία, μτφρ. Κλαμπατσέα, Ίνδικτος, Αθήνα, 2002.
Koyré, Α., Φιλοσοφία και Πολιτεία. Εισαγωγή στην ανάγνωση του Πλάτωνα, μτφρ. Λ. Κασίμη, εκδ Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1990.
Romilly, J., Γιατί η Ελλάδα; μτφρ. Μ. Αθανασίου, Κ. Μηλιαρέση, Το άστυ, Αθήνα, 1999, 269.
Ross, W. D., Αριστοτέλης, μτφρ. Μ. Μητσού, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 1991.
Vegetti, M., Ιστορία της αρχαίας φιλοσοφίας, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Π. Τραυλός, Αθήνα, 2003 (2000).
Βασιλείου Σ., Λεξικό των επιστημών του ανθρώπου, Guttenberg, Αθήνα, 1992.
Βιρβιδάκης Σ., et al (επιμ), Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη, από την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, τόμ. Α’, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα, 2000.
Γεωργούλης Κ.Δ., Ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας, Παπαδήμα, Αθήνα, 1994.
Γιαννόπουλος Ι., et al, Σημαντικοί Σταθμοί του Ελληνικού Πολιτισμού, τόμ. Β’, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα, 2000.
Θεοδωρακόπουλος Ι., «Η Αρχή της Επιστήμης και της Φιλοσοφίας», Ιστορία του Ελληνικού έθνους, τόμ. Γ2’, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1971, 469-511.
Μανιάτης, Γ., Φιλοσοφία και Πολιτεία στον Πλάτωνα: Ο φιλόσοφος-βασιλεύς και η αρίστη πολιτεία, Έννοια, Αθήνα, 2005.
Μπαμπινιώτης Γ., Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας, Κέντρο Λεξικολογίας Ε.Π.Ε, Αθήνα, 1998.
Μπονάρ Α., Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός, τόμ. 3, μτφρ. Ε. Γαρίδη, Θεμέλιο, Αθήνα, 1985, 112.

Πηγή : http://sciencearchives.wordpress.com/2009/12/30/%CE%AD-%CF%8C-%CE%AC/