1. Επαναστατική Περίοδος (1821-1832) /
Α´ Ελληνική Δημοκρατία (1821-1828)
25 Μαρτίου 1821 Ξεσπά η Επανάσταση στη Νότια Ελλάδα.
1 Ιανουαρίου 1822 «Προσωρινό Πολίτευμα της Ελλάδος» (Σύνταγμα της Επιδαύρου).
13 Απριλίου 1823 «Νόμος της Επιδαύρου» (Σύνταγμα του Άστρους).
3 Απριλίου 1827 Η Γ´ Εθνική Συνέλευση στην Τροιζήνα εκλέγει ομόφωνα τον Ιωάννη Καποδί-
στρια Κυβερνήτη της Ελλάδος.
1 Μαΐου 1827 «Πολιτικό Σύνταγμα της Ελλάδος» (Σύνταγμα της Τροιζήνας).
7 Ιανουαρίου 1828 Άφιξη του Καποδίστρια στην Ελλάδα.
18 Ιανουαρίου 1828 Μετά από εισήγηση του Καποδίστρια η Βουλή αναστέλλει την ισχύ του «Πολι-
τικού Συντάγματος της Ελλάδος». Ο Καποδίστριας αποκτά δικτατορικές εξουσί-
ες.
3 Φεβρουαρίου 1830 Οι τρεις μεγάλες δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) αναγνωρίζουν την ανεξαρ-
τησία του ελληνικού κράτους.
27 Σεπτεμβρίου 1831 Δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια.
13 Φεβρουαρίου 1832 Οι τρεις μεγάλες δυνάμεις προσφέρουν το στέμμα της Ελλάδος στον πρίγκιπα
της Βαυαρίας Όθωνα.

2. Απόλυτη Μοναρχία (1833-1843)
6 Φεβρουαρίου 1833 Ο Όθων αποβιβάζεται στο Ναύπλιο ως «ελέω Θεού Βασιλεύς της Ελλάδος».
1833-1835 Τριμελής Αντιβασιλεία ασκεί τη διακυβέρνηση της χώρας.
20 Μαΐου 1835 Ο Όθων αναλαμβάνει προσωπικά τη διακυβέρνηση της χώρας.

3. Συνταγματική Μοναρχία (1843-1862)
3 Σεπτεμβρίου 1843 Μετά από στάση ο Όθων αναγκάζεται να συναινέσει στη θέσπιση Συντάγματος.
18 Μαρτίου 1844 Ψηφίζεται το Σύνταγμα του 1844 το οποίο καθιερώνει το πολίτευμα της συ-
νταγματικής μοναρχίας.
10 Οκτωβρίου 1862 Εξέγερση υποχρεώνει τον Όθωνα να εγκαταλείψει την Ελλάδα.

4. Η περίοδος της Κυβερνώσας Βουλής (1862-1864)
Οκτώβριος 1862-Νοέμβριος 1864
Η Ελλάδα κυβερνάται από την Β´ Εθνική Συνέλευση
18 Μαρτίου 1863 Η Εθνική Συνέλευση αναγορεύει (παμψηφεί) τον Γεώργιο (του οίκου Χόλσταϊν-
Σόντερμουργκ-Γλύξμπουργκ της Δανίας) «Συνταγματικόν Βασιλέα των Ελλή-
νων».
13 Ιουλίου 1863 Με τη Συνθήκη του Λονδίνου οι τρεις δυνάμεις και η Δανία κηρύσσουν την Ελ-
λάδα κράτος «μοναρχικόν, ανεξάρτητον και συνταγματικόν».

5. Η πρώτη περίοδος της Βασιλευόμενης Δημοκρατίας (1864-1923)
17 Νοεμβρίου 1864 Τίθεται σε ισχύ το Σύνταγμα του 1864 το οποίο καθιερώνει το πολίτευμα της
βασιλευόμενης δημοκρατίας.
11 Αυγούστου 1875 Ο Γεώργιος Α´ αποδέχεται την «αρχή της δεδηλωμένης» διαβάζοντας τον λόγο
του θρόνου που συνέταξε ο Χαρίλαος Τρικούπης
1877 Αποκτούν δικαίωμα ψήφου όλοι οι άρρενες ενήλικοι
1881 Προσαρτήθηκαν η Θεσσαλία και η περιοχή της Άρτας
1893 Πτώχευση του Ελληνικού κράτους
1897 Η Ελλάδα χάνει στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο
1898 Επιβάλλεται Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος στο Ελληνικό Κράτος
1903-1908 Μακεδονικός αγώνας (1903-1908), εξέγερση στην Κρήτη (1905) και κήρυξη της
Ένωσής της με την Ελλάδα (1908). Ο Ελευθέριος Βενιζέλος πρωταγωνιστεί στην Κρητική εξέγερση.
15 Αυγούστου 1909 Ο «Στρατιωτικός Σύνδεσμος» εκδηλώνει κίνημα στο Γουδί.
Δεκέμβριος 1909 Μετά από πρόσκληση του «Στρατιωτικού Συνδέσμου» ο Βενιζέλος φθάνει στην
Αθήνα.
2 Ιουνίου 1911 Τίθεται σε ισχύ το Σύνταγμα του 1911
1912-1913 Οι βαλκανικοί πόλεμοι καταλήγουν νικηφόρα για την Ελλάδα αλλά στη διάρκειά τους εκδηλώνεται η πρώτη σοβαρή σύγκρουση του (πρωθυπουργού πλέον)Βενιζέλου με τον διάδοχο Κωνσταντίνο
5 Μαρτίου 1913 Δολοφονείται στη Θεσσαλονίκη ο Γεώργιος Α´. Στο θρόνο ανέρχεται ο διάδοχος
ως Κωνσταντίνος Α´.
Αύγουστος 1914 Ξεσπά ο Α´ Παγκόσμιος Πόλεμος και οι πρώτες συγκρούσεις Κωνσταντίνου και
Βενιζέλου.
21 Φεβρουαρίου 1915 Ο Βενιζέλος παραιτείται με σκοπό να προκαλέσει εκλογές.
31 Μαρτίου 1915 Το Κόμμα των Φιλελευθέρων (Βενιζέλος) κερδίζει τις εκλογές και σχηματίζει
κυβέρνηση.
29 Οκτωβρίου 1915 Λόγω των συνεχιζόμενων διαφωνιών για την εξωτερική πολιτική, ο Βενιζέλος
παραιτείται.
6 Δεκεμβρίου 1915 Στις εκλογές που πραγματοποιούνται το κόμμα των Φιλελευθέρων αρνείται να
συμμετάσχει. Οι βασιλικοί κερδίζουν μεγάλη πλειοψηφία και σχηματίζουν κυ-
βέρνηση.
17 Αυγούστου 1916 Ξεσπά στη Θεσσαλονίκη το κίνημα της Εθνικής Άμυνας από βενιζελικούς. Σχη-
ματίζεται τον Σεπτέμβριο επαναστατική κυβέρνηση υπό τον Βενιζέλο. Στις 11
Νοεμβρίου η κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης κηρύσσει τον πόλεμο στη Γερμανία
και στην Αυστροουγγαρία.
30 Μαΐου 1917 Οι σύμμαχοι (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) εξαναγκάζουν τον Κωνσταντίνο και τον
διάδοχο Γεώργιο να παραιτηθούν και να εγκαταλείψουν την Ελλάδα. Στον θρόνο ανέρχεται ο δευτερότοκος γιος του Κωνσταντίνου Αλέξανδρος.
14 Ιουνίου 1917 Ο Βενιζέλος επιστρέφει στην Αθήνα και αναλαμβάνει τη διακυβέρνηση ολό-
κληρης της Ελλάδος. Αναβιώνει η βουλή που είχε προέλθει από τις εκλογές της
31ης Μαρτίου 1915 (Βουλή των Λαζάρων).
12 Οκτωβρίου 1920 Ο Αλέξανδρος πεθαίνει από σηψαιμία.
1 Νοεμβρίου 1920 Στις εκλογές οι αντιβενιζελικοί/βασιλικοί κερδίζουν τις εκλογές παρά τις μεγά-
λες διπλωματικές επιτυχίες του Βενιζέλου που οδήγησαν στην «Ελλάδα των δύο
ηπείρων και των πέντε θαλασσών».
22 Νοεμβρίου 1920 Διεξάγεται νόθο δημοψήφισμα που εγκρίνει με 99% την επιστροφή του Κων-
σταντίνου.
Αύγουστος 1922 Η κατάρρευση του ελληνικού μετώπου στη Μικρά Ασία οδηγεί στην καταστρο-
φή της Σμύρνης.
11 Σεπτεμβρίου 1922 Ξεσπά κίνημα με επικεφαλής τον βενιζελικό αξιωματικό Νικόλαο Πλαστήρα.
14 Σεπτεμβρίου 1922 Ο Κωνσταντίνος παραιτείται υπέρ του υιού του Γεωργίου Β´ και εγκαταλείπει
μόνιμα την Ελλάδα.
Νοέμβριος 1922 Δικάζονται και εκτελούνται έξι ηγετικά στελέχη της αντιβενιζελικής παράταξης
ως υπεύθυνα για τη Μικρασιατική καταστροφή (Δίκη των Εξ).
16 Δεκεμβρίου 1923 Στις εκλογές τα φιλοβασιλικά κόμματα απέχουν και οι βενιζελικοί θριαμβεύουν.
19 Δεκεμβρίου 1923 Ο Γεώργιος Β´ υποχρεώνεται να αναχωρήσει από την Ελλάδα. Η άσκηση της
βασιλικής εξουσίας ανατίθεται στο Ναύαρχο Κουντουριώτη.

6. Η Δεύτερη Ελληνική Δημοκρατία (1924-1935)
2 Ιανουαρίου 1924 Ο Νικόλαος Πλαστήρας καταθέτει την «εξουσίαν της Επαναστάσεως» στην Δ´
Εθνική Συνέλευση.
25 Μαρτίου 1924 Η Εθνική Συνέλευση κηρύττει έκπτωτη τη δυναστεία των Γλύξμπουργκ και εγκαθιδρύει πολίτευμα Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας (επικυ-
ρώνεται με το δημοψήφισμα της 13/4/1924).
25 Ιουνίου 1925 Με στρατιωτικό κίνημα ο Θ. Πάγκαλος (βενιζελικός στρατηγός και βουλευτής)
εξαναγκάζει την κυβέρνηση σε παραίτηση, σχηματίζει κυβέρνηση που λαμβάνει
ψήφο εμπιστοσύνης, τροποποιεί αυθαίρετα το Σύνταγμα και κηρύσσει δικτατο-
ρία στις 4 Ιανουαρίου 1926.
22 Αυγούστου 1926 Ο βενιζελικός στρατηγός Γ. Κονδύλης ανατρέπει τον Πάγκαλο και αποκαθιστά
τη Δημοκρατία
3 Ιουνίου 1927 Τίθεται σε ισχύ το Σύνταγμα της Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρα-
τίας.
1928-1932 Η τελευταία κυβέρνηση του Ε. Βενιζέλου.
5 Μαρτίου 1933 Στις εκλογές πλειοψηφεί η αντιβενιζελική παράταξη. Ο Νικόλαος Πλαστήρας
οργανώνει την επομένη στρατιωτικό κίνημα που αποτυγχάνει, όπως και το
στρατιωτικό κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935.
Απρίλιος-Ιούνιος 1935 Η κυβέρνηση του Π. Τσαλδάρη (αντιβενιζελικοί) με σειρά Συντακτικών Πράξεων αναστέλλει, καταργεί ή τροποποιεί διατάξεις του Συντάγματος.
9 Ιουνίου 1935 Οι βενιζελικοί απέχουν από τις εκλογές.

7. Η δεύτερη περίοδος της Βασιλευόμενης Δημοκρατίας (1935-1936)
1ο Οκτωβρίου 1935 Μετά από στρατιωτικό πραξικόπημα του Γ. Κονδύλη (που έχει περάσει στην
αντιβενιζελική παράταξη) ο Τσαλδάρης υποχρεώνεται να καταργήσει το Σύ-
νταγμα του 1927, να επαναφέρει το Σύνταγμα του 1864/1911 και να προκηρύξει
δημοψήφισμα για την επαναφορά της Βασιλείας.
3 Νοεμβρίου 1935 Με άλλο ένα νόθο δημοψήφισμα η βασιλεία επιστρέφει (με 97,88%).
25 Νοεμβρίου 1935 Ο Γεώργιος ο Β´ επιστρέφει στην Ελλάδα.
26 Ιανουαρίου 1936 Οι εκλογές διεξάγονται με απλή αναλογική, τα δύο κόμματα (βενιζελικοί και
αντιβενιζελικοί) δεν μπορούν να σχηματίσουν πλειοψηφία και το ΚΚΕ καθίστα-
ται ρυθμιστής.
13 Απριλίου 1936 Λαμβάνει ψήφο εμπιστοσύνης (ως προσωρινή λύση) από τη Βουλή ο Ιωάννης
Μεταξάς (αντιβενιζελικός πολιτικός, πρώην στρατιωτικός).

8. Η Δικτατορία της 4ης Αυγούστου (1936-1941)
4 Αυγούστου 1936 Ο Μεταξάς με τη συναίνεση του Γεώργιου εγκαθιστά δικτατορία.
28 Οκτωβρίου 1940 Μετά το «όχι» του Μεταξά, η Ελλάδα εμπλέκεται στον Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο

9. Κατοχή (1941-1944)
Απρίλιος 1941 Η Ελλάδα καταλαμβάνεται από τις Δυνάμεις του Άξονα (Γερμανία, Ιταλία,
Βουλγαρία). Ο Γεώργιος Β´ και η Κυβέρνηση (ο Μεταξάς έχει πεθάνει) εγκατα-
λείπουν την Ελλάδα.
1941-1944 Την Ελλάδα «κυβερνούν» κυβερνήσεις-μαριονέτες των Γερμανών.
20 Μαΐου 1944 Στο «Εθνικό Συμβούλιο» του Λιβάνου συμφωνήθηκε μεταξύ των εκπροσώπων
όλων των κομμάτων και των οργανώσεων της Εθνικής Αντίστασης ότι μετά την
απελευθέρωση ο Ελληνικός λαός «θα αποφασίσει κυριάρχως και δια το πολί-
τευμα και δια το κοινωνικό καθεστώς και την κυβέρνηση της αρεσκείας του».
Οι συμφωνίες επικυρώνονται και διευρύνονται στην Καζέρτα (24/9/1944).

10. Η ανώμαλη περίοδος (1944-1949)
18 Οκτωβρίου 1944 Μετά την αποχώρηση των Γερμανών εγκαθίσταται στην Ελλάδα η Κυβέρνηση
Εθνικής Ενότητας με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου.
Δεκέμβριος 1944-Ιανουάριος 1945
Δεκεμβριανά
12 Φεβρουαρίου 1945 Η Συμφωνία της Βάρκιζας οδηγεί σε κατάπαυση του πυρός και ορίζει διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την επίλυση του πολιτειακού και διενέργεια εκλογών για
την ανάδειξη Συντακτικής Συνέλευσης (που θα καταρτίσει νέο Σύνταγμα).
31 Μαρτίου 1946 Στις εκλογές απέχει η Αριστερά. Θρίαμβος του δεξιού Λαϊκού κόμματος του Π.
Τσαλδάρη (πρώην αντιβενιζελικοί).
1 Σεπτεμβρίου 1946 Το δημοψήφισμα αποβαίνει υπέρ της επανόδου του Γεωργίου Β´.
1946-1949 Εμφύλιος Πόλεμος. Η δεξιά (πρώην αντιβενιζελικοί) και το κέντρο (πρώην βενι-
ζελικοί) συνασπίζονται κατά του κομμουνιστικού κινδύνου.
1 Απριλίου 1947 Πεθαίνει ο Γεώργιος Β´. Τον διαδέχεται ο αδελφός του (τριτότοκος γιος του
Κωνσταντίνου Α´) Παύλος.

11. Η τρίτη περίοδος της Βασιλευόμενης Δημοκρατίας (1949-1967)
5 Μαρτίου 1950 Διεξάγονται οι πρώτες εκλογές μετά τον Εμφύλιο
1950-1952 Πολιτική κυριαρχία του κέντρου.
1 Ιανουαρίου 1952 Τίθεται σε ισχύ το Σύνταγμα του 1952 (η συνέχεια του Συντάγματος 1864/1911)
16 Νοεμβρίου 1952 Στις εκλογές (που ψηφίζουν για πρώτη φορά οι Ελληνίδες) κυριαρχεί απόλυτα
το νέο κόμμα της δεξιάς Ελληνικός Συναγερμός με αρχηγό τον Αλέξανδρο Πα-
πάγο.
Οκτώβριος 1955 Ο Παπάγος πεθαίνει. Πριν το κόμμα του εκλέξει τον διάδοχο ο Παύλος θα δώσει
εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον υπουργό Δημοσίων Έργων του Παπάγου
και νέο πολιτικό Κωνσταντίνο Καραμανλή. Ο Καραμανλής διαλύει τον Εθνικό
Συναγερμό και ιδρύει την Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση (ΕΡΕ) που συγκεντρώ-
νει το μεγαλύτερο μέρος της παλιάς αντιβενιζελικής παράταξης, αλλά και πολ-
λούς πρώην βενιζελικούς και κεντρώους (Κανελλόπουλος, Αβέρωφ, κ.ά.).
1956-1963 Οκταετία Καραμανλή
11 Μαΐου 1958 Το αριστερό κόμμα της ΕΔΑ αναδεικνύεται στις εκλογές αξιωματική αντιπολί-
τευση.
29 Οκτωβρίου 1961 Οι εκλογές χαρακτηρίζονται νόθες από τα κόμματα της αντιπολίτευσης. Ξεκινά
ο «ανένδοτος αγών».
21 Φεβρουαρίου 1963 Ο Καραμανλής καταθέτει στη Βουλή πρόταση αναθεώρησης του Συντάγματος.
22 Μαΐου 1963 Δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ Γρ. Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη.
5
3 Νοεμβρίου 1963 Στις εκλογές πλειοψηφεί η Ένωση Κέντρου (ΕΚ) αλλά με μικρή διαφορά από
την ΕΡΕ. Ο Καραμανλής αποχωρεί από την ενεργό πολιτική.
16 Φεβρουαρίου 1964 Μεγάλη εκλογική νίκη της ΕΚ που της δίνει απόλυτη πλειοψηφία των εδρών.
Πρωθυπουργός ο Γεώργιος Παπανδρέου.
Μάρτιος 1964 Πεθαίνει ο Παύλος και τον διαδέχεται ο Κωνσταντίνος Β´
15 Ιουλίου 1965 Ξεκινά η μεγάλη πολιτική και συνταγματική κρίση. Ο Κωνσταντίνος εξαναγκά-
ζει τον Παπανδρέου σε παραίτηση και διορίζει διαδοχικά τρεις κυβερνήσεις «α-
ποστατών» από την Ένωση Κέντρου.
24 Σεπτεμβρίου 1965 Η τρίτη κυβέρνηση των αποστατών με πρωθυπουργό τον Στ. Στεφανόπουλο κα-
τορθώνει να λάβει ψήφο εμπιστοσύνης.
Απρίλιος 1967 Μετά από μυστική συμφωνία Παπανδρέου (ΕΚ), του αρχηγού της ΕΡΕ Π. Κα-
νελλόπουλου και του Κωνσταντίνου ο δεύτερος αναλαμβάνει την πρωθυπουργία
με σκοπό να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές τον Μάιο του 1967.

12. Η Στρατιωτική Δικτατορία της 21ης Απριλίου (1967-1974)
21 Απριλίου 1967 Στρατιωτικό πραξικόπημα κατώτερων αξιωματικών (συνταγματαρχών) επιβάλ-
λει δικτατορικό καθεστώς και υποχρεώνει τον Κωνσταντίνο να διορίσει κυβέρ-
νηση αποτελούμενη από στρατιωτικούς και δικαστικούς.
13 Δεκεμβρίου 1967 Ο Κωνσταντίνος μετά από ένα αποτυχημένο κίνημα κατά των δικτατόρων εγκα-
ταλείπει την Ελλάδα.
15 Νοεμβρίου 1968 Μετά από ένα νόθο δημοψήφισμα τίθεται σε ισχύ το πρώτο δικτατορικό Σύ-
νταγμα του 1968.
1 Ιουνίου 1973 Καταργείται η Μοναρχία με Συντακτική Πράξη του Υπουργικού Συμβουλίου.
4 Οκτωβρίου 1973 Μετά από νόθο δημοψήφισμα τίθεται σε ισχύ το δεύτερο δικτατορικό Σύνταγμα
του 1973 («Προεδρικής Δημοκρατίας»). Πρόεδρος ο αρχηγός των πραξικοπημα-
τιών Γεώργιος Παπαδόπουλος.
8 Οκτωβρίου 1973 Διορίζεται πρωθυπουργός ο πολιτικός Σπύρος Μαρκεζίνης με σκοπό να οδηγή-
σει τη χώρα σε εκλογές.
17 Νοεμβρίου 1973 Εξέγερση του Πολυτεχνείου. Η χώρα κηρύσσεται σε κατάσταση πολιορκίας.
25 Νοεμβρίου 1973 Ο Παπαδόπουλος ανατρέπεται από τον Δημήτρη Ιωαννίδη.
Ιούλιος 1974 Η απόπειρα δολοφονίας του Μακαρίου από την χούντα των Αθηνών οδηγεί σε
τουρκική απόβαση στην Κύπρο (20/7).
23 Ιουλίου 1974 Η δικτατορία καταρρέει.

13. Η Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία (1974-σήμερα)
24 Ιουλίου 1974 Επιστρέφει ο Καραμανλής από το Παρίσι και αναλαμβάνει να σχηματίσει Κυ-
βέρνηση Εθνικής Ενότητας με συμμετοχή μελών της ΕΡΕ και της Ένωσης Κέντρου.
Ιούλιος-Αύγουστος
1974 Χορηγείται αμνηστία. Νομιμοποιείται το ΚΚΕ. Τίθεται σε ισχύ προσωρινά το
Σύνταγμα του 1952 με εξαίρεση τις διατάξεις για το Πολίτευμα.
17 Νοεμβρίου 1974 Στις εκλογές θριαμβεύει το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας που ίδρυσε ο Καρα-
μανλής (δεύτερο κόμμα η Ένωση Κέντρου).
8 Δεκεμβρίου 1974 Στο τελευταίο (και μόνο γνήσιο) δημοψήφισμα στην ελληνική πολιτική ιστορία
ο ελληνικός λαός με 70% επιλέγει την αβασίλευτη δημοκρατία.
9 Δεκεμβρίου 1974 Εκλέγεται από τη βουλή ως προσωρινός Πρόεδρος της Δημοκρατίας ο Μιχαήλ
Στασινόπουλος.
11 Ιουνίου 1975 Τίθεται σε ισχύ το νέο Σύνταγμα του 1975 (το οποίο ισχύει αναθεωρημένο μέχρι
σήμερα).
19 Ιουνίου 1975 Εκλέγεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας από τη Βουλή ο Κωνσταντίνος Τσάτσος.
20 Νοεμβρίου 1977 Η Νέα Δημοκρατία κερδίζει ξανά τις εκλογές (δεύτερο κόμμα το ΠΑΣΟΚ του
Ανδρέα Παπανδρέου).
5 Μαΐου 1980 Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής εκλέγεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Στις 10/5
ο Γεώργιος Ράλλης τον αντικαθιστά στην Πρωθυπουργία και στην αρχηγία της
Ν.Δ.
1 Ιανουαρίου 1981 Η Ελλάδα εντάσσεται στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες (ΕΟΚ)
18 Οκτωβρίου 1981 Τις εκλογές κερδίζει με μεγάλη διαφορά το ΠΑΣΟΚ. Ο Ανδρέας Παπανδρέου
ορκίζεται πρωθυπουργός.
Μάρτιος 1985 Ο Κ. Καραμανλής παραιτείται. Συνταγματικό θέμα με την ψήφο του Προέδρου
της Βουλής (Ι. Αλευρά) που έχει αναλάβει προσωρινά καθήκοντα Προέδρου
Δημοκρατίας. Εκλέγεται νέος πρόεδρος ο Χρ. Σαρτζετάκης.
2 Ιουνίου 1985 Το ΠΑΣΟΚ κερδίζει τις εκλογές.
12 Μαρτίου 1986 Τίθεται σε ισχύ το αναθεωρημένο Σύνταγμα 1975/86 (μεταφρασμένο ολόκληρο
στη Δημοτική).
18 Ιουνίου 1989 Στις εκλογές κανένα κόμμα δεν λαμβάνει απόλυτη πλειοψηφία στη Βουλή (λό-
γω του συστήματος απλής αναλογικής). Τελικά σχηματίζεται κυβέρνηση από
τον Τζ. Τζανετάκη με υποστήριξη της Νέας Δημοκρατίας και της Αριστεράς. Ο
Α. Παπανδρέου και ορισμένοι υπουργοί του παραπέμπονται για οικονομικά
σκάνδαλα στο Ανώτατο Δικαστήριο (τελικά θα αθωωθεί).
5 Νοεμβρίου 1989 Στις εκλογές κανένα κόμμα δεν αποκτά την πλειοψηφία στη Βουλή και έτσι
σχηματίζεται οικουμενική κυβέρνηση (ΝΔ, ΠΑΣΟΚ, Αριστεράς) με πρωθυ-
πουργό τον Ξεν. Ζολώτα.
8 Απριλίου 1990 Στις εκλογές η Νέα Δημοκρατία καταλαμβάνει τις μισές έδρες της Βουλής
(150), αλλά ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης σχηματίζει κυβέρνηση που τελικά
λαμβάνει ψήφο εμπιστοσύνης (152 βουλευτές).
4 Μαΐου 1990 Εκλέγεται για δεύτερη θητεία ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας ο Κωνσταντίνος
Καραμανλής.
10 Οκτωβρίου 1993 Στις εκλογές το ΠΑΣΟΚ επικρατεί και σχηματίζει κυβέρνηση ο Ανδρέας Πα-
πανδρέου.
8 Μαρτίου 1995 Εκλέγεται νέος πρόεδρος της Δημοκρατίας ο Κωστής Στεφανόπουλος.
Ιανουάριος 1996 Ο Ανδρέας Παπανδρέου αδυνατεί (λόγω προβλημάτων υγείας) να ασκήσει κα-
θήκοντα πρωθυπουργού. Ο Κώστας Σημίτης τον αντικαθιστά στην Πρωθυπουρ-
γία και στην αρχηγία του ΠΑΣΟΚ.
22 Σεπτεμβρίου 1996 Στις εκλογές το ΠΑΣΟΚ επικρατεί και σχηματίζει κυβέρνηση ο Κώστας Σημί-
της.
8 Φεβρουαρίου 2000 Ο Κωνσταντίνος Στεφανόπουλος εκλέγεται για δεύτερη θητεία Προέδρου της
Δημοκρατίας.
9 Απριλίου 2000 Στις εκλογές το ΠΑΣΟΚ επικρατεί και πάλι.
6 Απριλίου 2001 Τίθεται σε ισχύ το αναθεωρημένο Σύνταγμα 1975/1986/2001
7 Μαρτίου 2004 Στις εκλογές επικρατεί η Νέα Δημοκρατία και σχηματίζεται κυβέρνηση από τον
Κώστα Καραμανλή (ανιψιό του Κωνσταντίνου Καραμανλή).
8 Φεβρουαρίου 2005 Η Βουλή εκλέγει ως Πρόεδρο της Δημοκρατίας τον Κάρολο Παπούλια.
25 Μαΐου 2006 Η Νέα Δημοκρατία καταθέτει στη Βουλή την πρότασή της για αναθεώρηση του
Συντάγματος 1975/1986/2001.

Ο πίνακας βασίζεται στον «Πίνακα Συνταγματικής Ιστορίας» του Άλκη Δερβιτσιώτη
(Σύνταγμα της Ελλάδας, Αθήνα: Π.Ν. Σάκκουλας, 2001)

ΜΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ Γ. ΒΙΖΥΗΝΟΥ

Η αναλυτική και ερμηνευτική λογική της Ψυχανάλυσης (Θ. Τζούλης 1988) γοητεύεται και προκαλείται από το βεβαρημένο ψυχικό υπόστρωμα της παιδικής ηλικίας του συγγραφέα. Εστιάζει το ενδιαφέρον της στην ιδιόμορφη παρουσία της γυναικείας φιγούρας και ψάχνει για αντιστοιχίες και αναλογίες ανάμεσα στη ζωή του και στο λογοτεχνικό του έργο. Στο «αμάρτημα της μητρός μου» η μητρική φιγούρα (μορφοείδωλο) εμφανίζεται ως αντικείμενο με πολλαπλές και αντιφατικές όψεις, άλλοτε ως αντικείμενο αγάπης και μίσους, άλλοτε καταδίκης και αθώωσης, άλλοτε αποδοχής και απόρριψης. Μια τέτοια μητρική παρουσία συνθέτει και αναδεικνύει ένα ιδιόμορφο ψυχικό κόσμο για τον ήρωα-συγγραφέα και ένα προφίλ ψυχολογικά ευάλωτο στις γυναικείες φιγούρες. Οι τελευταίες δεν φαίνεται να καταγράφονται στα κείμενα του συγγραφέα πλην αυτής της μητρικής εικόνας. Απουσιάζουν αναφορές για το πατρικό μορφοείδωλο. Το διήγημα «Το μόνο της ζωής του ταξείδιον» μπορεί να διαβαστεί ως η ματαίωση και η αποτυχία της προσπάθειας για υποκατάσταση της πατρικής φιγούρας με το πρόσωπο του παππού. Η πανταχού παρουσία της πανίσχυρης φαλλικής φιγούρας της γυναίκας του παππού ακυρώνει το πατρικό μοντέλο . Ακόμα και η προσπάθεια του συγγραφέα να βρει προστασία στα πρόσωπα του Γ. Ζαρίφη, του Γ. Χασιώτη και του Ηλία Τανταλίδη θεωρείται ως ένα είδος καθυστερημένης υιοθεσίας.

Η ΤΡΑΓΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Γ.ΒΙΖΥΗΝΟΥ

Ξεκινώντας να θυμηθούμε ότι στην αρχαία τραγωδία τραγικό είναι το πρόσωπο που συγκρούεται με δυνάμεις υπέρτερες του εαυτού του ( όπως η μοίρα , ο θάνατος, η θεϊκή δικαιοσύνη, οι ενοχές, οι εσωτερικές συγκρούσεις…)

Στο έργο του Βιζυηνού κυριαρχεί μια τραγική, σκοτεινή μοίρα. Κανένα κείμενό του δεν έχει happy end, κανένας ήρωάς του δεν είναι ευτυχισμένος. Ο Βαγγέλης Αθανασόπουλος γράφει: “O Βιζυηνός είναι ένας θλιμμένος ή πικραμένος πεζογράφος”. (“Οι μύθοι της ζωής και του έργου του Γ. Βιζυηνού”, 1992, σελ. 155). “Υπάρχει ακόμη ένα αίσθημα θανάτου, συγκρατημένης απελπισίας και πικρής διάψευσης…” (ο.π. 156). Την παρουσία του θανάτου, “βίαιου και άδικου”, σημειώνει σαν leit-motiv του έργου και ο Μουλλάς: “..ό,τι σημαδεύει ανεξίτηλα τα διηγήματα του Βιζυηνού είναι μια μνήμη ώριμη να συνθέσει την ‘Νέκυϊά’ της, επιστρέφοντας διαρκώς σ’ ένα παρελθόν σφραγισμένο με την παρουσία του θανάτου”. Και παρακάτω: “Αυτή την παρουσία του θανάτου θα την βρούμε ακόμα και στους τίτλους των τριών από τα έξη διηγήματα του Βιζυηνού”.

Η τραγικότητα στο “Αμάρτημα της μητρός μου”

Το στοιχείο της τραγικότητας είναι εντονότατο στο διήγημα, ένα διήγημα το οποίο χαρακτηρίζεται για το ψυχογραφικό του χαρακτήρα, την έντονη δραματικότητα την σχεδόν επιστημονική διείσδυση στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής.

Ο ακούσιος φόνος του μωρού της Δεσποινιώς( το πρώτο αμάρτημα στον ιστορικό χρόνο ) είναι το γεγονός το οποίο θα την καταστήσει εξ’ αρχής τραγικό πρόσωπο, μιας που η μοίρα την πλήττει με ένα οδυνηρότατο πλήγμα, το οποίο εκείνη ποτέ δε θα μπορέσει να ξεπεράσει. Το γεγονός του θανάτου του παιδιού της είναι από του τραγικό, αφού φέρνει τη μητέρα αντιμέτωπη με συμβάν αναπότρεπτο και δραματικό, το οποίο οι ψυχικές της δυνάμεις φαίνονται ανεπαρκείς να το αντιμετωπίσουν. Η “ύβρις” και η “τίσις” ορθώνονται μπροστά στα μάτια της, μιας που πιστεύει ότι η θεϊκή δικαιοσύνη λειτουργεί εκδικητικά : Ύβρις, αφού ξεπέρασε τα επιτρεπτά όρια σαν μητέρα και ήπιε, χόρεψε, μέθυσε και η Τίσις, ως τιμωρία, με τον ακούσιο φόνο.

Το συναίσθημα της οδύνης και της ενοχής κυριεύει μετά από αυτό για πάντα τη ψυχή της, μέσα της παλεύει με διλήμματα που την οδηγούν σε τρομερές εσωτερικές συγκρούσεις, οι οποίες θα φανούν όταν αρρωστήσει και το δεύτερο κοριτσάκι, η Αννιώ, που γέννησε μετά το θάνατο του πρώτου παιδιού. Οι ενοχές της είναι πάνω από οποιαδήποτε άλλη λογική η συναίσθημα. Το τραγικό παιχνίδι της μοίρας, με την οποία συγκρούεται για άλλη μια φορά, την φέρνει μπροστά στη προοπτική της απώλειας, και του δεύτερου κοριτσιού της, την οποία η μητέρα θεωρεί θεϊκή τιμωρία. Αδιαφορεί εντελώς για τα άλλα παιδιά της, πληγώνοντας τα με τη στέρηση της μητρικής στοργής που εκείνα χρειάζονται. Διχάζεται τραγικά ανάμεσα σ’ αυτό που ξέρει πως έχει χρέος να κάνει ( αγάπη κ’ φροντίδα για τα άλλα παιδιά ) και σ’ αυτό από το οποίο ακούσια, δεν μπορεί να ξεφύγει : την επιλεκτική, σχεδόν ¨ψυχωτική¨ , εμμονή, στη φροντίδα της άρρωστης Αννιώς. Μέσα από αυτή τη στάση της διαβλέπουμε την τραγική αντιφατικότητα της ανθρώπινης φύσης που πάντα παλεύει με δυνάμεις υπέρτερές της, με επιλογές και στάσεις ζωής που δεν μπορεί να αξιολογήσει ή να ιεραρχήσει εδώ η μητέρα ξέρει πολύ καλά ποιο είναι το καθήκον της, όμως είναι πάνω από τις δυνάμεις της να το επιτελέσει. Ο εσωτερικός αυτός διχασμός εντείνει τη τραγικότητά της. Η συντριβή και η ενοχή είναι το μόνιμο ψυχικό κλίμα της μητέρας, ενοχή διπλή και για τον ακούσιο φόνο του πρώτου μωρού και για την παραμέληση των άλλων παιδιών, η οποία αποτελεί ουσιαστικά ένα δεύτερο «Αμάρτημα» μετά το πρώτο.

Αυτή η τραγική σύγκρουση και η πάλη της μητέρας προς τη μοίρα και τη θεία δικαιοσύνη έρχεται να μεταδώσει την τραγικότητα και στο μικρό Γιωργή. Ο μικρός γίνεται και αυτός τραγικό πρόσωπο αφού ταλαντεύεται ανάμεσα σε συγκρούσεις και διλήμματα: βλέπει τη μητέρα του να του στερεί την φροντίδα της όταν αρρωσταίνει η Αννιώ, ζηλεύει, αλλά νιώθει ενοχές γι’ αυτό -ξέρει πως πρέπει να δέχεται αγόγγυστα την ιδιαίτερη αγάπη της μητέρας του προς την άρρωστη μικρή αδελφή του- αυτό όμως δεν τον εμποδίζει από το να ζηλεύει, κάτι απόλυτα φυσικό για ένα μικρό παιδί. Οι συνεχείς εκφράσεις κατανόησης για τη μητέρα του ή στοργής προς την άρρωστη αδελφή του (που είναι δείγματα ενοχοποιημένου ψυχισμού), δεν τον εμποδίζουν να δηλώσει απερίφραστα το παράπονό του. Ο μικρός Γιώργης τραυματίζεται θανάσιμα από την προσευχή της μητέρας του (” χάρισέ μου το κορίτσι”) και βεβαιώνεται ότι η μητέρα του δεν τον αγαπά! Συγχρόνως νιώθει τον θάνατο να τον καταδιώκει, «οι οδόντες του συνεκρούοντο υπό του τρόμου»…

Και η κορύφωση της τραγικότητας και των δυο προσώπων, στις τελευταίες στιγμές πριν το θάνατο της Αννιώς: ο μικρός Γιωργής με μια προσευχή – εκδίκηση, αναιρεί την προσευχή της στην εκκλησιά «παρακαλεί το θεό να πάρει εκείνον αντί για την Αννιώ κορυφώνοντας και τη δική του οδύνη και αυτήν της μητέρας του…

ΚΕΙΜΕΝΟ ΓΙΑ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΜΕ ΤΟ “ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ”

Παρακάτω δίνεται ένα κείμενο για παράλληλη ανάγνωση με το «Αμάρτημα της μητρός μου». Είναι από τη «ΜΕΓΑΛΗ ΧΙΜΑΙΡΑ» του Μ. Καραγάτση, του αγαπημένου συγγραφέα των εφηβικών μου χρόνων…

ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: Μ. Καραγάτση: «Η μεγάλη Χίμαιρα

Να συγκρίνετε «το αμάρτημα της μητρός μου» ( το απόσπασμα με την εγκιβωτισμένη αφήγηση του ακούσιου φόνου απο τη Δεσποινιώ ) με το απόσπασμα από τη «Μεγάλη Χίμαιρα» που ακολουθεί:

(Η Μαρίνα Ρεΐζη ζει στη Σύρα, στο αρχοντικό της πεθεράς της, μαζί με την πεντάχρονη κόρη της Αννούλα, ενώ ο άντρας της ταξιδεύει. Παρασυρμένη από τις ανεκπλήρωτες ερωτικές της επιθυμίες, ένα βράδυ φεύγει κρυφά από το αρχοντικό και επιστρέφει τα ξημερώματα, αναζητώντας ερωτική συντροφιά. Το ίδιο βράδυ η κορούλα της πηγαίνει στο δωμάτιο της και μιας και δεν την βρίσκει εκεί, περιμένοντας τη, κοιμάται στην πολυθρόνα μπροστά στο ανοιχτό παράθυρο … Ο παγωμένος χειμωνιάτικος αέρας θα αρρωστήσει με πνευμονία τη μικρή, η οποία τελικά θα πεθάνει ,την ίδια βραδιά που η Μαρίνα θα συναντηθεί ερωτικά με τον Μηνά, τον αδελφό του άντρα της… Η πεθερά της Μαρίνας και γιαγιά της μικρής, η Ρεΐζαινα αναλαμβάνει το ρόλο του κριτή – τιμητή για τη νύφη της.

(Το απόσπασμα που ακολουθεί είναι από τη μοιραία νύχτα…)

Γονάτισε πλάι στην πολυθρόνα. Τα ανήσυχα χέρια της έψαξαν το μικρό κορμί. Φλεγόταν στον πυρετό .Αννούλα! Είπε ξανά. Η φωνή της είχε κάτι απ’ τον ρόγχο της αγωνίας. Τράνταξε νευρικά τη μικρή, θέλοντας να την ξυπνήσει. Μα το παιδί ήταν πεσμένο σε βύθος. Ανασηκώθηκε και κοίταξε ολόγυρα με μάτια αλαλιασμένα, σα να μην ήξερε τι να κάνη σα να γύρευε βοήθεια από τα άψυχα και τα’ ανύπαρχτα. Και με μιας, έτρεξε στην πόρτα την άνοιξε και φώναξε: Μητέρα! Μητέρα!

Στο βάθος του διαδρόμου άνοιξε μια άλλη πόρτα. Η φωνή της Ρεΐζαινας αντήχησε ανήσυχη! Τι τρέχει;

Ελάτε γρήγορε. Η Αννούλα δεν είναι καλά!

Η γριά πρόστρεξε όπως είχε σηκωθεί απ’ το κρεβάτι, με τη μακριά μαύρη της πουκαμίσα.

Τι τρέχει; Τι έχει το παιδί;

Έκανε να πάει κατά την πολυθρόνα, όπου η Αννούλα κειτόταν βουλιαγμένη στο λήθαργο του πυρετού. Κι άξαφνα κοντοστάθηκε. Το σκληρό, το μαύρο μάτι της έφερε ένα γύρο την κάμαρα. Είδε, πάνω στο ανακατεμένο κρεβάτι, το αδιάβροχο και το μπερέ. Είδε τη Μαρίνα ντυμένη με ρούχα τσαλακωμένα, με μορφή ξαγρυπνισμένη και στραπατσαρισμένη. Είδε την εγγονούλα της με τα μασκαράτικα, κοιμισμένη στην πολυθρόνα, δίπλα στ’ ανοιχτό παράθυρο.

Δεν ξεστόμισε λόγο. Η μορφή της ήταν τώρα παγωμένη, σκληρή, λες και χοντροπελεκημένη σε γρανίτη. Έσκυψε και με χέρια που έτρεμαν από λαχτάρα έπιασε το κοιμισμένο παιδί, το ανασήκωσε, το ‘σφίξε στο ξερό της στέρνο. Και δίχως να ρίξει μια ματιά στη νύφη της, βγήκε απ’ την κάμαρα .Η Μαρίνα απόμεινε ακίνητη, παγωμένη. Με μάτι λαφιασμένο είδε τη μαύρη σκιά να χάνεται στο μισοσκόταδο του διαδρόμου, με την Αννούλα στην αγκαλιά. Και κατάλαβε πως το παιδί της έφυγε για πάντα… Το παιδί μου! Στριγγλίζει η Μαρίνα. Το παιδί μου! Αρπάζει το νεκρό κορμί, το πασπατεύει, το αγκαλιάζει, το κοιτάει με μάτια ξέφρενα. Δε θέλει να πιστέψη. Δεν μπορεί…

Τι το κοιτάς; σαρκάζει η γριά. Είναι πεθαμένο το παιδί σου!

Η Μαρίνα σωπαίνει. Κρατάει το μικρό πτώμα πάνω στο γυμνό της στήθος, με χέρια ξυλιασμένα. Κοιτάει πέρα, πουθενά, με μάτι γυμνό από φρόνηση. Τότε η Ρεΐζαινα σκύβει και πλησιάζει το πρόσωπο του Μηνά, που κοιτόταν ασάλευτος κι ανέκφραστος, σα χτυπημένος από κεραυνό. Τον κοιτάει στα μάτια, με μάτια που σπαράζουν από σιχασιά, από μίσος. Και σουρώνοντας τα γέρικα χείλη της, τον φτύνει κατάμουτρα.

Φτού σου! Άτιμε! Αναστήλωσε ξανά το κορμί της. Ανάσανε με λυτρωμό. Και στητή, και μεγαλόπρεπη, και φοβερή βγήκε απ’ την κάμαρα.(……)

Τη θάψανε το απόγευμα. Ήταν μια μέρα χλιαρή κι ηλιόλουστη. Ο Σορόκος, αφού μάνιασε κοντά ως το μεσημέρι, γύρισε σε Απηλιώτη μαλακό και γλυκό, που ‘δίωξε τα σύννεφα. Η θάλασσα ξαπλωνόνταν βαθυγάλανη και μόλις ανήσυχη…

ΣΧΗΜΑΤΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ…

Στο “Αμάρτημα” μέσα από την πρωτοπρόσωπη αφήγηση της μητέρας δίνεται η εξομολόγηση του ακούσιου φόνου. Έτσι ο αναγνώστης νιώθει να συμμετέχει στα δρώμενα και συμπάσχει με τη μητέρα. Η αφήγηση είναι ρεαλιστική, χωρίς εξάρσεις συναισθηματικές κ’ υπερβολές. Λιτός και παραστατικός ο λόγος της μητέρας περιγράφει τη σκηνή του ακούσιου φόνου με κάθε λεπτομέρεια, αποδίδοντας και τους διάλογους που διαμείφθηκαν ώστε να μπει ο αναγνώστης και να γίνει πιο ζωντανή η αφήγηση (αλλά και ο αφηγητής Γιωργής) στο κλίμα του τραγικού περιστατικού («Το πλάκωσες γυναίκα, το παιδί μου – είπεν ο πατέρας σου…)

στη «Μεγάλη Χίμαιρα» η αφήγηση είναι τριτοπρόσωπη, ο αφηγητής είναι αμέτοχος στα δρώμενα και έτσι μπορεί και περιγράφει τις κινήσεις, τις σκέψεις, τις αντιδράσεις όλων των ηρώων του. Η χρήση του διαλόγου έρχεται και εδώ για να κάνει πιο ζωντανή την αφήγηση. Η αγωνία της μάνας, της Μαρίνας περιγράφεται εδώ με περισσότερη συναισθηματική ένταση. «Η φωνή της είχε κάτι από το ρόγχο της αγωνίας
Τα συναισθήματα και οι ψυχικές εξάρσεις δίνονται με ακρίβεια μέσα από τις περιγραφές του συγγραφέα καταλήγοντας σε τραγικές κορυφώσεις (που δεν έχουν το μέτρο και την απλότητα του Βιζυηνού): «Τι το κοιτάς; Είναι πεθαμένο το παιδί σου…»

“ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ”

Ακολουθεί συνοπτική ανάλυση του διηγήματος ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ, βασισμένη στη παρουσίαση που έκανε η κ. Αγάθη Γεωργιάδου σε σεμινάριο Φιλολόγων στη Πάτρα το Δεκέμβριο του 2006

Το αμάρτημα της μητρός μου

Βασικό θέμα : ο θάνατος.
Δομικός άξονας : η ασθένεια της Αννιώς και οι μάταιες προσπάθειες της μητέρας να τη σώσει, για να εξιλεωθεί από μια κρυφή αμαρτία.
Θεματικός πυρήνας : το συναίσθημα ενοχής της μητέρας και η επίδραση που είχε στον ψυχισμό του αφηγητή .

Το βιωματικό υλικό
• Τα οικογενειακά ονόματα (Δεσποινιώ Μηχαλιέσα, Αννιώ, Γιωργής, Μιχαλιός, Χρηστάκης)
• Ο θάνατος του πατέρα και της Αννιώς
• Η παραμονή του αφηγητή στην Πόλη
• Το ταξίδι του στην Κύπρο
• Η δεύτερη μετάβασή του στην Πόλη

Η αφηγηματική προοπτική
Στο «Αμάρτημα της μητρός μου» η δομή είναι κυκλική, όπως και σε όλα τα διηγήματα του Βιζυηνού: αναπτύσσεται γύρω από ένα αίνιγμα που προτείνεται στον τίτλο και το οποίο λύνεται στο τέλος (π.χ. Ποίος ήτο ο φονεύς του αδελφού μου) κρατώντας το ενδιαφέρον του αναγνώστη αμείωτο μέχρι τέλους.

Η ιδιοτυπία της αφήγησης
Σύμφωνα με την κλασική αφηγηματική πλοκή, ο μύθος ακολουθεί τρία στάδια:
• τη δέση
• την κορύφωση
• τη λύση
Στο συγκεκριμένο διήγημα δεν έχουμε μονοκεντρισμό της πλοκής, αλλά έκταση της αφήγησης σε περισσότερα του ενός επεισόδια. Με την επιλογή της τεχνικής της απόκρυψης, η δέση-κορύφωση-λύση συμπυκνώνονται στην εξομολόγηση της μάνας.

Η ιδιοτυπία της πλοκής
Συγκεκριμένα, η πλοκή του διηγήματος συνδυάζει τη μυστηριακή ατμόσφαιρα και τις μεταβλητές οπτικές γωνίες (του παιδιού-αφηγητή, του ενήλικου-αφηγητή και της μάνας) και θεμελιώνεται σε αντιθετικά μοτίβα:
• της πλάνης και αυταπάτης
• της διπλής αλήθειας
• της διπλής πραγματικότητας
• της αμφισημίας και της σχετικότητας

Η ιδιότυπη εστίαση

Σ’ αυτή την ιδιόρρυθμη πλοκή η εστίαση είναι αναγκαστικά εσωτερική. Η αφήγηση δίνεται από την οπτική γωνία ενός παιδιού που σταδιακά μεταβάλλεται (μεταβλητή εστίαση). Κάποιες στιγμές όμως ο αφηγητής-παιδί φαίνεται να γνωρίζει τα συναισθήματα και τα κίνητρα των υπολοίπων προσώπων. Κι ενώ η εσωτερική εστίαση επιβάλλει περιορισμένη γνώση, σε σχέση με το λαογραφικό υλικό ο αφηγητής έχει στάση παντογνώστη, αφού επεμβαίνει για να επεξηγήσει και να σχολιάσει έθιμα και λαϊκές δοξασίες, δηλώνοντας ότι γνωρίζει περισσότερα από κάθε άλλο αφηγηματικό πρόσωπο. Η εσωτερική οπτική γωνία του αφηγητή διευρύνεται επίσης με την αναφορά σε εξωτερικά συμβάντα στα οποία ο αφηγητής δεν είχε προσωπική συμμετοχή, είχαν όμως άμεση σχέση με αυτόν.

Η οπτική γωνία

Η οπτική γωνία του αφηγητή είναι περιορισμένη. Σ’ αντίθεση με της μητέρας του, που παραμένει αμετάβλητη, η δική του ωριμάζει. Ο αφηγητής και η μητέρα του είναι τα μόνα πρόσωπα με αφηγηματικές λειτουργίες στο κείμενο· τα υπόλοιπα αποτελούν απλά σημεία αναφοράς (δυαδική αφηγηματική δομή / δυαδική οπτική γωνία αφηγητή).
Συγκεκριμένα, ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας οργανώνει την πλοκή είναι πρωτότυπος. Παρουσιάζει στην ουσία μια ιστορία, της οποίας το νήμα ξετυλίγεται από δύο διαφορετικά χρονικά σημεία και από δύο διαφορετικές οπτικές γωνίες, στο τέλος όμως τα δύο νήματα συνυφαίνονται. Είναι η ιστορία της οικογένειας του αφηγητή, που την παρακολουθούμε στο μεγαλύτερο μέρος του διηγήματος από την οπτική γωνία του Γιωργή, ενώ το τελευταίο τμήμα παρουσιάζεται από την οπτική γωνία της μητέρας. Οι δύο αφηγητές έχουν διαφορετική χρονική αφετηρία. Ο Γιωργής ξεκινά από την ασθένεια της αδελφής του και φτάνει στην εξομολόγηση της μητέρας και η μητέρα αρχίζει την ιστορία της λίγα χρόνια πριν από τη γέννηση του Γιωργή και καταλήγει στο ίδιο σημείο, παρακάμπτοντας όσα ήδη ειπώθηκαν.

Αφηγηματικά μοτίβα

Σημαντικοί συντελεστές πλοκής είναι και τα αφηγηματικά μοτίβα του διηγήματος:
1)Η επιδείνωση της ασθένειας της Αννιώς(Το μοτίβο της επιδείνωσης)
Η συνεχής επιδείνωση της ασθένειας της Αννιώς αποτελεί σταθερό αφηγηματικό μοτίβο μέσω του οποίου εξελίσσεται η πλοκή και περιγράφεται ο χαρακτήρας και η συμπεριφορά της μητέρας. Η φράση επαναλαμβάνεται με διάφορες παραλλαγές.
Το μοτίβο είναι σημαντικό:
• από άποψη τεχνικής γιατί συντελεί στη χρονική μετάβαση στην επόμενη φάση της ασθένειας.
• από πλευράς περιεχομένου τονίζει την εντατικοποίηση των φροντίδων της μητέρας και την αυξανόμενη αδιαφορία της προς τα αγόρια.

2) Το μοτίβο της στέρησης της μητρικής στοργής
Η ψυχολογία αναφέρει ότι είναι τραυματική εμπειρία για ένα παιδί ο πρόωρος ή απότομος απογαλακτισμός και μπορεί να δημιουργήσει στο παιδί σύνδρομο αποστέρησης. Ίσως, πράγματι, ο αφηγητής να μην μπόρεσε ποτέ να απαλλαγεί από το σύνδρομο αυτό, το οποίο, σε συσχετισμό με το οιδιπόδειο σύμπλεγμα που πιθανόν είχε, τον έκανε να υποφέρει βαθιά. Απόδειξη αυτού είναι το ότι δεν ένιωθε ζήλια για τη συμπεριφορά του πατέρα του προς την Αννιώ, παρόλο που και αυτός την είχε «μη στάξη και την βρέξη». Η αγάπη και των δύο γονέων ήταν βέβαια δεδομένη, άσχετα με το αν την ένιωθε ο Γιωργής ή όχι. Η ίδια η μητέρα τονίζει την αγάπη της στο Γιωργή (την απέδειξε άλλωστε και με την πράξη αυτοθυσίας της) και αναφέρει ότι ράγιζε η καρδιά της που τον έβλεπε να μαραίνεται από τη ζήλια.

Τα αφηγηματικά επίπεδα

Η ιστορία της μητέρας έχει το ίδιο σημείο αφετηρίας όπως και το διήγημα, ξεκινάει δηλαδή με την Αννιώ. Η μητέρα αφηγείται τη δραματική της ιστορία, που αποτελεί μια μακροσκελή ανάληψη (αναδρομική αφήγηση) και μια αφήγηση μέσα στην αφήγηση (εγκιβωτισμένη αφήγηση), με χρονική αφετηρία την περίοδο πριν από τη γέννηση της Αννιώς. Έτσι, μεταβαίνουμε σε ένα δεύτερο επίπεδο αφήγησης, το μεταδιηγητικό
.
ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ

• Στο διήγημα ξεχωρίζει η απαράμιλλη αφηγηματική δύναμη, η περιγραφική δεξιοτεχνία και η ψυχογραφική δύναμη με την οποία ο συγγραφέας διεισδύει στην παιδική ψυχή.
• Η αφήγηση εναλλάσσεται με το διάλογο, ενώ οι περιγραφές είναι περιορισμένες και οργανικά ενταγμένες στην αφήγηση. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση σε κάποια σημεία μετατρέπεται σε εσωτερικό μονόλογο. Στην αφήγηση παρεμβάλλονται σχόλια για τα ήθη και έθιμα της εποχής και αποδίδονται σε ελεύθερο πλάγιο λόγο οι σκέψεις άλλων.

Το τέλος της αφήγησης

Με την εξομολόγηση της μητέρας, θεματικά, ολοκληρώνεται η ιστορία και λύνεται το αίνιγμα του τίτλου. Συναισθηματικά, η μητέρα εξιλεώνεται στην ψυχή του αναγνώστη τόσο ως προς τη στέρηση αγάπης προς το γιο όσο και ως προς την αμαρτία της. Το αμάρτημά της μπορεί να ήταν μεγάλο, αφού κατέληξε σε παιδοκτονία, το πλήρωσε όμως ακριβά με την ηθική της δοκιμασία.

Η μυστηριώδης, αινιγματική πλοκή, η περίπλοκη αφηγηματική προοπτική, οι πολλαπλές αντιθέσεις (αλήθεια/πλάνη, άγνοια/γνώση, φως/σκότος κτλ.), η ρεαλιστική αφήγηση, οι ψυχογραφικές εμβαθύνσεις είναι μόνο μερικές από τις ιδιότυπες αφηγηματικές τεχνικές του Βιζυηνού που τον καθιστούν πρωτοποριακό διηγηματογράφο.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΒΙΖΥΗΝΟΣ, ΤΟ ΑΜΑΡΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ

1) ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ:

Στις 8 Μαρτίου 1849 γεννιέται στη Βιζύη ή Βιζώ ο Γ. Βιζυηνός. Η Βιζύη ήταν τότε μια μικρή κωμόπολη της Ανατολικής Θράκης πάνω στο δρόμο που περνούσε από τις Σαράντα Εκκλησιές και την Τσατάλτζα και ένωνε την Αδριανούπολη με την Πόλη.

Το φτωχό και άγνωστο χωριό, η Βιζύη, γίνεται σε όλους γνωστό χάρη στο διηγηματογράφο Γ. Βιζυηνό, που χρησιμοποίησε το τοπωνυμικό επίθετο της καταγωγής του για φιλολογικό ψευδώνυμο και επώνυμο. Το πραγματικό του όνομα ήταν Γεώργιος Σύρμας. Στα πρώτα του χρόνια υπέγραφε ως “Μιχαηλίδης”, πλάθοντας το επώνυμο του από το όνομα του πατέρα του “Μιχάλης” (Μιχαήλ, Μιχαήλος). Η προσθήκη της κατάληξης -ίδης στο πατρικό όνομα για το σχηματισμό του επωνύμου είναι ο αρχαιότερος ελληνικός τρόπος επωνυμοποιίας. Γρήγορα, όμως, ο νεαρός Γ. Σύρμας ή Μιχαηλίδης άφησε και το δεύτερο όνομα και πήρε το “Βιζυηνός”, για να παρουσιάσει στο πανελλήνιο το αρχαίο χωριό του, τη Βιζύη. Η Βιζύη ήταν κεφαλοχώρι, κωμόπολη. Ο Μιχαήλος Σύρμας καταγόταν από το κοντινό χωριό Κρυονέρι και ήταν πραματευτής, γυρολόγος.

Έμεινε ορφανός από πατέρα στα πέντε του χρόνια και στα δέκα του στάλθηκε στην Πόλη, κοντά σε κάποιον συγγενή του για να μάθει τη ραπτική τέχνη. Δύο χρόνια αργότερα, μετά το θάνατο του τελευταίου, ο οποίος υπήρξε τυραννικός απέναντι στο μικρό Γεώργιο, στάλθηκε στη Λευκωσία της Κύπρου ως υποτακτικός του αρχιεπισκόπου Σοφρωνίου Β΄ με φροντίδα του ευεργέτη του εμπόρου Γιάγκου Γεωργιάδη Τσελεμπή. Στην περίοδο της παραμονής του στην Κύπρο (περίπου 1868 ως 1872) τοποθετούνται οι πρώτες σπουδές του, τις οποίες ακολούθησαν το 1872 μαθήματα στο Ελληνικό Λύκειο του Πέραν στην Κωνσταντινούπολη, και στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης με δάσκαλο και συμπαραστάτη του τον τυφλό ποιητή και θεολόγο Ηλία Τανταλίδη.

Ο επόμενος χρόνος της ζωής του Βιζυηνού σημαδεύτηκε από τη γνωριμία του με τον τραπεζίτη και εθνικό ευεργέτη Γεώργιο Ζαρίφη, ο οποίος τον έθεσε για πολλά χρόνια υπό την προστασία του. Με τη βοήθεια του τελευταίου ο Βιζυηνός τύπωσε στην Κωνσταντινούπολη την πρώτη του ποιητική συλλογή Ποιητικά Πρωτόλεια και έφυγε για την Αθήνα, όπου τελείωσε το γυμνάσιο της Πλάκας. Το 1874 υπέβαλε στον Βουτσιναίο ποιητικό διαγωνισμό το επικό ποίημα Ο Κόδρος και βραβεύτηκε με εισήγηση του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή, όμως η βράβευσή του προκάλεσε αρνητικά σχόλια και αντιδράσεις στους λογοτεχνικούς κύκλους. Το ίδιο έτος γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας για ένα χρόνο και το 1875 έφυγε για σπουδές στη Γερμανία. Είχε προηγηθεί μια δεύτερη (αποτυχημένη αυτή τη φορά) συμμετοχή του στο Βουτσιναίο διαγωνισμό με το ποίημα Διαμάντω. Στη Γερμανία σπούδασε (1875 – 1880) στο Γκαίτιγκεν, τη Λειψία και το Βερολίνο και το ενδιαφέρον του στράφηκε κυρίως στη φιλοσοφία και την ψυχολογία.

Η διδακτορική διατριβή του είχε ως θέμα την ψυχολογική και παιδαγωγική αξία του παιδικού παιχνιδιού. Το 1881 επισκέφτηκε το Σαμακόβι (ή Σαμάκοβο) της Ανατολικής Θράκης για να ασχοληθεί με μια επιχείρηση μεταλλείων, υπόθεση η οποία είχε στενή σχέση με τη μελλοντική ψυχική του ασθένεια. Το 1882 επέστρεψε στην Αθήνα, ταξίδεψε στο Παρίσι και εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο, όπου ετοίμασε τη νέα του διατριβή με τίτλο Η φιλοσοφία του Καλού παρά Πλωτίνω. Το 1884 πέθανε ο Γεώργιος Ζαρίφης, ο οποίος υπήρξε προστάτης του για 11 χρόνια και ο Βιζυηνός μπήκε στην τελευταία περίοδο της ζωής του, η οποία συνοδεύτηκε από οικονομική ανέχεια.

Συνέχισε να ασχολείται με την αποτυχημένη μεταλλευτική επιχείρηση στο Σαμοκόβι, ενώ εργάστηκε ταυτόχρονα ως δάσκαλος της μέσης εκπαίδευσης και από το 1890 ως καθηγητής ρυθμικής και δραματολογίας στο Ωδείο Αθηνών. Εκεί γνώρισε το 1892 τη μόλις δεκατετράχρονη μαθήτριά του Μπετίνα Φραβασίλη, την οποία ερωτεύτηκε. Ο άτυχος έρωτάς του στάθηκε μοιραίος, καθώς προστέθηκε στα προηγούμενα χτυπήματα της ζωής του και τον οδήγησε στη ψυχασθένεια. Το ίδιο έτος εγκλείεται στο Δρομοκαΐτειο, όπου έζησε σε κατάσταση προϊούσας παραλυσίας και πέθανε το 1896 σε ηλικία σαράντα επτά χρονών.

2) Η ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ Γ.ΒΙΖΥΗΝΟΥ

Τα διηγήματα του έχουν αυτοβιογραφικό χαρακτήρα ή συνδέονται με τις περιπέ­τειες της οικογένειας του. Σε όλα συμμετέχει ο συγγραφέας ως αφη­γητής και σε ορισμένα μάλιστα διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στην εξέλιξη του μύθου. Τα διηγήματα Το αμάρτημα της μητρός μου, Ποίος ήτον ο φονεύς του αδελφού μου και Το μόνον της ζωής του ταξίδιον, έχουν υπόθεση οικογενειακή και τοπικό πλαίσια τη Βιζύη της Θράκης και την Κωνσταντινούπολη.

• Η παραστατική δύναμη με την οποία ζωγραφίζει το τοπίο, σε σχέση με το ανθρώπινο δράμα πάντοτε, με τρόπο ώστε να δίνει την περιρρέουσα ατμόσφαιρα στο μύθο, αποκαλύπτουν την ποιητική ευαισθησία και τις ρομαντικές καταβολές της πεζογραφίας του. Ας μην ξεχνάμε ότι προηγήθηκε η ποιητική του δημιουργία.

* «Εις τα διηγήματα αυτά, εντυπώσεις και αναμνήσεις των παιδικών χρόνων, της νεανικής ηλικίας, ως είδος τι οικογενειακών απομνημονευμάτων, το πρόσωπον του συγγραφέως, εξερχόμενον επί της σκηνής διαδραματίζει ουσιώδες μέρος· δια τούτο και η αλήθεια αυτών έχει τι το οικείον και το ψηλαφητόν, το αρρήκτως ειλικρινές, το προκαλούν ευθύς εξ αρχής την εμπιστοσύνην, το επιτείνον την συγκίνησιν» (Κωστής Παλαμάς).

• Κύριο χαρακτηριστικό της πεζογραφίας του είναι το αφηγημα­τικό πλάτος. Η παρατήρηση του Παλαμά ότι τα διηγήματα του «μι­κρόν τι υπολείπονται όπως αναπτυχθώσι εις μυθιστορήματα», είναι σωστή. Οι περιπέτειες, η περίτεχνη πλοκή, οι εντάσεις και οι απροσδόκητες εξελίξεις, σε συνδυασμό με το δραματικό περιεχόμενο, είναι αρετές που ταιριάζουν σ’ ένα καλό μυθιστοριογράφο. Οι περιγραφές του συχνά συναγωνίζονται την εικονική πληρότητα και την εσωτερικότητα των περιγραφών του Παπαδιαμάντη.

• Ο ανθρωπισμός του Βιζυηνού φαίνεται από τον τρόπο με τον οποίο δίνει τον πάσχοντα ήρωα του. Κεντρική θέση στο έργο του έχει το πρόσωπο της μητέρας. Η μητέρα του, η Δεσποινιώ του Μαχαλιέσσα, είναι το κεντρικό πρόσωπο στο διήγημα Το αμάρτημα της μη­τρός μου και ένα από τα κύρια πρόσωπα στο Ποίος ήτον ο φονεύς τον αδελφού μου. Ο Βιζυηνός έχει την ικανότητα να διαγράφει αυθυπόστατους ανθρώπινους τύπους, επιμένοντας πολύ στη λεπτομερεια­κή απόδοση των ψυχικών τους καταστάσεων. Οι ήρωες του ιδωμένοι με αγάπη, έχουν μια ειδική ευαισθησία, είναι ήρωες παθητικοί. Μοι­ραία θύματα της ιδιοτυπίας του ψυχικού τους κόσμου, αντιδρούν νο­σηρά στις καταστάσεις που αντιμετωπίζουν και οδηγούνται στην κα­ταστροφή.

Η πεζογραφία του, ψυχολογική κατά βάθος και ψυχογραφική, παρ’ όλα τα ηθογραφικά και λαογραφικά της στοιχεία, παρουσιάζεται υποταγμένη αρμονικά στις απαιτήσεις της πλοκής και του μύθου. Αυτά τα δύο αποτελούν τον κύριο μοχλό που προκαλεί και οξύνει τις ψυχολογικές καταστάσεις και συχνά οδηγεί τα πρόσωπα σε μια οξύτατη κρίση συνειδήσεων, όπως παρατηρεί ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος.

• Η ηθογραφία του

Εμφανίζεται σε μια εποχή κατά την οποία στην Ελλάδα, με τον Νικόλαο Πολίτη, είχε αρχίσει να αναπτύσσεται η λαογραφία ως επιστήμη και οι πεζογράφοι είχαν στραφεί προς την ειδυλλιακή ύπαιθρο, με στόχο την περιγραφή των ηθών και εθίμων του ελληνικού λαού. Έτσι, καλλιεργήθηκε το ηθογραφικό διήγημα. Σε αντίθεση με το παλιό ιστορικό μυθιστόρημα, το γεμάτο από υπερβολές, φανταχτερές περιπέτειες, πληθωρικές αναδρομές στο χώρο και το χρόνο, η νέα πεζογραφική γενιά και μαζί τους ο Γ. Βιζυηνός -στην πρώτη γραμμή- οικοδομεί τη νέα μορφή του πεζού νεοελληνικού λόγου (το ηθογραφικό και ψυχογραφικό διήγημα) με μια απλή, ίσως, απλοϊκή, καθημερινή θρακιώτικη προπάντων θεματογραφία. Οι ήρωες του είναι οι δικοί του: η μητέρα του, ο παππούς του, οι στενοί του γνώριμοι, ο ίδιος του ο εαυτός. Με την τέχνη του, όμως, αποκτούν μια καθολικότητα και γίνονται σύμβολα, διευρύνονται στη σκέψη των αναγνωστών και από θρακιώτικα πρόσωπα και πράγματα γίνονται πανανθρώπινα.

Όλα τα ηθογραφικά στοιχεία του έργου του εντάσσονται τόσο φυσι­κά στην αφήγηση του, ώστε ο αναγνώστης έχει την εντύπωση ότι τί­ποτε δεν είναι προγραμματισμένο. Συναιρεί με τέχνη έναν εξιδανι­κευμένο ρομαντισμό (πρέπει να έχει τις ρίζες του στην παράδοση της Α’ Αθηναϊκής Σχολής, αλλά είχε εκλεπτυνθεί από τη μελέτη της γερμανικής ποίησης), με τα ηθογραφικά στοιχεία και τα ψυχολογικά ενδιαφέρον­τα.

Η γλώσσα

Ο Bιζυηνός ήταν ένας πολύ καλλιεργημένος άνθρωπος. Το ταλέντο του είχε ωριμάσει με τις ειδικές σπουδές στη φιλοσοφία, την ψυχολογία και τη μελέτη των Γερμανών καλλιτεχνών .Ασχολήθηκε με τη μελέτη της θεωρίας του ωραίου του Πλωτίνου, γεγονός που τον επηρέασε ακόμη και στις γλωσσικές του επιλογές: δείχνει μια ιδιαίτερη επιμέλεια στη χρησιμοποίηση του εκφραστικού οργάνου. Η καθαρεύουσα του φτάνει σε ωραία εκφραστικά επιτεύγματα. Αλλά και όταν χρησιμοποιεί τη δημοτική, για να δώσει ρεαλιστικά τους ανθρώπινους τύπους, η γλώσσα έχει υποστεί μια ιδιαίτερη καλλιτε­χνική επεξεργασία

“Η γλώσσα του αποπνέει μια ζεστασιά ζωής”, αναφέρει ο Νικηφόρος Βρεττάκος. “Η καθαρεύουσα του είναι προσωπική, σαν του Παπαδιαμάντη. Όντας άτομο προικισμένο με εσωτερικές δυνάμεις και έχοντας μέσα του μια αγάπη παθιασμένη για το θρακικό χώμα και τους ανθρώπους του, ο Βιζυηνός κατάφερε να διεισδύσει περισσότερο στο εσωτερικό της ψυχής τους, όπως της μάνας του, της Δεσποινιώς. Κάθε έργο τέχνης είναι μια κιβωτός που μεταφέρει ένα απόσπασμα ζωής από τον πλανήτη μας. Η κιβωτός του Βιζυηνού μεταφέρει τη Βιζύη και τις πρώτες του εμπειρίες από αυτή που είχαν γίνει μέρος της ψυχής του. Ο εγχάρακτος στο χρόνο λόγος του, δηλαδή, έγινε με την καταγραφή αυτών που είδε, άκουσε και έζησε σαν παιδί, αυτών που πέρασαν μέσα στο αίμα του. Ο Βιζυηνός επαλήθευσε με την εσωτερική του ανθρώπινη αυτονομία την ύπαρξη της ελληνικής ρίζας που, παρά τις εναντιώσεις των καιρών, ανθοβολεί συχνά εκεί που δεν το περιμένει κανείς”.

Βιβλιογραφία

Γ.Μ. Βιζυηνός, Νεοελληνικά Διηγήματα, επιμέλεια Παν. Μουλλάς, Ερμής, Αθήνα, 1980.

Απ. Σαχίνης, Παλαιότεροι Πεζογράφοι, Εστία, 1973, σσ.120-186.

Ελληνική Δημιουργία (Αφιέρωμα) τ. 40, 1949.

Κωστής Παλαμάς, Γεώργιος Βιζυηνός, στα Άπαντα, τ. 8ος, Γκοβόστης

Πηγη: /fotodendro.blogspot.com/

ΠΗΓΗ : http://apostolos1963.blogspot.com/2010/07/blog-post_15.html

Manuel Serrano

Στην Α. Zimbone

Είναι γνωστό ότι η προσωπικότητα και η λογοτεχνική δημιουργία του Βιζυηνού εξελίσσονται σε μία από τις σημαντικότερες φάσεις της γλωσσικής διαμάχης, δηλαδή στο τελευταίο τέταρτο του ΙΘ΄ αιώνα και, συνεπώς, το έργο του επηρεάζεται άμεσα ή έμμεσα από αυτό[1].

Ο Γεώργιος Μιχαηλίδης ή Βιζυηνός γεννήθηκε στη Βιζύη, μικρό χωριό της Ανατολικής Θράκης το 1849[2]. Μόλις σε ηλικία πέντε ετών πέθανε ο πατέρας του εγκαταλείποντας μία οικογένεια τεσσάρων παιδιών και τη γυναίκα του έγκυο. Το γεγονός αυτό θα σημαδεύσει για πάντα τη ζωή του συγγραφέα, αφού μόλις δέκα ετών θα αναγκαστεί να μεταναστεύσει με τον αδερφό του στην Πόλη όπου θα μάθει την τέχνη του ράφτη σ΄ ένα εργαστήριο που λειτουργούσε για το Σουλτάνο. Θα μείνει τρία χρόνια εκεί και θα γνωριστεί με τον πρώτο του μαικήνα τον Κύπριο έμπορο, Τ.Γ. Γεωργιάδη, ο οποίος κάλυψε τα έξοδα των πρώτων του σπουδών. Τον στέλνει στη Λευκωσία με σκοπό να τον κάνει κληρικό[3], αλλά οι πρώτες ερωτικές του περιπέτειες τον έφεραν σε αδιέξοδο[4]. Παράλληλα παρουσιάζει τους πρώτους του στίχους, ενώ θέτει σε αμφισβήτηση τη συνέχεια των εκκλησιαστικών του σπουδών. Είναι η περίοδος που η Κουτριάνου, μελετήτρια του ποιητικού του έργου, ονόμασε φάση του οικογενειακού περιβάλλοντος.

Τη δεύτερη φορά που βλέπουμε πάλι τον Βιζυηνό στην Πόλη είνα το 1872. Εγγράφεται στη Σχολή της Χάλκης και εμβαθύνει το ενδιαφέρον του για την ποίηση, ενώ τον επόμενο χρόνο εκδίδει την πρώτη του ποιητική συλλογή, Ποιητικά Πρωτόλεια. Το γεγονός αυτό του ανοίγει αμέσως τις πόρτες των λογοτεχνικών κύκλων της Κωνσταντινούπολης, κυρίως των φαναριωτών, με τους Τανταλίδη, Σούτσους, Ραγγαβή, κ. ά. Το σημαντικότερο όμως είναι η γνωριμία του με τον Γ. Ζαρίφη, τον δεύτερό του πατέρα, ο οποίος στο εξής έγινε το οικονομικό και πνευματικό στήριγμα του νεαρού ποιητή.

Αλλοίμονο! Είμαι πτωχό σ’ αυτού τού κόσμου τον τροχό. Είμ΄ ορφανό και ξένο κι αγράμματο θα μένω. Συνεκινήθην όχι ολίγον.[5]

Το 1874 κερδίζει το περίφημο ποιητικό διαγωνισμό «Βουτσιναίο»[6], έχοντας ως εισηγητή τον Ραγγαβή[7] με τη δεύτερή του ποιητική συλλογή Κόδρος[8], δημοσιευμένη την ίδια χρονιά, από την οποία ξεχώρισα ορισμένους στίχους που μας εικονογραφούν τη γλώσσα του Βιζυηνού σ’ αυτήν την περίοδο:

Ο Φοίβος τέμνων με λαμπρόν βήμα
καθαρομέτωπον ουρανόν,
φλογώδες σκάφος ελαύνον κύμα
εις σαπφειρώδη ωκεανόν, [9]

Το 1874, πάντα με τη χρηματοδότηση του Ζαρίφη, άρχισε τη δεύτερη ζωτική και λογοτεχνική του περίοδο. Ταξιδεύει στη Γερμανία για να φοιτήσει στα πανεπιστήμια της Γοτίγγης[10], Λειψίας και Βερολίνου[11], όπου θα συμπληρώσει μία περίπου δεκαετία μάθησης και λογοτεχνικής κατάρτισης, και αναμφίβολα την πιο ευχάριστη περίοδο της ζωής του. Σ΄ αυτή τη περίοδο ο συγγραφέας ξεκινά τη σχέση του με τον πεζό λόγο, τη δημιουργία του νέου διηγήματος και την ιδέα της ανανέωσης του πεζού στους λογοτεχνικούς κύκλους της πρωτεύουσας.
Το πέρασμα του Βιζυηνού από την φαναριώτικη καθαρεύουσα στη δημοτική είναι αργό αλλά χωρίς διακοπή. Το 1883 βλέπει το φως το τρίτο του έργο, Ατθίδες Αύραι, που δημοσιεύτηκε στο Λονδίνο χάρη στη χρηματοδότηση Ελλήνων ομογενών του Ηνωμένου Βασιλείου[12]. Ας ακούσουμε πως αντηχεί η φωνή του ποιητή μόλις μία δεκαετία αργότερα:

’Ταίρι ’ταίρι τα πουλιά
στην βοσκή πηγαίνουν
’ταίρι ’ταίρι στην φωλιά,
σαν νυκτώση, ’μβαίνουν[13].

Δεν πρόκειται παρά για τον αντικατοπτρισμό των αλλαγών που θα γίνουν σ΄αυτή τη δεκαετία στα ελληνικά γράμματα. Βρισκόμαστε, λοιπόν, μπροστά σ΄ ένα τυπικό λογοτεχνικό φαινόμενο της ιστορίας της λογοτεχνίας, όπου οι αλλαγές γίνονται πρώτα στην συστατική ποιητική.
Συνεχίζοντας τη χρονολογική ροή, ο ευρωπαίος πια Βιζυηνός πραγματοποιεί στο Παρίσι την σημαντική γνωριμία με τον Δ. Βικέλα, ο οποίος τον σύστησε στη Γαλλίδα εκδότρια Juliette Lambert-Adam[14], που το 1883 εξέδωσε σε γαλλική μετάφραση το πρώτο του διήγημα Το αμάρτημα της μητρός μου[15]. Από την σωζόμενη αλληλογραφία, μας είναι γνωστό ότι είχε επαφές με τη λογοτεχνική και εκπαιδευτική αφρόκρεμα της Γαλλίας, μεταξύ άλλων με τον É. Légrand[16] και ίσως είχε την ευκαιρία να γνωρίσει και τον ίδιο τον Γ. Ψυχάρη[17]. Το γεγονός είναι ότι γνώριζε από πρώτο χέρι τα τεκταινόμενα περί του γλωσσικού ζητήματος στους ευρωπαϊκούς λογοτεχνικούς κύκλους και ότι χρειάστηκε να λάβει θέση στρεφόμενος προς μία από τις δύο πλευρές.

Επομένως η δεύτερη περίοδος του συγγραφέα χαρακτηρίζεται από την ωριμότητα και με μια κάποια ρήξη με την κωνσταντινοπολίτικη και φαναριώτικη περίοδό του. Ωστόσο η γνώμη του Π. Μουλλά[18] είναι ότι η φαναριώτικη παιδεία του Βιζυηνού δεν περιοριζόταν μόνο στη γλώσσα αλλά έγινε ένα είδος «συναισθηματικής παιδείας». Ο συγγράφεας άλλαξε ριζικά ως προς τον χαρακτήρα και, το πιο σημαντικό, γνώρισε ορισμένες προσωπικότητες του ακαδημαϊκού και λογοτεχνικού ή του ευρωπαϊκού κύκλου που ακολουθούσαν, στο γλωσσικό ζήτημα, τις δημοτικιστικές θέσεις.

Ο Θάνατος του Ζαρίφη το 1884 σταματάει απότομα την ευρωπαϊκή περίοδο του Βιζυηνού και προκαλεί την γρήγορη επιστροφή του στην Αθήνα, όπου θα ζήσει την τελευταία δεκαετία της ζωής του με τις ψυχολογικές διαταραχές του και το γνωστό τραγικό του τέλος. Όμως, από εκδοτικής απόψεως γίνεται ένας από τους πλέον σημαντικούς σταθμούς του συγγραφέα, εφόσον σε δύο περίπου χρόνια δημοσιεύονται σχεδόν όλα τα διηγήματά του[19] εκτός από το Μοσκώβ-Σελήμ που θα εκδοθεί το 1894, όταν ο συγγραφέας βρίσκεται ήδη δεμένος στις ομίχλες του Δρομοκαϊτείου Ψυχιατρείου[20].

Την εποχή αυτή ο Βιζυηνός είναι πλέον οπαδός της δημοτικής αν και εξακολουθεί να γράφει στην καθαρεύουσα για δύο κυρίως λόγους. Πρώτον διότι δεν υπάρχει άλλη επίσημη γλώσσα και δεύτερον διότι, ίσως, τα χαρακτηριστικά της πεζογραφίας του οφείλονται μεν στη παλαιά φαναριώτικη σχολή και στην επίδραση άλλων συγγραφέων της γενιάς του 80΄, όπως ο Βικέλας και ο Παπαδιαμάντης.

΄Οπως και να έχει όμως το πράγμα, στην πεζογραφία του το γλωσσικό πρόβλημα εξακολουθεί να είναι παρόν. Στα διηγήματα, όπως άλλωστε είναι γνωστό, ο Βιζυηνός εισάγει ένα σχήμα πολύ στοχαστικό: γράφει τις περιγραφές σε μια απλή και θαυμάσια καθαρεύουσα, ενώ στη δημοτική, τους διαλόγους μεταξύ των πρωταγωνιστών. Προσθέτοντας επίσης θρακικά διαλεκτικά στοιχεία, συντελεί στην ανανέωση της νεοελληνικής πεζογραφίας απομακρύνοντάς την από τις ακαδημαικές-σχολαστικές ρίζες της Αθηναϊκής Σχολής[21]. Από τα ποικίλα παραδείγματα επιλέξαμε το διήγημα ή μάλλον το διήγημα-μυθιστόρημα Μοσκώβ-Σελήμ για τη χρονολογική του αξία. Επειδή είναι το τελευταίο πεζογραφικό του έργο που δημοσιεύτηκε. Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον το ότι στο έργο ο συγγραφέας-αφηγητής χρησιμοποιεί την καθαρεύουσα, με αρκετούς αρχαϊσμούς και ρητορικά σχήματα, ενώ ο Σελήμ μια απλή δημοτική απαλλαγμένη από κάθε λόγιο στόλισμα. Ορισμένες φορές όμως, ο συγγραφέας ανακατεύει τις δύο γλωσσικές μορφές προκαλώντας περίεργες καταστάσεις. Ας δούμε ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Στο πρώτο μέρος του έργου, όπου περιγράφεται ένα θρακικό τοπίο, φαίνεται ο διαλεκτικός όρος –«ποτίσωμεν» τουλάχιστον τρεις φορές μαζί με άλλες λέξεις πολύ πιο δημοτικές όπως «λιγάκι παρά πέρα» ή το ρήμα «ξεβουρβουλά», εναλλάσοντάς τα με τη λόγια γλώσσα που περιέχει ένα σημαντικό αριθμό αρχαϊσμών, όπως π.χ. -εν τω βίω, -εν ω, -μοι εφάνη, -μοι διηγήθη, κ.λ.π. Άλλες φορές ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τη γνωστή κλασική έκφραση με το ρήμα + μετοχή ως κατηγόρημα: «φαίνεται κατέχουσα» ή «έλαβον άγουσαν». Επίσης ρήμα + δοτική όπως «τω είπον» ταυτόχρονα με την πιο διαδεδομένη «του είπα» ή «του λέγω», κ.λ.π. Παράλληλα χρησιμοποιεί και άλλα στοιχεία καθαρά δημοτικής προέλευσης όπως «πάνε μια», «καβαλικεύσετε», «τόσο πολύ», ή την πολύ τυπική έκφραση των βόρειων ιδιωμάτων: προσωπική αντωνυμία σε αιτιατική + ρήμα: «με είπεν» καθώς επίσης και την έκφραση «γι´ αυτό δα». Δεδομένου ότι ο πρωταγωνιστής είναι Τούρκος, χρησιμοποιεί επίσης αρκετές λέξεις τουρκικής προέλευσης όπως –χαΐρι, –ντέρτι, –κισμέτι, –τσακπίνι[22].

΄Ενα χρόνο πριν την πιθανή γραφή του Μοσκώβ-Σελήμ, ο Βιζυηνός έγραψε δύο έργα στα οποία πραγματεύται το γλωσσικό ζήτημα: το γνωστό διήγημα Διατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα, δημοσιευμένο ως δημοσιογραφικό άρθρο τον Ιαννουάριο του 1885 στο περιοδικό Εβδομάς[23]. Εδώ ο Βιζυηνός χρησιμοποιεί την ίδια λεξη στην καθαρεύουσα και στη δημοτική. Αρχίζει, σε μορφή δοκιμίου, σημαδεύοντας καθαρά το πρόβλημα: το γλωσσικό ζήτημα είναι περισσότερο σημαντικό παρά το λεγόμενο θέμα της Ανατολής[24].

Όπως διαβεβαιώνει ο Ε. Καψωμένος σε μία πρόσφατη μελέτη του, όπου μας δίνει μία λεπτομερή σημασιολογική ανάλυση του έργου[25], ο θράκας συγγραφέας διαμορφώνει σε ειρωνικό σχήμα μία αφήγηση, στο οποίο πάλι φαίνεται ένα από τα «leit-motiv» που διαποτίζουν το έργο του: Η δυάδα φαντασία και πραγματικότητα. Καταφεύγει στις παιδικές του αναμνήσεις για να παρουσιάσει ένα πρόβλημα σε μία φανταστική μορφή, η οποία όμως έχει παράλληλα μία αληθινή βάση, όπως μας αναφέρει εξάλλου ο ίδιος ο συγγραφέας στην εισαγωγή. Βρισκόμαστε στη δεκαετία που θα ολοκληρωθεί Το ταξίδι μου του Ι. Ψυχάρη, και κατά την οποία θα καταστήσει σαφή τη θέση του λέγοντας:

«όσοι υπολείπεσθε ακόμη της Μεγάλης ημών Ιδέας θιασώται, μη εκπλαγήτε διά την άμεσον ταύτην συσχέτισιν του ζωτικωτέρου των ζητημάτων με την γραμματικήν των σχολα­στικών της Ελλάδος»[26].

Δηλαδή, συνδέει τη Μεγάλη Ιδέα με τη σχολαστική γραμματική ή «pedanti» όπως ανέφερα προηγουμένως από τη μετάφραση της Α. Zimbone, και τελειώνει με δύο παραδείγματα παιδαγωγικής και κριτικής αξίας: αυτό των καλόγερων που μας προειδοποιούν πως θα πάμε στην Κόλαση αν δεν τους δίνουμε τις περιουσίες μας και το άλλο των συγγραφέων που μας επιβάλλουν την προκαταβολική συνδρομή στα δικά τους έργα. Έπειτα, ακολουθεί την αφήγηση σε σχήμα διηγήματος, τόσο αγαπημένη για το συγγραφέα μας. Στα παιδικά του χρόνια εξοικειώνεται με τη δημοτική, δηλαδή με τη μηλιά ώσπου να φτάσει στο χωριό ένας νέος δάσκαλος με την καθαρεύουσα, δηλαδή με τη μηλέα, και τότε αρχίζει το πρόβλημα. Τελειώνει ο Βιζυηνός τη σατιρική διατριβή του όπως σε ένα «Ringkomposition» επιστρέφοντας στο σχήμα του δοκιμίου και ρίχνοντας άλλο βέλος από τη θέση του αφηγητή-αρθογράφου με μία νέα δυάδα: αυτοί που διαβάζουν ολόκληρα τα άρθρα εναντίον αυτών που διαβάζουν μόνο τον επίλογο τους για να βεβαιώσουν ότι το γλωσσικό ζήτημα είναι πιο σημαντικό από το θέμα της Ανατολής[27]. Η εξήγηση δίνεται με διάφορα φωνητικά χαρακτηριστικά της θρακικής διαλέκτου, όπως οι συνθέσεις και οι εκθλίψεις, αρκετά σχολιασμένες από τους λόγιους.

Το δεύτερο κείμενο περί του θέματος αυτού είναι ανολοκλήρωτο και δημοσιεύτηκε πρώτα από τον Γ. Βαλέτα στην κλασική πια μελέτη αφιερωμένη στο θράκα συγγραφέα[28] και αργότερα ξαναδημοσιευμένο από την Ε. Κουτριάνου στην εκτενή της εισαγωγή για το ποιητικό έργο του Γ. Βιζυηνού[29]. Πρόκειται για ένα ανολοκλήρωτο δοκίμιο που ο Βαλέτας ονόμασε ακριβώς Το Γλωσσικόν Ζήτημα. Ακολουθεί το κείμενο με διάφορα και πολύ ενδιαφέροντα αποσπάσματα. Σημαντική είναι η συζήτηση περί της πιθανής χρονολόγησης του κειμένου. Εάν γράφτηκε το 1885, όπως υποστηρίζει η Κουτριάνου[30], ίσως να αποτελεί θεματική συνέχεια του προηγούμενου κειμένου του περιοδικού Εβδομάς. Όπως συμβαίνει στην άλλη περίπτωση, το πιο σημαντικό είναι πάλι στην αρχή. Έχει δίκιο η Κουτριάνου όταν ξεχωρίζει το επόμενο απόσπασμα στην εισαγωγή:

«Η γλώσσα κακώς συγκρίνεται προς οικοδομήματα εκ τούτου προήλθεν η συνήθεια (από Γάλλους γλωσσολόγους νο­μίζομεν) να θεωρήται η σημερινή των Ελλήνων [γλώσσα] ως τα ερείπια της αρχαίας. Η παρομοίωσις επλάνησε πλεί­στους να νομίσουν ότι δύνανται ν΄ αναστήσωσι το παλαιόν της γλώσσης οικοδόμημα»[31].

Σ΄αυτό το κείμενο ο Βιζυηνός που χαρακτηριστικά αρχίζει με τον τίτλο Το πρώτον λάθος, αποδεικνύει πως το λάθος είναι να σκεπτεί κανείς ότι η γλώσσα δημιουργείται σαν ένα γαλλικό οικοδόμημα, αναφέροντας έτσι τους Γάλλους γλωσσολόγους και κλασικούς φιλολόγους. Για τον Βιζυηνό η αρχαία ελληνική αποτελεί μία τελειότητα σαν το Παρθενώνα. Αλλά υπάρχει ένας παράγοντας που όλα τα αλλάζει: ο χρόνος, τον οποίο χαρακτηρίζει συμπτωματικά ο Βιζυηνός με μία δημοτική λέξη, μαστροχαλαστήν. Ο Θράκας συγγραφέας χρησιμοποιεί εδώ τη μεταφορά: καθώς τα αρχαία μνημεία ανακατεύονται με άλλα μεταγενέστερων εποχών και οι αρχαιολόγοι αναλαμβάνουν τη δουλειά να τα διαχωρίσουν, έτσι η σημερινή γλώσσα πρέπει να αποκαθαριστεί/να απελευθερωθεί απ΄όλες τις λέξεις που δεν είναι αρχαίας ελληνικής προέλευσης.

Το ειρωνικό συμπέρασμα του Βιζυηνού είναι βέβαιο: είναι αδύνατον να παλεύει κανείς εναντίον του χρόνου και των αλλαγών της ζωντανής γλώσσας. Και εδώ παρουσιάζεται το ευνοούμενο λογοτεχνικό γένος του Βιζυηνού, η ποίηση, «οι λαλούσαι εικόνες» με τις οποίες θα οικοδομηθεί μια νέα γλωσσολογική πραγματικότητα. Γι΄ αυτό το σκοπό ο ποιητής και καθηγητής χρησιμοποιεί αρκετά παραδείγματα της θρακικής διαλέκτου για να τα αντιπαραθέσει με την αρχαία ελληνική. Πάλι οι θεωρίες του λογοτέχνη παρουσιάζονται με παιδαγωγική άποψη.

Ολοκληρώνεται έτσι η διάβαση από την πρώτη νεανική του φάση στο Φανάρι της Πόλης ως την ωριμότητα των τελευταίων χρόνων της Αθήνας στη δεκαετία του 80΄. Μόλις ένα μήνα πριν κάνει το τελευταίον του ταξείδιον στο Δρομοκαϊτείο φαίνεται πως έγραψε ένα ποίημα στο οποίο με ειρωνεία αμφιβάλλει ακόμα και για την αρχαιομάθεια[32]. Πιστεύω ότι ο Γ. Βιζυηνός δεν είχε αρκετό χρόνο στη ζωή του να μας δείξει το τελευταίο του ταξίδι από την καθαρεύουσα ως τη δημοτική.

[1] Συγκεκριμένα για τη σχέση του Βιζυηνού και το γλωσσικό ζήτημα βλέπε: Γ. Βαλέτας, «Φιλολογικά στο Βιζυηνό», Θρακικά 8 (1937), 285-287. Α. Μιχάλης, «Ο Γεώργιος Βιζυηνός και το γλωσσικό ζήτημα», Διαβάζω 370 (Ιανουαρίου 1997), 48-52. E. Κουτριάνου, Γ.Μ. ΒΙΖΥΗΝΟΥ. Τα Ποιήματα. Αθήνα 2003, Α΄, 147-159.

[2] Για τα βιογραφικά του στοιχεία βλέπε τα βασικά μελετήματα: Γ. Βαλέτας, «Φιλολογικά στο Βιζυηνό», Θρακικά 8 (1937), 211-304. K. Θρακιώτη, «Ο Γεώργιος Βιζυηνός. Η ζωή και το έργο του», Θρακικά Χρονικά 5 (1965) 17-32. Β. Αθανασόπουλος, «Χρονολογικό Γ. Βιζυηνού», Διαβάζω 278 (Ιανουαρίου 1992) 12-17; K. Μαμώνη, «Νέα στοιχεία για τη ζωή και το έργο του Βιζυηνού», Διαβάζω 278 (Ιανουαρίου 1992) 18-21.

[3] Λ. Παπαλεοντίου, «Ο Γ.Μ. Βιζυηνός στην Κύπρο», Πιο Κοντά στην Ελλάδα 14 (1998), 81-87. Ο συγγραφέας είπε αργότερα ότι δεν του ενδιέφερε τόσο να γίνει κληρικός όσο να μάθει τα γράμματα μέσα στη θρησκευτική σχολή.

[4] Πρόκειται για τον έρωτα του προς την Ε. Φυσεντζίδου. Σώζονται τρία γράμματα στην αλληλογραφία του συγγραφέα. Γ. Παπακώστας, Γ. Βιζυηνού. Επιστολές. Αθήνα 2004, 47, 50 και 51.

[5] Γ. Χασιώτη, Βυζαντιναί Σελίδες, τ. Α΄, Αθήνα 1910, 256-257.

[6] Το 1874 και 1876 κερδίζει τον Βουτσιναίο διαγωνισμό, ενώ το 1877 θα λάβει στον ίδιο διαγωνισμό ένα έπαινο. Από τις πολλές εργασίες που δημοσιεύτηκαν για το ποιητικό του έργο ξεχωρίζουμε: Κ. Μαμώνη, «Το ποιητικό έργο του Γεωργίου Βιζυηνού», Θρακικά Χρονικά 39 (1984) 42-50. «Νέα στοιχεία για τη ζωή και το έργο του Βιζυηνού», Διαβάζω 278 (Ιανουαρίου 1992) 18-21. Η πληρέστερη ίσως μελέτη για την ποίηση του Βιζυηνού είναι της E. Κουτριάνου, Γ.Μ. ΒΙΖΥΗΝΟΥ. Τα Ποιήματα, Τρεις Τόμοι, Αθήνα 2003, Α΄, 13-230.

[7] Δ. Τζιόβας, «Μεταξύ Ανατολής και Δύσεως: Α.Ρ. Ραγκαβής και Γ. Βιζυηνός», Ο Ελληνικός Κόσμος ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, 1453-1981. Αθήνα 1999, Α΄, 105-116.

[8] Ο Π. Μουλλάς, 1993, ξ-κ.ε., πιστεύει ότι ο Βιζυηνός δεν εγκατέλειψε ποτέ την φαναριώτικη του παιδεία, η οποία μεταβλήθηκε σε ένα είδος πιεστικού, από λογοτεχνικής απόψεως, δεσμού.

[9] E. Κουτριάνου, Γ.Μ. ΒΙΖΥΗΝΟΥ. Τα Ποιήματα, Αθήνα 2003, Α΄, 284.

[10] Η γερμανική περίοδος του Βιζυηνού έχει μελετηθεί σε αρκετά άρθρα της Π. Σιδερά-Λύτρα: «Ο Γεώργιος Βιζυηνός φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Γοττίγγης», Θρακικά 11 (1996-1997), 41-72. «Οι σχέσεις του Βιζυηνού με τη Γερμανία», Ενδοχώρα 3 (1996), 45-58. «Die deutschen Gedichte von Georgios Vizyinos», Philia 1999, 27-48. «Der griechische Schriftsteller Georgios Vizyinos und seine Beziehungen zu Deutschland», Philia 1996, 27-36. «G. Vizyinos. Die Folgen der Alten Geschichte. Übersetzung», Greek Letters IX (1995-96), 113-175. Μ. Μερακλής, «Ο Βιζυηνός, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Γοττίγγης», Εξώπολις 5 (1996), 18-25.

[11]Α. Σιδεράς, «Ο Γεώργιος Βιζυηνός φοιτητής στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου», Θρακικά 11 (1996-1997), 115-121.

[12] Το έργο εκδόθηκε σε πολυτελές βιβλίο από τον οίκο Trübner and Co με εξώφυλλο του A. Legros από το Πανεπιστημίο της Οξφόρδης. Το Ατθίδες Αύραι το αφιερώνει στον προστάτη του τον Γ. Ζαρίφη.

[13] E. Κουτριάνου, 2003, Α΄, σ. 397.

[14] Το 1883 ο Βιζυηνός θα της στείλει το χειρόγαφο με το πρώτο του διήγημα Το αμάρτημα της μητρός μου, δημοσιευμένο σε γαλλική μετάφραση στο περιοδικό NouvelleRevue της J. Lambert και λίγους μήνες αργότερα το ελληνικό πρωτότυπο κείμενο στο περιοδικό Εστία, που έκτοτε θα γίνει ο εκδοτικός οίκος ολόκληρου του πεζογραφικού έργου του Βιζυηνού.

[15] Le Péché de ma mére. Nouvelle Revue, Avril 1883.

[16] Από την αλληλογραφία του Βιζυηνού σώζεται ένα γράμμα με ημερομηνία τον Φεβρουάριο του 1884, που έστειλε στον É. Legrand, από τον οποίο ζητά να του κάνει μία βιβλιοκρισία της ποιητικής του συλλογής Ατθίδες Αύραι. Θα μπορούσε να εννοηθεί ότι είχαν κάποια γνωριμία. Γ. Παπακώστας, Γ. Βιζυηνού. Επιστολές. Αθήνα 2004, 63-64.

[17] Ο μεγάλος γλωσσολόγος Γ. Ψυχάρης ήταν εκείνη την εποχή βοηθός στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης. Θα γίνει αργότερα ο διάδοχος του É. Légrand στην έδρα του Πανεπιστημίου της γαλλικής πρωτεύουσας.

[18] Βλ. την παραπομπή 3 της παρούσας ανακοίνωσης.

[19] Από Το αμάρτημα της μητρός μου, τον Απρίλιο του 1883, ως Διατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα, τον Ιανουάριο του 1885.

[20] Το έργο αυτό βρέθηκε ανάμεσα στις σημειώσεις του Βιζυηνού την εποχή που βρισκόταν πια στο ψυχιατρικό του Δρομοκαϊτείου.

[21] Όπως έγκαιρα το αναφέρει ο βιογράφος του ο Ν.Ι. Βασιλειάδης, Σελίδες του Δρομοκαϊτείου. Αθήνα 1930, 330.

[22] Μία σύντομη περίληψη περί της γλώσσας του Μοσκώβ-Σελήμ, M. Serrano, Μοσκώβ-Σελήμ. Η ιστορία ενός στρατιώτη. Κέντρο Βυζαντινών, Μεταβυζαντινών, Κυπριακών και Ελληνικών Σπουδών, Γρανάδα 2002, ΧΧΧΙ-ΧΧΧΙV.

[23] Β. Αθανασόπουλος, 1993, 320-326. Για την Ιβηρική Χερσόνησο αναφέρω τις δύο υπάρχουσες μεταφράσεις μέχρι στιγμής: Τ. Sempere, Πιο Κοντά στην Ελλάδα 14 (1998) 604-613. J. Gestí, Contes. GeòrgiosViziïnós. Βαρκελώνη 2006, 285-292.

[24] Στο κείμενο ο Βιζυηνός βάζει στην ίδια μοίρα τους οπαδούς της Μεγάλης Ιδέας μ΄ αυτούς που απασχολούνται με το γλωσσικό ζήτημα από μία σχολαστική άποψη ή μάλλον «pedanti» όπως πολύ σωστά μεταφράζει η A. Zimbone, «Perchè la miliá non divenne miléa 1885», GheorgiosViziinòs 150 annidopo (1849-1999). Catania 1999, p. 17.

[25] Ε. Καψωμένος, «Gh. Viziinòs, Perché la miliá non divenne miléa. Un´ analisi semántica», Gheorgios Viziinòs 150 anni dopo (1849-1999). Catania 1999, 25-39.

[26] Β. Αθανασόπουλος, 1991, 20.

[27] Ε. Καψωμένος, 1999, 37-39.

[28] Γ. Βαλέτας, «Φιλολογικά στον Βιζυηνό», Θρακικά 8 (1937), 211-304. Το κείμενο στις σελίδες 292-295.

[29] E. Κουτριάνου, Αθήνα 2003, Α΄, 147-161, αφιερώνει ένα κεφάλαιο για το γλωσσικό ζήτημα. Αναφέρει επίσης το ανολοκλήρωτο κείμενο του Βιζυηνού στις σελίδες 149-153.

[30] E. Κουτριάνου, Αθήνα 2003, Α΄, 147 και παραπομπή 335, εναντίον της γνώμης του Βαλέτα, 1937, 292-295.

[31] Γ. Βαλέτας, 1937, 211. Ε. Κουτριάνου, 2003, 149.

[32] Ε. Κουτριάνου, Αθήνα 2003, 155-157. Το ποίημα Προς τους κριτάς , Β΄, 227.

ΠΗΓΗ : http://www.eens-congress.eu/?main__page=1&main__lang=de&eensCongress_cmd=showPaper&eensCongress_id=147

Του Δημήτρη Δημηρούλη

Ελήφθη από: http://www.e-poema.eu

Αξίζει να γίνει λόγος στο γεγονός ότι όλα τα κείμενα εκδίδονται στο μονοτονικό σύστημα και η τελική μορφή τους προκύπτει από την αξιοποίηση προηγούμενων εκδοτικών εγχειρημάτων, από τη συστηματική εκταμίευση της σολωμικής βιβλιογραφίας και από την παραβολή με τα αυτόγραφα του ποιητή.

Το (.poema..) προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό, ως ικανό δείγμα από την έκδοση, τα σχόλια από τη «Γυναίκα της Ζάκυθος” καθώς και, σε ξεχωριστή ενότητα, στο πλαίσιο της προσφερόμενης ύλης από το τρέχον τεύχος, την προτεινόμενη βιβλιογραφία από τον ίδιο μελετητή.

***

Η «Γυναίκα της Ζάκυθος» είναι ένα από τα πιο αινιγματικά κείμενα του Σολωμού. Δεν έχει το δεύτερό του στο σολωμικό έργο, το οποίο είναι καθολικώς ποιητικό, αν εξαιρέσουμε τον «Διάλογο» και κάποια νεανικά ευκαιριακά κείμενα γραμμένα στα ιταλικά. Για τη «Γυναίκα της Ζάκυθος» ερίζουν όλα τα παλικάρια της φιλολογίας. Εως σήμερα η ειδολογική ταυτότητα του κειμένου εκκρεμεί. Δεν πρόκειται, βέβαια, ποτέ να βρεθεί άκρη με τέτοιες απορίες. Γιατί, ίσως, το κείμενο να γράφτηκε σε μια ιδιαίτερη στιγμή αναζήτησης και φαντασιακής έξαρσης του Σολωμού, κατά την οποία τα υπάρχοντα και καθιερωμένα λογοτεχνικά είδη αδυνατούσαν να ανταποκριθούν στον δυναμισμό της πρόθεσής του.

Κάτι τέτοιο δεν είναι ασυνήθιστο για έναν ποιητή με ρομαντική στόφα, που συνομιλεί εντατικά με την ευρωπαϊκή λογοτεχνία της εποχής του, και ιδιαίτερα με εκείνο το κίνημα που συχνά ξεπέρασε τα όρια των ειδών ή αμφισβήτησε την αυστηρή διάκρισή τους. Η «Γυναίκα της Ζάκυθος» αντιπροσωπεύει ουσιαστικά την άσκηση του Σολωμού σε μια γραφή όχι μεικτή αλλά ιδιωματική. Μεικτή γραφή σημαίνει ανάμειξη των ειδών, ιδιωματική σημαίνει πορεία προς το άγνωστο, προς έναν λόγο που δεν υπάρχει εκ των προτέρων, αλλά δημιουργείται τη στιγμή της αποτύπωσής του.

Πολλές λογοτεχνικές συμβάσεις της εποχής μπορεί να παρεισφρέουν σε αυτή την αγωνιώδη ιχνηλασία, στο τέλος, όμως, αυτό που κυριαρχεί δεν είναι ο κοινός λόγος ή ο συνδυασμός διαφορετικών ειδών, αλλά η ανάδυση μιας γραφής που αναδεικνύει τη μοναδικότητα της παρέκκλισης. Η απορία δεν συνοδεύει τη «Γυναίκα της Ζάκυθος» ως συνέπεια, αλλά ως ουσιώδες συστατικό της μορφής του λόγου. Λέγοντας ότι το κείμενο αυτό είναι ακόμη (και θα παραμείνει) αίνιγμα, δεν κυρώνουμε μια υπεκφυγή, απλώς βεβαιώνουμε τη διαφεύγουσα εξαίρεση ως λογοτεχνικό είδος. Επομένως, είναι άκρως επισφαλές να μιλάμε για διλήμματα όπως: ποίημα ή πεζό, εφιαλτική σάτιρα ή προφητική αφήγηση, βιβλική προσομοίωση ή ρομαντικό πεζό ποίημα. Η «Γυναίκα της Ζάκυθος» παραμένει κείμενο που εγείρει πάντοτε το ερώτημα για τη μορφή της γραφής του.

O Σολωμός άρχισε να καταπιάνεται με το έργο το 1826 στη Ζάκυνθο (κατά τη δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγιού) και ολοκλήρωσε την πρώτη γραφή το 1829, έναν χρόνο μετά την εγκατάστασή του στην Κέρκυρα. Τότε καθαρόγραψε το κείμενο σε ένα τετράδιο, γνωστό ως τετράδιο Ζακύνθου, αρ. 13. Ταυτόχρονα, ή αμέσως μετά, ή αργότερα (καμιά από τις πιθανότητες δεν μπορεί να αποκλειστεί με απόλυτη βεβαιότητα) το επεξεργάζεται, γράφοντας ανάμεσα στις γραμμές (διάστιχα) ή στο περιθώριο. Η δεύτερη αυτή επεξεργασία γίνεται από το 1829 έως το 1833. Oι προσθήκες, οι διαγραφές, οι παραλλαγές και γενικά οι παρεμβάσεις στο αρχικό κείμενο είναι εκτεταμένες και βάζουν σε δεινή δοκιμασία τον εκδότη. Στο έργο επανέρχεται ο ποιητής το 1833, αυτή τη φορά όχι για να το βελτιώσει, αλλά για να το αναμορφώσει και να μεταβάλει τον γενικό προσανατολισμό. Η προσπάθεια είναι αποτυχημένη, η επεξεργασία λειψή και αδιέξοδη· το εγχείρημα εγκαταλείπεται πριν καλά καλά αρχίσει. Η απόπειρα παρ’ όλα αυτά αποτυπώνεται σε σπασμωδικά σχεδιάσματα και βιαστικούς στοχασμούς. O ποιητής φαίνεται να επιθυμούσε τη ριζική ανατροπή του έργου, επηρεασμένος, όπως ισχυρίζονται οι ειδήμονες, από την έναρξη της διαβόητης οικογενειακής δίκης το 1833. Στην παράδοση του κειμένου γίνεται φανερό ότι η κύρια, ουσιαστική και πληρέστερη εκδοχή είναι η πρώτη. Σε αυτήν προστίθενται οι μετέπειτα επεμβάσεις και η τελευταία άδοξη αναθεώρηση.

Τα κυριότερα προβλήματα που έχει να επιλύσει ο εκδότης είναι: ο τίτλος του έργου, το γραμματολογικό είδος στο οποίο ανήκει και η αποκατάσταση του κειμένου με βάση τα χειρόγραφα. Γνωρίζουμε ότι ο τίτλος δεν δόθηκε από τον ποιητή αλλά από τον Καιροφύλα το 1927, στην πρώτη έκδοση του κειμένου, που έγινε με αμέθοδο ερασιτεχνισμό. Επικράτησε, όμως, και έτσι μονιμοποιήθηκε στη συνείδηση των αναγνωστών έως σήμερα. Oρισμένοι νεότεροι εκδότες (Σαββίδης, Τσαντσάνογλου) προσθέτουν στον τίτλο και την καταγραφή του ποιητή στα αυτόγραφα «Οραμα του Διονύσιου Ιερομόναχου, εγκάτοικου εις ξωκλήσι Ζακύνθου».

O Πολυλάς δεν περιέλαβε τη «Γυναίκα της Ζάκυθος» στα Ευρισκόμενα, γιατί αντέδρασε ο αδελφός του ποιητή, προφανώς για να μην συσχετιστεί το έργο με πρόσωπο του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος. Το 1944 ο Πολίτης εξέδωσε το κείμενο αυτόνομα, με φιλολογική νηφαλιότητα, χρησιμοποιώντας το αντίγραφο Πολυλά. Aυτή είναι και η πρώτη σοβαρή και τεκμηριωμένη έκδοση του κειμένου. Το 1954 ο Τωμαδάκης το επανεξέδωσε ελλιπέστατα και με πολλά λάθη, ενώ το 1955, στον Β’ τόμο των Aπάντων, ο Πολίτης βελτίωσε την αρχική του έκδοση με αυτοψία, αυτήν τη φορά, του σολωμικού χειρογράφου (Τετράδιο Τεκτονικής Στοάς Ζακύνθου, αρ. 13). Το 1986 ο Σαββίδης προχώρησε σε μια χρηστική έκδοση, με ερμηνευτική οξυδέρκεια στην εκδοτική τακτική: στηρίχτηκε στην αρχική μορφή του έργου (καθαρόγραφο Σολωμού) και ενσωμάτωσε ορισμένες διορθώσεις της δεύτερης επεξεργασίας. Το 1987 επιχειρεί καινούργια έκδοση (με γαλλική μετάφραση) ο O. Merlier. Η φιλόδοξη αυτή απόπειρα δεν έφερε το ανάλογο αποτέλεσμα: η έκδοση είναι χαώδης, αυθαίρετη και φιλολογικά ανεπαρκής. Το 1991 η Τσαντσάνογλου, για πρώτη φορά, ακολουθώντας την «αναλυτική» μέθοδο, εκδίδει και τις τρεις επεξεργασίες του κειμένου, αναθεωρεί ελαφρώς τα γνωστά, από την έκδοση Πολίτη, σχεδιάσματα στα ιταλικά, προσθέτει εξαντλητικά σχόλια και αναμοχλεύει με σχολαστική αφοσίωση τα Aυτόγραφα. Με την έκδοση αυτή επιλύονται καίρια φιλολογικά ζητήματα και προτείνονται διεισδυτικές αναγνώσεις της αυτόγραφης μορφής του κειμένου, αλλά ταυτόχρονα θυσιάζεται η ερμηνευτική σύνθεση στον βωμό της φιλολογικής ορθοδοξίας των διαδοχικών σταδίων ως αυτόνομων έργων. Το 1994 ο Aλεξίου, αξιοποιώντας τις προηγούμενες απόπειρες, αλλά διαφωνώντας με τη χωριστή έκδοση των τριών διαδοχικών επεξεργασιών, επιχειρεί μια συστηματική και σημαντική επανέκδοση με βάση τα Aυτόγραφα, δίνοντας και τα σημαντικότερα ιταλικά σχεδιάσματα του ποιητή.

Γραμματολογικά το κείμενο έχει χαρακτηριστεί ως πεζογράφημα, αφήγημα, ιδιόρρυθμο πεζό με ποιητικά στοιχεία, poème en prose, δραματική σάτιρα, πρωτοποριακή μορφή πεζού αφηγηματικού λόγου και τα παρόμοια. Το βέβαιο είναι ότι, έως σήμερα, κανείς χαρακτηρισμός δεν επικράτησε ευρέως και το κείμενο εξακολουθεί να παραμένει γραμματολογικά αιωρούμενο και υφολογικά αινιγματικό. Αλλωστε, η ίδια η μορφή του κειμένου είναι ασταθής και η πλοκή του χασματική. O ποιητής δεν το ολοκλήρωσε ποτέ (άρα θεωρείται ημιτελές) και σώζεται σε μία, δύο ή τρεις εκδοχές ανάλογα με τη θεώρηση του κάθε εκδότη.

Oι περισσότεροι εκδότες του έργου τροποποίησαν την αρίθμηση των κεφαλαίων, προσάρμοσαν στα σύγχρονα δεδομένα τη φωνητική ορθογραφία του ποιητή και την ανορθόδοξη στίξη, τοποθέτησαν (όταν δεν εξοβέλισαν) τους ελληνοϊταλικούς στοχασμούς και τα σχεδιάσματα στις σημειώσεις ή σε παραρτήματα, απέκλεισαν το A’ Σχεδίασμα των «Ελεύθερων Πολιορκημένων», που παρεισφρέει στο αυτόγραφο, και στήριξαν την εκδοτική τους πρόταση ή δοκιμή στο πρώτο καθαρογραμμένο κείμενο, χρησιμοποιώντας βοηθητικά τις μετέπειτα παραλλαγές. Ετσι εργάστηκαν, λίγο πολύ, οι Πολίτης, Σαββίδης και Aλεξίου. Παρά τα πολλά και δυσεπίλυτα προβλήματα, προχώρησαν με κριτήριο την προοπτική ενός κειμένου που παραδίδεται σε κατάσταση ρευστή. Δεν ακολουθούν τη θεωρία των σταδίων που υποστηρίζει την ύπαρξη τριών χωριστών κειμένων, αλλά τη θεωρία ότι το αρχικό κείμενο πρέπει να εκδοθεί αυτούσιο και να χρησιμοποιηθούν οι μεταγενέστερες παρεμβάσεις του ποιητή για να βελτιωθεί η πληρότητά του και να εξαλειφθούν κάποια από τα σοβαρά κενά του. Aναμφίβολα υπάρχουν σημαντικές αποκλίσεις ανάμεσά τους, η εκδοτική γραμμή όμως είναι σταθερά προσανατολισμένη προς τη σύνθεση ενός όσο το δυνατόν δομημένου κειμένου, απαλλαγμένου από τις εγγενείς αδυναμίες του σολωμικού χειρογράφου.

Εντελώς αντίθετη είναι η εκδοτική γραμμή που ακολούθησε η Τσαντσάνογλου (1991). Μολονότι παραδέχεται ότι τόσο το A’ όσο και το Β’ στάδιο έχουν υποκείμενο σώμα το καθαρόγραφο του 1829 και ότι «το γενικό σχέδιο του έργου δεν διαφοροποιείται, και γι’ αυτό όλες σχεδόν οι αλλαγές του κειμένου και οι προσθήκες του νέου θεματικού υλικού μπορούν να ενσωματωθούν στο καθαρογραμμένο κείμενο του A’ σταδίου, πράγμα που σημαίνει ότι τα δύο στάδια μπορούν να συγκροτηθούν σε ένα ενιαίο κείμενο» (σ. ιη’), τελικά κατέληξε στη λύση πως «είναι λειτουργικότερο […] να δημοσιευτεί αμιγές […] το καθαρογραμμένο […] κείμενο, επειδή αποτελεί κατάληξη του A’ σταδίου επεξεργασίας […]» (σ. κβ’), και να «συγκροτήσει κριτικά» το κείμενο με τις παρεμβάσεις του Σολωμού ως Β’ στάδιο επεξεργασίας. Aκόμα, όμως, και έπειτα από αυτόν τον διαχωρισμό βασικού κειμένου και παρεμβάσεων, η εκδότρια ενσωματώνει ορισμένες διορθώσεις του φερομένου ως Β’ στάδιο στο κείμενο του A’ σταδίου, με το επισφαλές κριτήριο ότι έγιναν αμέσως από τον ποιητή, κατά τη διαδικασία της καθαρογράφησης. Το κριτήριο αποδυναμώνεται ακόμα περισσότερο, όταν θεωρείται «ασφαλές» για την περίσταση, «αν το κείμενο στη συνέχειά του είναι διαμορφωμένο με βάση τη διόρθωση που προηγείται» (σ. κβ’). Το κακοσχεδιασμένο και ανεκτέλεστο Γ’ στάδιο συγκροτείται «αναγκαστικά με «συρραφή” αυτοτελώς καταγραμμένων και επεξεργασμένων σχεδιασμάτων και στοχασμών […]» (σ. κγ’). Στα διάφορα στάδια ενσωματώνονται επίσης οι ελληνοϊταλικές σημειώσεις ή προσχέδια του ποιητή, ενώ στο Β’ εντάσσονται και οι παρέμβλητοι στίχοι από το A’ Σχεδίασμα των «Ελεύθερων Πολιορκημένων».

Η εικόνα αυτή των σταδίων επεξεργασίας δεν μας οδηγεί, ωστόσο, όπως πιστεύουν ορισμένοι, πιο κοντά στο σολωμικό κείμενο. Είναι εξίσου προϊόν αυθαίρετης διαμεσολάβησης όσο είναι και η «συνθετική» προσέγγιση. Η ίδια άλλωστε η εκδότρια παραδέχεται ότι επενέβη, κατά την προσωπική της κρίση, σε πολλές περιπτώσεις διαμόρφωσης της εκδοτικής πρότασης. Aναμφίβολα το αρχικό κείμενο υπέστη κάποια επεξεργασία από τον Σολωμό, και κατά τη διάρκεια της καθαρογράφησης και στη συνέχεια, είναι όμως υπερβολικό να δοθεί η εντύπωση στον αναγνώστη ότι οι σπασμωδικές και άνισες παρεμβάσεις του ποιητή αποτελούν τρία χωριστά στάδια επεξεργασίας, σχήμα που υποβάλλει εικόνες μεθοδικότητας, διαδοχικής συνοχής και αιτιακής συνάφειας. Η αντίρρηση του Aλεξίου (1994) ακούγεται εύλογη: «Aπό την έκδοση της Ελ. Τσαντσάνογλου θα μπορούσε κανείς να σχηματίσει τη γνώμη ότι τα τρία «στάδια επεξεργασίας” ήταν σαφώς χωρισμένα στη σκέψη του Σολωμού σαν τρία διαφορετικά κείμενα […] Κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει στην πραγματικότητα. Για τον Σολωμό το κείμενο […] ήταν ένα, και σ’ αυτό το κείμενο επέφερε τροποποιήσεις» (σ. 465).
Aνεξάρτητα από την ορθότητα που διεκδικεί η κάθε εκδοτική πρόταση και από την αξιοπιστία της στο πεδίο της φιλολογικής έρευνας, η εξαντλητική ψιλολογία για τη φράση και το σχήμα που πρέπει να δοθούν στο σολωμικό κείμενο αποδεικνύουν πόσο συνυφασμένη είναι η ερμηνεία του έργου με την παρακολούθηση της εκδοτικής του ιστορίας. Aπό όσα προηγήθηκαν φαίνεται ότι η «Γυναίκα της Ζάκυθος», στις διάφορες εκδοχές της, είναι αποτέλεσμα εκδοτικών προτάσεων, βαριά διαμεσολαβημένης ανάγνωσης, φιλολογικής εργασίας πάνω σε ένα σπαραγμένο υλικό, το οποίο δεν μπορεί ποτέ να δοθεί αυτούσιο στη λογοτεχνία παρά μόνον ως «φωτογραφία» του χειρογράφου, δηλαδή ως μη αναγνώσιμο κείμενο.

Τόπος της αφήγησης είναι η Ζάκυνθος και χρόνος το 1826 (όταν οι Τούρκοι πολιορκούν το Μεσολόγγι). O αφηγητής, η persona του συγγραφικού υποκειμένου, είναι ιερομόναχος, άνθρωπος απλός και θεοσεβούμενος, που παρακολουθεί άναυδος όσα συμβαίνουν γύρω του και βλέπει διδακτικά οράματα. O τόνος της φωνής του είναι βιβλικός (θυμίζει τον λόγο της Aποκάλυψης) και η αφήγησή του συχνά αλληγορική. Το έργο συντίθεται από δύο διαπλεκόμενα θέματα: τη σκληρή και ανήθικη συμπεριφορά της Γυναίκας και τη δύσκολη ζωή των γυναικών του Μεσολογγιού που βιώνουν την προσφυγιά και τη ζητιανιά στο νησί που κατέφυγαν για να γλιτώσουν από τους Τούρκους. O Ιερομόναχος Διονύσιος περιγράφει με απροκάλυπτη απέχθεια τον χαρακτήρα της Γυναίκας της Ζάκυθος και στιγματίζει τον τρόπο με τον οποίο μεταχειρίζεται τις Μεσολογγίτισσες. Μιλά για τη μοχθηρή ψυχή της και για το αβυσσαλέο μίσος της απέναντι στην Επανάσταση. Ταυτόχρονα οραματίζεται και τη μελλοντική τιμωρία της. Στη δεύτερη επεξεργασία ο Σολωμός σχεδίαζε ανάμεσα στα άλλα να αναπτύξει και το θέμα της αναστάτωσης που έφεραν στον λαό της Ζακύνθου τα νέα για την πορεία της Επανάστασης. Στην τρίτη επεξεργασία σχεδίαζε να ανατρέψει τελείως την υπόθεση με την εμφάνιση του Διαβόλου, του οποίου όργανο είναι η μισητή Γυναίκα, και να διευρύνει την προοπτική, έτσι ώστε η αφήγηση να εστιάζει σε μια γενικότερη σύγκρουση ανάμεσα στο καλό και το κακό. Aυτά και άλλα σχεδιάσματα δεν κατέληξαν ποτέ σε μια, έστω πρωτογενή, μορφή μετουσίωσης, αλλά έμειναν αιωρούμενα ανάμεσα στις ιταλικές σημειώσεις και σε λίγους ξεμοναχιασμένους ελληνικούς στίχους.

Oρισμένοι μελετητές συσχέτισαν το έργο με τη λατινογραμμένη Υπερκάλυψη του Oύγκο Φόσκολο, καθώς και με τον Αγνωστο του 1789. O συσχετισμός ωστόσο δεν επιλύει κανένα ουσιαστικό πρόβλημα του σολωμικού έργου, απλώς εντοπίζει κάποιες ομοιότητες ή παραλληλίες που θα μπορούσαν να θεωρηθούν συμπτωματικές. Aντίθετα, η «Γυναίκα της Ζάκυθος», στην τρίτη επεξεργασία της, είναι άμεσα συνδεδεμένη με μια άλλη απόπειρα του Σολωμού, να διακωμωδήσει και να στηλιτεύσει πρόσωπα που αναμείχτηκαν στην οικογενειακή δίκη. Πρόκειται για το ημιτελές σατιρικό ποίημα του 1833, γνωστό και ως «Η Τρίχα». Γλωσσικά η «Γυναίκα της Ζάκυθος» είναι ένα από τα πιο ώριμα και προσεγμένα κείμενα του Σολωμού. Παρά τους ζακυνθινούς ιδιωματισμούς, η γλώσσα του Ιερομόναχου είναι πολύ κοντά σε μια ρέουσα και στιβαρή δημοτική.

Για τη δική μας πρόταση συμβουλευτήκαμε τις εκδόσεις που αναφέραμε, καθώς και τα Aυτόγραφα, στην πρώτη έκδοση του Πολίτη (1964) και στην αναθεωρημένη έκδοση της Τσαντσάνογλου (1998). Ενσωματώσαμε πολλές προτάσεις, διορθώσεις, υποδείξεις και ερμηνείες των μελετητών του έργου, αλλά συνταχτήκαμε με εκείνους που θεωρούν ότι η «Γυναίκα της Ζάκυθος» πρέπει να δοθεί στη μορφή ενός, κατά το δυνατόν, συγκροτημένου κειμένου που θα προέλθει από τη διατήρηση της πρώτης και πληρέστερης επεξεργασίας. Η δεύτερη επεξεργασία, η οποία δεν είναι τίποτε άλλο από επιμέρους παρεμβάσεις στο ήδη καθαρογραμμένο κείμενο, χρησιμοποιήθηκε για να βελτιωθεί εκδοτικά η πρώτη. Η, καταχρηστικά ονομαζόμενη, τρίτη επεξεργασία, που μοιάζει περισσότερο με πρόχειρο σκαρίφημα, αγνοήθηκε. Ο,τι θεωρήσαμε ότι πρέπει να διασωθεί από τα σχεδιάσματα του Σολωμού για την ποιητική του αξία το εντάξαμε στο «Παράρτημα».¹ Aναμφίβολα, σε πολλές περιπτώσεις, έπρεπε να απορρίψουμε ή να δεχτούμε εκδοτικές προτάσεις ή να προχωρήσουμε, παρά τις ισχυρές αμφιβολίες μας, σε μια ιδιόγνωμη ανάγνωση. Γνώμονας της εκδοτικής πράξης υπήρξε κατά κύριο λόγο ο σεβασμός στο κείμενο του Σολωμού αλλά και η προσδοκία του σημερινού αναγνώστη για ένα προσιτό έργο. Aσφαλώς, όσο και αν φροντίσει κανείς να αποφύγει την παραχάραξη, είναι αδύνατον να μην παρέμβει, κάποτε δραστικά. Η κληρονομιά που άφησε ο ποιητής δεν είναι ξεκάθαρη, οπότε αναπόφευκτα καμιά διαχείριση δεν μπορεί να παρακάμψει την αυθαιρεσία της διευθέτησης.

——————

1. Τα κείμενα του «Παραρτήματος» βασίζονται στις εκδόσεις των Πολίτη (1955) και Τσαντσάνογλου (1991).

Πριν από 200 χρόνια γεννήθηκε ο Διονύσιος Σολωμός. Ο εθνικός μας ποιητής. Η επέτειος γιορτάζεται σε όλη την Ελλάδα. Με την ευκαιρία της επετείου αυτής παρουσιάζουμε σήμερα το παρόν αφιέρωμα.
Ένα πολύ ενδιαφέρον δοκίμιο για το έργο του, όπως το αλιεύσαμε από το περιοδικό “Ο Τύπος”.

“Το Έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθινό”. Ξάστερη, δυνατή, φλογερή διασχίζει τα χρόνια η φωνή του εθνικού μας ποιητή, δίνοντας στους Έλληνες το μεγάλο παράγγελμα.
Αγωνιστής του εθνικού ιδανικού και της αλήθειας, που τα βλέπει σφιχτοδεμένα στη βαθύτερη ουσία της εθνικής μας ζωής και της ιστορίας του έθνους του, ο Σολωμός διέπρεψε ως κατ’ εξοχήν ποιητής της λευτεριάς. Στην τέτοια διαμόρφωση της ποιητικής του φυσιογνωμίας σίγουρα συνετέλεσε η ευρωπαϊκή του μόρφωση κι η βαθιά επαφή του με το φιλελεύθερο ρομαντισμό της σύγχρονης του ευρωπαϊκής ποίησης, η γνωριμία του – και προσωπική – με τα φιλελεύθερα ρεύματα γενικά της ανάστατης τον καιρό εκείνο της Ευρώπης. Και της μεγάλης αμερικανικής επανάστασης οι αντίλαλοι, που αρκετά διοχετεύτηκαν στο έργο του και ξεχωριστή θέση βρήκανε σ’ αυτό, φαίνεται πως όχι λίγο ενίσχυσαν στην ψυχή του και στο πνεύμα του τις φιλελεύθερες καταβολές. Ο βασικός όμως επηρεασμός ήρθε στην πνοή της σολωμικής ποίησης από το ίδιο το αίμα του δημιουργού της.
Παιδί της αγωνιζόμενης Ελλάδας, αυτό τον αγώνα βύζαξε απ’ τα στήθια της μάνας του. Αυτό τον αγώνα πρωτοανάσανε στον αέρα των παιδικών του χρόνων. Αυτό τον αγώνα, που συνοψιζότανε σε μια λέξη πελώρια, στ’ όνομα “Λευτεριά”, κουβάλησε στ’ άδυτα της ψυχής του, σαν άφηνε, παιδάκι ακόμα, τα χώματα της πατρίδος. Εκείνα τα χώματα που γινότανε πιο ιερή από τις βροντερές φωνές των κλέφτικων καριοφυλιών όταν ο αντίλαλός τους, περνώντας από τη στενή θάλασσα που χώριζε το πατρικό νησί του από την ελληνική στεριά συγκλόνιζε την παιδική του ευαισθησία και χαραζότανε μ’ ανεξίτηλες χαραματιές στην άγραφη πλάκα της νεογέννητης μνήμης του.
Στη “φιλτάτη πατρίδα”, στη “θαυμασία νήσο” του Ανδρέα Κάλβου, στη Ζάκυνθο, έπεσε και στην ψυχή του Σολωμού ο σπόρος της μεγάλης ποίησης. Κι είναι παράξενο – ή αξιοπρόσεχτο τουλάχιστον – πόσο ίδια κατά βάθος (μ’ όλες τις τεράστιες εξωτερικές ανομοιότητες) στάθηκε στους δύο αυτούς “ασυνάντητους” σχεδόν σύγχρονους μεγάλους η ζωή. Όσο ίδια, μ’ όλες πάλι τις τεράστιες ανομοιότητες της επιφάνειας, στέκεται κι η ποίησή τους.
Μια ποίηση, και των δυο, γεννημένη, στην Επανάσταση, από την Επανάσταση και για την Επανάσταση. Μια ποίηση όπου, με θεμέλιο το φοβερό κι ασίγαστο μίσος κατά της τυραννίας, χτίζεται το φλογερό οικοδόμημα της λευτεριάς. Μια ποίηση επική και διθυραμβική, με ήρωες κεντρικούς τους χιλιάδες θρυλικούς αγωνιστές του Εικοσιένα.
Με ήρωες τους απλούς, εκείνους φουστανελοφόρους και βρακοφόρους που, ανεβάζοντας τους στα ύψη, τους τοποθετεί πλάι στο ολόλαμπρο άρμα του ομηρικού Αχιλλέα και στις δοξασμένες αθάνατες σαλαμινομάχες αισχυλικές ψυχές.
Τους αγνούς και ακατέργαστους εκείνους χωριάτες και νησιώτες, τους κατεργασμένους μονάχα από τα βάσανα τετρακοσάχρονης σκλαβιάς κι από τα μαθήματα τετρακοσιάχρονης λαχτάρας γι ανάσταση του Γένους και για λυτρωμό.

Κάλβος και Σολωμός. Και οι δύο εθήτευσαν στη φιλελεύθερη σκέψη. Και οι δύο εθήτευσαν στον επαναστατικό ρομαντισμό. Και οι δύο αναχώνευσαν τα δάνεια στοιχεία και τις επιδράσεις στο καμίνι της ρεαλιστικής πατριωτικής έξαρσης.
Κι αν ο πρώτος στάθηκε περισσότερο άκαμπτος στην απαίτηση για ολοκληρωτική θυσία και για αρετή, ο δεύτερος έσκυψε περισσότερο αδελφικός στ’ ανθρώπινα πάθη, πιο ευαίσθητος στα καλέσματα της ζωής, λιγότερο απόλυτος αλλά το ίδιο αφοσιωμένος, λιγότερο αυστηρός αλλά καθόλου μην υποστέλλοντας τη σημαία της αντρειοσύνης.
Κι αν ο πρώτος ανεβάζει σε κορφές το βάθος του στοχασμού και το ηθικό ανάστημα του ανθρώπου, ο δεύτερος υψώνει τη φλόγα της ελεύτερης και της αγαπημένης ζωής σε μιαν άφατη γλύκα που σφιχτοσμίγοντας με τον εξαγνιστικό πόνο ανεβάζουνε τον άνθρωπο στην περιοχή της αρμονίας και της ομορφιάς.
Ο Διονύσιος Σολωμός, όπως ακριβώς κι ο Κάλβος, τα πρώτα του βήματα στο χωράφι της τέχνης τά ‘κανε κι αυτός στην Ιταλία και στα Ιταλικά. Βασική αρχή στην καλλιτεχνική του δημιουργία στάθηκε η αδιάκοπη συνεργασία πνεύματος και συναισθήματος, στη διαπασών της απόδοσής του. “Πρέπει πρώτα με δύναμη να συλλάβει ο νους κι έπειτα θερμά να αισθανθεί η καρδιά ό,τι ο νους συνέλαβε”, απαντούσε στο διάσημο Ιταλό ποιητή Μόντι που τον πείραζε για το κριτικό βασάνισμα στο οποίο ο νεαρός τότε Έλληνας φίλος του συνήθιζε να υποβάλλει τα έργα της φαντασίας.
Δεν ξέρουμε βέβαια κατά πόσο τήρησε ο ίδιος την σειρά αυτή στην επεξεργασία του υλικού του, να συλλαμβάνει δηλαδή πρώτα το μυαλό κι ύστερα να ντύνει τις συλλήψεις με την θέρμη του το συναίσθημα, είναι όμως αναμφισβήτητο ότι την αρχή της συνεργασίας των δύο αυτών δυνάμεων της δημιουργίας την τήρησε σταθερά, όπως σταθερά και βασανιστικά επεξεργαζότανε της ποίησής του το υλικό, μοχθώντας πάνω σ’ αυτό και εξαντλώντας τις ψυχικές και τις πνευματικές του δυνάμεις στην αδιάκοπη αναζήτηση της τελειότητας.
Γιατί στ’ αλήθεια, κανείς ίσως άλλος Έλληνας ποιητής δεν αναζήτησε όσο αυτός την τελειότητα του στίχου και κανένας, οπωσδήποτε, δεν έδωσε όσο αυτός αποτελέσματα από την άποψη αυτή. Πολυδουλεμένος και καλοδουλευμένος με μια υπέροχη μαστοριά, ο στίχος ο σολωμικός φαντάζει πολλές φορές σα σμιλευτός, παίρνοντας μια περιεκτικότητα και μια συμπυκνωτικότητα καταπληκτική.

Ο Κάλβος συνάντησε την αδιαφορία και την άγνοια. Ο Σολωμός, που από την πρώτη στιγμή κυριάρχησε στο νεοελληνικό ουρανό σαν ο μεγάλος, ο μοναδικός ποιητής, αντιμετώπισε – κι όσο ζούσε και μετά τον θάνατο του ακόμα πιο πολύ – την εχθρότητα και την πολεμική. Στόχος η γλώσσα του. Ο Σολωμός, είπανε εν χορώ οι επικριτές του, δεν ήξερε καν τα ελληνικά. Συνελάμβανε στα ιταλικά και μετέφραζε τους στίχους στην γλώσσα του δημοτικού τραγουδιού!
Γύρω από το θέμα τούτο, δημιουργήθηκε μια ολόκληρη φιλολογική διένεξι. Τη σημαία της σολωμικής γλώσσας, όπως κι ολόκληρης της σολωμικής δημιουργίας, σήκωσαν ψηλά οι ποιητές κι όλοι οι λογοτέχνες της Εφτανησιακής σχολής, που αναγνώριζαν για γενάρχη τους το Σολωμό. Κι αργότερα ο Παλαμάς, πρωτοστατώντας στην κίνηση για την ανανέωση της ελληνικής γλώσσας με βάση τη γλώσσα του δημοτικού τραγουδιού, όχι μονάχα υποστήριξε τη θέση της εφτανησιώτικης σχολής, παρά και θεώρησε την υιοθέτηση της γλώσσας αυτής από τον Σολωμό σαν ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της προσφοράς του στο νεοελληνικό πολιτισμό. Εξισώνοντας την αξία του στοιχείου αυτού προς την αξία των άλλων βασικών στοιχείων της ποιητικής του δημιουργίας, έγραφε: “Τριών μεγάλων εθνοπλαστικών ιδεών λαμπρά ενσάρκωσις είναι η ποίησις του Σολωμού: Της ιδέας της πατρίδος, της ιδέας του ωραίου, της ιδέας της γλώσσης”.
Την άποψη αυτή που διατυπωνόταν από τον Παλαμά στις τελευταίες στιγμές του προηγουμένου αιώνα, θα μπορούσε βέβαια ο σύγχρονος κριτής να τη θεωρήσει υπερβολική. Γιατί ασφαλώς η πατρίδα και το ωραίο κινούνται στην περιοχή των καθολικότερων αξιών, ενώ η γλώσσα είναι όργανο, αποφασιστικής σημασίας αλλά πάντως όργανο, που προορισμός του είναι να υπηρετεί τις τέτοιες αξίες. Όσο όμως κι αν δεχτούμε την άποψη αυτή για υπερβολική (μια υπερβολή, εξάλλου, που απόλυτα την δικαιολογεί η απ’ αφορμή το γλωσσικό πολεμική ατμόσφαιρα της εποχής), η αποδοχή αυτή οπωσδήποτε δεν θα μας φέρει στο στρατόπεδο των επικριτών, ούτε καν στο στρατόπεδο εκείνων που βρίσκουν την αλήθεια στη μέση. Κι ας δεχτούμε ακόμα ότι κι οι ίδιοι μπορούμε πολλές φορές να διακρίνουμε στο σολωμικό έργο μια δυσκολία, ή μια έλλειψη άνεσης έστω στην ελληνική έκφραση, συγκρίνοντας βέβαια την γλώσσα του με την καλλιεργημένη πια αρκετά κατασταλαγμένη γλώσσα της σύγχρονης νεοελληνικής λογοτεχνίας. Μια δυσκολία που από τους μεγαλύτερους πιστούς του σολωμικού έργου, ο Ιάκωβος Πολυλάς, στα προλεγόμενά του” στην πρώτη συγκεντρωτική έκδοση του έργου αυτού με τα λόγια: “Αλλά εάν εις το έργο του τον εβοηθούσε το πνεύμα της ομιλουμένης, τον εδυσκόλευε όμως η λεκτική ύλη, την οποίαν δεν την έχει ό,τι απάνθισε από εθνικά τραγούδια και παροιμίες δεν ημπορούσε να αρκέσει εις τα πολυειδή λεπτά ζητήματα, τα οποία καθημερινώς του επαρουσίαζε η άκρα καλαισθησία του”.
Κι αν τα δεχτούμε όλ’ αυτά, πάλι δε θα οδηγηθούμε στα συμπεράσματα που φτάνουν οι επικριτές του Σολωμού: ούτε εις βάρος της ποίησης του γενικά, ούτε σε βάρος της γλώσσας του ειδικότερα.
Γιατί – πρώτον – στην ποίηση, η γλώσσα συμβάλλει στην δημιουργία του αισθητικού αποτελέσματος, αλλά το αισθητικό αποτέλεσμα δεν κρίνεται από την γλώσσα.
Οι ποιητές, αγωνιζόμενοι για το αισθητικό αποτέλεσμα, χωρίς τις περισσότερες φορές να το επιδιώκουν καν, πλουτίζουν και διαμορφώνουν την γλώσσα της χώρας τους. Οι ειδικοί επιστήμονες, μελετώντας κατόπιν τα έργα των ποιητών και των λογοτεχνών γενικά, βγάζουν και πολιτικογραφούν καινούργιους τύπους, καινούργια σχήματα γλωσσικά, πλήθος καινούργιων λέξεων.
Και γιατί – δεύτερον – η γλώσσα αυτή όχι μόνο στάθηκε μια σοβαρή αρχή κι ένας σημαντικότατος παράγοντας για την διαμόρφωσι της σύγχρονης νεοελληνικής γλώσσας μας, αλλά προπαντός στάθηκε το κατάλληλο όργανο με το οποίο διοχετεύτηκαν στον έξω κόσμο, στους άλλους ανθρώπους, η έξοχη ποιητική πνοή του Σολωμού.
Στόχος της αντισολωμικής πολεμικής έγινε επίσης κι ο στίχος του, η ποιητική του τέχνη γενικά. Στόχος της έγινε κι ο ίδιος ο Σολωμός, ως άνθρωπος. Τέθηκε σε αμφιβολία η ηθική του υπόσταση. Αμφισβητήθηκε κι η αγάπη του ακόμα προς την πατρίδα και τη λευτεριά. Κατηγορήθηκε, τέλος, για υπεξαίρεση του τίτλου του εθνικού ποιητή, που κανονικά ανήκε στον Κάλβο.

Κι άλλοι, χωρίς να το καταλαβαίνουν ίσως, κάλεσαν τον Σολωμό να πληρώσει με το ίδιο το έργο του την αδιαφορία που ένα ολόκληρο έθνος έδειξε για τις μεγαλόπνευστες καλβικές ωδές.
Λιγερός κι αγέραστος, άλλοτε ορμητικός κι άλλοτε πάλλοντας από την πιο λεπτή ευαισθησία, οδεύει ο σολωμικός στίχος πάνω σ’ όλες τούτες τις πολεμικές. Είναι μια ποίησι που έχει, λες, συνείδηση της αξίας της. Είναι μια ποίηση που συνήθισε πια να βλέπει το γερο-χρόνο να της ανοίγει σε κάθε σταυροδρόμι τις πύλες του για να περνάει.
Κι ωστόσο – ποιός θα το πιστέψει; – είναι μια ποίηση άγνωστη στο πλατύ κοινό! Πόσοι στ’ αλήθεια έχουν διαβάσει μια μόνο έστω- μια ολόκληρη, μια γεμάτη φορά και τις 158 στροφές του “Ύμνου εις την Ελευθερίαν” του εθνικού ύμνου της Ελλάδας, του πιο γνωστού και του πιο συζητημένου απ’ τα κομμάτια της νεοελληνικής ποίησης. Και πόσοι δεν είναι εκείνοι που ούτε υποψιάζονται καν την ύπαρξη του “Λάμπρου”, του “Κρητικού” του “Πορφύρα” των “Ελεύθερων Πολιορκημένων” του;
Όσο μικρό σε έκταση είναι το έργο του Σολωμού, τόσο υψηλό είναι σε εμπνεύσεις, τόσο πλούσιο σε αίσθημα, τόσο δυνατό σε ορμή, τόσο γνήσιο, τόσο γεμάτο ολοζώντανες εικόνες, τόσο μουσικότατο κι αρμονικότατο, τόσο μεστό από τα αγνά εκείνα ιδανικά που φλόγιζαν τον καιρό εκείνο κάθε γνήσιου Έλληνα την ψυχή.
Το έργο αυτό χωρίζεται στα ποιήματα που γράφτηκαν στα ιταλικά και στο καθ’ αυτό ή τουλάχιστον το σημαντικότερο και σε έκταση και σε αξία μέρος της σολωμικής δημιουργίας, εκείνο δηλαδή που ο ποιητής έγραψε στη μητρική του γλώσσα.
Ο διαπρεπής Ιταλός ελληνιστής και καθηγητής παλιά του πανεπιστημίου της Αθήνας V. Biagi, σε μια μελέτη του που περιλαμβάνεται στο θαυμάσιο βιβλίο του Κ. Καιροφύλα: “Σολωμός. Η ζωή και το έργο του”, γράφει για τα ποιήματα της πρώτης από τις δύο παραπάνω κατηγορίες:
Τα έργα του αυτά (τα γραμμένα στα ιταλικά) μπορούν να διαιρεθούν σε τέσσερα μέρη 1) Νεανικά ποιήματά του, που δημοσιεύθηκαν στην Ζάκυνθο το 1822 από τον Λουδοβίκο Στράνη 2) Ποιήματα που γράφτηκαν σε διαφορετικές εποχές και τυπώθηκαν το 1859 από τον Πέτρο Κουαρτάνο στην έκδοση των “Απάντων” από τον Πολυλά 3) Αλλα έμμετρα και πεζά που δημοσιεύθηκαν το 1880 από τον Δεβιάζη και 4) Τα τελευταία ανέκδοτα, που δημοσίευσε το 1927 ο Κώστας Καιροφύλας στον τόμο του “Ανέκδοτα έργα του Σολωμού”.
Τα περισσότερα από τα έργα αυτά είναι αυτοσχεδιάσματα, σε μορφή σονέτου ή και σε άλλες μορφές, που ανάμεσά τους μερικά θυμίζουνε την υψηλή πνοή της ώριμης ελληνικής σολωμικής δημιουργίας. Τα ωραιότερα όμως από τα έργα της κατηγορίας αυτής είναι μερικές πεζές συνθέσεις της ώριμης ηλικίας του ποιητή, όπως “Η Ελληνίδα μάνα”, “Η γυναίκα με το μαγνάδι” και “Τ’ αηδόνι και το γεράκι”, που φαίνεται πως ήταν μάλλον σχεδιάσματα για μεγάλα ποιήματα, που σκόπευε να τα γυρίση σ’ ελληνικούς στίχους ο δημιουργός τους καταπώς το συνήθιζε.
Την ιταλογραμμένη αυτή ποίηση του Σολωμού με πολύ επιμελημένη και ευσυνείδητη εργασία και μεγάλη προσπάθεια να φτάσει το σολωμικό αίσθημα, την μετέφερε στη γλώσσα μας ο Γ. Καλοσγούρος.
Τον κορμό ωστόσο του σολωμικού έργου τον αποτελούν τα ποιήματα και οι ποιητικές συνθέσεις τους που γράφτηκαν στα ελληνικά. Χωρίζονται κι αυτά σε τρεις κατηγορίες: Στις ποιητικές συνθέσεις του που ολοκληρώθηκαν (“Ύμνος εις την Ελευθερίαν”, το λυρικό ποίημα “εις το θάνατο του Λόρδου Μπάιρον”), στις ποιητικές συνθέσεις που βρέθηκαν μετά το θάνατό του μισοτελειωμένες, σε σχέδια ή σε διάφορα αποσπάσματα (“Ελεύθεροι Πολιορκημένοι”, “Ο Κρητικός”, “Ο Λάμπρος”, “Ο Πόρφυρας” κ.α.) και στα θαυμάσια μικρά λυρικά και τα σατιρικά του ποιήματα. Στην τελευταία αυτή κατηγορία θα πρέπει να υπαχθούν και τα διάφορα επιγράμματα, που αποτελούν μια ξεχωριστή νότα της σολωμικής μουσικής.
Την ελληνική του παραγωγή άρχισε ο Σολωμός με ορισμένα από τα λυρικά του (“Η Ξανθούλα”, “Η αγνώριστη” κ.λ.π.), που αγαπήθηκαν αμέσως από το λαό του νησιού του, μελλοποιήθηκαν και τραγουδήθηκαν απ’ όλους τους Έλληνες όσο λίγα κομμάτια της ποίησής μας. Το μέρος όμως του έργου του που ανέδειξε κι επέβαλε το Σολωμό σαν μεγάλο και σαν εθνικό ποιητή της Ελλάδας είναι τα ποιήματα της δεύτερης κατηγορίας – και ιδιαίτερα ο “Ύμνος εις την Ελευθερίαν”. Και είναι παράξενη η στάση, όχι τόσο των επικριτών όσο των φίλων του, που όλες τους τις προσπάθειες τις συγκέντρωσαν για ν’ αποδείξουν ότι ο Σολωμός είναι μεγάλος ποιητής όχι με όλο το έργο του, και βασικά με το έτοιμο έργο του, το ολοκληρωμένο, παρά με το έργο εκείνο που δυστυχώς ή δεν τελείωσε ποτέ ή χάθηκε κατά τρόπο μυστηριώδη, ποιός ξέρει αν απ’ του ίδιου του ποιητή ή από κακού συγγενικού προσώπου του παραλογισμού!
Γιατί, πραγματικά, μυστήριο βαθύ σκεπάζει την τύχη της ποιητικής παραγωγής της ώριμης ηλικίας του Σολωμού. Τεράστιες συνθέσεις, όπως οι “Ελεύθεροι πολιορκημένοι”, “Ο Κρητικός”, “Ο Λάμπρος”, “Ο Πόρφυρας”, “Εις Μάρκο Μπότσαρη”, “Νικηφόρος ο Βρυέννιος”, δεν έφτασαν ως εμάς παρά από μερικά σκόρπια κομμάτια, που με πρωτοφανέρωτη αγάπη και δεξιοσύνη τα σύνδεσε και τα συναρμολόγησε ο καλύτερος φίλος και πιστός του ποιητή, ο Ιάκωβος Πολυλάς. Τις τέλειωσε άραγε ποτέ τις συνθέσεις αυτές ο δημιουργός τους; Η κάποια ιδιόμορφη καλλιτεχνική οκνηρία, το δέος εκείνο που καταλαμβάνει μπροστά στο άγραφο χαρτί τον δημιουργό και που τον κάνει να ψιθυρίζη το “απελθέτω απ’ εμού το ποτήριον τούτο”, μαζί με την φοβερή εκείνη μανία της τελειότητας και το αιώνιο ανικανοποίητο, τον έκαναν να τις αφήνει πάντα στη μέση ή και στην πρώτη αρχή τους ακόμα; ‘Η μήπως άραγε είναι αλήθεια αυτό που ισχυρίζεται επικαλούμενος και μάρτυρες ο Πολυλάς, ότι τα έργα ήταν έτοιμα, τελειωμένα, κι ότι ένα μάλιστα απ’ αυτά (τον “Πορφύρα”), όπως λένε άλλοι, επρόκειτο κιόλας να το τυπώσει; Απόψε μάλιστα που την ενίσχυσαν κι ο Δεβιάζης και ο Καλοσγούρος κι ακόμα αργότερα ο Παλαμάς με κάποιες πληροφορίες που του έδωσε πρόσωπο συγγενικό του εθνικού μας ποιητή; Και που καταλήγει στο συμπέρασμα, ή και στην άμεση καταγγελία ακόμα, πως χέρι κακό και ασυλλόγιστο έκλεψε, έριξε στη φωτιά, κατάστρεψε το μεγάλο αυτό θησαυρό του έθνους; ‘Η τάχα – γιατί συζητιέται κι αυτό – το έγκλημα έγινε από το σαλεμένο λογικό των τελευταίων ημερών του Σολωμού του ίδιου;
Όσο περνάει ο καιρός το μυστήριο δεν κάνει άλλο απ’ το να γίνεται πιο βαθύ. Μα όπως και νάχει το πράγμα, όσο θαυμάσια στάθηκε η προσπάθεια για αναστήλωση των έργων αυτών με υλικό τα πολύτιμα εκείνα απομεινάρια και με βοήθημα την βαθύτατη εκείνη γνώση του σολωμικού έργου που διέθετε ο πρώτος εκδότης των “Ευρισκομένων” του, ο Πολυλάς, όσο υπέροχη στάθηκε τούτη η αναστήλωση, άλλο τόσο κακή υπηρεσία πρόσφεραν εκείνοι που στα συγκολλημένα τούτα ερείπια θυσίασαν – χωρίς κι οι ίδιοι να το καταλαβαίνουν – τη δόξα του “Ύμνου” και της υπόλοιπης ακέραιας πατριωτικής ποίησης του Σολωμού και των λυρικών αριστουργημάτων του. Γιατί ο Σολωμός ήτανε, είναι και θα είναι πρώτ’ απ’ όλα ο ποιητής του “Ύμνου εις την Ελευθερίαν” και του επιγράμματος “Η Καταστροφή των Ψαρών”.
Κανένας δεν θ’ αμφισβητήσει φυσικά ότι ανάμεσα στο σωρό από τ’ απομεινάρια των “Ελεύθερων Πολιορκημένων” ή του “Λάμπρου” και του “Κρητικού” βρίσκονται στίχοι ή κομμάτια ολόκληρα που στέκουνε διαμάντια αληθινά μέσα στη νεοελληνική ποιητική παραγωγή, όπως, ας πούμε, το περίφημο εκείνο, το γλυκύτατο και μουσικότατο απόσπασμα. “Η ημέρα της Λαμπρής”.
Και κανένας δεν θ’ αμφισβητήσει ότι από τα σχεδιάσματα του ποιητή τις προσθήκες του Πολυλά (βγαλμένες, όπως ο ίδιος λέει, απ’ όσα από το στόμα του ποιητή είχε ακούσει) κι από τα συναρμολογημένα αποσπάσματα, απ’ όλα αυτά βγαίνει πως η σύλληψη στα μισοτελειωμένα τούτα έργα παρουσιάζεται ρωμαλέα και μεγαλοφάνταστη. Και κανένας δεν θα αμφισβητήσει ότι αν τα έργα αυτά είχαν ολοκληρωθεί ή αν είχαν σωθεί ολόκληρα (για να πάρουμε και τις δύο εκδοχές), θα είχαμε ίσως μπροστά μας έργα τεράστιας αξίας.
Όπως, ωστόσο, έχουν οριστικά πια τα πράγματα, ο Σολωμός κρίνεται όχι από τα “αν” αλλά από το υπάρχον έργο του. Και το έργο αυτό τον αναδείχνει, πάνω απ’ όλα ποιητή του “Ύμνου εις την Ελευθερία”, του ορμητικού εκείνου ποιήματος που κλείνει μέσα του όλο το πάθος της αγωνιζομένης Ελλάδας, όλα τα ιδανικά κι όλη την θέλησι. Και τον αναδείχνει, ύστερα ποιητή των θαυμάσιων εκείνων λυρικών κομματιών – είτε ολόκληρων είτε αποσπασμάτων – των γεμάτων γλύκα, ανθρώπινο πόνο κι αγάπη στη ζωή.
Των λυρικών εκείνων κομματιών που απ’ άκρη σ’ άκρη τα διαπερνάει μια πνοή βαθύτατης ανθρωπιάς.
Με το έργο του Σολωμού ασχολήθηκαν πολλοί, Έλληνες και ξένοι. Και πολλά γράφτηκαν γι αυτό και για τη ζωή του ποιητή άρθρα, βιβλία και κάθε λογής μελετήματα. Ξεχωριστή πάντως θέση ανάμεσα στο πλήθος των μελετητών της σολωμικής δημιουργίας κατέχουν εκείνοι που ασχολήθηκαν με την συγκέντρωση και την αναστήλωσή της.
Πρώτος απ’ όλους ο Ιάκωβος Πολυλάς, που μετά το θάνατο του Σολωμού συγκέντρωσε σ’ έναν τόμο ολόκληρο σχεδόν το έργο του ποιητή – όσο βρέθηκε – με τον τίτλο “Διονυσίου Σολωμού: Τα ευρισκόμενα”, συνοδεύοντάς το με διάφορες πληροφορίες, που τις συγκέντρωσε από τα ίδια τα χειρόγραφα του ποιητή και από το περιβάλλον του και τις συμπλήρωσε μ’ όσα ο ίδιος είχε ακούσει από το στόμα του συνοδεύοντάς το ακόμη με σημειώσεις και σχόλια και με την περίφημη εκείνη εισαγωγή, τα γνωστά του “Προλεγόμενα”.
Όσα – δικαιολογημένα ή αδικαιολόγητα ερωτηματικά κι αν συνόδεψαν ή συνοδεύουν την εργασία αυτή του Πολυλά, δεν παύει και δεν θα πάψει ποτέ να αποτελεί την πρώτη και κυριότερη πηγή, στην οποία πάντα θα καταφεύγουν όσοι θα ήθελαν σοβαρά να καταπιαστούν με τη μελέτη του έργου του μεγάλου Εφτανήσιου ποιητή.
Την εργασία τούτη του Πολυλά συμπλήρωσαν κι ολοκλήρωσαν στα κατοπινότερα χρόνια, αφιερώνοντας τη ζωή τους σχεδόν ολόκληρη την προσπάθεια αυτή, ο Δεβιάζης (ο ίδιος που ανάσυρε και το έργο του Κάλβου από την αφάνεια) κι ο Κ. Καιροφύλας, και από κοντά τους ο Γ. Καλοσγούρος, ο Γ. Χώρας, ο Ν. Τωμαδάκης, ο Λίνος Πολίτης κι άλλοι παλιοί και νεώτεροι διαπρεπείς επιστήμονες και μελετητές.

της Μαρίας Ράλλη-Υδραίου, φιλολόγου

Στις 8 Μαρτίου 1849 γεννιέται στη Βιζύη ή Βιζώ ο Γ. Βιζυηνός. Η Βιζύη ήταν τότε μια μικρή κωμόπολη της Ανατολικής Θράκης πάνω στο δρόμο που περνούσε από τις Σαράντα Εκκλησιές και την Τσατάλτζα και ένωνε την Αδριανούπολη με την Πόλη. Είχε πλούσιο ιστορικό παρελθόν και βρισκόταν χτισμένη πάνω σε ένα λόφο, αποτελώντας τμήμα των δυτικών υπωρειών του Μικρού Αίμου (Στράντζας). Δέσποζε στην εύφορη θρακική πεδιάδα, όπου κυλούσε ο ποταμός Εργίνος, του οποίου οι πηγές βρίσκονταν στις καταπράσινες χαμηλές υπώρειες της Στράντζας.

Το φτωχό και άγνωστο χωριό, η Βιζύη, γίνεται σε όλους γνωστό χάρη στο διηγηματογράφο Γ. Βιζυηνό, που χρησιμοποίησε το τοπωνυμικό επίθετο της καταγωγής του για φιλολογικό ψευδώνυμο και επώνυμο. Το πραγματικό του όνομα ήταν Γεώργιος Σύρμας . Στα πρώτα του χρόνια υπέγραφε ως “Μιχαηλίδης”, πλάθοντας το επώνυμο του από το όνομα του πατέρα του “Μιχάλης” (Μιχαήλ, Μιχαήλος). Η προσθήκη της κατάληξης -ίδης στο πατρικό όνομα για το σχηματισμό του επωνύμου είναι ο αρχαιότερος ελληνικός τρόπος επωνυμοποιίας. Γρήγορα, όμως, ο νεαρός Γ. Σύρμας ή Μιχαηλίδης άφησε και το δεύτερο όνομα και πήρε το “Βιζυηνός”, για να παρουσιάσει στο πανελλήνιο το αρχαίο χωριό του, τη Βιζύη.

Η Βίζα ή Βιζύη ήταν κεφαλοχώρι, κωμόπολη. Ο Μιχαήλος Σύρμας καταγόταν από το κοντινό χωριό Κρυονέρι και ήταν πραματευτής, γυρολόγος.

Ο Γ. Βιζυηνός ανήκει στους θεμελιωτές του νεοελληνικού λογοτεχνικού λόγου. Μαζί με τον Σολωμό, τον Κάλβο και τον Βαλαωρίτη στάθηκε ο πρώτος που έγραψε διήγημα απαλλαγμένο από τα ρομαντικά στοιχεία της εποχής και με έντονη την προβολή του ρεαλισμού – αν και τα διηγήματα του είναι γραμμένα στην καθαρεύουσα, μια εντελώς δική του καθαρεύουσα, ζωντανή, όπως του Παπαδιαμάντη. Είναι ένας πεζογράφος χυμώδης και αφηγητής συναρπαστικός. Οι περιγραφές του συχνά συναγωνίζονται την εικονική πληρότητα και την εσωτερικότητα των περιγραφών του Παπαδιαμάντη.

Μέσα σε φυσικό σκηνικό, κινείται ο κόσμος του χωριού του Βιζυηνού και βρίσκεται ενωμένος και αδιάσπαστος. Όλοι οι ήρωες του, σχεδόν, κατάγονται από τη Βιζύη και όμως, παρ’ όλα αυτά, ο Βιζυηνός δεν επαναλαμβάνεται μέσα στα διηγήματα του. Υπάρχει μεστότητα και ωριμότητα στους χαρακτήρες των έργων του. Το ίδιο και η τεχνική του. Γίνεται κάποια επιστροφή στο παρελθόν και επαναφορά στο παρόν και ξανά πάλι μια ανακύκλωση χρονική. Κατά τον ίδιο τρόπο έχουμε και την εξέλιξη του μύθου ο οποίος κορυφώνεται στο τέλος. Συμμετέχει και ο ίδιος ο Βιζυηνός, και είναι ο κύριος ήρωας. Οι αλήθειες στα έργα του χρωματίζουν το ήθος και τις συγκινήσεις, τις σχέσεις και τις εκζητήσεις των ανθρώπων. Επιπλέον, ο συγγραφέας προσεγγίζει και τη φύση. Δένεται και με το περιβάλλον και με τους ήρωες, συνταιριάζει μαζί τους. Κατά την ανάγνωση των διηγημάτων του βλέπουμε ότι συνδυάζει τη λογοτεχνική αφήγηση με την πνευματική μαρτυρία και κατάθεση ψυχής.

Ο Γ. Βιζυηνός είναι από τους συγγραφείς εκείνους που δίνουν στο έργο τους, ξεχωριστά, αρκετά βιώσιμα στοιχεία από τα λαογραφικά και ηθογραφικά που δεν αλλοιώνονται. Γοητευμένος από την πατρική εστία και τα ιερά χώματα του τόπου του, μας μιλά για τη μητρική στοργή, μας περιγράφει γειτονιές της Πόλης, μας μεταφέρει σε θρησκευτικές εικόνες τυπολατρίας, λατρείας και τελετουργίας. Ακόμη κι όταν βρίσκεται στην Ευρώπη φέρει μαζί του τα πλούσια βιώματα του και τις πρώτες συγκινήσεις της δικής του γης. Η νοσταλγία τις ενδυναμώνει και τις εξωραΐζει περισσότερο. Υπάρχει μεγαλύτερη συναισθηματική φόρτιση, έντονη θρησκευτικότητα και επιστροφή στις ρίζες. Αναζωπυρώνονται οι αναλλοίωτες ηθικές αξίες. Πραγματικά η διηγηματογραφία του Βιζυηνού είναι στηριγμένη σε τεχνική άρτια και αποτελεί μια ελληνική πραγματικότητα ανεπηρέαστη από το χρόνο.

Τα έργα Το Αμάρτημα της Μητρός μου, Ποίος ήτον ο Φονεύς του Αδελφού μου και Το Μόνον της Ζωής τον Ταξείδιον υπόθεση οικογενειακή και τοπικό πλαίσιο τη Βιζύη της Θράκης και την Κωνσταντινούπολη. Ακόμη έχουν αυτοβιογραφικό χαρακτήρα ή συνδέονται με τις περιπέτειες της οικογένειας του. Ο ίδιος ο Βιζυηνός συμμετέχει ως αφηγητής και σε ορισμένα διαδραματίζει ουσιαστικό ρόλο στην εξέλιξη του μύθου. Με μεγάλη παραστατική δύναμη ζωγραφίζει το τοπίο, πάντα σε σχέση με το ανθρώπινο δράμα και αποκαλύπτει την ευαισθησία του και τις ρομαντικές καταβολές της πεζογραφίας του. έχουν

Ο Κωστής Παλαμάς έγραψε: “Εις τα διηγήματα αυτά, εντυπώσεις και αναμνήσεις των παιδικών χρόνων, της νεανικής ηλικίας, ως είδος τι οικογενειακών απομνημονευμάτων, το πρόσωπον του συγγραφέως, εξερχόμενων επί της σκηνής διαδραματίζει ουσιώδες μέρος· δια τούτο και η αλήθεια αυτών έχει τι το οικείον και το ψηλαφητόν, το αρρήκτως ειλικρινές, το προκαλούν ευθύς εξ αρχής την εμπιστοσύνην, το επιτείνον την συγκίνησιν” (Τα Άπαντα τον Γ. Βιζυηνού, τ. 2, σ. 160).

Κατά τον Ιωάννη Ζερβό (Πρόλογος, εκδ. Φέξη, Αθήναι, 1916), ο ποιητής Γ. Βιζυηνός “παρουσιάζει την πρώτην κατ’ επίγνωσιν και γενναίαν απόπειραν εις το να λαβή η νεωτέρα μας ποίησις μίαν καθολικότητα εθνικής διανοήσεως, εθνικού αισθήματος και πανελληνίου μορφής”.

Ως πεζογράφος θεωρείται ένας από τους πλέον σημαντικούς Νεοέλληνες δημιουργούς και εμφανίζεται σε μια εποχή κατά την οποία στην Ελλάδα, με τον Νικόλαο Πολίτη, είχε αρχίσει να αναπτύσσεται η λαογραφία ως επιστήμη και οι πεζογράφοι είχαν στραφεί προς την ειδυλλιακή ύπαιθρο, με στόχο την περιγραφή των ηθών και εθίμων του ελληνικού λαού. Έτσι, καλλιεργήθηκε το ηθογραφικό διήγημα. Σε αντίθεση με το παλιό ιστορικό μυθιστόρημα, το γεμάτο από υπερβολές, φανταχτερές περιπέτειες, πληθωρικές αναδρομές στο χώρο και το χρόνο, η νέα πεζογραφική γενιά και μαζί τους ο Γ. Βιζυηνός -στην πρώτη γραμμή- οικοδομεί τη νέα μορφή του πεζού νεοελληνικού λόγου (το ηθογραφικό και ψυχογραφικό διήγημα) με μια απλή, ίσως, απλοϊκή, καθημερινή θρακιώτικη προπάντων θεματογραφία. Οι ήρωες του είναι οι δικοί του: η μητέρα του, ο παππούς του, οι στενοί του γνώριμοι, ο ίδιος του ο εαυτός. Με την τέχνη του, όμως, αποκτούν μια καθολικότητα και γίνονται σύμβολα, διευρύνονται στη σκέψη των αναγνωστών και από θρακιώτικα πρόσωπα και πράγματα γίνονται πανανθρώπινα (Κυρ. Μαμώνη, “Αρχείον του θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού θησαυρού”, 32, 1966-465).Υπάρχει πάντως κάτι το εσωτερικό που τραβά τον Βιζυηνό στις ρίζες του. Δε λησμονεί τους ήρεμους, γλυκούς ανθρώπους της θρακικής γης. Τους περιγράφει με πλαστική δύναμη και τους τοποθετεί ακριβώς εκεί που παιδάκι τους έβλεπε να κινούνται με τις καθημερινές ενασχολήσεις τους, σε ένα πλαίσιο χρωματισμένο από τα νήματα της θρακιώτικης παράδοσης. Πονά για τον τόπο του και προσπαθεί να τον απεικονίσει με τα έθιμα των Φώτων, με θρησκευτικές τελετές, προλήψεις και μύθους.

Επικεντρωμένος στην αγροτική ζωή, ο Γ. Βιζυηνός χρησιμοποιεί τις συμβάσεις του ρεαλισμού ακραία, με σκοπό να τις ανατρέψει. Στις θρακικές ιστορίες του, όπως και οι ξένοι συγγραφείς, είχε ως βάση το αγροτικό και λαογραφικό στοιχείο. Στόχος του δεν είναι να πει μια ιστορία ή να διασκεδάσει τους αναγνώστες, αλλά να τους κάνει να σκεφτούν και να διεισδύσουν στο βαθύτερο νόημα των όσων συμβαίνουν. Περιγράφοντας και τη φύση, δεν έχει ως αποτέλεσμα την απλή φωτογράφηση, αλλά καθαρά το προϊόν του νου του συγγραφέα. Σε όλες τις περιπτώσεις ο ρεαλιστής συγγραφέας πιστεύει ότι η επιτυχία της τέχνης του εξαρτάται από την υπέρβαση των ορίων του πραγματικού, όπως αυτός το αντιλαμβάνεται. (Στον Βιζυηνό και τον Μaupassant, αποσταθεροποιώντας την πραγματικότητα σε αναζήτηση της τελειότητας του έργου για να ερευνηθεί αυτό που θεωρούμε πραγματικό ή, ακόμη, επιλέγοντας από αυτή σύμφωνα με σχήματα σκέψης ή αντίληψης που υπάρχουν ήδη στο μυαλό του συγγραφέα, όπως στον Βιζυηνό και τον Ηardy.)

Ο Γ. Βιζυηνός, πάντα νοσταλγικός και ιδιόμορφος, κατέγραψε στα κείμενα του τις πιο λεπτές συγκινήσεις με τρόπο δυνατό και μοναδικό. Η προσφορά του είναι πολύ μεγάλη, καθώς είναι ενισχυμένη από τις ποικίλες παραδόσεις του Ελληνισμού (οικογενειακές, λαϊκές και θρησκευτικές), τις ελληνοχριστιανικές αξίες και το πνεύμα το ριζωμένο στην αρχαία και στη νεότερη παράδοση.

“Η γλώσσα του αποπνέει μια ζεστασιά ζωής”, αναφέρει ο Νικηφόρος Βρεττάκος. “Η καθαρεύουσα του είναι προσωπική, σαν του Παπαδιαμάντη. Όντας άτομο προικισμένο με εσωτερικές δυνάμεις και έχοντας μέσα του μια αγάπη παθιασμένη για το θρακικό χώμα και τους ανθρώπους του, ο Βιζυηνός κατάφερε να διεισδύσει περισσότερο στο εσωτερικό της ψυχής τους, όπως της μάνας του, της Δεσποινιώς της Μιχαλιέσα. Κάθε έργο τέχνης είναι μια κιβωτός που μεταφέρει ένα απόσπασμα ζωής από τον πλανήτη μας. Η κιβωτός του Βιζυηνού μεταφέρει τη Βιζύη και τις πρώτες του εμπειρίες από αυτή που είχαν γίνει μέρος της ψυχής του. Ο εγχάρακτος στο χρόνο λόγος του, δηλαδή, έγινε με την καταγραφή αυτών που είδε, άκουσε και έζησε σαν παιδί, αυτών που πέρασαν μέσα στο αίμα του. Ο Βιζυηνός επαλήθευσε με την εσωτερική του ανθρώπινη αυτονομία την ύπαρξη της ελληνικής ρίζας που, παρά τις εναντιώσεις των καιρών, ανθοβολεί συχνά εκεί που δεν το περιμένει κανείς”.

Και ο ίδιος κατείχε πολύ καλά τα αφηγηματικά μέσα που είναι απαραίτητα για τη σύνθεση ενός παραδοσιακού διηγήματος. Ο ήρωας του στο έργο Μοσκωβ Σελήμ παρουσιάζει ομοιότητες και αναλογίες με αρχετυπικές μυθικές μορφές που παρατηρούμε στα παραμύθια και στους ηρωικούς μύθους. Αναπαράγεται ο τύπος του μυθικού ήρωα. Πολλά μυθολογικά μοτίβα είναι ανιχνεύσιμα μέσα στο διήγημα αυτό, που έχει σύνθετη μυθολογική δομή.

Ως λαογράφος παρουσιάζεται ο Γ. Βιζυηνός το 1877, στο Βουτσιναίο Διαγωνισμό, όπου και πήρε τον Α’ Έπαινο, με την ποιητική του προσφορά Εσπερίδες ή Μύθοι του Λαού και Παραμύθια, με περιεχόμενο ελληνικούς θρύλους και παραμύθια. Το 1883, στο Λονδίνο, τυπώθηκε η συλλογή Ατθίδες Αύραι, με κύριο θέμα μύθους της Θράκης ή πανελληνίους και αναμνήσεις από τη Βιζύη. Επίσης έγραψε τη λαογραφική μελέτη Οι Καλόγεροι και η Λατρεία του Διονύσου εν θράκη.

Η πεζογραφία του, ψυχολογική κατά βάθος και ψυχογραφική, παρ’ όλα τα ηθογραφικά και λαογραφικά της στοιχεία, παρουσιάζεται υποταγμένη αρμονικά στις απαιτήσεις της πλοκής και του μύθου. Αυτά τα δύο αποτελούν τον κύριο μοχλό που προκαλεί και οξύνει τις ψυχολογικές καταστάσεις και συχνά οδηγεί τα πρόσωπα σε μια οξύτατη κρίση συνειδήσεων, όπως παρατηρεί ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος.

Κύρια χαρακτηριστικά του έργου του Βιζυηνού είναι η ανθρωπιά του και η τρυφερότητα η επώδυνη. Το πλαίσιο μένει συνήθως ηθογραφικό, δίνοντας στο συγγραφέα την ευκαιρία να παρουσιάζει παράλληλα με την κυρίως διήγηση και μια εικόνα της ζωής των χωριών της Θράκης, με τις δοξασίες, τις προλήψεις και τα ήθη τους, με επίκεντρο πάντα τον άνθρωπο που ψυχογραφείται με μια διεισδυτικότητα που σε ελάχιστες περιπτώσεις ξαναγνώρισε η πεζογραφία μας. Ενώ ο Βιζυηνός περιέλαβε τους μύθους του συμπτυγμένους σε διηγήσεις, φαίνεται να είχε φλέβα μυθιστοριογράφου και η σύμπτυξη αυτή αποτελεί ένα μέρος της ιδιοτυπίας του, γράφει ο Κώστας Στεργιόπουλος.

Η ποιητική κοσμοθεωρία του κινήθηκε στους χώρους του μύθου και της Ιστορίας, του θρύλου και του γεγονότος. Γίνεται μια αναπαραγωγή θρύλων, γεγονότων, ιστορικών περιστατικών που ήδη έχουν την καλλιτεχνική τους ολοκλήρωση και αυτάρκεια στην περιοχή της λαϊκής δημιουργίας. Είναι πολύστιχα αφηγηματικά ποιήματα. Ο Βιζυηνός, στην προσπάθεια του να στιχουργήσει τους κοινούς θρύλους και μύθους, έχει να αντιμετωπίσει το ζήτημα της μορφής. Όσα από τα ποιήματα προσιδιάζουν προς τους λαϊκότροπους ρυθμούς και προς τα στιχουργικά τεχνάσματα των λαϊκών βαλλισμάτων έχουν και το μεγαλύτερο ποσοστό αντικειμενικότητας και τις προϋποθέσεις κάποιας διάρκειας. Τα ποιήματα αυτά ψάλλουν γεγονότα και όχι συναισθήματα και είναι σημαντικά, όπως γράφει και ο Βιζυηνός στο μελέτημα του για τις αρχετυπικές αυτές μορφές της πρωτογενούς ποιητικής αποτύπωσης, με τον τίτλο Ανά τον Ελικώνα.

Ανάμεσα στα “βαλλίσματα” του Βιζυηνού, σε μια συνεργασία μύθου και λέξης στη μορφή τους, είναι το ποίημα Μεταμορφώσεις, που αναπτύσσει τον αιτιολογικό μύθο του σκαντζόχοιρου, της αράχνης, της χελώνας και της μέλισσας, σε τετράστιχες στροφές, όπου μονοί στίχοι, δεκαπεντασύλλαβοι του δημοτικού τραγουδιού, με την απλότητα και την ολοκλήρωση τους, χαρίζουν στο ποίημα την πρωτογενή εκείνη αφέλεια και χάρη του λαϊκού βαλλίσματος. Υπάρχουν και δύο ποιήματα που αναφέρονται στους θρύλους της Άλωσης, το Μπαλουκλί και Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος. Το θέμα τους ήταν αρκετό για να ερεθίσει το φυλετικό ενδιάθετο και να προξενήσει τις αναμενόμενες αντιστάσεις, αναφέρει ο Κώστας Χωρεάνθης. Επίσης, το ποίημα Ο Βασιλικός αναφέρεται στη γνωστή παράδοση για την εύρεση του Τίμιου Σταυρού από την Αγία Ελένη, που οδηγήθηκε στον τόπο που ήταν θαμμένος από την ευωδιά του βασιλικού. Το ποίημα Η Παράφρων, με υπότιτλο Επεισόδιον των εν Βιζύη Καταστροφών, αναφέρεται σε κάποια κόρη που παραφρόνησε, όταν οι Τούρκοι, σε μια από τις καταστρεπτικές επιθέσεις τους εναντίον της Βιζύης, πιθανό το 1876, σκότωσαν τον αγαπημένο της. Μέσα στην παραφροσύνη της, με “μυρτόπλεκτο στεφάνι” στα μαλλιά, περιφέρεται στη μάντρα του βοσκού που είχε αγαπήσει. Ο ποιητής εξιστορεί -σε ένα είδος αφηγηματικής αναδρομής- την αιτία της παραφροσύνης της κόρης.

Ο Βιζυηνός στιχούργησε αρκετές λαϊκές παραδόσεις και μύθους και σε παρενθετικούς υπότιτλους μνημονεύει το γεγονός και, μερικές φορές, την πηγή του. Όπως, για παράδειγμα, Ο Σοφιανός, Το Σεϊτάν Ακυντησί, Αι Νηρηίδες, Το Συναξάρι τον Αγίου Κασσιανού (από την παράδοση Ο Βύας). Στο ποίημα Το Νεραϊδοφίλημα ο μύθος για το θαλασσινό που τον τυλίγει και τον πνίγει το κύμα στην αγκαλιά της νεράιδας εμπλέκεται μέσα στο λυρικό στοιχείο. Ξεπερνά την ακαμψία της μυθολογικής του περιβολής και απλώνεται στη φαντασία και δίνει κάτι το ανάλαφρο στο ποίημα, όπως ο αφρός του κύματος που πνίγει τον θνητό με την υδάτινη θεότητα. Η επωδός και η επανάληψη, ο γοργός τροχαϊκός ρυθμός και τα λαϊκά επιφωνήματα που παρεμβάλλονται σε καίρια σημεία είναι ακόμη στοιχεία ενός αφομοιωμένου συλλογικού κινήματος από την ατομική ψυχή.

Ο βιογράφος του εκπαιδευτικός Καμαριανάκης αναφέρει ότι τα καλύτερα διηγήματα του Βιζυηνού προέρχονται από τον οικογενειακό του χώρο ή τον πολύ κοντινό του, όπου τα πρόσωπα των μύθων αντιστοιχούν απόλυτα στα πρόσωπα της πραγματικής του οικογένειας, και με το πραγματικό τους όνομα.

Το μισό από το έργο του Το Μόνον της Ζωής μου Ταξείδιον ανάγεται σε αναμνήσεις της εποχής που ζούσε ακόμη ο παππούς και προσθέτονται και ο ίδιος με τη γιαγιά Χρουσώ.

Στο Αμάρτημα της Μητρός μου αναφέρεται ότι η γιαγιά Χρουσώ πήγε στον Άγιο Τάφο και έγινε Χατζήδαινα. Στο διήγημα Το Μόνον της Ζωής μου Ταξείδιον δίνεται αυτό με μεγάλη λεπτομέρεια μέσα σε δύο σελίδες. Το ίδιο λεπτομερώς αναφέρεται και η παιδική τραυματική περιπέτεια του παππού, του οποίου και σημάδεψε όλη τη ζωή, το να ζήσει όλα τα παιδικά του χρόνια σαν “Γεωργία”, για ν’ αποφύγει, έτσι, ντυμένος κορίτσι, το γενιτσαρισμό -ένας τρόπος αποφυγής που τότε συνηθιζόταν- και ο γάμος του για τον ίδιο λόγο, σε ηλικία έντεκα ετών, με την αυταρχική και δύστροπη γιαγιά Χατζαποστόλαινα. Στο Ταξείδι, κυρίως, αναφέρεται και ο πρώιμος ξενιτεμός του Βιζυηνού, όπως και στο Αμάρτημα, σε ηλικία δέκα-έντεκα ετών, στην Πόλη, για να γίνει μαθητευόμενος ράφτης στον αρχιράφτη της Βαλιδέ-Σουλτάνα, ο οποίος τον έστελνε τακτικά στο παλάτι, εκεί όπου οι πραγματικές βασιλοπούλες -που ήθελαν να δείξουν ιδιαίτερη ευαρέσκεια προς το ραφτόπουλό τους-συνδέθηκαν με τις βασιλοπούλες των παραμυθιών, που του διηγιόταν ο παππούς του. Το ραφτόπουλό, ο Γεωργάκης, ζει την εμπειρία του ραφτόπουλου του παραμυθιού που σαγηνεύει με τη φωνή του και όχι με τη ραπτική του. Η ραπτική ασκείται μαγικά από τις νεράιδες. Μεταφέρεται στο χώρο του φανταστικού. “Αλλά, λοιπόν, αι κακουχίαι και τα βάσανα, όσα υπέστην, και όσα έμελλαν να υποστώ, με την γλυκείαν ελπίδα να επιστρέψω ποτέ εις το χωρίον με μίαν βασιλοπούλαν εις το πλευρόν μου, επήγαιναν εις τα χαμένα; Επήγαν δια τίποτε; Καλά, παππού! Αν με διής και συ ποτέ να ξαναπιάσω βελόνι, πες πως είμαι θηλυκός και δεν το ξεύρω!” Ο παππούς έμαθε να κεντά και να πλέκει από τη γιαγιά του, η οποία και διηγήθηκε τα παραμύθια στον παππού και αυτός στον εγγονό.

Οι ιστορίες του Ηρόδοτου (το γραπτό κείμενο) γίνονται αντικείμενο των προφορικών αφηγήσεων του παππού και της γιαγιάς του και συνδιαλέγονται μόνο με το κείμενο του διηγήματος. Ο Βιζυηνός, ως συγγραφέας, προσπαθεί να ξαναπεί τις ιστορίες του Ηρόδοτου, μας εξηγεί ο Μιχάλης Χρυσανθόπουλος.

Στα δύο διηγήματα Ποίος ήτον ο Φονεύς του Αδελγού μου και Μοσκώβ Σελήμ η δράση διεξάγεται σε χώρο και χρόνο συγκεκριμένο, στην Ανατολική Θράκη, στη δεκαετία του 1880, και παρατίθενται στοιχεία ιστορικού χαρακτήρα που είναι σύμφωνα με τις ρεαλιστικές συμβάσεις. Ο αφηγητής είναι ένας μορφωμένος Έλληνας που ταξιδεύει και τονίζει ότι θα παίξει το ρόλο απλού χρονογράφου στο διήγημα Μοσκώβ Σελήμ, δηλαδή θα δώσει μια εικόνα της εποχής. Το διήγημα Ποίος ήτον ο Φονεύς του Αδελφού μου, δημοσιευμένο στο περιοδικό Εστία (23 Οκτωβρίου – 3 Νοεμβρίου 1883), αποτελεί μια ανάλυση κοινωνιολογική μιας ορθόδοξης ελληνικής οικογένειας που ζει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, στο τελευταίο τέταρτο του 19^ου αιώνα, οπότε έχουμε το Ρωσοτουρκικό Πόλεμο του 1877-1878, τις μεταρρυθμίσεις του Αβδούλ Χαμίτ Β’ και της περιόδου του “Τανζιμάτ”.

Από πληροφορίες του Γιάννη Β. Κωβαίου για τα λαογραφικά στοιχεία στην πεζογραφία του Γ. Βιζυηνού μαθαίνουμε τις λαϊκές αντιλήψεις για την έκβαση μιας αρρώστιας, στο διήγημα Το Αμάρτημα της Μητρός μου.

Αν η αρρώστια χρονίσει, τότε αποδίδεται σε υπερφυσικές αιτίες και χαρακτηρίζεται ξωτικό. Ίσως, λένε, ο άρρωστος να πέρασε νύχτα ποτάμι, την ώρα που οι Νηρηίδες τελούσαν αόρατες τα οργιά τους ή να δρασκέλισε το μαύρο γάτο που ήταν ο “έξω από δω” μεταμορφωμένος. Στο ίδιο διήγημα γνωρίζουμε και τα σχετικά με το εθιμικό της υιοθεσίας. Η παράδοση του παιδιού από τους φυσικούς γονείς στους θετούς γίνεται με επίσημη τελετή στην εκκλησία, μετά το τέλος της λειτουργίας. Ο θετός γονιός παραλαμβάνει το παιδί από τα χέρια του ιερέα και δίνει δημόσια υπόσχεση ότι θα το αναθρέψει σαν δικό του παιδί. Ακολουθεί πομπή προς το νέο σπίτι του παιδιού με επικεφαλής τον “πρωτόγερο” του χωριού, ο οποίος, φτάνοντας στο κατώφλι, σηκώνει ψηλά το θετό παιδί και ρωτά τους παριστάμενους αν κανείς τους είναι πιο οικείο πρόσωπο του παιδιού από τους νέους του γονείς. Αν δεν ακουστεί απόκριση, οι φυσικοί του γονείς το ασπάζονται για τελευταία φορά και αποσύρονται.

Στο έργο Ποίος ήτον ο Φονεύς του Αδελφού μου μαθαίνουμε για τις σουρβιές, δηλαδή κλαδιά από το φυτό σουρβιά που το είχαν για την τύχη. Την παραμονή των Φώτων τα παιδιά του χωριού κρατούν σουρβιές και σουρβίζουν τους περαστικούς στο δρόμο, λέγοντας την ευχή: “Σούρβα, σούρβα! Γερό κορμί, γερό σταυρί, όλο γεια και δύναμη, και του χρόν’ γεροί!” Για την ίδια ημέρα και το ίδιο φυτό ο Βιζυηνός παραδίδει και ένα έθιμο μαντικής. Καθισμένη η οικογένεια στο παραγώνι, τοποθετεί τα σούρβα πάνω στην καυτερή πλάκα του τζακιού. Αφού ονοματίσουν ένα μέλος της οικογένειας, βάζουν στην πλάκα ένα σούρβο δικό του. Αν αυτό σκάσει και πεταχτεί έξω από την εστία, θα είναι γερός και δυνατός όλη τη χρονιά. Αλλιώς κάποια συμφορά θα τον χτυπήσει.

Σε άλλο σημείο περιγράφεται η κοσκινομαντεία με κουκιά. Για την ανακάλυψη του φονιά επιστρατεύτηκε μια τσιγγάνα που έκανε μάγια. Αυτή πέταξε έξω από το κόσκινο ένα κουκί, που συμβόλιζε το φονιά, εκστομίζοντας συγχρόνως μια κατάρα. Έπειτα έδωσε το κόσκινο στη μητέρα του συγγραφέα (και του δολοφονημένου αδελφού του), για να μετρήσει τα κουκιά. Εκείνη τα έβγαλε σαράντα. Η τσιγγάνα άρχισε έπειτα να ταρακουνά το κόσκινο, προφέροντας τα μαγικά λόγια: “Άνθρωπος σκοτώθηκε, ποιος να τον εσκότωσε; Τρεις τους λύκους, τρεις τους κλέφτες, τρεις τ’ ασκέρια τα σκασμένα” τρεις για τους κρυφούς εχθρούς του και κουκιά σαράντα ένα”.

Ως εκ θαύματος, το νέο μέτρημα έβγαλε σαράντα ένα τα κουκιά, που σήμαινε ότι ο “δράστης” είχε επανέλθει μέσα στο κόσκινο! Από τη θέση που πήραν, τέλος, τα κουκιά μετά από τρεις αναπηδήσεις, η τσιγγάνα κατέληξε πως ο φονιάς βρίσκεται πολύ κοντά στην οικογένεια του θύματος. Πράγματι ήταν ο Κιαμήλης, στο σπίτι του οποίου φιλοξενούνταν ο Βιζυηνός και η μητέρα του!

Στην αρχή του έργου Το Μόνον της Ζωής μου Ταξείδιον μεγάλη έκταση καταλαμβάνει η αφήγηση ενός παραμυθιού της Πόλης, σύμφωνα με το οποίο οι βασιλοπούλες ερωτεύονται τα ραφτόπουλα που τραγουδούν όμορφα. Καθώς ο έρωτας είναι τόσο σφοδρός, η κόρη πέφτει βαριά άρρωστη και ζητά από το βασιλιά να την παντρέψει με το ραφτόπουλο για να γιάνει. Εκείνος αναγκάζεται να υποχωρήσει, αλλά για να διασώσει την υπόληψη του, θέτει ως όρο στον επίδοξο γαμπρό να ράψει μέσα σε μια νύχτα σαράντα νυφιάτικες φορεσιές για τη βασιλοπούλα και μάλιστα “να ράψει τα νυφιάτικα χωρίς ραφή και ράμμα”! Αλλιώς θα του κόψει το κεφάλι. Όμως, το ραφτόπουλο έχει σύμμαχο τη νεράιδα, που κατ’ άλλους είναι γιος της και κατ’ άλλους εγγονός της. Την καλεί, λοιπόν, τα μεσάνυχτα και εκείνη του παρουσιάζει στη στιγμή σαράντα λευκοντυμένα νεραϊδόπουλα. Όλη νύχτα το παλικάρι κόβει τα πιο ακριβά υφάσματα και οι νεράιδες ράβουν. Πριν λαλήσει ο πετεινός, οι φορεσιές είναι έτοιμες και ο βασιλιάς έκθαμβος από το κατόρθωμα δεν έχει λόγο πια ν’ αρνηθεί το γάμο.

Στο διήγημα Πρωτομαγιά, ο Γ. Βιζυηνός μας παρουσιάζει έθιμα και δοξασίες της Πρωτομαγιάς από τη Θράκη. Το απόγευμα της παραμονής τα παιδιά ξεχύνονται στους αγρούς και, αφού μαζέψουν λουλούδια, πλέκουν ένα μεγάλο στεφάνι με το σημείο του σταυρού στη μέση. Το μεγαλύτερο παιδί της παρέας το κρατά ψηλά και τα άλλα χορεύουν γύρω του και τραγουδούν:

“Εμβήκ’ ο Μας, εμβήκ’ ο Μας ο μήνας, με τ’ άνθη, με τα λούλουδα, με τα τριανταφυλλάκια”.

Το βασικό, ωστόσο, θέμα του διηγήματος είναι η ακλόνητη λαϊκή πεποίθηση πως “όποιος ταξιδεύει Πρωτομαγιά, γυρίζει πίσω από τα μισόστρατα”. Διακόπτει το ταξίδι άρον άρον, γιατί πέφτει θύμα των μαγισσών και των δαιμόνων που κυκλοφορούν αυτή την ημέρα, όπως η Λαέγισσα, η Τρελοξανθή κ.ά. Γι’ αυτό, αποβραδίς της Πρωτομαγιάς όλα τα σπίτια κλείνουν πόρτες και παράθυρα -θωρακισμένα μόνο με το στεφάνι και το σταυρό του- και αν τύχει να βρίσκεται κανείς στο δρόμο δεν διασταυρώνει το βλέμμα , ούτε μιλά σε άλλο περαστικό, ακόμη και στη γυναίκα του ή τον αδελφό του, από το φόβο μην έχει εκείνο το βράδυ το διάβολο μέσα του και του πάρει τη λαλιά ή του κάνει μεγαλύτερο κακό.

Οι μάγισσες, κατά τη λαϊκή δοξασία, σηκώνονται τη νύχτα της Πρωτομαγιάς από το συζυγικό κρεβάτι, καβαλικεύουν το σφουγγιόξυλο (το ξύλο που χρησιμοποιούν για να σφουγγίζουν το φούρνο πριν βάλουν τα ψωμιά) και τρέχουν μέσα στα σπαρτά για να μαζέψουν μαγιάτικη δροσιά. Απ’ όπου περάσει η σφούγγια, τα στάχυα γίνονται στάχτη. Όπου, όμως, στραγγίσει η δροσιά που μάζεψε, “αλωνίζουνε γέννημα και λυχνούν χρυσάφι”.

Ο Μανόλης Μαρκάκης, ο οποίος ασχολείται κυρίως με τη φιλοσοφία, αναφέρει ότι ο Γ. Βιζυηνός, στο έξοχο διήγημα του Πρωτομαγιά, επιδιώκει να φέρει σημεία του κλασικού πολιτισμού σε συνάφεια με το ιστορικό παρόν του. Γίνεται αναφορά σε στίχους του Πινδάρου ή του Αριστοφάνη μέσα σε ένα παγανιστικό ζωντανό περίγραμμα. “… Η εκκλησία καθηγίασε το ανανεωθέν έθιμον, ευλογήσασα τον στέφανον του ενιαυτού και επιτρέψασα τοις πιστοίς να προσφέρωσι τας απαρχάς της Φύσεως τω Φυτουργώ της Κτήσεως. Και τέλος οι Καλόγηροι του Βορρά λαμβάνουσι το μεγαλύτερον μέρος των κλαδιών, όσα φέρει ερχόμενος επί τεθρίππου άρματος ο Μάιος εκ των δασών και στρωννύουσι δια φύλλων και ανθέων το έδαφος της εκκλησίας κατά την πρώτην του Μαΐου, όπως ποιούμεν ημείς κατά το Πάσχα και την Πεντηκοστήν έτι και σήμερον”. Η δημοτική παράδοση είναι στα διηγήματα του Γ. Βιζυηνού ο διαμορφωτικός συντελεστής της συνείδησης των Νεοελλήνων.

Στο διήγημα Πρωτομαγιά γράφει ο Γ. Βιζυηνός: “Εκεί ανεμνήσθην ότι ευρίσκομαι εις την χωράν των Αναστενάριων και των μαγισσών, δηλαδή την πατρίδα των Βακχίδων και των Μαινάδων, αι οποίαι άλλοτε, εν τη παράφορα των οργίων των, εσπάραξαν το σώμα του δυστυχούς Ορφέως και έρριψαν την νεκράν αυτού κεφαλήν μετά της θραυσθείσης λύρας εις τα κύματα του Έβρου”!

Σε μια ειδική μελέτη, ο Γ. Βιζυηνός περιγράφει τα Αναστενάρια στο χωριό του Αγίου Ιωάννη κοντά στη Βιζύη και αναφέρεται στην έκσταση των μυστών. Κραυγές θεών που λησμονήθηκαν βγαίνουν από τα αγροτικά έθιμα της γονιμικής μαγείας που ο συγγραφέας περιγράφει και είναι ζωντανές και πανίσχυρες υποθήκες για το πάτριο.

Από τη Θράκη πηγάζει η σύνδεση του πεζού λόγου με αρχαίους μύθους, πρόσωπα, βαθιά ριζωμένες λαϊκές δοξασίες και δεισιδαιμονίες, λογοτεχνικά προϊόντα της αρχαιότητας, καθώς και μια στωική αντιμετώπιση της τραγικής μοίρας που κατευθύνει τους ήρωες του.

Από την Κωνσταντινούπολη εκπορεύεται το χριστιανικό πνεύμα, καθώς και το σύνολο της ανατολίτικης βιοθεωρίας.

Ο Γεώργιος Βιζυηνός, ανήσυχος, γεμάτος αρχαιογνωσία, συνθέτει ένα γνήσιο Θρακιώτη δημιουργό που δίνεται στον πανάρχαιο ελλαδικό κόσμο της Θράκης, στη Βασιλεύουσα και στο σύγχρονο ευρωπαϊκό χώρο.