Pagan Survivals in the Christian Custom of the Lazarines of Aiani

Lazarines 15.4.1947 egchromh aristh

Colorized photograph of Λαζαρίνις (Lazarinis) on 15 April 1947, as noted on the reverse side. They are probably dancing at Pilikathka t’ Alonia (the threshing floors of the Pelekas family). The Church of the Archangels can be seen in the background. On the upper left appears the snow-covered Pierian mountain range, and on the right the corresponding peaks of Mount Olympus. The men depicted staffed the station of the Royal Gendarmerie in the settlement and were present in case of a mobilization raid by guerrillas of the Democratic Army of Greece. Private Collection of Athanassios Kallianiotis

 

Today, Λαζαρίνες (Lazarines) refers to cultural festivities in the settlement of  the village Αιανή (Aiani), prefecture of Kozani, Western Macedonia, Greece, held one week before Easter, during which adolescent girls dressed in traditional costumes set out from the Church of the Dormition of the Theotokos and visit homes in groups, offering blessings in exchange for payment. Afterwards, they gather in the village square and dance while singing old songs. This text traces pagan and ancient Macedonian elements concerning life and death that survived beneath a two-thousand-year-old Christian mantle.

 

Few Were Named Lazarus

In the local dialect of Aiani, formerly called Κάλιανη (Kaliani), an ancient place name derived from the word καλιά (kalia), meaning “wooden shrine”, the villagers called the custom ου Λάζαρς (ou Lazars in the local speech; in standard Greek o Lazaros), the Lazarus. They would say πάμι στου Λάζαρη (Pami stou Lazari: Let us go to Lazarus), referring to the well-known friend or relative of Jesus who was raised from the dead according to the canonical Gospels. Although the custom was the most important one for women, the baptismal name Lazaros, from which it derived its name, was rare -just as it was in the Roumlouki region of Imathia.

On the plateau of Ελίμεια (Elimeia), where our village Aiani is located, and in the neighboring strip of Σέρβια (Servia), the names Lazar, Lazari, Lazaro, and Lazay are recorded in the 16th century AD. Yet only Lazar Yorgo (Lazarus, son of George) is found in Kaliani, despite the village having 468 households, assuming the translation of the Ottoman registers is entirely accurate. In a monastic register of donors to the Holy Monastery of the Transfiguration of the Savior, called Ζάμπουρντα (Zabourda in the local dialect), from AD 1692 onward, among 16,587 believers only 24 laymen and 5 clergymen named Lazarus are recorded throughout Western Macedonia (Δυτική Μακεδονία), and none in Kaliani.

Only one person bearing the name appears in an electoral register of 1908 out of a total population of 171 souls, and two in a corresponding register of 1915 out of 199. This rarity suggested at first glance that the custom was Christian only in name. Its core was different, a conclusion strengthened if we examine the song of the Λαζαρίνις (Lazarinis), as the girls participating in the custom are called, from the neighboring settlement of Ροδιανή (Rodiani – Tradoubitsa). Entering the church in the morning during these festive days, they would begin with the following lament:

Pouly tachia sikonoumi, mavri ki apou ton ypno,
pairnou nero ki nivoumi, mandili ki sfoungiska
ki akousa lava ki fones, dakrya ki moirgiologia.
Malonei i dafni ki i milia, malonei i dafnopoula.

Translation: Very early tomorrow I rise, darkened even from sleep,
I take water and wash myself, a kerchief and wipe myself clean,
and I heard commotion and cries, tears and lamentations.
The laurel quarrels with the apple tree, the laurel maiden quarrels.

The song recounts the conflict of two plants: one inedible, representing death, and the other fruit-bearing, representing life. Such a conception, when combined with a corresponding song sung by girls of preschool age

irth’ ou Lazarous, irthan ta vaia,
pou ’san, Lazari, pou ’san krymmenous?

Lazarus has come, the palm branches have come,
where were you, Lazarus, where were you hidden?

leads us to the cult of the Mother Goddess Cybele. During her rites in Rome at the end of March, a pine trunk bearing a bound effigy of her son Attis, who was partially raised from the dead, was carried in procession to her temple. The initiates of the two deities returned from Hades to the earth rejuvenated.

Temples of Cybele have been identified at the villages Δρέπανο (Drepano – Karatzilar) and Άγιος Δημήτριος (Agios Dimitrios – Toptsilar), figurines of her have been found in our village, and another of her sanctuaries has been discovered at  Λευκόπετρα (Lefkopetra) in Ημαθία (Imathia). This region, rich in antiquities and situated on the opposite bank of the Αλιάκμων(Aliakmon) River, abounded in waters, dense vegetation, and a mild climate. In antiquity, the road connecting Άνω Μακεδονία (Upper Macedonia), today Western Macedonia) with Κάτω Μακεδονία (Lower Macedonia – Central Macedonia) passed through this landscape.

Variants of the song are found in the village Λευκοπηγή (Lefkopigi – Βιλίστι – Vilisti), Πολύφυτο (Polyfyto –Φτύβνιανη – Ftivgiani), and Σκαλοχώρι (Skalohori – Σκαλουχώρι – Skalouchori) in Καστοριά (Kastoria). In the first settlement, the verses concern the duality of accepting life and rejecting death, with a woman awakening and wondering whether she had had sexual relations with her husband or with her servants -in the latter case, she wishes that they had not enjoyed her. In the version from Skalohori, the narrative refers to the lamentations of pine trees, beeches, and brigands.

A schoolteacher and distinguished scholar of the folklore of Βόιο (Voio), a district of Kozani (Κοζάνη) prefecture, rightly concludes: many of the songs sung by the girls bear no direct relation to the traditional biography of Lazarus. They are, of course, Christian in name; in essence they are much older—perhaps even older than the ancient Greeks themselves.

 

Fewer Vaies

The female baptismal name Βάια (Vaia) is likewise absent from the records: in our village it appears only once in the second recension of the Zabourda register, while no man is recorded under the name Βάιος (Vayos). The word vaia, of Coptic origin, became known through the Gospel of John, when Jesus was greeted with τὰ βαΐα τῶν φοινίκων (ta baïa tōn phoinikōn: branches of palm trees). Yet the term was unintelligible to Greeks, as is evident from the Alexandrian lexicographer Ησύχιος (Hesychius) around AD 500, since he included it in his lexicon and glossed βαΐς (baïs) and βαΐων (baiōn) as a palm branch, whereas his Constantinopolitan counterparts, Patriarch Photius (Φώτιος) and the monk Suidas (Σουίδας), were unfamiliar with the word half a millennium later.

Palm trees do not thrive in Western Macedonia because of the climate, and branches are called κλουνάργια (klounargia) in our dialect. Instead, we have an abundance of πυξάρι (pyxari: boxwood), ancient Greek πύξος: pyxos, with which the Επιτάφιος (Epitaph) is decorated today.

The ancient geographer Strabo informs us that the Romans used the term βαΐα (baia) to mean a nurse or governess (τροφός), apparently pronouncing with a Greek accent the name of the pleasure-loving Campanian city of Baiae, whose inhabitants lived a life of luxury. Yet in Latin a nurse is called nutrix, a view also accepted by the philologist Emmanuel Kriaras, who adds that the word derives from the Italian balia (servant). However, in Aromanian (Vlach) dictionaries vaia is not recorded as meaning “nurse” but rather “laurel” or “mourning woman,” evidently influenced by the Latin exclamation of grief vae (alas), corresponding to ancient Greek παπαί (papai) and to modern expressions such as “oh dear” or “alas.”

Markos Botsaris, a hero of Greek Revolution in 1821 A.D., translates the words βάγεσε (vagese) and βάγε (vage) as “wet nurse,” while in a work by the philologist Nikos Gkinis the form vaje is likewise interpreted as “nurse,” meanings probably influenced by Italian. In Albanian, however, vajzë and varzë denote an unmarried girl, rendered as “bali” by the British traveler William Leake. In Καππαδοκία (Cappadocia), vaia referred to a midwife, that is, an experienced and therefore relatively elderly woman.

The word βάλα (vala) or μπάλα (bala) in Pogoni, Epirus, means a heap or pile, while the Vlach bala corresponds to a large sack. In Voio, a βαγιός (vagios) is a man held in esteem, usually because older men, by virtue of experience, are wiser than younger ones. Hesychius supports this interpretation with the gloss βάγιον (vagion) = mega (“great, large”), which points us toward Sanskrit, where vriddha means “advanced in age.” Whatever its precise meaning, the word vaia belongs to a linguistic substratum older than the arrival of Christianity. Beyond the meanings already mentioned, it signified either the one who facilitates the coming of youth into the light, or the one who escorts it into darkness.

 

Primordial Instincts

Consequently, the naming of the custom as Lazars and the associated vaia constitute a delicate shell enclosing something deeper, if we consider that:

  1. a) the Christian cleric named Μακεδόνιος (Macedonius), who died around the sixth century AD in the neighboring settlement of Καισάρεια (Kaisareia – Κισαργιά – Kisargia), was merely a titular, that is, inactive bishop;
  2. b) the early Christian church in the nearby village of Αγία Παρασκευή (Agia Paraskevi – Πρασκιβή – Praskivi), built around AD 700, was allowed to fall into ruin.

The religion arriving from the East was slow to establish itself in the region, and especially slow to impose itself upon everyday life. For this reason, apart from the mass conversions to Islam in surrounding areas brought about by economic pressure, the new faith found it necessary to establish four Christian monasteries in the region: that of the Dormition of the Theotokos within Aiani itself, and three others only a few hours away by horse—the already mentioned Zabourda, the Monastery of the Holy Trinity (Λαργιού -Largiou), and the Monastery of the Panagia (Ζντιάνι – Zntiani). The pagan villagers had to be steered according to new rules.

Lazarines Aianhs mallon sthn Kozanh 1970 isos

Teenage Lazarines from Aiani, invited to Kozani in the late 1950s, parade at the city’s stadium before local dignitaries. Third from the left is Athanassia Gkalgourana, my aunt’s first cousin.
Archive of the Aiani Primary School.

Customs such as Λάζαρς (Lazars: Lazarus) had been born millennia earlier because they were indispensable to the human species; they ensured its continuation. Girls rarely appeared in public. Even in the Christian church of their parish they stood apart from the men. They appeared publicly, and all together, only during Lazarus Day, the sole occasion when they could go out without male escort or supervision, whether while visiting houses or dancing in open spaces.

As an elderly Λαζαρίνα (Lazarinē) rightly observed: “aftin t’ mera olu tou chronou ’n kartirousan ta kouritsia…na ts idoun oi gambroi, oi pitheres, na ts dialexn” (The girls waited for this day all year long… so that bridegrooms and mothers-in-law might see them and choose them [as brides]). At the same time, during the Lazarus festivities the girls indirectly voiced grievances about various matters, such as working conditions, as is revealed by a song sung by the girls of the village of Φρούριο (Frourio – Παλιάλωνα – Palialona – Νιζισκό – Nizisko) as soon as they emerged from church on Sunday:

krypsimi na mi me vrei i roka…
mes ta palikilara, stoun tilou ap’ tou vaeni.

Hide me so that the distaff may not find me…
among the old cellars, in the spigot [wooden tap] of the barrel.

The roka (distaff used in spinning) was carried by the Lazarinis, as they are called in the local dialect, and at the conclusion of the custom it was broken and buried in the village Ελάτη (Elati – Λουζιανή – Louziani), a settlement neighboring Frourio. Who, especially during adolescence, wishes to remain bent over and confined indoors when Nature is bursting forth outside? The claim that men from the village Ακριτοχώρι (Akritochori) in Σέρρες (Serres), dressed in the traditional costume of the Lazarinis and adorned like women, danced with great grace and coquettishness at Σιδηρόκαστρο (Sidirokastro) during the days of the custom has not been independently verified.

By the mid-twentieth century, the girls visited all 300 houses of the village within two days. Since, however, two separate parishes are recorded at the beginning of the century, there were probably more in earlier times, as is suggested by the surrounding churches of Saint George, Saint Paraskevi, and the Prophet Elijah, in whose courtyards cemeteries had been established. This indicates that the adolescent girls attended services at the church of their own parish but afterwards visited every household in the village.

Nevertheless, each residential group preferred its own prospective brides. This helps explain why Aiani became known in medical literature for its unusually large number of hemophiliacs, evidence of relative isolation and a high degree of endogamy.

Separate dances held on threshing floors during the Easter period, accompanied by drums and violins, are indeed mentioned. These, however, apparently did not take place as part of the Lazarus custom itself, since, among other things, they depended upon the villagers’ economic circumstances, as the musicians had to be paid either in money or in kind.

 

Dog Sacrifices

The guardians of Christian doctrine understood that they would more easily attract the rural population if they overlaid pagan festivals with Christian ones in the calendar. Thus, on the first full moon after the spring equinox, when Nature begins to awaken, they placed the Resurrection of Lazarus. This coincided precisely with the months of the ancient Macedonians known as Ξανδικός (Xandikos), Ξαντικός (Xandikos), Ξανθικός (Xanthikos) or Ξανθός (Xanthos), and Αρταμίτιος (Artamitios), that is, the period of March–April. In Athens, these corresponded to the months Ελαφηβολιών (Elaphebolion) and Μουνιχιών (Munychion).

Xandikos, which country folk would have pronounced Ξαντκός (Xantkos) or Ξουντκός (Xountkos), also marked the beginning of the campaigning season, as the snows had melted. Military preparations commenced accordingly, particularly under the king Philip II. During the Ξανδικά (Xandika), cavalrymen and hoplites performed rites for the dead, offering sacrifices to the deceased and to their shades, honoring their heroes and drawing upon what had now become their chthonic powers. Hesychius glosses the word ξουθόν (xouthon), probably from an ancient linguistic substratum, as “sharp” or “keen.” It is related to the verb ξαίνω (xeno: to scrape or scratch), Doric κνίσδω (knisdo), of Indo-European origin from the root knid, as in τσουκνίδα (tsouknida – nettle). In Photius’ lexicon, the verb ξανάν (xanan) is explained as the pain women feel in their wrists while carding wool.

As children in the village, we used the word ξας (xas) for “you scratch,” as in mi xas ta tsiounga s’ (“don’t scratch your hands”). Ξουθκιές (Xouthkies) is the name of a location in the Pierian (Πιέρια) Mountains where the people of the village Βελβενδός (Velvendos) placed deities in a cave, while xothies –though villagers would likely have pronounced the word ξουθιές (xouthies) according to the Epirote scholar Panagiotis Aravantinos, were mischievous nocturnal spirits . These terms point toward another world: hidden, subterranean, dark, the world associated with death.

During the Xandika ceremony in Macedonia -and likewise in Boeotia- the participants passed between the halves of a dog that had been cut in two. First came the weapons of former leaders, then the king and his retinue, and finally the soldiers, who subsequently engaged in mock combat with wooden spears. This custom, regarded today as barbaric and rustic, was known as περισκυλακισμός (periskylakismos – passing around the dog), because a dog was sacrificed during the rite. Like Cerberus, the dog served as an intermediary between the worlds of the living and the dead. The sacrifice purified participants from defilement and scraped away all cowardice.

The ritual killing of dogs arose from practical necessities of life. In the village of Palamas in Karditsa, the Lazarinis were accompanied by a related boy called the σκυλουμάγκου (skyloumangou: dog-lad). He carried a λούρους (lourus), a stick used to drive away dogs, whether real or imagined. Likewise, an Easter song from the village Κρανιά (Krania) in Elassona district contains the line: “Ouvraioi gamon ekaman mi ta skyloukefalia (The Jews held a wedding with the heads of dogs).

As a means of defense against attacking dogs in Voio, people would join two stones together, kneel, and repeat three times: otan ginnith’ki ou Christos, skyloukefalou den itan (When Christ was born, there was no dog’s head). Whether the animals actually heard the phrase and fled is possible; what is certain is that they saw a crouching person poised between two potential missiles. The practice is evidently quite ancient, for the Old Testament relates that Abraham placed animals cut in half opposite one another in obedience to his god’s command. It is older still, since among the Hittites dogs were considered ritually impure animals.

Thus the custom of purification through dog sacrifice in Macedonia was of great antiquity. It survived, in a largely harmless form, as the hanging of stray animals in villages along the Macedonian–Thessalian frontier until around 1960 -if no dogs could be found, cats took their place. The animals were wrapped with rope and suspended from a makeshift scaffold until they freed themselves by falling to the ground and escaping in distress. I remember such an event taking place before my own eyes in Aiani when I was a child.

A similar custom, though involving cats and occurring a month earlier, took place in the mixed Christian-Muslim settlement of Ανακού (Anakou), modern Kaymaklı in Cappadocia. A cat was placed inside a pot, and people would pretend—according to the author—to burn it, shouting: eto kata iton Sifotis (this cat was Sifotis) or Sifotis efyen (Sifotis has departed). Sifotis was the foul-smelling chief of the demons of evil. It should also be noted that in the settlement of Τροχός (Trochos) in the same region, boys and girls jumped over bonfires while saying: kapsame to Sifot’ (we burned Sifotis). According to Hesychius, σιφλόν (siflon) means evil, while in Cretan dialect σεῖφα (seifa) means darkness. If these words are related, then this demon too reaches back into the distant past.

We regarded the wrapping and suspension of the dog as a game, yet it also had practical significance, since stray dogs -enemies of chickens and ducks- ought not to loiter within the settlement or, at the very least, wander about unattended by their masters. We knew nothing of its millennia-old background as an act of the living performed on behalf of the dead. Nor did we know, indeed, no ordinary villager knew that our village had once possessed a temple of the God Pluto on the site where the modern Church of Saint Athanassios stands today; beside it lies the village’s sole cemetery. The inscription on a dedicatory stele found there reads: ΘΕΩ ΔΕΣΠΟΤΗ ΠΛΟΥΤΩΝΙ ΚΑΙ ΤΗ ΠΟΛΕΙ ΕΑΝΗ (THEŌ DESPOTĒ PLOUTŌNI KAI TĒ POLEI EANĒ: To the god and master Pluto, and to the city of Aiani. The stele depicts the god holding Cerberus aloft by a chain. The epithet Δεσπότης (Despotēs: Master) applied to Pluto is unique in Macedonia. This, in turn, explains the survival of the dog-hanging custom. The existence of Pluto’s temple also gave rise to the insulting nickname applied to the inhabitants of Aiani in modern times. The neighboring villages called them κουρακουγάμδις (kourakougamdis – raven-fuckers), that is, breeders or mates of ravens, because the raven was associated with the Underworld.

DSC05534 amikres lazarines

Preschool and school-aged Lazarines at the dance in the square; in the background, the older ones can be distinguished. In the past, the traditional costumes of young girls were entirely white, except for the multicolored braids (gaitania) and the headscarves. Today, other colors are also introduced, such as blue. Private Collection of Athanassios Kallianiotis.

The month Αρταμίτιος, Αρτεμισιών (Artemision) in Ionic cities and Munychion) in Athens, was dedicated to Artemis, goddess of the hunt. Sanctuaries of Ηρακλής Κυναγίδας (Heracles Kynagidas – Heracles the Hunter) were common in Elimeia, a region rich in wildlife. My father hunted roe deer, partridges, and hares, which were abundant there, while the last deer of the area was killed in the early twentieth century.

In Athens, during this month, girls processed to a sanctuary of Apollo and Artemis to offer prayers for the salvation of the maidens destined for the Minotaur. A boat race of youths followed, forming part of military training, a custom comparable to Macedonian practices. It is therefore evident that the sacrifice of the dog, that is, the cult of the deceased heroes of the Macedonians, and the corresponding supplication to Artemis on behalf of girls destined for sacrifice were overlaid by the laments sung for Lazarus. The exact hymns with which the ancient Macedonians sought to ward off death remain unknown to this day.

The mock battles of the Macedonians and the boat races of the Athenians survived in the wrestling contests of the youths of Polyfyto outside the church on 23 April, and in the various athletic competitions held by the young men of Εράτυρα (Eratyra – Seltsa) in Voio outside a rural chapel on the second day of Easter. In Επταχώρι (Eptachori – Bourboutsko) of Kastoria, April was considered a dangerous month, and people sought to ward it off with the song: …

Aprili m’, fontas sevikis, kana kalo den eida…
Ta palikargia arrostisan, den bouroun na perpatisoun,
den bouroun na syroun t’ armata, ta erima tsabrazia…

My April, since you arrived, I have seen no good…
The young men have fallen ill and cannot walk;
they cannot carry their weapons, their wretched ornaments.

A legacy of these mock battles and preparations for war can also be seen in the ritual striking of believers with the distributed vaia branches outside churches, among women in Laconia and among children in Ελαφότοπος (Elafotopos) of Epirus during the festive period under discussion.

 

τσιντζιρό γαϊτάνι (tsintziro gaitani)

The dance of the Lazarinis of Aiani on Palm Sunday begins with a song today known as Τσιντζιρό (Tsintziro), from the first word of its opening verse. Its theme is as follows: an adolescent girl, richly adorned with golden braid and silver buttons, has lost her amulet and asks her companions whether any of them have found it and will return it to her. They swear, however, by the crown and the moon that they have not found it:

Tsintziro gaitani, maikou m’, ki argyro koumpi.
Echasa tou chaimali mou, poia tou, poia tou vrikiti?
San tou vrikis, mor’ Vasilou, dos’ mas tou na zīeis.
– Ma tou stemma, tou fengari, den tou vrika igo, mor, den tou vrika igo!

[I wear] golden braid, mother mine, and a silver button.
I have lost my amulet; which of you found it?
If you found it, Vasiliki, give it back to me and may you live long.
– By the crown and by the moon, I did not find it, no, I did not find it!

The song is sung almost identically in the neighboring settlement of Kato Komi (Vantsa Katni), except that the questioned girl is named Ματίνα (Matina) instead of Vasiliki, and the oath is sworn by the star rather than the crown:

Tsintziro gaitani, maikou m’, ki argyro koumpi.
Echasa tou chaimali mou, poia tou, poia tou vrikiti?
San tou vrikis, mor’ Matina, dos’ mas tou na zīeis.
– Ma tou astrou, tou fengari, den tou vrika igo, mor, den tou vrika igo.

[I wear] golden braid, mother mine, and a silver button.
I have lost my amulet; which of you found it?
If you found it, Matina, give it back to me and may you live long.
– By the star and by the moon, I did not find it, no, I did not find it.

The names of the girls being questioned differ from village to village, probably depending on the girl leading the dance at that particular moment or the one most splendidly dressed. Yet the Vasilou (Vasiliki) of Aiani likely carries a special significance.

Zoh klp me mayro plaisio

Adornment of modern Lazarinis of Aiani before putting on the ornaments worn on the chest and the headscarves (tsibergia) and setting out for the Tsintziro dance.
Private Collection of Athanassios Kallianiotis.

In Καρυδίτσα (Karyditsa – Spourta), the negative oath is absent. The refrain initially contains μάικου (maikou: my mother), and later the affectionate or respectful form of address τζιάνουμ (tzianoum), from Persian jān and jānam (my soul), where jān means “spirit,” comparable to Greek anemos (breath) and Latin animus. It may be noted here that this form of address, jan, perhaps influenced the popular Greek form Γιάννης (Yiannis, or Giannis – John) from the Hebrew name Yōḥannan, rendered in learned Greek as Ιωάννης (Ioannis) and in everyday speech as Γιάννης (Yiannis), or Γιαντς (Yiants) in the village dialect, resembling the Persian jan. In Karyditsa say:

Tsintziro gaitani, maikou m’, ki argyro koumpi.
Echasa tou chaimali, mor’ tzianoum, poia tou vrikiti?
San tou vrikis sy, mor’ tzianoum, dos’ mou to na zīeis.

[I wear] golden braid, mother mine, and a silver button.
I have lost my amulet, my dear soul; which of you found it?
If you found it, my dear soul, give it back to me and may you live.

A variant reads: …Lazarinina echasi mandili, ki tou vrik’ ou Yiannis. Do’ m’ tou.. (A Lazarinē lost her kerchief, and John found it. Give it back to me…)

In Κρόκος (Krokos – Gkomblitsa), the oath is sworn by Θχιο (thchio: God), and the singers say τσίντζινου γαϊτάνι (tsintzinou gaitani) and τζιάνουμ tzianoum instead of μάικου μ΄ (maikou m’). The use of tzianoum is explained by the village’s proximity to settlements of immigrant Turks before the population exchange, while its closeness to Kozani—a bishopric seat in the eighteenth century—meant that the oath μα του Θχιο (ma tou Thchio: by God) was regarded as suitably Christian:

Kapou kinisa na panou, tzianoum, kapou kinisa.
Tsintzinou gaitani, tzianoum, tsintzinou gaitani ki argyro koumpi, mor’ tzianoum.
Echasa tou chaimali mou, tzianoum, poia tou vrikiti?
Tou vrikis sy, mor’ tzianoum, mi tou vrikis sy?
– Den tou vrika igo, mor’ tzianoum, ki argyro koumpi, ma tou Thio, ma tou fengari.

I set out to go somewhere, my dear soul, somewhere I set out.
Golden braid, my dear soul, golden braid and a silver button, my dear soul.
I have lost my amulet, my dear soul; which of you found it?
Did you find it, my dear soul, was it you who found it?
– I did not find it, my dear soul, by God and by the moon.

In the Visaltia region of Serres, the Lazarinis sing tziana m’ yasatzi (my soul, may you live), where yasatzi derives from the turkish yaşa (live). But in Agia Paraskevi and Karyditsa, there is instead mention of a “lost kerchief” found by John, without any accompanying oath. The significance of the name John has already been discussed above:

Kapchia Lazarinina, exassi mantili
ki tou brik’ ou Yiannis, dos tou Yianni, dos tou.

“Some Lazarina lost a scarf
and John found it, give it back, John, give it back.

Further away, in the mountainous Λιβαδερό Livadero – Mokrou), it is sung with questions of discovery directed either to Μάρου (Maroy: Maria) or to Yiannis, which culminate in the preparation of a cannabis-leaf pie, psychotropic, rather than the corresponding one made with nettles:

Tsinizilou, gaitayanou maikou, tsinizilou ki asimokoupa.
Na min tou vrikis, mor’ Marou, dos’ tou, dos’ tou mas na ziis.·
Den tou vrika, mor’ kouritsia, den tou loiasa. Nikou.[2]

Golden cord, my mother, golden cord and a silver cup.
Did you perhaps find it, Maria, give it, give it to us, and may you live long.
– I did not find it, girls, I didn’t think [about finding it].

And in a variation: Idou sin tout’ ti strata, si tout’ tou mounoupati,
idou ‘chasa chryso gaitani, na min tou vrikis, Yianni?
Gia do’ m’ tou, do’ m’ tou, Yianni, gia na si fkiasou pitta,
pitta kanavouropta ki as ein’ ki tsouknidopta

Here on this road, on this path,
Here I lost a golden cord, did you perhaps find it, John?
Do give it to me, give it to me, John, so I can make you a pie,
A cannabis-seed pie, even if it is a nettle pie.

In Μικρόβαλτο (Mikrovalto – Mkrovaltou) it is roughly the same without reference to the material of the cord, but with a clear specification that it was lost on a road or on a path.

Idou s’ afti ti strata, stou stino tou mounoupati,
echasa gaitani, na mi tou vrikis, Yianni?
Si alli mi tou dozeis, do’ m’ tou, do’ m’ tou, Yianni.

Here on this road, on the narrow path,
I lost a cord, did you perhaps find it, John?
Do not give it to another woman, give it to me, give it to me, John.

But in a short film, it is recorded with a slightly altered version:

Idou si afti ti strata, si afto tou mounoupati,
echasa tou gaitani, na mi tou vrikis, Yianni?
Gia dos΄ tou m’, Yianni, gia na si fkiasou pita,
pita kanavouropta, ki as ein’ ki tsouknidopta.

In the neighboring settlement of Kaisareia, near Aiani, the Lazarinis sing a song of which the writer only heard a part and not in a clear performance. It resembles those of the mountainous settlements and not the corresponding one of our village, probably due to the tension that existed between the two settlements regarding land estates and pastures, and because the aforementioned settlements, in order to go to the metropolis of Kozani (Koziani), passed through Kaisareia and not through Aiani; thus, the song of the former was preferred, namely:

Kapou kinisa na paou, tou ntoiminou[?]
stou stino tou mounoupati…

Somewhere I started to go, tou ntoiminou[?]
On the narrow path…

In Δρυμός (Drymos), Elassona district, the cord is specified as a wire cord, woven with nine kinds of wire and wrapped with ten a wire cord, woven with nine kinds of wires and wrapped with ten, meaning sewn with metallic threads onto the clothes, shiny braids with which the Lazarinis decorated their vests in Polyfyto. Relatively far from Aiani, in the villages of Δάσκιο (Daskio: Ntriatsko: Ntriatskou), logically in the local dialect) and Ριζώματα (Rizomata: Bostiani) of the Pieria mountains, identical oaths exist a similarity explained by the chthonic cults: in Aiani, the temple of Pluto, and in Daskio opposite, the corresponding temple of Cybele-Attis:

Na pou do ΄chasa gaitani, sirviro gaitani,
san tou vrikis, mori Yianni,
dos΄ mas tou, mataki m΄, dos’ mas tou, kardouli m΄.
– Den tou vrika, ma toun iliou ki ma tou figgari

Somewhere here I lost a cord, a silver or embroidered cord,
if you found it, John, give it to us,
my little eye (my dear), give it to us, my little heart.
– I did not find it, swear by the sun and swear by the moon.

 

The Original Source

Although it is not easy to identify the original source of the songs because of the multitude of common verses and characters, for example, the loss of the braid and the questions addressed to John as to whether he found it are also sung in Grevena and Kalambaka the first verse, “tsintziro gaitani ki argyro koubi” (golden braid and silver button), belongs to the plateau of Elimeia. It is also found in the Pierian Mountains because of the road that passed through the area and connected it with Imathia, a mule track that started from Aiani and Kaisareia, crossed the river at the ford of Goulas, and then continued along the right bank of the Aliakmon River toward Velvento, Polyfyto, Daskio, Rizomata, Πολυδέντρι (Polydendri), and Βεργίνα (Vergina).

Furthermore, after the arrival and permanent settlement of the Ottomans, inhabitants of Elimeia moved to the mountainous areas due to pressure or in order to (temporarily) avoid taxation by establishing new homesteads, clearing land, and maintaining domestic animals. This explains the founding of the village of Καταφύγι (Katafygi -Katafy) in the Pieria Mountains and the population increase of the villages of Daskio and Rizomata, since in 1530 AD the former had only four households and the latter twelve.

The song of Aiani and the neighboring settlements speaks of γαϊτάνι (gaitani), that is, the embroidery of garments with all kinds of thread. Kriaras considers the word to be of Latin origin. However, in Arabic, خيط (khayt) means “thread” or “cord.” Hesychius records the Boeotian gloss καιέτα (kaieta) = calamint, which contains the element referring to a (thin) reed and the pre-Greek suffix -nthos. If gaitani does not belong to an older linguistic substratum, then it entered Greece during the Byzantine period and spread through the highly skilled Vlach tailors who sewed it onto garments, either as a sign of wealth or, more practically, to prevent fraying. Silver, golden, or red embroidered braids, as well as golden lace (tsoupari di chrysafi), were highly desired by the Vlach women of Χιονοχώρι (Chionochori) in Serres. The most expensive ones were purchased from Constantinople.

To understand the adjective tsintziro, we must visit India. In the language of the Punjab region (the “Land of Five Rivers”), the word for chain is pronounced janjir. In Middle Persian it is zanjīr, in Egyptian Arabic gandzir, and in Turkish zincir, exactly as in Albanian and Bulgarian. Yet tsintzifi was the village term for the embroidered trimming at the hem of the skirt worn by the Lazarinis, while tsintzifou referred to an excessively adorned woman.

The jujube shrub (τζιτζιφιά – tzitzifia) was called ζίζυφον (zizyphon) in ancient Greek, a word of Proto-Indo-European origin, and its ripe edible fruits have a reddish-brown color, resembling copper in the early stages of oxidation. The gloss recorded by Hesychius, ζίγνις (zignis) = “copper-colored lizard,” probably referring to the species Chalcides ocellatus, a reptile whose scales have a coppery color, that is, a dull golden hue, leads us to the hypothesis that the word is also connected with a very ancient Mediterranean substratum. The term became established in the West as Zink (“zinc”) through the Swiss alchemist Theophrastus Paracelsus, who had studied Strabo, particularly his reference to the zinc mines of the Troy region, known in Turkish as Balya. These mines were known as Μπάλια (Balia) among inhabitants of our village who worked there in the early twentieth century.

The word reached us as τσίγκια (tsingia – sheet metal”) and τσιγκαλίδγια (tsingalidgia – metal ornaments). It also survives in surnames: Τσίγγανας (Tsinganas) in Aiani, Τσιγγινές (Tsingines) in Rodiani, and Τσιγγενόπουλος (Tsiggenopoulos) in Daskio. In Γρεβενά (Grevena) τζιντζιλίζου (tsintzilizou) means “to produce a metallic sound,” while in Voio the verb τσιντζιλίζει (tsintziliz’) is used when the sun shines and burns intensely, that is, when it is deep red or golden. Here clearly belongs the children’s verse from a Lazarus song of the village Κουβούκλια (Kouvouklia) in Bursa, now in Turkey:

Tzingil, tzingil vitaos
t’ alonia koita,
dos’ to kotsavoudi m’ pita.

Little metal thing, little metal thing, Vita,
look toward the threshing floors,
give my little puppy a pie.”

In Cappadocia, on Palm Sunday (Vagia Pazari, as they called it), young people sang outside the houses:

Vagia, vagia, voutsika,
echo tria voutsikes,
to ’na tsizninoutsiko,
to ’na prasinoutsiko…

The author translates the predicate τσιζνινούτσικο (tsizninoutsiko) as “blue,” but in a dictionary of the same region the word does not exist. The possibility that its first component is tsizni and derives from the Turkish çivit (“deep blue color”) does not fit the meaning. More likely is its relationship with our own tsintziro, so that one of the palm branches held by the narrator is yellowish, “tsizninoutsikos,” while the other is pale green, “prasinoutsikos.” Thus, the song may be translated:

“Palms, palms, little palms,
I have three little palms,
one is golden,
the other greenish.”

Therefore, the adjective τσιντζιρό (tsintziro) denotes a quality rather than a shape—the color of the thread, namely gold. In Aramaic, ṭangīrā means “cooking pot.” In our village, a single such vessel was called o τσέντζιαρς (tsentziars), while several similar ones were called τσιντζιρέδγια (tsintziregdia). Larger vessels, such as cauldrons, were referred to by the elders as χαλκώματα (chalkomata – copperware). In Eratyra they are called the one τσιντζιρές, the two τσιντζιρέδγια (tsintzires – tsintziredgia). Furthermore, in the song of the Lazarinis the pair unfolds as tsintziro gaitani (“golden braid”) and argyro koubi (“silver button”), a pairing that also appears in Livadero as “golden braid and silver cup.”

DSC05517 aa

Lazarines, married and unmarried, in front of the Church of the Dormition of the Virgin Mary, heading to the square where they will dance. The light blue color of the traditional costumes is dominant.
Private Collection of Athanasios Kallianiotis

In Daskio and Rizomata they sing sirviro gaitani, an adjective that the author or editor of a related work explains as “embroidered.” In sixteenth-century Bulgarian, strembro meant “silver,” comparable to German Silber. However, in the neighboring villages of Ρητίνη (Ritini) and Ελατοχώρι (Elatochori) of Peria, σειραδώνου (seiradonou) means “I sew the hem of a dress,” a verb derived from the ancient word σειρά (seira), σηρά (sira) in Doric, meaning “rope” or “chain,” while according to Photius, zeira was a type of belt. The verb is analyzed as seira plus deo (“to bind”), meaning “to tie together the edges of garments with threads.” Practicality rather than ornamentation was the primary concern of rural people, so there was probably an adjective sirdino meaning “bound with threads,” which the Vlach tailors, who also worked in the Bulgarian-speaking villages of the Imathia plain, likely pronounced as sirviro.

The view that the nominal phrase sirviro or tsintziro gaitani belongs to earlier linguistic substrata is supported by the next line of the song, argyro koubi (“silver button”): argyros means “silver” in ancient Greek and is of Proto-Indo-European origin, while according to Hesychius, komboma means “ornament” and skiroma denotes something hard, such as a button. Gold together with silver was especially desired in the velvet belt of the Lazarinis, adorned with silver buttons, called thlykia in the local dialect.

The fact that the adolescent girls wear blue costumes is also significant. According to Leake, blue was the color of brides and is frequently found in Mycenaean and Minoan frescoes. One female figure in particular—either a priestess or a goddess holding ears of grain—is depicted wearing a blue tunic, a dual declaration of fertility.

Naturally, not all girls danced in the central Palm Sunday dance, because they did not possess expensive costumes. My mother, for example, never danced; she was extremely poor and had neither a costume nor jewelry. In support of this, the following is reported about the Turkish-speaking Christian settlement of Prokopi, today’s Ürgüp in Cappadocia: Pashalia detigin pir boyuk hara,parasi olmayana, pir boyuk bela (The Easter season, as they say, is a day of great joy;[but] for the one who has no money, it is a great burden).

 

Melodic Turns

The internal refrain maikou in the central song of the Lazarinis—Bulgarian майка (maika) meaning “mother”—is the result of estrangement or deliberate foreignization, intended to make the song appear more exotic. In Krokos, as we have seen, the Persian janam is used, while in Pieria the forms mataki (“little eye”) and kardouli (“little heart”) occur. The invocation of foreign girls is common, for example Frankitsa (“little French girl”), with a particular preference for Vourgáres (Bulgarian women), a term used for women considered nervous and stubborn, but also exceptionally beautiful. In Elati, a song began: Vourgára séri tou choró, Vourgára tragoudáei (A Bulgarian woman leads the dance, a Bulgarian woman sings). Yet one of the Lazarinis was known within the custom as “the Romanian.”

In Kosovo, the Lazarinis sing:

Jeleno, Solun devojko, Ne diži glavu visoko,
dosta si sama visoka:
slika ti Solun dovaća,
i solunačke ofčare!

Jelena, girl of Thessaloniki,do not raise your head so high,
you are already tall enough on your own;
your beauty reaches as far as Thessaloniki
and even to the shepherds of Thessaloniki!

Μάκου (Makou) or μπάμπου (bampou) means “grandmother” in the village Λουτρό (Loutro) of Elassona, although it is unknown exactly when one term was used and when the other. Nevertheless, the word makou existed in the village since antiquity, because this was the Doric term for the psychoactive poppy, officially known as μήκων η υπνοφόρος (mēkōn hē hypnophoros – sleep-bearing poppy), the seed capsules of which were boiled and whose decoction was drunk as a sedative or sleeping aid until the middle of the twentieth century AD. Thereafter, the authorities prohibited its cultivation and use, because they could not impose a tax upon it and because they wished to regulate the mental state of their subjects.

Since the Bulgarian-speaking villages were somewhat distant from Aiani, the word maikou did not sound strange to the local ear. Could it be that the ancient Macedonians also used makou in their sacred rituals? This is unknown, but it is certain that they consumed it as a medicinal remedy. Things unknown at close hand are often regarded as attractive.

The names by which the dancers are addressed refer, one after another, to participants in the custom. In other villages, however, they ask John, a man standing outside the dance and an indefinite figure, since John is numerically the most common male given name in Greece. Moreover, John, Greek Yiannis rhymes with gaitani (braid), Yanni – gaitani and, as already noted, resembles the Persian jan.

 

The Pagan Amulet

The dancers have lost their gaitani, that is, the embroidered ornament attached to the belt, which was fastened over the womb, or the kerchief attached to the same place. In Aiani, however, where the Lazarinis additionally wear a silver cross on the left side of their costume and an amulet on the right, they have lost something even more precious: their amulet, called haimali in the local dialect. This word comes from the ancient Near East, for in Aramaic it is kamea and in Arabic ḥamāya.

Tzepoy Lazarina 1

 

A teenage Lazarina smiles for the camera. Today’s Lazarines no longer wear a cross on their chest, let alone protective amulets. Private Collection of Athanasios Kallianiotis.

 

What has been lost is not the Christian cross but something more primordial—the amulet itself, protection against chthonic powers.

The existence of the Temple of Pluto has already been mentioned, a sanctuary that, according to a descending topographical scheme, begins with Mount Olympus, visible east of Aiani and the dwelling place of the celestial gods. In the lower Pierian Mountains there existed the worship of the lesser xouthkia—fairy-like beings in a sense—while in the much lower-lying Aiani dwelt the subterranean spirits.

My grandmother had prepared an amulet for me, enclosed within a sewn white cloth pouch. I never opened it to see what it contained. It was not Christian; it came from the abyss of the ages.

Whether it protects me has not been proven. Yet.

 

The Oath of Nature

An equally interesting element in the song, perhaps the most interesting of all, is the sworn denial that the lost amulet, braid (gaitani), or kerchief has not been found. In Elati, it is a kerchief. In Daskio, Rizomata, and Aiani, the participants do not swear by the God of the desert, nor by Jesus, nor by the Holy Spirit, but rather by ancient powers of Nature: the sun, that is, the (solar?) crown, and together with it the moon. In Krokos, as already mentioned, they swore by the thchio (“god”) and the moon, perhaps because in the eighteenth century the Christian bishopric had moved from Servia to the town of Kozani, and thus, being only a few kilometers away, the bishop exercised more effective authority over the settlement.

Beneath the reference to the crown, as well as the form of address Vasilou (Vasiliki), we may detect a memory of the crowned kings of Macedonia and a reference to their dynastic emblem, the sixteen-rayed star, that is, the sun which Περδίκκας (Perdiccas), ancestor of Φίλιππος Β΄) Philip II, is said to have traced upon the ground and taken with him. In Aiani, part of a mold for skyphoi has been found depicting a sun god or another figure from whose head sixteen rays emerge. A loom weight bearing eleven corresponding rays has also been discovered.

If these finds are associated with a cult image unearthed in the Church of the Dormition of the Theotokos—probably representing the goddess Ελευθώ (Eleutho), whose head is adorned with approximately twenty-eight serrated rays, then birth associated with the sun and darkness associated with death, both primordial forces, were worshipped simultaneously, the former serving to ward off the latter.

 

The Jumping of the Baking Dome

The scene in which the Lazarinis jump, on the eve of Lazarus Saturday or in Kaisareia, one week earlier three times over an overturned γάστρα (gastra – a hemispherical metal baking cover blackened by use), resting upon a πυρουστχιά (pyrousthia – a tripod used for cooking), containing a προυσφώλι (prousfoli – an old egg left in the hens’ nest to encourage egg-laying), and a λάπατου (lapatou), wild cabbage, is particularly striking.

Whichever girl touches these objects during the leap is believed to turn yellow like the egg, and her body will smell like it. She will also become green like the cabbage and black like the baking dome. Altogether, she will die. This primordial superstition is connected with present bodily vigor and health.

Afterward, the egg and the cabbage are thrown into ζίγρις (zigris – wild blackberry bushes). In Agia Paraskevi, the egg is secretly buried in the fields a week earlier. In Krokos, the ritual takes place on the Fourth Sunday of Lent, and the objects, regarded as a source of pollution, are buried at a place called Άργανου (Arganou). In Eratyra, as elsewhere, the Easter egg that had been kept in the household icon shrine was buried on April 23 in a field, vineyard, or at the root of a fruit-bearing tree. In Visaltia, the girls buried a flower from their hair and, if they possessed one, a small coin. In the lowland settlements of Trikala and Karditsa, the Lazarus sticks and their flowers were cast into the river.

phdhma gastras

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Lazarines ready to jump over a gastra (baking dome), resting on a tripod, which contains an egg and a patience dock (lapato). This constitutes a survival of fire worship, childbearing, and the fertility of Nature. Private Collection of Athanasios Kallianiotis.

The words involved are ancient Greek. Hesychius records the gloss γαστρόπτης (gastroptēs – meaning “a type of cooking vessel) in relation to the gastra, while zigris derives from ζωγρώ (zogrō -to capture), fittingly enough, since the thorns of blackberry bushes indeed pierce sharply. If the place-name Arganou derives from όργιον (orgion – sacred rite), then the burial occurred in the appropriate location.

Furthermore, among rustic Macedonians today the expression γένι άργανου (geni arganou) means “become an instrument,” effectively, “you are not wanted.” Just as the birth of a sickly child is not desired. The breaking and burial of a spinning distaff also took place in Elati, at a place called Αμπδί (Abdi) or Γαβριά (Gavria), and if the former name is related to the verb αποδιώκω (to drive away), then it too was a fitting location.

In Aiani, this leap is recorded in formal language as “the jumping of the gastra,” but the Lazarinis themselves probably say pami n’ arichtoumi t’ gastra (let us go and jump over the gastra). In Agia Paraskevi, the practice is described as “playing the game with the roof tile,” in the local dialect pami n’ arichtoumi ’n keramida (let us go and jump over the tile), or as “the jumping of the tripod,” pami n’ arichtoumi n pyrousthia. In Krokos it is known as “making the egg-skin,” probably pronounced pami na fkiásoumi ’n avgoptsa (let us go and make the egg-skin), where avgoptsa means the membrane or shell of a boiled egg.

This scene of jumping over objects placed on the ground is attested only in Elimeia. In the village of Κτίσματα (Ktismata) in Ioannina, an overturned tripod and the egg from the icon shrine are placed outside in the courtyard to prevent destructive hailstorms. The egg is later buried in the fields for the same protective purpose.

A similar act of leaping over fire, specifically pine-wood fires, was practiced not only by people but also by all the animals of a household during epidemics in the village of Δεσπότης (Despotis -Snichovo) in Grevena. This was done for purification and healing, though without the baking dome, egg, or cabbage.

The old egg, together with the cabbage, signifies death. The philosopher Democritus wrote that lapathoi were the pits dug by hunters, covered with brushwood and dust, into which hares would fall. By throwing away or burying the egg and cabbage in a place from which they could not easily be recovered, the Lazarinis were exorcising death itself.

The act resembles the ancient curse tablets buried underground -the most famous being the curse tablet of Pella -as well as comparatively recent examples from Voio, where a sorceress, seeking to bind a fellow villager, drove three nails high into a tree so that they would not be discovered.

The act of leaping over the gastra, a tool associated with fire, ultimately leads us back to the Proto-Indo-European tradition of fire worship. In Malomirovo, Bulgaria, Lazarinis were recorded in 1946 dancing and singing around a fire; they likely jumped over it as well.

CHarths Elimeias me anaferomenoys oikismoys

Detail from a map of Western Macedonia showing Elimeia, later known as Tsiartsiambas, and subsequently the Province of Kozani. Aiani is marked with a circular outline, while the settlements mentioned in the text are indicated by rectangles. In the upper right appears Daskio, a village that today belongs administratively to Imathia, a region visited by the inhabitants of Elimeia by following the southern bank of the Aliakmon River. Skerkemis Lambros, Western Macedonia, Gkavanas Publishing, Kozani, 1951.

 

Tsiartsiambas

The Lazarus rites did not impress all of the Ottomans who had taken possession, without resistance, of the fortress of Servia at the end of the fourteenth century AD and subsequently settled permanently in Elimeia. This was because a significant number of them, as evidenced by the dervish tekkes in the villages of Χαραυγή (Charavgi – Tzouma), Agios Dimitrios, and Καπνοχώρι (Kapnochori – Sofoular), sites that had previously been Macedonian and later Christian sanctuaries—were Bektashis. In other words, they were heterodox believers who wove together, upon a Persian canvas, pagan, Gnostic, Shiite, and Christian elements. For example, Bektashi women worshipped in the same space as men, did not wear veils, drank wine, and visitors of any religion could eat there free of charge. Naturally, the Janissaries, Islamized Christians, were members of the Bektashi order.

An inscription discovered at the site of the tekke in Kapnochori revealed that it had once been an ancient Greek sanctuary. As for the corresponding shrine in Charavgi, it was said to have been built upon a former church dedicated to the Prophet Elijah. This is plausible, since during the pre-Islamic-origin festival of Hıdırellez among Alevis and Bektashis, the Prophet Elijah meets the mysterious servant of the Islamic God, Al-Khidr (the Green One). During Hıdırellez, celebrated in April, people jumped over fires and buried money beneath rose bushes in hopes of happiness and abundance.

At these establishments, people divined the fate of absent relatives by means of a suspended egg, a practice that recalls the discarded eggs of the Lazarinis. Their sanctuaries were also visited by Christian women, usually on Wednesdays (Çarşamba in Turkish) or Saturdays, in order to obtain holy water for healing or fertility. The fact that Hıdırellez, as a festival of purification through fire-jumping and wish-making, more generally a spring festival, roughly corresponding to
– the Macedonian Xandikos,
– the Iranian Chaharshanbeh Suri (Festive Wednesday of Fire)
– the Balkan Romani Ederlezi,

gives rise to the following hypothesis:

The Bektashis, seeing the Lazarinis jump over the gastra containing the egg and cabbage, perhaps in earlier times over actual fires, observing that women visited them on Wednesdays, and knowing that the Persians celebrated a similar festival on a Wednesday, named the plateau Çarşamba.

In local village speech we pronounced this as στουν Τσιαρτσαμπά (stoun Tsiartsiamba – in Tsiartsiamba). The earliest written attestation of the name, however, dates to 1797, when it appears as Τζερτζαπά (Tzertzaba).

It is noteworthy that in Eratyra, during the Easter period and in the evening hours, a girl carries a lit tuft of wool attached to a stick as a torch while a closing song of the festivities is sung, known elsewhere as well, though without reference to Wednesday:

Irthin i Titarti, ap’ na min erchountan.
T’ armata eini xena ki tha mas ta parouni,
parte ta dikelia sas na pate ki st’ ambelia sas.

Wednesday has come, if only it had not.
Our ornaments are borrowed, and they will take them back.
Take your mattocks and go to your vineyards.

In various communities of Cappadocia, Saint George was also called Ai Chintirele or Chintirelle. He was the one who slew the dragon that devoured young men and women, a motif reminiscent of Theseus and the Minotaur. The women wore wreaths of wildflowers, danced outside the church, and received crimson kerchiefs as gifts. The men hung amulets upon pack animals, while the girls constructed effigies of camels which they later burned. Sick children were passed through the hollow opening of a large tree in the belief that they would be healed.

How many common elements these places share!

 

The Fear of the Turks

The rhythms of the Lazarinis’ songs vary: they are fast when sung while moving and slow during a stationary dance, such as in Aiani, where the dance pattern consists of five movements. The rhythms also depend upon the costume. In our village, the costume was extremely heavy because of Ottoman rule, especially during periods of crisis, so that the female body would not be discernible beneath it. As a song from Krania in Elassona concerning the conscription of Christian boys into the Janissary corps states:

Stin Alassona, tzianou m’, ki stou pazarixevgike i Sklavous, tzianou m’, pedia mazonei,pedia mazonei tzianou m’, ki aspra den pairi,mon’ pairi tou Yianni, tzianou m’, ki ’n kali t’.

In Elassona, my dear, in the marketplace,the slave-taker has come out, my dear, gathering children;he gathers children, my dear, and takes no silver coins;he takes only Yannis, my dear, and his beloved.

Gerome Young Greeks in the Mosque 2

Young Greek Janissaries in a Muslim mosque. Janissaries were the sons of Christian families who were recruited by the Ottoman authorities to serve as the Sultan’s guards or as members of the imperial administration. Many were associated with the Bektashi order, a practice that was considered natural given their origins and the distinct cultural and religious environment in which they were raised and served.. Γενίτσαροι, Wikipedia   

 

Epilogue

Certain words have been written in the local dialect rather than exactly as they appear in books, websites, or short films, because some singers modify their speech toward Attic Greek out of embarrassment about speaking the language of their forebears; authors do the same for similar reasons, while printers often simply did not know the dialect. For example, the word for στενό (narrow) might be written or sung as στενό (steno), but in local pronunciation it was στινό (stino).

It has been said that the custom of the Lazarinis was, among other things, a festive banquet and a playful social process. Yet everything that takes place within the Lazarinis’ tradition represents the enactment of instincts, a desire to cooperate with Nature, and a display of pride, elements that proved stronger, though often concealed, than the wishes of the newly arrived religious authority.

These elements remain today, even though they are no longer necessary for the continuation of the species, as a passive reaction to newer forms of pilgrimage and devotion.

Appearance does not necessarily reveal reality.

 

Bibliography

A.K., Archaeological site of Pieria, 2002 / Α.Κ., Αρχαιολογικός χώρος Πιερίων, 2002

Aravantinos Panagiotis, Epirotic Glossary, Bureau of P. A. Petrakos, Athens 1909 / Αραβαντινός Παναγιώτης, Ηπειρωτικόν Γλωσσάριον, Π. Α. Πετράκος, εν Αθήναις 1909

Bekkeri Immanuelis (ed.), Anecdota Graeca, volumen primum, Lexica Segueriana, apud G. C. Nauckium, Berolini 1814

Boukos Stelios, The custom of the Lazarines of Aiani, 23/4/2021, 14:25 / Μπούκος Στέλιος, Το έθιμο των Λαζαρίνων της Αιανής, 23/4/2021, 14:25

Chaharshanbe Suri, Wikipedia

Chatzioannou Christina – Maria, The historical evolution of the settlements of Aliakmon during the Ottoman rule: codex no. 201 of the Monastery of the Transfiguration of the Savior of Zavorda, CNE/NHRF, Athens 2000 / Χατζηιωάννου ΧριστίναΜαρία, Η ιστορική εξέλιξη των οικισμών του Αλιάκμονα κατά την Τουρκοκρατία: ο κώδικας αρ.201 της Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Ζάβορδας, ΚΝΕ/ΕΙΕ, Αθήνα 2000

Chatzinikolaou Kalliopi, The cults of gods and Heroes in Upper Macedonia during antiquity (Elimeia, Eordaia, Orestida, Lyncestida), doctoral dissertation, Aristotle University of Thessaloniki, Thessaloniki 2007 / Χατζηνικολάου Καλλιόπη, Οι λατρείες των θεών και των Ηρώων στην Άνω Μακεδονία κατά την αρχαιότητα (Ελίμεια, Εορδαία, Ορεστίδα, Λυγκηστίδα),διδακτορική διατριβή, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2007

Chondrogianni Areti (ed.), Ancient Aiani, City of Macedonia, archaeological guide, Ministry of Culture, Archaeological Museum of Aiani 2023 / Χονδρογιάννη Αρετή (επιμ.), Αρχαία Αιανή, Πόλις Μακεδονίας, αρχαιολογικός οδηγός, Υπουργείο Πολιτισμού, Αρχαιολογικό Μουσείο Αιανής 2023

Christoforidis Konstantinos, Dictionary of the Albanian language, P. Sakellariou Printing, Athens 1904 / Χριστοφορίδης Κωνσταντίνος, Λεξικόν της Αλβανικής γλώσσης, Τύποις Π. Σακελλαρίου, εν Αθήναις 1904

Ciro Giannelli & André Vaillant, Un Lexique Macédonien du XVie siècle, Institut d’Études Slaves del ‘Université de Paris 1958

Cultural and Educational Association of Loutro, Elassona, Local idiom, From A to Z, 23/05/2026, 14:53 / Μορφωτικός Εκπολιτιστικός Σύλλογος Λουτρού Ελασσόνας, Ντοπιολαλιά, Από το ΑΩ, 23/05/2026, 14:53

De Vaan Michiel, Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages, volume 7, Brill, Leiden -Boston 2008

Dimitriadis Vasilis, Central and Western Macedonia according to Evliya Çelebi, (introduction – translation – comments), Society for Macedonian Studies, Thessaloniki 1973 / Δημητριάδης Βασίλης, Η Κεντρική και Δυτική Μακεδονία κατά τον Εβλιγιά Τσελεμπή, (εισαγωγήμετάφρασησχόλια), Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1973

Ding Iskandar, جان / jān, 2020

Dougou-Papadopoulou Evanthia, “[Etymological notes of the Pieria region]”, Makedonika 24 (1984) 217-233 / ΔούγουΠαπαδοπούλου Ευανθία, “Ετυμολογικά της περιοχής Πιερίας”, Μακεδονικά 24 (1984) 217-233

Eritha, Wikipedia

Eupraxiadis Lazaros, Prokopi, my homeland (History and Folklore), Thessaloniki 1988 / Ευπραξιάδης Λάζαρος, Το Προκόπι, η πατρίδα μου (Ιστορία και Λαογραφία), Θεσσαλονίκη 1988

Foley Miles John (ed.), Oral tradition, Serbo-Croatian oral traditions, volume 6, number 2-3, Slavitsa, May-October 1991

Georgoulas Vasileios, Fortress of Kozani (History – Folklore), Dodoni, Thessaloniki 1978 / Γεωργούλας Βασίλειος, Φρούριο Κοζάνης (ιστορίαΛαογραφία), Δωδώνη, Θεσσαλονίκη 1978

Ghini Niko, Fjalor shqip – greqisht, Λεξικό αλβανοελληνικό, Shteria botuese e librit shkollor, Tirane 1971

Giochalas Titos (ed.), The Greek-Albanian Dictionary of Markos Botsaris, (philological edition from the autograph), Academy of Athens, Athens 1980 / Γιοχάλας Τίτος (επιμ.), Το ελληνοαλβανικόν Λεξικόν του Μάρκου Μπότσαρη, (φιλολογική έκδοσις εκ του αυτόγραφου), Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1980

Golia Aikaterini, Traditional games of the Kozani region: extensions into daily life, master’s thesis, University of Thessaly, Trikala 2004 / Γκόλια Αικατερίνη, Τα παραδοσιακά παιχνίδια της περιοχής Κοζάνης: προεκτάσεις στην καθημερινή ζωή, διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Τρίκαλα 2004

Hasluck F., Christianity And Islam Under The Sultans, Vol II, Oxford at the Clarenton Press, 1929

Herodotus, Histories 8 / Ηρόδοτος, Ιστορίαι 8

Historical dictionary of the idioms of Cappadocia, Academy of Athens 2026 / Ιστορικό λεξικό των ιδιωμάτων της Καππαδοκίας, Ακαδημία Αθηνών 2026

Hoffmann Otto, Die Makedonen, ihre Sprache und ihr Volkstum, Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1906

Kallianiotis Athanasios, Ravens, 12/10/2025 / Καλλianιώτης Αθανάσιος, Κόρακες, 12/10/2025

Kallianiotis Athanasios, The Eleftho of Kaliani (Aiani): onomastic adventures, 20/9/2021 / Καλλιανιώτης Αθανάσιος, Η Ελευθώ της Κάλιανης (Αιανής): ονοματολογικές περιπέτειες, 20/9/2021

Kallianiotis Athanasios, The Lazarines of Lefkopigi through the eyes of History, 12/4/2014 / Καλλιανιώτης Αθανάσιος, Οι Λαζαρίνες της Λευκοπηγής στα μάτια της Ιστορίας, 12/4/2014

Kampouridis Kostas – Salakidis Giorgos, The province of Servia in the 16th century through Ottoman sources, Stamoulis Ant. – Association of Friends of the Kozani Municipal Library, Thessaloniki 2013 / Καμπουρίδης ΚώσταςΣαλακίδης Γιώργος, Η επαρχία Σερβίων τον 16ο αιώνα μέσα από οθωμανικές πηγές, Σταμούλης Αντ.-Σύλλογος Φίλων Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης, Θεσσαλονίκη 2013

Karamitrou Georgia, Aiani and its contribution to the shaping of the new historical identity of Macedonia, Society for Macedonian Studies, Thessaloniki 2008 / Καραμήτρου Γεωργία, Η Αιανή και η συμβολή της στη διαμόρφωση της νέας ιστορικής φυσιογνωμίας της Μακεδονίας, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 2008

Karolidis P., Comparative glossary of Greek-Cappadocian words, namely the Greek dialect spoken in Cappadocia and the surviving traces of the ancient Cappadocian language in it, From the printing house “O Typos”, Smyrna 1885 / Καρολίδης Π., Γλωσσάριον συγκριτικόν ελληνοκαππαδοκικώνλέξεων, ήτοι η εν Καππαδοκία λαλουμένη ελληνική διάλεκτος και τα εν αυτή σωζόμενα ίχνη της αρχαίας καππαδοκικήςγλώσσης, Εκ του τυπογραφείου Ο Τύπος, Εν Σμύρνη 1885

Katsanis Nik. (ed.), Folk songs of Drymos and folklore miscellany, Cultural Association of Drymos, Thessaloniki 1998 / Κατσάνης Νικ. (επιμ.), Δημοτικά τραγούδια Δρυμού και λαογραφικά σύμμικτα, Πολιτιστικός σύλλογος Δρυμού, Θεσσαλονίκη 1998

Kikopoulos Menelaos, Elafotopos (Tservari), Folklore, Giannina 2000 / Κικόπουλος Μενέλαος, Ελαφότοπος (Τσερβάρι), Λαογραφία, Γιάννινα 2000

Korais Adamantios (ed.), Strabo’s Geography, seventeen books, part three, From the printing house of I. M. Everartos, Paris 1817 / Κοραής Αδαμάντιος (επιμ.), Στράβωνος Γεωγραφικόν, βιβλία επτακαίδεκα, μέρος τρίτον, Εκ της τυπογραφίας Ι. Μ. Εβεράρτου, Εν Παρισίοις ͵ΑΩΙΖ (1817)

Kosev Stoyan, Лазарски обичаи отс. Маломирово [1946] 7/4/2020

Kostopoulos Aristotelis, Skalochori of Kastoria, Cultural and Educational Association of Skalochori “Agia Paraskevi”, Thessaloniki 200[0] / Κωστόπουλος Αριστοτέλης, Σκαλοχώρι Καστοριάς, Εκπολιτιστικός Μορφωτικός Σύλλογος Σκαλοχωρίου “Η Αγία Παρασκευή”, Θεσσαλονίκη 200

Koventareios Municipal Library of Kozani, Electoral register of the Sub-prefecture of Kozani 1915, Koumenos, Thessaloniki n.d. / Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης, Εκλογικός κατάλογος της Υποδιοικήσεως Κοζάνης 1915, Κουμένος, Θεσσαλονίκη χ.χ.

Koventareios Municipal Library of Kozani, F. 64, Electoral register of Kaliani, 10/08/1908 / Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης, Φ. 64, Εκλογικός κατάλογος Καλλιανής, 10/08/1908

Koventareios Municipal Library of Kozani, Item Λ1545, Papagiagkos 1903 / Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης, Item Λ1545, Παπαγιάγκος 1903

Kriaras Emmanuel, Dictionary of Medieval Vulgar Greek Literature 1100-1669, Vol. I, Thessaloniki 1968 / Κριαράς Εμμανουήλ, Λεξικό της μεσαιωνικής ελληνικής δημώδους γραμματείας 1100-1669, τ. Α΄, Θεσσαλονίκη 1968

Kriaras Emmanuel, Dictionary of Medieval Vulgar Greek Literature 1100-1669, Vol. IV, Thessaloniki 1975 / Κριαράς Εμμανουήλ, Λεξικό της μεσαιωνικής ελληνικής δημώδους γραμματείας 1100-1669, τ. Δ΄, Θεσσαλονίκη 1975

Lalos Eleftherios, Krania of Elassona, history – folklore, Vol. I history, Municipality of Antichasia 2008 / Λάλος Ελευθέριος, Η Κρανιά Ελασσόνας, ιστορίαλαογραφία, τ. Α΄ ιστορία, Δήμος Αντιχασίων 2008

Lampretsas Ilias, Mikrovalto, Municipality of Kozani 2000 / Λαμπρέτσας Ηλίας, Μικρόβαλτο, Δήμος Κοζάνης 2000

Lazarines of Karyditsa 2018, kozanimedia, YouTube / Λαζαρίνες Καρυδίτσας 2018, kozanimedia, YouTube

Lazarines of Kato Komi, Kozani, kozanimedia, Youtube / Λαζαρίνες Κάτω Κώμης Κοζάνης, kozanimedia, Youtube

Lazarines of Rodiani, deputy mayoralty of culture of kozani, YouTube / Λαζαρίνες Ροδιανή, antidimarxia politismou kozanis, YouTube

Leake William, Reserchesin Greece,J. Booth, London 1814

Lexicon Suidas or Souda, Online Edition 2018 / Λεξικὸν Σουίδα Σοῦδα, On Line Ἔκδοση 2018

Livi Titi, Αb ubre condita,liber XL

LSJ (Liddell, Scott, Jones Ancient Greek Lexicon)

Mandalaki Yannitsioti Titica, Gialeraki Anna, “Haemophiliain Greece. A Continuous Struggle for Survival and Quality of Life”, Turkish Journal of Haematology, v. 19 (2) (2002) 191-198

Manos Konstantinos, Folklore of Eptachori – Voio, Athens 1962 / Μάνος Κωνσταντίνος, Λαογραφία ΕπταχωρίουΒοΐου, Αθήναι 1962

Margari Zoi & Vomba Ioanna, The Lazarines in twelve communities of the Municipality of Kozani …, Kozani 2021 / Μάργαρη Ζωή & Βόμβα Ιωάννα, Οι Λαζαρίνες σε δώδεκα κοινότητες του Δήμου Κοζάνης …, Κοζάνη 2021

Markopoulos Markos, Polyfyto, historical and Folklore presentation of my homeland, Thessaloniki 1991 / Μαρκόπουλος Μάρκος, Το Πολύφυτο, ιστορική και Λαογραφική παρουσίαση της ιδιαίτερης πατρίδας μου, Θεσσαλονίκη 1991

Mastrogian. Georg, Μικρές Λαζαρίνες Μικροβάλτου 2008, YouTube

Megas G., Greek festivals and customs of popular worship, 5th edition in Demotic, Estia, Athens 2005 / Μέγας Γ., Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας, 5η έκδοση στη δημοτική, Εστία, Αθήνα 2005

Melikis Giorgis, The Lazarines of Roumlouki, an important ritual of Macedonian popular worship, Lyceum of Greek Women of Thessaloniki, Thessaloniki 1977 / Μελίκης Γιώργης, Οι Λαζαρίνες του Ρουμλουκίου,σημαντικό δρώμενο μακεδονικής λαϊκής λατρείας, Λύκειο των Ελληνίδων Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1977

Mitsis Vasileios, Manners and customs of Pogoni and Northern Epirus, Kryoneri of Pogoni 2025 / Μήτσης Βασίλειος, Ήθη κι έθιμα Πωγωνίου και Βορείου Ηπείρου, Κρυονέρι Πωγωνίου2025

Mpountonas Efthymios, A study on the linguistic idiom of Velventos and its surroundings, Royal Printing House of N. G. Igglesis, Athens, 1892 / Μπουντώνας Ευθύμιος, Μελέτη περί του γλωσσικού ιδιώματος Βελβεντού και των περιχώρων αυτού, Βασιλικόν Τυπογραφείον Ν. Γ. Ιγγλέση, Εν Αθήναις, 1892

Nanos Lazaros, Velisti (Lefkopigi), History – Folklore, Thessaloniki 1985 / Νάνος Λάζαρος, Το Βελίστι (Λευκοπηγή), ΙστορίαΛαογραφία, Θεσσαλονίκη 1985

Nasiopoulus Ioannis, Folklore of Eratyra, Association of Eratyreans of Thessaloniki “The Mutual Aid”, Thessaloniki 1993 / Νασιόπουλος Ιωάννης, Λαογραφικά Εράτυρας, Ένωση ΕρατυραίωνΘεσσαλονίκης «Η αλληλοβοήθεια», Θεσσαλονίκη 1993

Nigdelis Konstantinos, Cappadocia, devotional and other matters in the eternal cycle of time, Municipality of Nea Ionia, KE.MI.PO, Athens 2018, pp. 153-156 / Νίγδελης Κωνσταντίνος, Καππαδοκία, λατρευτικά και άλλα τινά στον αέναο κύκλο του χρόνου, Δήμος Νέας Ιωνίας, ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ, Αθήνα 2018

Nikolaidis Konstantinos, Etymological dictionary of the Koutsovlach language, Athens, P. D. Sakellariou 1909 / Νικολαΐδης Κωνσταντίνος, Ετυμολογικόν λεξικόν της κουτσοβλαχικής γλώσσης, Εν Αθήναις, Π. Δ. Σακελλαρίου 1909

Nikou-Gioltzoglou Efi, Livadero (Mokro): our folk tradition, ed: Stavros Gioltzoglou, Thessaloniki 1999 / ΝίκουΓιωλτζόγλου Έφη, Λιβαδερό (Μόκρο): η λαϊκή μας παράδοση, επιμ: Σταύρος Γιωλτζόγλου, Θεσσαλονίκη 1999

Oikonomidou F., “[Vlach women’s traditional costume from Chionochori, Serres]”, Makedonika 13(1) (1973) 341-364 / Οικονομίδου Φ., Βλάχικη γυναικεία φορεσιά από το Χιονοχώρι Σερρών, Μακεδονικά 13(1) 1973) 341-364

Panagiotopoulos Vasilis – Dimitropoulos Dimitris – Michailaris Panagiotis (eds.), Ali Pasha Archive of the Gennadius Library, NHRF & Institute of Neohellenic Research, Vol. I, Athens 2010 / Παναγιωτόπουλος Βασίλης -Δημητρόπουλος Δημήτρης -Μιχαηλάρης Παναγιώτης (επιμ.), Αρχείο Αλή Πασά Γενναδείου Βιβλιοθήκης, ΕΙΕ & Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών, τ. Α΄, Αθήνα 2010

Papadopoulos Panagiotis, Kaisareia, a historical settlement of Western Macedonia, Prefectural Administration, Kozani 2002 / Παπαδόπουλος Παναγιώτης, Καισάρεια, ένας ιστορικός οικισμός της Δυτικής Μακεδονίας, Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση, Κοζάνη 2002

Papadopoulou Evangelia, Lazarines of Agia Paraskevi, Kozani: culture and collective management, bachelor’s thesis, Department of Folk & Traditional Music, T.E.I. of Epirus, Arta 2007 / Παπαδοπούλου Ευαγγελία, Λαζαρίνες Αγίας Παρασκευής Κοζάνης: πολιτισμός και συλλογική διαχείριση, πτυχιακή εργασία, Τμήμα Λαϊκής & Παραδοσιακής Μουσικής, Τ.Ε.Ι. Ηπείρου, Άρτα 2007

Papahagi Tache, Dictionarul-dialectului-aroman, deuxieme edition, Editura academiei republicii socialiste Romania, Bucuresti 1974

Papaioannou Miltiadis, The glossary of Grevena, EMS, Thessaloniki 1976, p. 143 / Παπαϊωάννου Μιλτιάδης, Το γλωσσάριο των Γρεβενών, ΕΜΣ, Θεσσαλονίκη 1976, σ. 143

Papakonstantinou Fanis, Human debt, Vol. I, Dodoni, Athens 1991 / Παπακωνσταντίνου Φάνης, Ανθρώπινο χρέος, τ. Α΄, Δωδώνη, Αθήνα 1991

Papanikolaou Athanasios & Papanikolaou Asterios, The hanging of dogs, Thessalian Folklore, Special Edition, 1881-1961 [200], Athens 1965, pp. 567-569 / Παπανικολάου Αθανάσιος & Παπανικολάου Αστέριος, Το κρέμασμα των σκυλιών, Θεσσαλικά Λαογραφικά, Έκτακτος Έκδοσις, 1881-1961 [200], Αθήναι 1965, σσ. 567-569

Papanikolaou Fotis, Folklore of Voio, INBA, Kozani 1999 / Παπανικολάου Φώτης, Λαογραφικά Βοΐου, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 1999

Parke H., Οι εορτές στην αρχαία Αθήνα, Δαίδαλος – Ι. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 2000

Paschaleri Kanellitsa, Sidirokastro yesterday and today, Thessaloniki 1994 / Πασχαλέρη Κανελλίτσα, Το Σιδηρόκαστρο χθες και σήμερα,Θεσσαλονίκη 1994

Paschaloudis Nikos, The Lazarines of Visaltia, 69 Lazarian songs with 100 variations, Association of Terpniotes of Thessaloniki “The Terpni”, Thessaloniki 2002 / Πασχαλούδης Νίκος, Οι Λαζαρίνες της Βισαλτίας,69 Λαζαριανά τραγούδια με 100 παραλλαγές, Σύλλογος Τερπνιωτών Θεσσαλονίκης “η Τερπνή”, Θεσσαλονίκη 2002

Pella curse tablet, Wikipedia / Κατάδεσμος της Πέλλας, Wikipedia

Pelekanidis S., “[Christian inscription from Kaisareia of Upper Macedonia]”, In memory of K. Amantos (1874-1960), Minas Myrtidis Printing House, Athens 1960, 465-467 / Πελεκανίδης Σ., “Χριστιανική επιγραφή εξ Καισαρείας της Άνω Μακεδονίας”, Εις μνήμην Κ. Αμάντου (1874-1960), Τυπογραφείον Μηνά Μυρτίδη, Αθήναι 1960, 465-467

Porsonus Ricardus (ed.), Φωτίου του πατριάρχου, Λέξεων συναγωγή, photii lexicone codice galeano, pars prior, Sumptibus C. H. G. Hartmanni, Lipsiae MDCCCXXIII (1823)

Poulianou Dafni, Kopatsaraioi, a living past at the foothills of Eastern Pindos, Athens 1994 / Πουλιανού Δάφνη, Κοπατσαραίοι, ζωντανό παρελθόν στα Ριζά της Α. Πίνδου, Αθήνα 1994

Ringos Dimitris, Easter celebrations in Grevena, Thessaloniki 2002 / Ρίγγος Δημήτρης, Πασχαλόγιορταστα Γρεβενά, Θεσσαλονίκη 2002

Rizakis Thanasis – Touratsoglou G., Inscriptions of Upper Macedonia: Elimeia, Eordaia, South Lyncestis, Orestis: volume Aʼ catalogue of inscriptions, Archaeological Receipts and Expropriations Fund, Athens 1985 / Ριζάκης ΘανάσηςΤουράτσογλου Γ., Επιγραφές Άνω Μακεδονίας: Ελίμεια, Εορδαία, Νότια Λυγκηστίς, Ορεστίς: τόμος Αʼ κατάλογος επιγραφών, Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων, Αθήνα 1985

Rolles Samuel, The book of Genesis, 10th edition, Methuen and Co. LTD, London 1916

Rousiakis Sotirios, “[The Lazarus carols in Vasiliki of Trikala]”, Thessalian Calendar 54 (2008) 341-348 / Ρουσιάκης Σωτήριος, “Οι αγερμοί του Λαζάρου στη Βασιλική των Τρικάλων”, Θεσσαλικό Ημερολόγιο 54 (2008) 341-348

Schinas Nikolaos, [Itinerary notes of Macedonia, Epirus, new boundary line and Thessaly, compiled by order of the Minister of Military Affairs, first booklet, Messager d Athenes, Athens 1886] / Σχινάς Νικόλαος, Οδοιπορικαί σημειώσεις Μακεδονίας, Ηπείρου, νέας οροθετικής γραμμής και Θεσσαλίας, συνταχθείσαι τη εντολή του επί των στρατιωτικών υπουργού, φυλλάδιον πρώτον, Messager d Athenes, Αθήναι 1886

Schmidt Mauricius (ed.), Hesychii Alexandrini lexicon, Αιλίου Διογενειακού περιεργοπένητες, editionem minorem, Sumtibus Hermannii Dufftii, Jenae MDCCCLXVII(1867)

Siampanopoulos Konstantinos, The Lazarines, Association of Letters and Arts of the Kozani Prefecture, Thessaloniki 1973 / Σιαμπανόπουλος Κωνσταντίνος, Οι Λαζαρίνες, Σύνδεσμος Γραμμάτων και Τεχνών νομού Κοζάνης, Θεσσαλονίκη 1973

Siozos Giorgos, Folklore study of Krokos, Kozani, manners and customs of each month separately, Cultural Association of Krokos “Ioakeim Lioulias”, Kozani 1996 / Σιώζος Γιώργος, Λαογραφική μελέτη του Κρόκου Κοζάνης,ήθη κι έθιμα κάθε μήνα χωριστά, Πολιτιστικός σύλλογος Κρόκου «Ιωακείμ Λιούλιας», Κοζάνη 1996

Society for Macedonian Studies, Macedonia in 1530 based on the summary Ottoman tax register TT 167 (unpublished) / Εταιρία Μακεδονικών Σπουδών, Η Μακεδονία το 1530 με βάση το συνοπτικό οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο ΤΤ 167 (ανέκδοτο)

Stefanopoulos Evangelos, Daskion, History – Folklore, Evang. Stefanopoulou unpublished manuscripts, adaptation – presentation A. Tzaferopoulos, Veria 1972 / Στεφανόπουλος Ευάγγελος, Δάσκιον, ΙστορίαΛαογραφία, Ευάγγ. Στεφανοπούλου ανέκδοτα χειρόγραφα, διασκευή -παρουσίαση Α. Τζαφερόπουλου, Βέροια 1972

Strabo, Geography, Book XIII / Στράβων, Γεωγραφικά, Βιβλίο ΙΓ

Tantsis Anastasios – Pantelidou Christina, “[An interesting group of churches: basilicas with a transept and lateral niches]”, Byzantina 37 (2021) 92-134 / Τάντσης Aναστάσιος -Παντελίδου Χριστίνα, “Μια ενδιαφέρουσα ομάδα ναών: βασιλικές με εγκάρσιο τμήμα και πλευρικές κόγχες”, Βυζαντινά37 (2021) 92-134

Tavoultzidis Konstantinos, Kouvouklia, a Greek town in Bursa of Asia Minor, elements of history – culture – language, Kozani 1999 / Ταβουλτζίδης Κωνσταντίνος, Κουβούκλια, μια ελληνική κωμόπολη στην Προύσα της Μικράς Ασίας, στοιχεία ιστορίας –πολιτισμού -γλώσσας, Κοζάνη 1999

The Lazarines of Karyditsa 2026, @kozanimedia, YouTube / Οι Λαζαρίνες της Καρυδίτσας 2026, @kozanimedia, YouTube

Thomaidis Christos & Tzimpouka Ioanna, Elati: history and folklore, Kozani 2001 / Θωμαΐδης Χρήστος & Τζημπούκα Ιωάννα, Ελάτη: ιστορία και λαογραφία, Κοζάνη 2001

Traditional songs of Rizomata – Pieria Mountains (No4), 22/3/2018, Sirviro gaitani, Vimeo / Παραδοσιακά τραγούδια Ριζωμάτων – Πιέρια Όρη (Νο4), 22/3/2018, Σιρβηρο γαϊτάνι, Vimeo

Tzella Sofia, “[The Lazarian songs of Palamas]”, Thessalian Calendar 71 (2017) 343-352 / Τζέλλα Σοφία, “Τα λαζαριάτικα τραγούδια του Παλαμά”, Θεσσαλικό Ημερολόγιο 71 (2017) 343-352

Ünal Ahmet, “[Ritual versus physical impurity in Hittite Antolia]”119-139, in Mikasa Takahito (ed.), Essays on Anatolian Archaeology, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 1993

Vachtsevanou Meropi, Lazarines of Agia Paraskevi, Kozani, YouTube / Βαχτσεβάνου Μερόπη, Λαζαρίνες Αγίας Παρασκευής Κοζάνης, YouTube

Velkos Grigorios, The linguistic idiom of Eratyra (Selitsa), Kozani, Thessaloniki 2014 / Βέλκος Γρηγόριος, Το γλωσσικό ιδίωμα της Εράτυρας (Σέλιτσας) Κοζάνης, Θεσσαλονίκη 2014

Vermaseren M., Cybele and Attis the Myth and the Cult, translated from Dutch by A.M.H. Lemmers, London 1977

Vriddha, Vṛddha, Vṛddhā: 31 definitions, wisdomlib – the greatest source of ancient and modern knowledge

Yaşar Irem (ed.), Hıdırellez: A colorful celebration in Turkic culture for centuries, 10/06/2020, 1:06

خيط, [χάιτ] WordReference.com

Δημοσιεύθηκε στη Γενικά | Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Λακεδάμα (αρμόζμους): το ποτό των αγροίκων Μακεδόνων

ανακτένιση 11η Mαΐου 2026, 9:18΄ μ.μ.

Δημοσιεύτηκε και στο Academia.edu ως Λακεδάμα (αρμόζμους): το ποτό των αγροίκων Μακεδόνων
addd removebg preview

αρμιά κι αρμόζμους

Η αρχαία λακεδάμα είναι ο σημερινός αρμόζμους, ταριχευμένος ζωμός νερού, λαχάνου κι αλατιού που πίνεται στα ορεινά της Μακεδονίας. Ετυμολογείται από την λαχανιδίων άλμη (λαχανιδάλμη) ή λαχανάδας άλμη (λαχαναδάλμη). Αρχαιότερα, από τον λαχανιδίων ζωμόν (λαχαναδωμός).

Η αρχαία λακεδάμα είναι ο σημερινός αρμόζμους, ταριχευμένος ζωμός νερού, λαχάνου κι αλατιού που πίνεται στα ορεινά της Μακεδονίας. Ετυμολογείται από την λαχανιδίων άλμη (λαχανιδάλμη) ή λαχανάδας άλμη (λαχαναδάλμη). Αρχαιότερα, από τον λαχανιδίων ζωμόν (λαχαναδωμός).

εισαγωγή

Το κείμενο ασχολείται με το γλώσσημα Λακεδάμα, που αναγράφεται στο λεξικό του Ησυχίου, λογίου από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου που έζησε τον 5ο αιώνα μ. Χ. Το μοναδικό σήμερα χειρόγραφό του, αντιγραμμένο από παλαιότερο τον 15ο αιώνα, φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη του Αγίου Μάρκου στη Βενετία. Δεν είναι γνωστός ο τελευταίος αντιγραφέας.1

Από το 1514 που είδε το έντυπο φως της δημοσιότητας κι εντεύθεν ασχολήθηκαν με το λεξικό, οπότε και με την λακεδάμα, φιλόλογοι, γλωσσολόγοι και φιλίστορες προτείνοντας διάφορες ερμηνείες, ελλειπτικές ή ημαρτημένες κατά τη γνώμη μου. Κουράζουν προφανώς τον αναγνώστη οι λεπτομερείς αναφορές σε παλαιά έργα, ιδιαίτερα σε εδάφιά των, αλλά είναι απαραίτητες ως δηλώσεις σεβασμού στον μόχθο όσων προσέθεσαν νέες απόψεις στην έρευνα, έστω κι ατελείς -δεν αναφέρονται εδώ έργα, λεξικά ή μονογραφίες, που επαναλαμβάνουν προγενέστερους, παρόλο που έχουν μελετηθεί, όπως και δεκάδες άλλα που έχουν διαβαστεί και δεν περιείχαν κάτι σχετικό.

Τι προσφέρει η παρούσα εργασία; Ικανοποίηση της περιέργειας, έμφυτης τάσης ανθρώπου και ζώων για εξερεύνηση και γνώση του απτού αλλά και του άυλου περιβάλλοντος. Απολαμβάνει κανείς τη χαρά τέλεσης μιας συγκεκριμένης πνευματικής δημιουργίας μέσα στον αχανή λαβύρινθο αφηγημάτων γλωσσών και καθημερινών πρακτικών. Αγάλλεται προσπαθώντας να λύσει ένα αιώνιο πρόβλημα, ορθότερα προτείνοντας μια εκ των κάτω τεκμηριωμένη άποψη. Ο τρόπος σκέψης και οι νοητικοί συνδυασμοί ίσως ωφελήσουν τον αναγνώστη να εντρυφήσει κι αυτός με αφετηρία είτε την ίδια τη λέξη λακεδάμα είτε με έτερες. Ένα μικρό βήμα, αλλά βήμα.

Στην έρευνα πρώτευσαν και συνέχισαν Γερμανοί κατά βάσιν κι Ολλανδοί, που είχαν διδαχθεί τα αρχαία ελληνικά, αλλά το αδύνατο σημείο ήταν πως αγνοούσαν την ομιλούμενη ελληνική γλώσσα, τουλάχιστον τις διαλέκτους της Μακεδονίας. Ως προς αυτό, βρισκόμουν σε πιο ευνοϊκή θέση καθώς ομιλώ την αυθεντική μακεδονική διάλεκτο της περιοχής Ελίμειας, ανήκουσα στη Δυτική Μακεδονία, αφού από τη γέννηση ως τις αρχές της εφηβείας μεγάλωσα στον οικισμό Αιανή, παλαιότερα Κάλιανη, Κοζάνης χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα και με τις συνήθειες και τη γλώσσα να κυλούν όπως, τουλάχιστον, στον Μεσαίωνα: όργωμα με βόδια, θέρισμα με δρεπάνι, ξεχώρισμα των καρπών στα αλώνια, χωματόδρομοι, δημόσιες κρήνες, απουσία ψυγείων, ραδιοφώνων και τηλεοράσεων. Οι χωριανοί έπαιρναν από τη γη και τα ζώα τούς πόρους διαβίωσης, ενώ τα μόνα αγαθά που προμηθεύονταν από έξω ήταν το αλάτι κι έπειτα το σαπούνι, τα τσιακμάκια (αναπτήρες) και τα τσιγαρόχαρτα στις νεότερες εποχές.

Η επίσκεψη στο παρελθόν κράτησε μήνες. Μελέτη εντύπων σε δημόσιες βιβλιοθήκες, κυρίως όμως καθημερινή πλοήγηση σε ελεύθερους ιστοχώρους ξένων χωρών, όπως το Internet Archive ή το Google Books -η Ελληνική Δημοκρατία δεν ενδιαφέρεται αρκετά για το παρελθόν της, όχι τουλάχιστον αναργύρως, καθώς κάθε είδους μνήμη απεμπολείται ως μη αναγκαία.

Ανάγνωση αναρίθμητων σελίδων χαρτιού, σημειώσεις με μελάνι, διαφύλλιση κι αποθήκευση μεγάλων ή μικρών ψηφιακών κειμένων, ταξινόμησή των. Αναδρομές σε εδάφια αδιευκρίνιστα ή ατελή, νέα διατύπωσή των και κάτι πιο επίμοχθο: απαιτητικές και δύσκολες διεργασίες του νου πλέοντας σε έναν ωκεανό αιώνων και περιπεπλεγμένος ανάμεσα σε πρόσκαιρες αποδοχές και τελική συμφωνία.

Αν υπάρχει, τελικά, τεκμηριωμένη.

πρώτη επαφή με το γλώσσημα

Ανοίγοντας για τη συγγραφή άλλου άρθρου στη Βιβλιοθήκη της Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ τα εκεί ευρισκόμενα δύο λεξικά του Ησυχίου ανέγνωσα στην πιο πρόσφατη έκδοση του 2004 την φράση:

Λακεδάμα, ὕδωρ ἁλμυρὸν ἄλικι ἐπικεχυμένον,
ὅ πίνουσι οἱ τῶν Μακεδόνων ἀγροῖκοι.2

Αρκετά παράξενο το εδάφιο! Με την υποψία ότι ίσως αλλού σημειώνεται διαφορετικά άνοιξα αναστατική έκδοση παλαιότερου (1867) λεξικού:

Λακεδάμα, ὕδωρ ἁλμυρὸν ἁλσί πεποιημένον, ὅ πίνουσι οἱ τῶν Μακεδόνων ἀγροῖκοι.3

Γιατί δύο, εν μέρει διφορούμενες αποτυπώσεις, η μια ἄλικι ἐπικεχυμένον, ή έτερη λσί πεποιημένον; Βέβαιο πάντως εξ αρχής πίστεψα πως το ὕδωρ ἁλμυρὸν σήμαινε νερό με ορυκτό αλάτι κι όχι αυθεντικό θαλασσινό που δεν πίνεται. Μετά, ότι η φράση οι των Μακεδόνων αγροίκοι εικόνιζε τραχείς πληθυσμούς ορεινών περιοχών, διότι πεδινοί και παραθαλάσσιοι είχαν τη δυνατότητα επαφής με άλλους, πιο εξελιγμένους σε λεκτικούς γλωσσικούς τύπους και ηπιότερους τρόπους συμπεριφοράς, όχι πάντοτε, βεβαίως, αγνότερους, που λείαιναν τον προφορικό τους λόγο. Συνεπώς, η λακεδάμα μάλλον δεν ξέφευγε από αυτόν τον κανόνα, τι όμως κρυβόταν πίσω της; Όπως ωραιότατα αποδίδει ο γλωσσολόγος Αντώνιος Θαβώρης:

[Η λακεδάμα] δεν μοιάζει με ελληνικές [λέξεις], επειδή, κατά τη γρήγορη προφορική καθημερινή ομιλία, με την επίδραση τοπικών φωνητικών νόμων, επισκοτίστηκε η ετυμολογική τους διαφάνεια.4

Αυτόματα ήρθε στο νου ο αρμόζμους, ο ζωμός της αρμιάς, σύνθεσης μικρών λαχάνων, νερού και λίγου αλατιού που η γιαγιά μου η Νάτσινα (σύζυγος του παππού μου Νάτσιου, όπως όπως έλεγαν οι χωρίτες τον Θανάση) τοποθετούσε μέσα Νοεμβρίου προς ταριχείαν στην κάδη, ξύλινο, μικρό βαρέλι, για 40 περίπου μέρες -η μάνα μου τα βάζει σήμερα σε πλαστικό δοχείο. Ύστερα, με τα φύλλα που είχαν υποστεί ζύμωση τύλιγε σφαίρες χοιρινού κιμά, σφάζαμε το γουρούνι μας παραμονές Χριστουγέννων, μαζί με ρύζι και τα έβαζε στο τσκάλι (τσουκάλι) και στο τζάκι για βράσιμο. Το φαγητό αυτό το λέγαμε γιαπράκια5(γ)αμπράκια στην Κάρπαθο,6 από την τουρκική λέξη yaprak 7που σημαίνει γενικώς φύλλο. Με την αρμιά έφτιαχνε και αρμόπτις (αρμόπιτες), συνήθεις και σε άλλα χωριά όπως η γειτονική Γκόμπλιτσα, σήμερα Κρόκος.8 Τον δε ταριχευμένο ζωμό τους, υπόξινο με έντονη οσμή, τον πίναμε όταν νιώθαμε ενοχλήσεις στο πεπτικό σύστημα. Με έλεγε η γιαγιά μου:

πχιε ψίτσα, είνι καλό για τ’ άντιρου (πιες λίγο, είναι καλό για το έντερο).

Μήπως το λάκε δεν είχε αποτυπωθεί ή αντιγραφεί σωστά και γεννήθηκε ύστερα από απαλοιφές φωνηέντων και συμφώνων και σήμαινε το λάχανο; Και το δάμα σχετιζόταν με την αρμιά; Δηλαδή αρμιά με λάχανα, όπως ο αρμόζμους;

μες τον λαβύρινθο των αιώνων

Άρχισε πολύμηνη αναζήτηση πηγών ιδιαίτερα σε δωρεάν ψηφιακές βιβλιοθήκες. Ζητήθηκε επίσης η επίσης δωρεάν αρωγή της τεχνητής νοημοσύνης ChatGPT, DeepSeek και Gemini. Ο κόσμος του Διαδικτύου αχανής κι όχι πάντα τεκμηριωμένος στις λεπτομέρειες, η τεχνητή νοημοσύνη βοηθητική ως προς γενικές απόψεις -ακόμη δεν έχει προχωρήσει αρκετά, όχι τουλάχιστον η ελεύθερης πρόσβασης. Αν προχωρήσει.

Ακουγόταν συνήθως στα πανεπιστημιακά τμήματα Ιστορίας ότι για συγγραφή κειμένων αφετηρία αποτελούσαν οι εγκυκλοπαίδειες. Η πιο διαδεδομένη ψηφιακή, η Βικιπαίδεια, και το ψηφιακό λεξικό Wiktionary θεωρεί την λακεδάμα

άγνωστης ετυμολογίας, πιθανόν ξένη λέξη που εξελληνίσθηκε. Ουσιαστικό ουδέτερο. το αλμυρό νερό που κατά τον Ησύχιο έπιναν οι Μακεδόνες αγρότες (έβαζαν αλάτι στο νερό). Συγγενικά ίσως το Λακεδαίμων.

Άγνωστη ή συγκοπτόμενη και παραλλαγμένη η λακεδάμα; Τι σχέση είχε με τη δωρική Σπάρτη; Από που εκπήγασε ο ανωτέρω άγνωστος συγγραφέας την ερμηνεία; Προφανές μάλλον δεν ήξερε τον αρμόζμουν, ούτε και οι διαχειριστές του ψηφιακού λεξικού. Όμως, το να προσθέτεις αλάτι στο νερό για να το πιες δεν αποτελούσε λογική εξήγηση. Οπότε έπρεπε να ευρεθεί το σωζόμενο χειρόγραφο ή χειρόγραφα του Ησύχιου. Σύμφωνα με την ίδια εγκυκλοπαίδεια το σωζόμενο είναι deeply corrupt (βαθιά φθαρμένο),9 όμως σε δημοσιευμένη σελίδα του10 φαίνεται μεν πυκνογραμμένο, αλλά με καθαρά γράμματα, ξεχωρίζει το κ από το χ. Μήπως ο αντιγραφέας είχε αντιγράψει λανθασμένα, όχι βλέποντας ο ίδιος το “πρωτότυπο”, αλλά ακούγοντάς το από συνάδελφό του να το διαβάζει, ώστε να εξοικονομείται χρόνος και να μειώνεται ο μόχθος; Αν μάλιστα το παλαιότερο προς αντιγραφήν χειρόγραφο ήταν διατυπωμένο με μεγαλογράμματη γραφή, υπήρχε περίπτωση το χ να προσληφθεί ως κ. Κι αν ήταν ταλαιπωρημένο, ακόμη πιο εύκολα. Εκ των υστέρων δε, συναντήσαμε μια καταφανή περίπτωση πρόσληψης του κ ως χ στο απόφθεγμα

πολλά μεταξύ πέλει κύλικος και χείλεος άκρου (πολλά συμβαίνουν μεταξύ του ποτηριού και της άκρης χειλών),11

αλλά σ’ αυτό ο χειρογράφος ήταν μάλλον ξενόφωνος ή δεν γνώριζε καλά την ελληνική γλώσσα.

μεσαιωνικά λεξικά: 16ος – 18ος μ.Χ.

Αναζητήθηκε το σωζόμενο χειρόγραφο, αλλά επί ματαίω. Βρέθηκε όμως η πρώτη του έκδοση.

1514. Τυπώθηκε στη Βενετία με επόπτη (και αντιγραφέα;) τον Κρητικό λόγιο Μάρκο Μουσούρο. Στο λήμμα Λακεδάμα12 διαβάζουμε (Σχήμα 1):

Λακεδάμα, ὕδωρ ἁλμυρὸν ἁλσὶ πεποιημένον,
ὅ πίνουσι
ν οἱ τῶν μακεδόνων ἀγροῖκοι.

Το υ στο αλμυρόν φαίνεται σαν ν, επειδή το στοιχείο υ, όπως αποδεικνύεται σε επόμενες σελίδες του, είχε λειανθεί απο τη χρήση. Αναγνώστηκε όμως σωστά το χειρόγραφο; Αν ναι, γιατί η φράση ἁλσὶ πεποιημένον σε άλλη έκδοσή του γράφτηκε ἄλικι ἐπικεχυμένον; Λόγω φθοράς του πρωτοτύπου, δυσαναγνωσίας ή απροσεξίας; Έπρεπε να δω κι άλλες καταγραφές.

1668. Έκδοση στην Ολλανδία Γερμανών και Γάλλων λογίων διαφέρει ελάχιστα: το σ το γράφεται με C και το μακεδόνων με κεφαλαίο Μ. Πράγματι το σίγμα, όπως φαίνεται σε εικόνα τμήματος του σωζόμενου χειρογράφου, γράφεται πότε με ς και πότε με σ,13 αλλά κατά κύριον λόγον μόνο το μεσαίο ως σ. Επιπροσθέτως, το σ αναγράφεται ως κεφαλαίο λατινικό C με οριζόντια κεραία δεξιά, μάλλον επειδή ο επιμελητής του, ο Ολλανδός ιατρός Cornelis Schrevel, γνώριζε καλύτερα τα λατινικά παρά τα ελληνικά. Η γενική πληθυντικού “τῶν ” γράφεται με το τ κι επάνω του αναποδογυρισμένο το ω, ενώ κατά μιαν αποτύπωση γραμμάτων το “τῶν ” γράφεται με το αναποδογυρισμένο ω (Σχήμα 2)14 στα πόδια του κεφαλαίου Τ και το ν δίπλα στο ω.15 Διαφορές αποτυπωτικές.

1766. Σε νέο τόμο ο επιμελητής τ

ου Ολλανδός θεολόγος Johannes Alberti παραθέτει την άποψη (προφορική;) του πατριώτη του φιλολόγου Isaac Vossius πως στο χειρόγραφο η λέξη διαβάζεται Λακέδαλα, ερμηνευόμενη ως ορυκτό αλάτι, κι, επίσης, ότι η αντίστοιχη ἁλμηρὸν (του χειρογράφου;) είναι ορθογραφικά λανθασμένη, ἁλμυρὸν έπρεπε να γράφει.16 Η γενική πληθυντικού “τῶν ” γράφεται ως των με πρόσθεση ενός κεκλιμένου λατινικού S, που ίσως δηλώνει πρόσθεση σημείωσης (Σχήμα 3).

Λακεδάμα.] L. λακέδαλα, Sal fossile. IS. VOSS. Mox ἁλμηρόν, vitiose pro — μυρόν, Ed. Hag, (Λακεδάμα. Στο χειρόγραφο διαβάζεται λακέδαλα, ορυκτό αλάτι κατά τον [φιλόλογο] IS. Vossius. Έπειτα [η λέξη] ἁλμηρόν εσφαλμένη αντί για -μυρόν, Έκδοση Χάγης).

Δεν έχουμε, δυστυχώς στα χέρια μας την έκδοση της Χάγης, για να δούμε πώς προέκυψε ότι το αλάτι του γλωσσήματος ήταν ορυκτό κι όχι θαλάσσιο. Μάλλον από τη λέξη λσί όπου δηλωνόταν η πρόσθεση ορυκτού αλατιού και η απουσία θαλασσινού νερού, κάτι λογικό καθώς το νερό ήταν αλμυρό επειδή προσέθεταν άλας κι επειδή η λακεδάμα πινόταν από ορεσίβιους Μακεδόνες.

Ωστόσο, το ζητούμενο είναι αν υπήρχαν ορυχεία αλατιού στη Μακεδονία όπως στην κεντρική Ευρώπη, διότι ως σήμερα δεν ευρέθησαν. Τοπωνύμιο ονόματι Αρμυρή στην περιοχή Θεσσαλονίκης όπου υπήρχε αλμυρά τις βρύσις,17 δεν στάθηκε δυνατόν να εντοπιστεί. Και το λοφωνύμιο Αλατάρτσους στο Μελένικο της Ρωμυλίας18 μάλλον οφείλεται σε αλαταργιές, δηλαδή θέσεις όπου οι ποιμένες έριχναν αλάτι για να γεύονται τα ζωντανά.

λεξικά νεότερα: 19ος -20ός μ.Χ.

1861. Σε έκδοση του λεξικού του Ησυχίου ο –επίσης Γερμανός- κλασικός φιλόλογος Moritz Schmidt γράφει (Σχήμα 4):

Mihi vocabuli altera pars ἄλμη (ἅλμα) fuisse videtur, cf. σκοροδάλμη (σε μένα φαίνεται ότι το δεύτερο μέρος της λέξης ήταν ἄλμη (ἅλμα) [= αλμυρό νερό, άλμη], βλ. σκοροδάλμη. …Για αυτή τη λέξη, που συνδυάζεται με την λακεδάμα, και για την λέξη λακερόν βλέπε Κούρτιο Ι. Ι.).19

Εδώ ο Schmidt υποθέτει ότι η λακεδάμα συνδέεται με την Λακεδαίμονα, δηλαδή τη Σπάρτη χωρίς να εξηγεί τον λόγο, αλλά παραθέτοντας τον Κούρτιο, ο οποίος Κούρτιος συσχετίζει τις λέξεις λάκκος, Λακεδαίμων, λακεδάμα με το ρήμα σχίζω20τη λακεδάμα γιατί όμως;

Προχωρεί μετά o Schmidt σε λογική υπόθεση θεωρώντας το γλώσσημα σύνθετο με δεύτερο συνθετικό της την ἄλμη (ἅλμα στα δωρικά) έχοντας στο νου μια αντίστοιχη, την σκοροδάλμη.21

Όμως τι ακριβώς ήταν η τελευταία, ποτό ή έδεσμα; Ο Αθηναίος κωμωδιογράφος Κρατίνος δεν την οριοθετεί ακριβώς ως ανήκουσα στα υγρά ή τα στερεά σώματα αναφερόμενος

εἰς ἅλμην τε καὶ ὀξάλμην κατ’ ἐς σκοροδάλμην χλιαρὸν ἐμβάπτων (αφού σας βουτήξω σε χλιαρές άλμη και ξιδάτη άλμη και σε σκορδαλιά).22

Ούτε ο Λουκιανός στη φράση πολλὴν τὴν σκοροδάλμην ἐρυγγάνοντες (ρευόμενοι από την πολλή σκοροδάλμη)23 ούτε ο Αριστοφάνης στο στέργων σκοροδάλμῃ (να ζέχνει σκορδοστούμπι) την ερμηνεύουν ενδελεχώς.24 Σε λεξικό της Κοζάνης αναγράφεται το σκουρδάρι ως σκορδαλιά,25 κατά την κοινή νόρμα παχύρρευστο μείγμα, όχι υγρό. Στη Νάουσα παρόμοιο μείγμα το λεν ταρατόρι … δρουσιστικό φαγί… για ρούφημα μι του χουλιάρι… του ρουφάς,26 δεν το πίνεις. Στο λεξικό του Κριαρά παρατίθεται ως λήμμα, μάλιστα και με τα ιδιωματικά της Χίου σκορδολαμιά και σκοδρολαμιά, αλλά δεν ερμηνεύεται το υλικό του.27

Παρόμοιας σύνθεσης είναι και η σκοροδάλμη28 που φέρεται να κατανάλωναν οι τραχείς -όπως οι Μακεδόνες- Παφλαγόνες,29 μείγμα σκόρδου, αλατιού και νερού, παρόμοιο με το σκουρδάρ(ι), θερινό δροσιστικό ποτό των παππούδων μας, στο οποίο προσέθεταν και ξύδι, άλλως οξάλμη κατά μιαν άλλην αρχαία διατύπωση.30 Όμως στα χωριά μας το σκουρδάρι δηλώνει ποτό, μείγμα νερού, ξυδιού και στουμπισμένου σκόρδου, μάλλον το αλάτι δεν περίσσευε ή το ξύδι ήταν αρκετά δυνατό, ποτό που έπιναν το θέρος ως δροσιστικό –ταυτοχρόνως αναπλήρωνε τα αποβαλλόμενα μέσω του ιδρώτα άλατα.

1874. Παρακινηθείς από τον πατριώτη του Schmidt ο φιλόλογος August Fick, εμβάθυνε προτείνοντας ότι η διόρθωση του δεύτερου συνθετικού ἅλμα ήταν σωστή, παρόλο που διαπιστώνεται ότι δεν είχε δει το χειρόγραφο αφού γράφει ότι η κατάληξη της λέξης ήταν sicher corrupt (σίγουρα φθαρμένη). Ακόμη θεωρεί grobe tautologie (χονδροειδή ταυτολογία) την επεξήγηση “αλμυρό νερό παρασκευασμένο με αλάτι” οπότε στη θέση της λέξης ἁλσὶ προτείνει την ἄλικι, δοτική πτώση του αρσενικού ουσιαστικού ἄλιξ, ερμηνευόμενο ως ζεια, δίκοκκο σιτάρι. Δηλαδή αλμυρό νερό με σιτάρι. Τοποθετώντας ακολούθως στη θέση του λακεδ- την λέκιθο, χυλό αλεσμένων οσπρίων με λίπος κατέληγε ότι η λεκιθ-άλμη, ήταν αλμυρό νερό παρασκευασμένο με όσπρια, το οποίο ροφούσαν.31

Το ερώτημα εδώ είναι το εξής: ο Ησύχιος παραδίδει ότι τη λακεδάμα την έπιναν, δεν τη ροφούσαν, και κάτι βασικότερο: η ερμηνεία του ὕδωρ ἁλμυρὸν ἁλσὶ πεποιημένον δεν στερείται νοήματος, αφού δηλώνει αλμυρό νερό με προσθήκη αλατιού ορυκτού ή αλυκών κι όχι αυθεντικό της θάλασσας. Η αναγκαστική εκ του τόπου επιλογή δηλώνεται ξεκάθαρα από τον ιατρό Γαληνό σε σκεύασμα για την ίαση του ερυσιπέλατος:

Ὅταν ἀποροῦντες θαλάττης ἅλμην σκευάσαι βουληθῶμεν, ἐμβάλλομεν γὰρ τηνικαῦτα τῶν ἁλῶν τῷ ὕδατι32 (όταν δεν έχουμε θαλασσινό νερό και θέλουμε να φτιάξουμε άλμη, ρίχνουμε αλάτι στο [γλυκό] νερό).

Όπως αδρά ειπώθηκε, “το αλμυρό νερό φτιαγμένο με αλάτι” δεν είναι ταυτολογική ανοησία, αλλά δηλώνει την μείξη γλυκού νερού με ορυκτό αλάτι, πρακτική που επέζησε και φραστικά στη διάλεκτο των Τσακώνων στη λέξη αρμόλατσε (άλμη και αλάτι), όπως έλεγαν το μείγμα νερού, λαδιού κι αλατιού μέσα στο οποίο βουτούσαν ψωμί για να μαλακώσει ή να πάρει γεύση.33

Στο δε ιδίωμα του Μελενίκου συναντούμε το θηλυκό ουσιαστικό αλατάρμη34 που σημαίνει το αυτό. Ιδία περίπτωση φαίνεται και στα λατινικά όπου η μεν άλμευσις (τοποθέτηση υλικών σε αλατόνερο) ονομάζεται salsura και η άλμη muria:35 από τη μείξη τους προέρχεται η σημερινή ονομασία, βλαχικής λογικά επιρροής, σαλαμούρα ή σαραμούρα.

Μάλλον ο Fick επηρεάστηκε από έτερη καταγραφή του Ησυχίου, της εξής:

Χερνίβιον: τὸ ἀγνισθῆναι δι’ ὕδατος ἔχοντος κριθὰς καὶ ἅλας (Χερνιβείον, ο εξαγνισμός με πλύσιμο χεριών με νερό περιέχον κριθάρι και αλάτι.36

Αλλού το άνω αναφέρεται ως χερνιβείον37 (λεκάνη για νίψιμο χεριών). Προφανώς η παρούσα μείξη ανήκε σε έθιμο τελετουργικής κάθαρσης που επιζεί και σήμερα στο χωριό και την περιοχή μας34α χωρίς όμως άλας και νερό: όταν τελειώσει η κηδεία ανθρώπου, συγγενείς και φίλοι αποχωρώντας από την τελετή της ταφής πλένουν τα χέρια τους στην ενυπάρχουσα βρύση του κοιμητηρίου. Δεν έπιναν οι αρχαίοι το τελετουργικό αυτό νερό, ένιπταν απλώς τα χείρας των.

1906. Την ετυμολογική άποψη του Fick ενίσχυσε ο, επίσης Γερμανός,

φιλέλληνας γλωσσολόγος Otto Hoffmann,38 ο οποίος είχε ετυμολογήσει τις φαινομενικά ξενόφωνες αρχαίες μακεδονικές ονομασίες των μηνών του χρόνου από ελληνικές λέξεις.

Υπεράσπιζε την ελληνικότητα των Μακεδόνων με μελέτες και με ένα απλό σκεπτικό: αν οι Μακεδόνες δεν ήταν Έλληνες, γιατί να υιοθετήσουν γλώσσα κι ελληνικά ονόματα;

Ακόμη, ο Hoffmann επανέλαβε την άποψη του Schmidt πως η κατάληξη –άμα έπρεπε να αλλάξει με –άλμα. Στον ίδιο όμως βρίσκουμε και μια πρόσθεση, ότι το πρώτο συνθετικό λάκε εικάζεται από έτερον ομοτράπεζο, αλλά παλαιότερο, συμπατριώτη του, τον άνωθεν August Fick, ως προερχόμενο από την λέκιθο μέσα σε αλατόνερο (γερμανικά Lake), οπότε είχε πλαστεί ο νεολογισμός Graupenlake, κατά λέξιν πλιγούρι σε άλμη.39 Όμως η λακεδάμα πινόταν, δεν τρωγόταν, οπότε η τεκμηρίωση θεωρείται ημαρτημένη.

1912. Ο ιατρός Ιάκωβος Θωμόπουλος με κίνητρο την σκοροδάλμη των πρότερων ερευνητών έθεσε στην τράπεζα της έρευνας τη γλώσσα των Πελασγών, ερευνώντας ομοιότητες αρχαίας ελληνικής και αλβανικής. Ούτως, παρέθεσε μετά την λακεδάμα (ή λακεδ-άλμα; τα λήμματα λjάνκ “ζωμός” και την φράση λjακεν- άρμε “λάχανον ἁρμυρὸν”40 λαμβάνοντάς τες αυτούσιες από λεξικό του Αλβανού λογίου Κοσταντίν Χριστοφορίδη,41 χωρίς όμως να προσθέσει ότι η φράση λεγόταν από τους Γκέκηδες. Προφανώς δίστασε να επιλέξει αν το λάκε ή λάκεδ σχετιζόταν με το λάχανο ή τον ζωμό, οπότε ανέφερε αμφότερα ασχολίαστα, παρόλο που έκλινε περισσότερο στο αρμυρό λάχανο, αφού είχε λησμονήσει την παράθεση της λέξης ζωμός στο αλβανικό λεξικό των τελευταίων σελίδων. Ζωμό που οι Σουλιώτες πρόφεραν το 1821 και νωρίτερα ως λεγκ.42 ενώ οι οι Γκέκηδες λjενκ ή λjάνκ43l’enk κατά λεξικό του 1891.44

Η πρώτη πηγή του Θωμόπουλου, ο Χριστοφορίδης, ίσως μετέπλασε τον όρο l’aknarme των Γκέκηδων ευρίσκοντάς τον στο αλβανικό λεξικό του Γερμανού γλωσσολόγου Gustav Meyer που το ερμήνευε ως Krautkopf (κεφάλι λάχανου).45 Αλλά και στον τελευταίο ελλείπει ως λήμμα η λέξη arme, το ίδιο και στον Χριστοφορίδη όπως επίσης και σε αντίστοιχο ετυμολογικό του Ρώσου γλωσσολόγου Vladimir Orel46 επειδή προφανώς λεγόταν ιδιωματικά από αγρότες κτηνοτρόφους. Στο αυτό πλαίσιο ο Βρετανός γλωσσολόγος Stuart Mann περιμάζεψε την λέξη γράφοντάς την armé,47 δηλαδή τονίζοντας την τελευταία συλλαβή, υπόθεση που δηλώνει σχέση με την άλμη, ενώ παραφράζει κάπως την λjακεν- άρμε του Χριστοφορίδη αναφέροντάς την ως laknarmé.48

Σημερινό λεξικό της αλβανικής αναφέρει την arme με μια γκρίζα κεραία πάνω δεξιά από το e μεταφράζοντάς την ως ταριχευμένο λάχανο, ζωμό λαχάνου (επίσης και ξινόγαλο). Στο ίδιο εμπεριέχεται η ταυτόσημη lakër|arme’,49 όπου lakër το λάχανο -ο οπλαρχηγός Μάρκος Μπότσαρης είχε καταγράψει το λάχανο ως ληακερε.50

1930. O Πρώσος πανεπιστημιακός Albrecht von Blumenthal υποστήριξε ότι κανείς δεν είχε παρατηρήσει την κατ΄ αυτόν tautologischer Unsinn (ταυτολογική ανοησία) “αλμυρό νερό παρασκευασμένο με αλάτι”,51 λησμονώντας τον συμπατριώτη του Fick που το είχε αναφέρει 56 χρόνια νωρίτερα. Με βάση την ύπαρξη της σκοροδάλμης θεώρησε ότι η δοτική ALCI (sic) του Ησυχίου διαβάστηκε λάθος αντί για ΑΛΕΙ, λέξη που συσχέτισε με την αρχαία ινδική alús, λατινιστί allium, ερμηνευόμενη η τελευταία ως βολβώδες φυτό. Πέρασε έπειτα στα λατινικά ως alum (άγριο σκόρδο), οπότε το λακεδ- σημαίνει άγριο σκόρδο [και το -άμα άλμη], δηλαδή ζουμί άλμης άγριου σκόρδου.

Προφανώς ο Blumenthal χρησιμοποίησε μεγαλογράμματη γραφή στην πρότασή του για να τεκμηριώσει ημαρτημένη αντίστοιχη και το λάθος το ανήγε σε προγενέστερους αντιγραφείς, όχι μάλλον στον τελευταίο. Συμπέρανε δε την ύπαρξη της λέξης άλυς, η οποία θα σήμαινε το σκόρδο στα αρχαία ελληνικά ή τα μακεδονικά. Αφού όμως υπήρχε ήδη η σκοροδάλμη, γιατί να δημιουργηθεί νέα λέξη; Η σκοροδάλμη υπάρχει και σήμερα ως σκουρδάρι, όπως και η λακεδάμα ως ζωμός λαχανιδίων (αρμόζμους).

1939. Ο γλωσσολόγος Βασίλειος Φάβης θεώρησε ότι το λήμμα χρειαζόταν ριζική ανακτένιση, ώστε να αποδίδεται ως άλυκόν νάμα. ύδωρ αλμυρόν, αλσί πεποτισμένον, ο πίνουσιν οι των Μακεδόνων αγροίκοι και πως ερμηνεύεται ως πόσιμο νερό, που “αθροίζεται” αναμεμιγμένο με θαλάσσιο σε πετρώδεις κοιλότητες, το οποίο έπιναν οι εν τοις αγροίς ευρισκόμενοι ποιμένες όπως στη νήσο Σκύρο.52 ‘Ομως η λακεδάμα απέχει αρκετά από το άλυκόν νάμα και η Σκύρος δεν ανήκει στη Μακεδονία. Προσέτι, η νήσος διαθέτει και σήμερα γλυκό νερό,53 γιατί να πίνουν υφάλμυρο;

Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης μαρτυρεί ότι ένα είδος τιμωρίας στα συμπόσια των Αθηναίων, αν κάποιος δεν έβρισκε λεγόμενα αινίγματα, ήταν η πόση αλατόνερου ανακατεμένου στο ποτό τους54 κι ακόμη ότι άνδρας πιών τιν᾽ ἅλμην ἀπέθανεν παρὰ τὴν φύσιν γὰρ τὸ ποτὸν ἦν,55 (επειδή ήπιε κάτι αλμυρό πέθανε), διότι αυτό το ποτό ήταν έξω από τη φύση του. Ο ομηρικός Οδυσσέας εννοείται ότι δεν το προτίμησε, όταν βούλιαξε η σχεδία του:

ὀψὲ δὲ δή ῥ’ ἀνέδυ, στόματος δ’ ἐξέπτυσεν ἅλμην πικρήν, ἥ οἱ πολλὴ ἀπὸ κρατὸς κελάρυζεν56 (κάποτε επιτέλους ανέβηκε και έφτυσε από το στόμα την πικρή αλμύρα, που έτρεχε άφθονη κελαρύζοντας από το κεφάλι του).

Εις επίρρωσιν των λεγομένων το καλοκαίρι του 1942 Ιταλοί καραμπινιέροι έδεσαν άνδρα στη Φούρκα Κονίτσης και τον έδωσαν να πει αλατόνερο προς βασανισμόν.57 Κι επιπλέον, στο Βελβεντό όταν επισκέπτης ήταν πια δυσάνεκτος πασπάλιζαν την σκούπα της εξώπορτας με αλάτι για να ενοχληθεί από την αποτρεπτική του αλμύρα.58

1964/1966. Ο Γερμανός φιλόλογος Kurt Latte επανέλαβε εν μέρει την άποψη του συμπατριώτη του Fick ότι η φράση λσί πεποιημένον έπρεπε να διορθωθεί σε ἄλικι πεποιημένον με μια διαφορά: Η λσί πεποιημένον να γίνει ἄλικι επικεχυμένον59 (με χυμένο επάνω του χυλό ζειας) -την αυτή άποψη ενστερνίζονται οι συνεχιστές του Klaus Alpers και Ian Cunningham.

Όμως έτσι η λακεδάμα από καθαρό υγρό μετατρέπεται σε παχύρρευστο σκεύασμα, το οποίο ρουφά κανείς, δεν το πίνει. Σχετικά δε πρόσφατα η Αμερικανίδα γλωσσολόγος Eleanor Dickey αποδίδει στον Latte ορισμένα ημαρτημένα60 εξηγώντας ότι ίσως δημιουργήθηκαν επειδή είχε δει φωτογραφίες του χειρογράφου κι όχι το αυθεντικό.

Είναι φανερό ότι υπήρξε προσπάθεια των Γερμανών λογίων να στηρίξουν την ερμηνεία της λακεδάμας ως Graupenlake (αλατισμένος χυλός οσπρίων), σίγουρα όμως όχι ρυζιού, αν εννοούν το αρσενικό ουσιαστικό ἄλιξ (χόνδρος ρυζιού), διότι το ρύζι δεν ήταν γνωστό στη Μακεδονία πριν από την εκστρατεία του Αλεξάνδρου Γ΄ στην Ασία61 και, όταν άρχισε η εισαγωγή του, αποτέλεσε έδεσμα των πλουσίων αφού ερχόταν από τόσο μακριά.

2014. Άνθρωπος με το ψευδώνυμο Antonios σχολίασε σε γλωσσολογικό ιστολόγιο ότι:

η γνωστή αρχαία Μακεδονική lac doma του Ησύχιου στη Βλαχικη σήμερα είναι dzama di lapte62

εξηγώντας ότι dzama = ζουμί και lapte = γάλα, οπότε έχουμε το “τζάμα ντι λάπτε”, δηλαδή αλάτι, αρκετό τυρί, βούτυρο και ξερό ψωμί σε νερό που βράζει. Ο διαχειριστής του ιστολογίου απήντησε ότι συμφωνεί με τον ζωμό ως δεύτερο συνθετικό της λακεδάμας, αλλά το πρώτο συσχετίζει με το ρήμα λακέω =σπάω, κομματιάζω, οπότε λακεδάμα είναι ο ζωμός/δωμός που έγινε με κομμάτια τροφής (κρέας, κόκκαλα κλπ). Τη μετατροπή του ζ του ζωμού σε δ στήριξε παραθέτοντας τις αρχαίες ελληνικές λέξεις επιψηφίδδω αντί επιψηφίζω, ομμηρίδειν αντί ομηρίζειν και δυγός αντί ζυγός.63

Ωστόσο, η ερμηνεία του πρώτου δεν εξακριβώνει αν η λακεδάμα είναι ποτό ή φαγητό καθώς περιέχει και ψωμί μέσα –σε λεξικό των Βλάχων της ΝΔ Βαλκανικής το “τζάμα ντι λάπτε” απουσιάζει.64 Η ερμηνεία του επόμενο ότι η λακεδάμα ήταν ζωμός οστών και κρεάτων δεν εξηγεί την ύπαρξη αλατόνερου που πίνεται.

σλαβικές επιθυμίες

2020. Την σειρά διαδέχθηκαν Βαλκάνιοι, μάλλον όχι τόσο καλοί γνώστες της ελληνικής κι ενθέρμως προκατειλημμένοι. Σε δημοσίευση του Васил Чулев (Basil Chulev), κατά δήλωσίν του Researcher at Macedonian Academy of Sciences and Arts (ερευνητής της μακεδονικής ακαδημίας τεχνών κι επιστημών) των Σκοπίων, μεταφράστηκε στην αγγλική και σχολιάστηκε η γνώμη του Pisani για τη λακεδάμα,65 όπου όμως λησμονήθηκε η αναγραφή του τονισμού των λέξεων, τις οποίες σημειώνει σωστά ο Pisani, και λανθασμένα ορθογραφικώς: το ἀγροῖκοι λ.χ. μεταγράφτηκε αγροιχοι (sic).

Σχολιάζοντας ο Чулев την λακεδάμα, την διατύπωσε ως

“Luk-da-maka” – „Garlic-to-dip‟ in plain Macedonian (Λουκνταμάκα – σκόρδο για βούτηγμα στα απλά μακεδονικά).66

Δεν γνωρίζω την βουλγαρική για να τεκμηριώσω την πραγματική ύπαρξη της λέξης λουκνταμάκα, αλλά λακεδάμα και “λουκνταμάκα” φαίνονται να απέχουν φωνητικά παρασάγγες μεταξύ τους. Επίσης το ερώτημα είναι αν το αναφερόμενο σκόρδο το βουτούσαν μέσα σε κάποιο υγρό ή βουτούσαν κάτι άλλο μέσα σε σκόρδο;

Οι Τσάκωνες,όπως ήδη αναφέρθηκε, βουτούσαν ψωμί στο αρμόλατσε (αλάτι, λάδι και νερό), αλλά δεν το έπιναν, έτρωγαν απλώς το βρεγμένο ψωμί, όπως και το ταρατόρι της Νάουσας. Η αρμιουπάπαρα της περιοχής Γρεβενών,67 μάλλον του οικισμού Κυδωνιές, ήτοι παπάρα με αρμόζουμο, τρωγόταν, δεν πινόταν αφού περιείχε τριμμένο ψωμί. Στο χωριό μας, όπως και σε άλλα όπως στο αναφερόμενο Κυδωνιές,68 όμως το διαλυμένο σκόρδο σε ξύδι και νερό το λέμε σκουρδάρι και είναι ποτό, πίνεται. Ο Ησύχιος ομιλεί για ποτό που έπιναν, όχι για χυλό που ροφούσαν ή έδεσμα που έτρωγαν.

2021. Ίσως οι ετυμολογικές ακροβασίες του Чулев παρακίνησαν τον συμπατριώτη του γλωσσολόγο Илија Чашуле (Ilija Čašule) να ετυμολογήσει κι αυτός τη λακεδάμα καταδυόμενος βαθιά, αναφέροντας τη φρυγική λέξη λακεδόκεϋ.

Σε αγγλόφωνο κείμενό του στο περιοδικό Жива антика (Živa antika), ακαδημαϊκής προελεύσεως ψηφιακή έκδοση που εκδίδεται στα Σκόπια, θεώρησε ότι η αρχαία μακεδονική γλώσσα είναι φρυγικής (Brygian) προελεύσεως σε στενή επαφή με την ελληνική αγνοώντας ή παρακάμπτοντας πρότερες μελέτες για τον αρχαίο μακεδονικό κατάδεσμο της Πέλλας,69 όπου φωνήεντα τρέπονται σε άλλα ή και απαλείφονται, λ.χ. η Θεοτίμη αναφέρεται ως Θετίμα. Επίσης ο Чашуле δεν γνώριζε προφανώς την σημερινή μακεδονική χωριατική ούτε μάλλον έχει πιει μακεδονικό, αυθεντικά μακεδονικό, αρμόζμουν.

Ερμηνεύει, λοιπόν, την λακεδάμα ως:

bitter water made in the sea [poured out in salt flats] which the Macedonian peasants drink (πικρό νερό που παράγεται στη θάλασσα [εκχέεται σε αλυκές], το οποίο πίνουν οι Μακεδόνες χωρικοί).70

Όμως ο Ησύχιος δεν ομιλεί για πικρό θαλάσσιο νερό ούτε πως αυτό σχετίζεται με αλυκές. Έπειτα, συγχέεται το γερμανικό ουσιαστικό Lake (αλατόνερο τροφίμων) με τις αντίστοιχες ινδοευρωπαϊκές lake (λίμνη), με την ελληνική λάκκος και τα τοιαύτα, ενώ η λίμνη λέγεται στα γερμανικά See. Μετά, αναφέρεται ότι το λάκε ως πρώτο συνθετικό της λακεδάμας συναρτάται με το loka, ρήμα στο 3ο πρόσωπο ενικού, ερμηνευόμενο ως “αυτός πίνει μονορούφι”, φράση που στο κρατίδιό του εκφωνούν tој лока ракија (τόι λόκα ράκια), ενώ στη Βουλγαρία tой лочи ракия, δηλαδή το ίδιο ακριβώς. Σε λεξικό της πατρίδας του το ρήμα лока ερμηνεύεται ως

Пие вода (или зема течна храна) зафаќајќи ја со јазикот – Пие во голема мера, прекумерно (најчесто алкохол). Лока ракија (πίνει νερό ή παίρνει υγρή τροφή αρπάζοντάς την με τη γλώσσα – πίνει πολύ, υπερβολικά (συνήθως αλκοόλ). Τοπικό μπράντι).71

Επίσης, η λέξη ракија (ράκια), αναφέρεται σε οινοπνευματώδες εξ αποστάξεως ποτό,72 στη γνωστή ρακί, τσίπουρο δηλαδή, αραβικής προελεύσεως μέσω των Τούρκων. Και η λακεδάμα, ο σημερινός δηλαδή αρμόζμους, πινόταν λίγη και σιγά σιγά. Η φράση έζαψει έναν λάκου (έζαψε έναν λάκκο, δηλαδή ήπιε το νερό ενός λάκκου κι έπεσε κάτω), που καταγράφτηκε ότι ελήφθη από τη Δεσκάτη Γρεβενών, ερμηνευόμενη ως ήπιε πολύ, μέθυσε,73 δεν σχετίζεται με το αναφερόμενο лока, διότι στη γλώσσα των πατέρων του ο λάκκος λέγεται поток (πότοκ).74

Το δεύτερο, κατά τον Чашуле πάλι, συνθετικό δάμα ανάγεται στο σλαβικό dobar, που σημαίνει καλός. Οπότε καταλήγει ως εξής:

lak-e- ‘(salty?) water from pond (sea?)’, + -dam-a ‘suitable, preferred, ~good (λάκ-ε (αλμυρό) νερό λίμνης (θάλασσας;), + δάμ-α, καλό, ήγουν “νερό που πίνεις πολύ”.

Τέλος, ερμηνεύοντας την παλαιοφρυγική λέξη ΛΑΚΕΔΟΚΕΥ ως “προσφέρω (αλμυρό;) νερό”, την αντιστοιχεί με το νερό που πίνει κανείς πολύ.75

Ας δούμε όμως κι εμείς την αναφερόμενη φρυγική επιγραφή (Σχήμα 5):

ΥΟΣ ΕΣΑΙΤ : ΜΑΤΕΡΕΥ : ΕΒΕΤΕΚΣΕΤΕ;Υ : ΟΒΕΝΙΝ : ΟΝΟΜΑΝ : ΔΑΕΤ : ΛΑ / ΚΕΔΟΚΕΥ : ΒΕΝΑΒΤΟΥΜ : ΑΒΤΑΥ : ΜΑΤΕΡΕΥ76 (Whoever puts his own name in this Mother eveteksetẹ ?y, let him be took by the Mother-Goddess herself – όποιος βάλει το όνομά του σε αυτή τη Μητέρα-Θεά, ας τον πάρει η ίδια η Μητέρα-Θεά -η λέξη lakedo ερμηνεύεται ως παίρνω).77

Δηλαδή καμιά σχέση με πόση άφθονου αλατόνερου, κάτι που δεν φαίνεται λογικό για την ανθρώπινη ύπαρξη -την πόση αλατόνερου εφήρμοζαν οι αρχαίοι Έλληνες ως τιμωρία ως έχει ήδη ειπωθεί.

Επιπλέον, υπάρχει η παροιμία των Τσακώνων τύχη σι έκι αρμεζία (η τύχη της ήταν (πολύ) αλμυρή, κακή). Οι δε φράσεις στην τσακώνικη, πάλι, διάλεκτο: να καμπαΐσομε τα χκηνά τα θάσσα, να κίωι αρμύρα (να κατεβάσομε τα γίδια στη θάλασσα, να πιούνε θαλασσινό νερό),78 ή άλλως σ’ εκαμπαΐε τα θάσσα να σ’ αρνίσει (τα κατέβασε στη θάλασσα να τ’ αρμυρίσει) μπορεί να στηριχτεί μόνον αν τα ζώα επιθυμούσαν να γλείψουν αλάτι που ξέμενε σε βράχους από τα κύματα ή, στην περίπτωση που δεν υπήρχε, να πιούν ελάχιστο αλμυρό νερό -στις ορεινές. περιοχές οι βοσκοί έριχναν αλάτι σε πλάκες που είχαν στρώσει σε επίπεδο έδαφος ονομάζοντάς τες αλαταργιές. Ο ίδιος συγγραφέας μάς παρέχει και το ρήμα αρμυρίζου, που το εξηγεί “ποτίζω τα γίδια θάλασσα το καλοκαίρι, “για να συλλάβουν””, προφανώς δοξασία παρά πραγματικότητα.

Εξ άλλου, όπως ήδη ειπώθηκε στην αρχή, παλαιότερα δεν έριχναν πολύ άλας στην αρμιά, προφανώς επειδή και τα λάχανα κρατούσαν καιρό χωρίς να χαλάσουν αφού δεν ήξεραν από βιομηχανικά λιπάσματα και φυτοφάρμακα, κι έπειτα ο καιρός ήταν αρκετά κρύος τον χειμώνα και οι χώροι αποθήκευσης ήταν είτε ισόγειοι είτε ημιυπόγειοι και τα πέτρινα σπίτια κρατούσαν σταθερά χαμηλή θερμοκρασία τους μήνες διατήρησης των αγαθών.

2026. Λεξικό αρχαίας ελληνικής γλώσσας που μοιράζεται σήμερα στην Α΄ Γυμνασίου συνδέει τη λακεδάμα με την Λακεδαίμονα επαναλαμβάνοντας την ατεκμηρίωτη άποψη, του 1861, του Schmidt.

αρμιά κι αρμόζμους

Ας επιστρέψουμε τώρα στo φυσικό μας χώρο: έγινε λόγος στην αρχή για την αρμιά, το μείγμα λάχανου, αλατιού και νερού, και για τον αρμόζμουν, τον ζωμό του. Η αρμιά κατάγεται από την αρχαία λέξη ἅλμη που δηλώνει τη θάλασσα,79 αλλά και το αλάτι προς ταριχείαν (πάστωμα) ψαριών.80 Εδώ, όπως είδαμε και πρότερον, τα λεξικά καταγράφουν γενικά παραδεκτές λέξεις και με λειαντική προφορά, όχι πάντα όπως συναντώνται σε διάφορα ιδιώματα.

Ως λαχαναρμία εγγράφεται το 1641 σε έργο του Κρητός μοναχού Αγαπίου, ο οποίος τον τρόπο διατήρησης ονομάζει κομπόστα:

κ΄ τα κράμβια, ήγουν φυλάδες, κ΄ κραμπολάχανα κάμνουσιν εις το άγιον Όρος με τον άνωθεν τρόπον [βράσιμο και διατήρηση σε τσουκάλι με αλάτι] κ΄ βαστούσιν όλον τον χρόνον. Κάμνουσι κ΄ με άρμην μόνον τα άσπρα λάχανα, ήγουν φρύα. κ΄ τα λέγουσι λαχαναρμίαν, αμή είναι ψυχρά, περίσσα κ΄ άνοστα. δια τούτο δεν κάθομαι να πειράζωμαι ερμηνεύων άχρηστα πράγματα.81

Παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον το εδάφιο, επειδή πρώτον δηλώνει την ύπαρξη της ταρίχευσης λαχάνων στη Μακεδονία, των οποίων η γεύση και οσμή ήταν πολύ βαριά κι ασυνήθιστη για έναν νότιο, και, δεύτερον επειδή συνδέεται άμεσα με το βαθύ παρελθόν. Πράγματι, τεκμηριώνεται από το έργο του ρήτορα Ιουλίου Πολυδεύκη η ύπαρξη της Θαcίαc ἅλμης (άλμης από τη Θάσο) και οι Θάcιαι ραφανῖδεc (λάχανα από τη Θάσο).82 Σε ανάλογο κείμενου του διαιτολόγου Αθήναιου του Ναυκρατίτη γίνεται αναφορά στην Θασίαν άλμη,83 μεταφορικά έστω ή περιπαικτικώς. Εδώ πρέπει να εξηγηθεί ότι ραφανίδαι ονόμαζαν τα λάχανα οι Αθηναίοι84 κι όσοι επαφίονταν μαζί τους, γι αυτό ο Ησύχιος καταγράφει το λήμμα κράμβη εξηγώντας το ως ράφανος, και έτερα λάχανα.85 Κατά τον Αθήναιο οι Δωριείς (ανάμεσά τους οι Μακεδόνες) τα έλεγαν κράμβαι.86

Συνεπώς, λάχανα στην άρμη διατηρούσαν εξ αρχαιοτάτων χρόνων στη Μακεδονία. Η ίδια λέξη αναφέρεται ως λαχαρμιά στον Ελαφότοπο Ιωαννίνων87 και στον Έβρο,88 λαχαρμνιά στην Καλαμπάκα.89 Αρμιά στο Βελβεντό,90 το Σκαλοχώρι Καστοριάς,91 τη Νάουσα,92 το Ρουμλούκι Ημαθίας,93 την Πιερία,94 τη Θεσσαλία,95 τη Μεσορώπη Παγγαίου.96 Αρμνιά στη Χρυσή Καστοριάς97 και το Μελένικο (σήμερα κώμη Βουλγαρίας).98 Αρμηά στο λεξικό του Σκαρλάτου Βυζαντίου,99 ἁρμία στις Σέρρες του 1642,100 ορθότερα πιο νωρίς.

Οι Τσάκωνες τον ονόμαζαν αρμυρία, εκ της άλμης γεύσις101 όπως μεταφράζεται από τον συγγραφέα που μας το παραδίδει. Στον Γέρμα Καστοριάς η άλμη ονομάζεται αρμύρα και το ρήμα αρμυρίζω:

ταρμύρσις του κριάς (το έκανες αρμ. τ. κρέας;).102

Στην Κορυτσά της Αλβανίας, οι Τόσκηδες προφανώς, την ονομάζουν σήμερα Laker Arme (λάκερ άρμε),103 ήγουν λάχανα σε αλμύρα.

Ο ταριχευμένος δε ζωμός, ο καθ΄ ημάς -και σε χωριά των Σερρών επίσης104αρμόζμους, ο οποίος πίνεται, ονομάζεται στο Βόιο αρμόσμους, διατηρημένος σε αρμουκάδια,105 αρμόζ΄μους στο Σκαλοχώρι106 και τη Χρυσή Καστοριάς,107 αρμόσμους στην πόλη της Καστοριάς.108 Αρμόζουμου (ουδέτερο) στη Νάουσα.109 Στην Κομοτηνή απόγονοι προσφύγων από την Ανατολική Θράκη και Ρωμυλία τον ονομάζουν ου αρμόζμους, αρμοζμος ή αρμοζουμος, του τουρσουζούμ ή αρμουζούμ΄ (του),110 αρμοζούμι στο Παγγαίο111 και το Μελένικο.112 Armózmu (αρμόζμου), ουδέτερο, στους Βλάχους των ΝΔ Βαλκανίων.113

Σύμφωνα με σύγχρονες μαρτυρίες τον αρμόζμουν έπιναν κι ως αντίδοτο της μέθης,114 πανάρχαια πρακτική.115 Προσθέτοντας κόκκινο πιπέρι λειτουργούσε ως θερμαντικό ποτό,116 ήταν κρύοι οι χειμώνες στη Μακεδονία, ιδιαίτερα στα ορεινά. Ακόμη, ως δροσιστικό έγχυμα, καλό αρρουστκό σε περιπτώσεις πυρετών, προφανώς για την αψιά του γεύση,117 ή και ως κάτι διαφορετικό, σαν σημερινό μεταλλικό νερό.118

Κατά μια μαρτυρία άνδρας (Τ. Βασιλική) ονόματι Ζαγάρας από την Αιανή όταν στις αρχές του 20ού αιώνα μετανάστευσε στην Αμερική, είχε πάρει μαζί του αρμιά, το μόνο έδεσμα που λόγω του άλατος διατηρούνταν ακέραιο για πολλές μέρες, αν όχι για μήνες.

Καμιά πρώτη ύλη δεν απέρριπταν οι κοινωνίες προγενέστερων εποχών, οι άνθρωποι επαφίονταν στενά με τα αγαθά της γης κι εκάστη πράξη και κάθε λέξη τους εναρμονίζονταν τέλεια με τις εποχές.

Η άποψη ότι η λακεδάμα ήταν είδος αλμυρού καθαρκτικού (sic) υγρού119 πρέπει περαιτέρω να διευρυνθεί.

Αμφότεροι οι όροι αρμιά κι αρμόζμους συναντώνται και σε αφήγηση άνδρα από το Βογατσικό της Καστοριάς:

τρώμι ν’ αρμιά μι χοιρινό κριάς σ’ν κατσαρόλα κι πίνουμι αρμόζμου120 (τρώμε τα ταριχευμένα λάχανα με χοιρινό κρέας στην κατσαρόλα και πίνουμε την άλμη τους).

Όσο για την αρμόπτα, δηλαδή την πίτα με αρμιά, δεν βρέθηκαν ταυτόσημες λέξεις και οι λαχανόπιτες άλλων περιοχών δεν σχετίζονται μ΄ αυτήν, διότι περιείχαν μη ταριχευμένα φύλλα λαχάνων ή άλλου είδους χόρτα, όπως λ.χ. η αχανόπιτε στο ιδίωμα των Τσακώνων.121 Σε λεξικά πάντως της Ελληνικής Γλώσσας όπως του Σκαρλάτου Βυζαντίου122 και του Στεφάνου Κουμανούδη οι λαχανόπιτες απουσιάζουν. Στα αλβανικά η λέξη l’akrnar123 σημαίνει γενικώς την λαχανόπιτα, όχι την δική μας αρμόπτα.

Εὐτελοῦς βρώματος τῆς κράμβης (φτηνό φαγητό το λάχανο) κατά τον Αθήναιο,124 κλασικό δηλαδή φαγητό των πενήτων από την αρχαία εποχή, όπως και η αρμιά, και σαν ποτό ο αρμόζμους. Γι αυτό πλάστηκαν και οι παροιμίες στην περιοχή του Βοΐου: αρμιά: 1. Άρκατα, μπίρκατα, χοντροκέφαλος κοιμάται μέσα125 (Άρκατα, μπίρκατα, χοντροκέφαλος κοιμάται μέσα). / 2. Μια τούρκ΄σα μαχραμσμέν΄.126 (Μια Τούρκισσα μαχραμισμένη), όπου mahram oι εξ αίματος ή γάμου συγγενείς της. Η πρώτη παροιμία με το χοντροκέφαλος δηλώνει ολόκληρο το λάχανο (σ.σ. αν κατέγραφε σωστά την προφορά έπρεπε να πει “χουντρουκέφαλους κοιμάτι μέσα”). Η δεύτερη αντιστοιχεί σε Τουρκάλα που κυκλοφορεί έξω με συνοδό, ίσως άσπρη στο πρόσωπο λόγω της διαμονής της στο σπίτι χωρίς πολλές επαφές με ξένους, κι εννοείται με περισσότερες από μία μαντίλες στην κεφαλή, πιθανόν άσπρες κι αυτές όπως οι αντίστοιχες που φορούσαν οι άνθρωποι της υπαίθρου για αντίκρουση του ήλιου.

Ως Τούρκσσα εννοεί την ελληνόφωνη μουσουλμάνα, στο Βόιο αυτούς τους έλεγαν Βαλαάδις, μετανάστευσαν στην Τουρκία την δεκαετία του 1920. Ακόμη στον ίδιο τόπο είχε δημιουργηθεί το αίνιγμα

λάχανο: Ένα κριάρ΄ μι σαράντα τουμάρια127 (ένα κριάρι με σαράντα δέρματα).

όπου ως τομάρια δηλώνονται τα φύλλα του λάχανου:

Οι βουλγαρόφωνοι της περιοχής Καστοριάς την άλμη την έλεγαν, κατά μιαν αδιασταύρωτη μαρτυρία που μάλλον είναι επηρεασμένη από το λεξιλόγιο των Βλάχων, (σαρμούρα), σαλαμούρα ή σαλμούρα,128 αλλά οι λέξεις προφανώς σημαίνουν γενικώς την άλμη, όχι των λαχάνων, καθώς και οι Βλάχοι των ΝΔ Βαλκανίων την αποκαλούν armíră, saramură saumure”, συνώνυμο ο yar (γάρος μάλλον)129 Αρχαία ελληνική λέξη ο γάρος, που σήμαινε έμβαμμα άλατος και ιχθύων περισσότερο παρά λαχανικών. Γάρους στο χωριό μας καλείται μόνον η άλμη του τυριού. Ως σαλαμούρα αναφέρεται και σε τσιγγάνικο λεξικό, ενώ το πάστωμα αναγράφεται ως λονννταριπέ, όπου λον το αλάτι.130

Στη βουλγαρική ο αρμόζμους καλείται Зелев сок (ζέλεφ σοκ -λαχανοχυμός). Στην δε περιοχή των Σκοπίων η αρμιά λέγεται расол (ρασόλ) κι ο αρμόζμους расолница (ρασολνίτσα).131 Μητέρα Αλβανίδα από μικρό χωριό των Τιράνων που ρώτησα, με είπε ότι το σύνολο λαχάνων, νερού, αλατιού προς ταριχείαν ονομάζεται λάκερ ερέιχμεν,132 φράση που δεν τεκμηριώθηκε εκ μέρους μου.

Στα βλάχικα ο ζωμός λαχάνων συναντάται ως zeama di curechi και στα ρουμάνικα zeama de varza ή πιο λαϊκά moare.133 Προφανώς η λέξη moare πηγάζει από την λατινική muria που σημαίνει την άλμη. Μοάρε και σαλαμούρα αναφέρεται στα βλάχικα της Λάιστας Ζαγορίου η άλμη.134 Ο ζωμός όμως λέγεται λατινιστί ius.135

Η ίδια αναφερόμενη μητέρα Αλβανίδα είπε ότι τον αρμόζμουν τον λεν χιρ (hirrë),123α αλλά χίρρε στο λεξικό του Χριστοφορίδη ονομάζεται το ξινόγαλο,136 μάλλον δεν κατάλαβε το ζητούμενο επειδή δεν ομιλεί καλά τα ελληνικά. Lenk πάντως αναφέρεται το ζουμί, όχι ακριβώς λαχάνων, σε λεξικό του Βρετανού William Leake το 1814.124α Leng rasoi (λενγκ ρασόι -λάχανο τουρσί) ονομάζεται ο αρμόζμους στα επίσημα μάλλον αλβανικά137

Στη γλώσσα των χριστιανών της Τσάλκας Γεωργίας ο αρμόζμους λέγεται τουρσου σουί,138 όπως ακριβώς στα επίσημα τουρκικά, turşu suyu (νερό τουρσιού)τουρσί, λέξη δάνειο από το περσικό torshi (τορσί –ξινό).139 Τουρσία, τα, στην Άνω Αμισό του Πόντου όσα διατηρούνται μες σε άλμη ή ξύδι,140 ίδιο και σε έτερο λεξικό στης ποντιακής διαλέκτου.141

από την κράμβη στο λάχανο

Επιστημονικώς το λάχανο λέγεται κράμβη η λαχανώδης ή Brassica oleracea var. capitata του Σουηδού βοτανολόγου Κάρολου Λινναίου που μετέφρασε στη λατινική ως brassica142 την ονομασία κράμβη ήμερος του αρχαίου ιατρού Διοσκουρίδη που συμπλήρωνε:

ο δε χυλός αυτής ωμός μετ’ ίριδος και νίτρου καταπινόμενος κοιλίαν μαλάττει143 (ο χυμός της [κράμβης] καταπινόμενος ωμός με ίριδα και νίτρο μαλακώνει την κοιλιά).

Οι χωρικοί της Δυτικής Μακεδονίας, Άνω Μακεδονίας στην αρχαιότητα, δεν γνώριζαν την ονομασία του Λινναίου ούτε τα γραπτά του Διοσκουρίδη, αλλά ήξεραν καλά την κράμβη,144 το σημερινό λάχανο, κράμβα κατά τον Επίχαρμο (ναὶ μὰ τὰν κράμβαν),145 αν και, λογικά, θα την πρόφεραν διαφορετικά, ίσως κάρμπα ή γκάρμπα. Σήμερα την κράμβη τη λέμε στο χωριό γκαρμπουλάχανου διατηρώντας στο πρώτο συνθετικό (αλλά και στο δεύτερο) τις αρχαίες λέξεις, όπως επίσης στη Νάουσα.146 Κραμπουλάχανου στη Σάμο,147 καμπρολάχανο (κουνουπίδι) στη Λευκάδα,148 καρδουλάχανου στα Ορμύλια Χαλκιδικής.149 Σε σύγχρονο λεξικό150 συναντάται μεν το λάχανο σαν καρμπολάχανο, αντιστοιχίζεται όμως με άλλο φυτό, μάλλον με το άγριο σπανάκι, σύμφυρση που υπήρχε ήδη από την αρχαία εποχή, καθώς άλλοι έλεγαν το λάχανο ράφανον κι άλλοι όπως οι Δωριείς, κράμβη.151

Κράμβη το λάχανο από τον 7ο αιώνα π.Χ,152 κράμβη πάλι μία χιλιετία αργότερα,153 κράμβη και κοράμβλη στο λεξικό του Σουίδα, αλλά μάλλον η δεύτερη είναι εξομαλυντικό δημιούργημα του συγγραφέα. Κράμβια και κραμπολάχανα, όπως ήδη ειπώθηκε, κραμβίν, κραμβία, τρυγοκράμβιν (τρυφερό λάχανο) και ξυλοκράμβιν154 (σκληρό αντίστοιχο), ενώ κραμβόγαρον και οξύκραμβον σε έργα του κληρικού Νεοφύτου Δούκα.155 Τέλος, τον 19ο αιώνα ευρίσκεται στον πληθυντικό ως κραμβία σε ποίημα ιατρού της Κοζάνης,156 χωρίς όμως να αντιστοιχεί στην τοπική ονομασία, απλώς περιπαιχτικά και για να ομοιοκαταληκτεί. Ως κραμπί επιβίωσε στην Κεφαλλονιά,157 την Κύπρο και κραμβί στο ελληνικό ιδίωμα (grico ή γκρεκάνικα) της Κάτω Ιταλίας158 crámbia (κράμπια) στον πληθυντικό κατά μιαν άλλη, παλαιότερη άποψη, της ιδίας διαλέκτου.159 Μάπα σήμερα στη Μεσσηνία.160 Φρύο στην Κάρπαθο,161 και την Κρήτη από το φρύγιον λάχανον κατά μια άποψη,162 επειδή τα της Φρυγίας ήταν νοστιμότερα.

Κουτσάνου σε βλάχικο λεξικό το λάχανο,163 Κουτσιάνου στους Βλάχους του Λιβαδίου Πιερίας,164 τζουρούχου στους αντίστοιχους της Λάιστας Ζαγορίου.165 Ληακερε στα αρβανίτικα του Σουλίου, lakër (λάκερ) στα σύγχρονα αλβανικά. Σσαχ στα τσιγγάνικα.166

Εδώ πρέπει να ειπωθεί ότι η λέξη λάκενα –λάχανα που αναγράφεται σε αλβανικό ετυμολογικό λεξικό167 δεν ισχύει, διότι ο συγγραφέας ανέγνωσε λανθασμένα τον στίχο ελληνικού δημοτικού τραγουδιού σκόρδα, πράσα, λάκευα168 -το λάκευα δεν είναι ουσιαστικό, αλλά ρήμα στο τρίτο πρόσωπο παρατατικού και σημαίνει “άνοιγα λάκκο” να φυτέψω169 σκόρδα και πράσα.

Οι βουλγαρόφωνοι χωρίτες της Καστοριάς τα λάχανα τα πρόφεραν ζέλιε,170 ίδιο με την παλαιοσλαβική εκφορά зєлиє,171η λέξη gραμπ των ιδίων, κατά μια ανεπιβεβαίωτη καταγραφή, δήλωνε το κράμβος =νόσος των σταφυλών συρικνωμένων.172 Στην περιοχή Σκοπίων ονομάζεται зелка (ζέλκα).173

Στη βουλγαρική зеле (ζέλε), στα τσέχικα zelí (ζέλι), στα σλοβενικά zelje. Στα σερβικά купус (κούπους;).

Οι ορθόδοξοι χριστιανοί της Τσάλκας Γεωργίας το έλεγαν καπούστα όπως στα επίσημα ρωσικά капуста.174 Στα Γερμανικά Kraut.175

Σύμφωνοι με την ελληνική λέξη οι Πομάκοι το ονομάζουν λάχνα,176 lahana οι Τούρκοι σήμερα, γλωσσικό δάνειο εκ των ελληνικών, κι επίσης kelem όπως μαρτυρείται το 1529 κι εντεύθεν για την περιοχή Κοζάνης σε οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα,των οποίων οι γραφείς ακολουθούσαν είτε την –επίσης δανεική– περσική λέξη kab´ij (κάμπιτζ)177 για το λάχανο είτε την αρχαία ελληνική αντίστοιχα. Στα κατάστιχα αυτά δύο μόνον οικισμοί της αναφερόμενης περιοχής Κοζάνης καλλιεργούσαν πολλά λάχανα, η Γριάτσιάνη, διαλυμένος σήμερα ανατολικά του Βελβεντού και τα Κρανίδγια, χωριό δυτικά των Σερβίων.178

Λάχανα έλεγαν τα φαγώσιμα αγριόχορτα στο Σκαλοχώρι Καστοριάς179 και τον Δρυμό Λαγκαδά, ενώ οι ίδιοι μερικά από τα υπόλοιπα ζαρζαβατικά.180 Η γιαγιά μου τα υπόλοιπα κηπευτικά τα έλεγε ζαρζαβάτχια (οθωμανική λέξη περσικής κι αυτή καταγωγής181).

γλωσσική οικονομία

Εξ αρχής αντιστοιχίστηκε η λακεδάμα με τον αρμόζμουν, αλλά φάνταζε δυσπέλαστη η ετυμολογία της. Ο Ησύχιος, όντας αστός, αν την είχε ακούσει από αυθεντικό Μακεδόνα, θα ρώτησε μερικές φορές τον πληροφορητή να την επαναλάβει διότι η προφορά των χωριατών δεν ήταν εύκολα κατανοητή πριν εισβάλει το ραδιόφωνο, ειδικά η τηλεόραση, στην ύπαιθρο και την εξαττικίσει. Ένα σύγχρονο παράδειγμα: τα τοπωνύμια της περιοχής μας που οι παππούδες μας τα πρόφεραν Ζάμπουρντα και Πιρπόργια τα εκφωνούν και γράφουν αρκετοί έπακμοι χωρίτες σήμερα Ζάβορδα και Περπόρια ομαλοποιώντας τα. Έτεροι λίγο μακρύτερα, το βουνό που ξέραμε μικροί ως Μπνάσια το ονομάζουν και το γράφουν σήμερα Βουνάσα ή Βουνάσια.182

Ως γνήσιος ομιλητής της μακεδονικής χωριατικής υπέθεσα ότι οι αγροίκοι πρόγονοί μου θα εκφωνούσαν προς χάριν εκφωνητικής συντομίας τη λέξη λακεδάμα του Ησύχιου ως λαχδάμα ή λαγδάμα ή και λαγκδάμα με πιο βαριά προφορά απαλείφοντας σύμφωνα και φωνήεντα, όπως επί παραδείγματι στη λέξη λαχαρμιά (λαχα(να)ρμιά -άλμη λαχάνων) διαφόρων περιοχών της χώρας. Την πραγματική εκφώνηση παρήλλαξε είτε ο πρώτος καταγραφεύς, προφανώς ο Μακεδόνας Αμερίας ή ο Ησύχιος είτε οι αντιγραφείς του χειρογράφου για να διαβάζεται (κι ακούγεται) ευπρεπώς. Και να υπήρχε στη λέξη λακεδάμα το ε, οι ηλικιωμένοι σήμερα Δυτικομακεδόνες θα το μετέτρεπαν σε ι, όπως λ.χ. το ρήμα “έγινε” το προφέρουν γίγκιν. Πιο αναμενόμενο, θα το απάλειφαν εντελώς και θα μετέτρεπαν το κ σε χ ή σε γ ή σε γκ όπως το σιχαίνομαι που γίνεται ασκαίνουμι, το κουτάβι χτάβι. τα συγχαρίκια (συγχαρητήρια) σκαρίκια. Στη Σίλλη Μικράς Ασίας το καπάκι λέγεται χαπάχ και η οκά οχά.183 Κι ακόμη πιο ευφωνικό, τη χελώνα την προφέρουμε γκαχιλώνα, έχουμε δηλαδή με πρόθεση του ηχηρού γκα μπροστά από το χ. Άλλη μετατροπή του κ σε χ έχουμε και στο τοπικό επίρρημα υποκάτω: το λέμε ουπχάτ.

Αυτή η τρομερή απαλοιφή φωνηέντων και συμφώνων συνηθιζόταν σε ιδιώματα της Μακεδονίας, π.χ. τη φράση “την μάζεψες” τη λέμε στο χωριό ν έμασις και πιο συνεπτυγμένα, το “φυλαχτείτε εσείς”, το λέμε φλάξας. Στο γειτονικό Βελβεντό τα Χριστούγεννα τα έλεγαν του Ρκστου (του Χριστού), ενώ ο Χριστόδουλος λεγόταν Κρστόδουλους,184 ενώ στη Σαμοθράκη Ξτόδουλους και η Χρυσή Ξη, ο δε Χρυσόστομος Ξόστουμους.185

Στη Σίλλη Μικράς Ασίας ο Χαράλαμπος λεγόταν Χαbός.186 Στη Χαλκιδική ο Χριστός λεγόταν Κστος. Το επίθετο χριστουγεννιάτικα προφέρονταν στο Βογατσικό της Καστοριάς χ΄σιάτ΄κα.187 Όπως ομοίως έπρατταν και οι αρχαίοι Μακεδόνες που τον όγδοο μήνα του ημερολογίου τους τον έλεγαν Λώιο, ενώ οι υπόλοιποι Έλληνες Ομολώιο.188 Κατά τη σημερινή προφορά, οι αρχαίοι χωρικοί τον Λώιο θα τον πρόφεραν Λόιου.

Γλωσσολόγοι προσπαθούν να βρουν σταθερούς φωνητικούς νόμους, όμως δεν είναι εύκολο καθώς κάθε μικρή κοινωνία έχει τη δικιά της λαλιά που πρέπει να τη γνωρίζει κανείς άριστα, αν όχι την αντίστοιχη κάθε ατόμου που την απαρτίζει. Λ.χ. το ρήμα άφησες άλλοι το λεν άφκις κι άλλοι άφσις. Το ε συνήθως αλλάζει σε ι, λ.χ. εγώ σε ιγώ, αλλά το επίρρημα επάνω εκφωνείται πότε ουπάν πότε απάν.

Η έκφραση “μάζεψέ τα” λέγεται μάστα με μετατροπή του ζ σε σ και απαλοιφή όχι μόνον των ε αλλά και το ψ, αλλά προφέρετε και σμάστα με πρόσθεση μπροστά του σ. Το σμάστα έχει και την έννοια του καθαρίζω, οπότε ετυμολογείται από το ομόσημο αρχαίο ρήμα σμάω-σμω.

Η γιαγιά μου έλεγε την μελιτζάνα πιτλιτζιάνα, προφανώς από την τουρκική, δηλαδή περσικής προελεύσεως, λέξη patlıcan, και το καλοριφέρ καλουθέρι, μάλλον παρετυμολογώντας το από το καλό θέρος, η δε μάνα μου, επηρεασμένη από την τηλεόραση, τις προφέρει σήμερα μιλιτζιάνα και καλουριφέρι. Πώς τα εκφωνούν όλοι οι χωριανοί αγνοώ και είναι μάλλον ανθρωπίνως αδύνατον να έχω την κατάθεσή τους. Τον δε υπερσυντέλικο “είχα πάει” το λέγαμε μικροί είχι πααίνου μετατρέποντας το α σε ι.

Συνεπώς, η διατύπωση κανόνων σε κάτι ζωντανό όπως η γλώσσα μερικώς χωλαίνει. Όποιος έχει πιει αρμόζμουν ή, τουλάχιστον, έχει ακούσει ότι υπάρχει, είναι σε πλεονεκτικότερη θέση από τον γλωσσολόγο που κινείται με κανόνες γραφείου, φλογιζόμενος ενίοτε από συνειδητή στράτευση ή ασυνείδητες επιρροές avec une obstination qui prend bien des fois la forme d’une idée fixe (με μια πεισματικότητα που παίρνει πολλές φορές τη μορφή έμμονης ιδέας) όπως γράφει ο μελετητής Ιωάννης Καλλέρης.189 Κανόνες που δεν ισχύουν παντού.

λαχανάδας άλμη

Εφ’ όσον η λακεδάμα σχετίστηκε ως ποτό με τον αρμόζμουν, το λακ παρέπεμπε στο λάχανο, άρα είναι σύνθετη. Για την αρμιά επέλεγαν μικρά σε όγκο λάχανα, πόμικρα (μικρά) στην ντοπιολαλιά της Νάουσας,190 αφού τα μεγάλα και έπιαναν χώρο στην κάδη και τα εξωτερικά τους φύλλα τα έδιναν ως έδεσμα στα οικόσιτα γουρούνια -σε άλλα μέρη μ΄ αυτά ψήνανε …[νερωμένο καλαμποκίσιο αλεύρι] με φύλλα καμπρολάχανου για να μη γεμίζει στάχτες, το έλεγαν κραμπουκούκι, γνωστό ως μπομπότα.191

Στην Κάρπαθο, φρύο έλεγαν το κλειστόν και λευκόν λάχανο με το οποίο έφτιαχναν (γ)αμπράκια.192 Πώς έλεγαν τα μικρά λάχανα οι αρχαίοι; Το δε δάμα, τι ακριβώς σήμαινε; Προσέτι, ποια είναι η ετυμολογία της λακεδάμας, παραλλαγμένη ελληνική, ιδιαίτερη μακεδονική, λέξη μικρής περιοχής, ενός οικισμού ή επαγγελματικής λ.χ. ομάδας ατόμων; Μήπως ήταν πρωτοϊνδοευρωπαϊκής προελεύσεως ή, παλαιότερη, πελασγιακής αντίστοιχης;

Προβλέπονταν βαθιές οι ετυμολογικές καταδύσεις.

Ανοίγοντας βιβλία και ψηφιακές σελίδες διαπιστώθηκε ότι είτε ο Ησύχιος είτε οι ανά τους αιώνες αντιγραφείς του λεξικού του φορές κατέγραφαν ανακριβώς μερικές λέξεις για λόγους που κυμαίνονται από επιτόπια δυσκολία κατανόησης της προφοράς έως τον κάματο της αντιγραφής. Και περισσότερο όλων, ως προς τις μακεδονικές λέξεις, τα ιδιώματα της περιοχής με παράδειγμα την αναγραφή της λέξης μαχητής που ερμηνεύεται στο λεξικό του Ησύχιου ως στρατηγός. Μάλλον εξεικονίζει τον συγχωριανό μας Μαχάτα ή Μαχατά, αδερφό της Φίλας, γυναίκας του Φιλίππου Β΄193 κι όχι τον ομηρικό Τυδέα,194 διότι ο Τυδεύς είχε βασιλική καταγωγή, οπότε θα ονομαζόταν άναξ, ηγεμών ή βασιλεύς, όχι μαχητής.

Η αρχαία λέξη για το λάχανο είναι λάχανον, ενώ όλα τα κηπευτικά παραδίδονται ως λαχανώδη195 από τον Αριστοτέλη. Ως άγρια λαχανίδια ερμηνεύει ο Ησύχιος τα κιχώρια (ραδίκια;).196 Αναφέρεται και το υποκοριστικό του λαχάνου, αρχαϊστί κράμβης (Σχήμα 6):

κραμβίδιον ἑφθόν, χάριεν, ἀστεῖον πάνυ” (μικρό λάχανο βραστό, χαριτωμένο, πολύ νόστιμο)197

Δεν λείπουν στην αρχαία ελληνική τα υποκοριστικά σε -ίδιον. Στον Αριστοφάνη αναφέρονται τα κυνίδια (σκυλάκια),198 ενώ ο ίδιος ομιλεί για το γραΐδιον199 (γριούλα) από την αντίστοιχη λέξη γραῦς. Αχανιούλι ονομάζεται το μικρό λάχανο και αχανίδα μια ποικιλία του.200 Προφανώς και τα λαχανώδη201 αποκαλούνταν από τους ορεσίβιους “λαχανάδα”, όπως η λέξη αρνάδα στην τσακωνική διάλεκτο δήλωνε το ενός έτους θηλυκό αρνί.202 Σουγλιμάδα, με αλάτι και δυόσμο,203 ονομάζουμε στην πρώην επαρχία Κοζάνης και τα Γρεβενά κομμάτια κρέατος περασμένα στη σούβλα (ὀβελός στην αρχαία ελληνική). Ως σουφλημάδα με ερμηνεία το το ψήσιμο σε τουφεκόβεργα κομμάτια κρέατος μαρτυρείται στον οικισμό Παλαιόκαστρο Φθιώτιδας.204

Στον Ησύχιο οι ομόσημες λέξεις μάχλης και μάχλος για τον άνδρα, μαχλίς και μαχλάδα για τη γυναίκα205 σήμαιναν ασελγείς ανθρώπους. Αφού η μαχλίς λεγόταν, μάλλον πιο επιτιμητικά, μαχλάδα, τότε και το λαχάνιον που αναφέρεται στον Διογένη Λαέρτιο206 θα αποκαλούνταν κατόπιν υποτιμήσεώς του ως φαγητό των πτωχών “λαχανάδα”. Όντως, το λάχανο θεωρούνταν ευτελούς αξίας έδεσμα, γνώμη που έφθασε ως σήμερα με την παροιμία “σπουδαία τα λάχανα” ή στις παλαιότερες: λάχανα: Σαν τα λάχανα στου τσ΄κάλ΄207 (σαν τα λάχανα στο τσουκάλι) για τα ακατάστατα πράγματα και πιο επίψογα παντρεύουν τα λάχανα, και παίρνουν τη Μουλόχα,208 μάλλον με ορθότερη προφορά παντρέβν τα λάχανα κι παίρν τ μουλόχα (παντρεύουν τα λάχανα κι ως σύζυγο παίρνουν τις μολόχες), προφανώς έκφραση που σημαίνει ότι το ευτελές λάχανο παίρνει ως σύζυγο την λιγότερης αξίας μολόχα. Συνεπώς η των “λαχανιδίων άλμη” μετετράπη με συγκοπές, μετατροπές και δωρισμούς σε λαχδάμα, λέξη πολύ βαριά που ο Ησύχιος λείανε σε λακεδάμα.

Εδώ παρεισφρύει η εξής υπόθεση: παραγνωρίζοντας όσα ειπώθηκαν για την τροπή του κ σε χ στις μακεδονικές κι άλλες διαλέκτους και μην λαμβάνοντας υπ΄ όψιν πως λίγα είναι γνωστά για τις νότιες διαλέκτους της ιλλυρικής,209, αν δεχτούμε πως το πρώτο συνθετικό προφερόταν όντως λάκε, ίσως εντοπίζουμε γλωσσική επιρροή της μακεδονικής διαλέκτου από σύνοικα της Δυτικής Μακεδονίας ιλλυρικά φύλλα, άρα οι εκφωνητές του διαβιούσαν στα βορειοανατολικά ορεινά της Δυτικής Μακεδονίας, περίπου σήμερα όπου τα Γρεβενά, το Βόιο και η Καστοριά.

Το δεύτερο συνθετικό -άμα έρχεται από το άλμη με απαλοιφή του λ και δωρική μετατροπή του η σε α. Εννοείται πως τα λάχανα με τα οποία κατασκευάζονταν η αρμιά και η λακεδάμα ή αρμόζμους καλλιεργούνταν σε ποτιστικά εδάφη, καθώς το φυτό θέλει πότισμα για να ευδοκιμεί.

Ωστόσο, μένει ακόμα πιο σκοτεινή για το γράφοντα η σκέψη ότι η λακεδάμα τόσο ως λάχανο όσο κι ως ζωμός ανήκει εκφωνητικά σε προελληνικό γλωσσικό υπόστρωμα. Οπότε ας εξεταστεί αδρά.

λαχανοζωμός

Κατά τα ειρημένα, το πρώτο συνθετικό της λακεδάμας είναι το λαχανίδιον ή η λαχανάδα, το δε δεύτερο η άλμη. Μήπως όμως το γλώσσημα είναι αρχαιότερο στο δεύτερο συνθετικό του;

Μετατροπές του δ σε ζ συναντούμε στην διάλεκτο της Σίλλης Μικράς Ασίας όπου τη δουλειά την έλεγαν ζουλειά, το δόντι ζόντζι, το Άι-Δημητριού Άι-Ζημητρού, τη λέξη αδαρά ζαριά.210 Αντιθέτως, στην αρχαία εποχή οι Μακεδόνες πρόφεραν το ζ ως δ, π.χ. τις Βάχκες του Διονύσου επειδή έκλωζαν (σφύριζαν ή έκρωζαν), τις έλεγαν Κλώδωνες211ίσως οι αγροίκοι με τη σημερινή προφοράΚλώδουνις”. Οι δε Λάκωνες (Δωριείς) τον ζωμό τον έλεγαν δωμό, δηλαδή μετέτρεπαν το δέλτα σε ζήτα όπως μαρτυρείται σε κείμενο του Αθηναίου ποιητή Επίλυκου (Σχήμα 7):

ποττὰν κοπίδ’, οἰῶ, σώμαι·
ἐν Ἀμύκλαισιν παρ’ Ἀπέλλω
βαράκες πολλοὶ κἄρτοι
καὶ
δωμός τοι μάλα ἁδύς
τη γιορτή των Κοπίδων, νομίζω, θα πάω·
εκεί στις Αμύκλες, δίπλα στον Απόλλωνα,
έχει πολλά ψωμιά και κούλουρα
και ζωμό που είναι πολύ γλυκός)212

Ενδιαφέρει εδώ η ανώμαλη κλίση του θεού Δία, ο οποίος στην ονομαστική καλείται Ζεύς και στην κλητική Ζεῦ, ενώ στις υπόλοιπες όχι.213 Η απώτερη πηγή του είναι το αρχαίο ινδικό Dyāus,194β οπότε μια απλή σκέψη είναι ότι το δ μετετράπη σε ζ. Με τη σειρά τους οι Μακεδόνες μετέτρεπαν το ο σε α: άδδαι έλεγαν τους ρυμούς,214 δηλαδή τις οδούς -προφανώς θα τους πρόφεραν αδδάς όπως φαίνεται στο παρακάτω γλώσσημα (Σχήμα 8) -σήμερα στο χωριό μας το επίρρημα ολόγυρα το προφέρουν αλόυρα.

ἄδδαι· ῥυμοί, ὑπὸ Μακεδόνων. Hesych. et Phavor. Immo legendum est ῥῦμαι, ut intelligantur plateae. v. Not. 9 (άδδαι: ρυμοί κατά τους Μακεδόνες. Σύμφωνα με τον Ησύχιο και τον Φαβωρίνο. μάλλον πρέπει να διαβαστεί ῥῦμαι , ώστε να εννοούνται οι πλατείς δρόμοι, βλ. σημείωση 9)

Παρόμοια μετατροπή του φωνήματος ο έχει επιβιώσει στο αρσενικό ουσιαστικό ζάπουρας, όπως λέμε σήμερα στο χωριό την μεγάλη ζέστη:

ω, ρα, ζάπουραν που έχει σήμιρα (ω, ρε, πολύ μεγάλη ζέστη που έχει σήμερα).

Εδώ το ουδέτερο ουσιαστικό ζώπυρον (αναμμένο κάρβουνο) αλλάζει γένος στο αρσενικό και γίνεται ζάπουρας για να δείξει μέγεθος –το ρήμα ζωπυρώ ερμηνεύεται ως παράγω φλόγα. Σ΄ αυτόν τον ιδιωματισμό έχουμε αλλαγή φθόγγων αλλά και γενών, κάτι σύνηθες όπως ο κάδος που γίνεται κάδη, θηλυκό στο χωριό μας και στα Κουπατσιουρουχώργια των Γρεβενών215οι Σαρακατσάνοι τον θεωρούν ουδέτερο, το κάδι,216 το ίδιο και οι Ναουσαίοι, μόνο που το τονίζουν στην λήγουσα, το καδί.217

Παρομοίως ο δωμός προφερόταν δάμα. Οι Βλάχοι το ζουμί το λεν τζάμα218dzama, zeamă οι Ρουμάνοι.219

Λαχανοζωμός, λοιπόν, χωριατιστί η λακεδάμα. Σήμερα αρμόζμους (ζωμός άλμης).

επίλογος

Η παράξενη, λοιπόν, λέξη λακεδάμα και η ερμηνεία της από τον Ησύχιο ως ὕδωρ ἁλμυρὸν ἁλσὶ πεποιημένον, ὅ πίνουσι οἱ τῶν Μακεδόνων ἀγροῖκοι, αποδίδεται ως εξής με τις αναφερόμενες απαλοιφές: λαχανιδίωνλαχανάδας) άλμη ή λαχανιδίων ζωμός. Ερμηνευόμενον ως αλμυρό νερό, που προήλθε από την ταριχεία λάχανου με αλάτι, το οποίο πίνουν οι χωριάτες Μακεδόνες.

Η αιτία που λησμονήθηκε η λέξη στο πέρασμα των αιώνων δεν είναι θέμα της παρούσας εργασίας. Επέζησε όμως κάπως διαφορετικά, ως αρμόζμους.

Κλείνοντας, αισθάνομαι υπόχρεως σε όλους τους συγγραφείς που αναφέρονται, ζώντες και τεθνεώτες, ασχέτως αν οι απόψεις διαφέρουν. Χωρίς αυτούς θα ήταν αδύνατον να γραφεί αυτή η εργασία.

βιβλιογραφία

To σήμα # κι ο αριθμός που ακολουθεί σημαίνουν τον αριθμό της σελίδας του pdf, όχι του εντύπου

βιογραφικά συγγραφέων

Αγάπιος Λάνδος, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Αθήναιος ο Ναυκρατίτης, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Albrecht von Blumenthal, Wikipedia, the free encyclopedia

Αμερίας ο Μακεδών, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

August Fick, Wikipedia, the free encyclopedia

Basil Chulev Васил Чулев – Βασίλ Τσούλεφ, ResearchGate

Βασίλειος Φάβης, Academic Dictionaries and Encyclopedias

Cornelis Schrevel, Wikipedia, the free encyclopedia

Eleanor Dickey, Wikipedia, the free encyclopedia

Friedrich Sylburg, Wikipedia, the free encyclopedia

Gustav Meyer, Wikipedia, the free encyclopedia

Ηρόδοτος, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Ησύχιος, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Hesychius of Alexandria, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Илија ЧашулеΙλίγια Τσάσουλε

Isaac Vossius, Wikipedia, the free encyclopedia

Ιούλιος Πολυδεύκης, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Johannes Alberti, Wikipedia, the free encyclopedia

Klaus Alpers, Wikipedia, the free encyclopedia

Κοσταντίν Χριστοφορίδης, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Κρατίνος ο Αθηναίος, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Kurt Latte, Wikipedia, the free encyclopedia

Μάρκος Μουσούρος, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Moritz Schmidt, Wikipedia, the free encyclopedia

Otto Hoffmann, Wikipedia, the free encyclopedia

Σκαρλάτος Βυζάντιος, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Stuart Mann, Persons of Indian Studies by Prof. Dr. Klaus Karttunen

Vittore Pisani, Wikipedia, the free encyclopedia

Vladimir Orel, Wikidata, the free knowledge base

ιστότοποι, περιοδικά κ.α.

Α. Η, μετανάστρια από Γεωργία, συνέντευξη στη Θεσσαλονίκη Μάρτιος 2026

ChatGPT

DeepSeek

eridaskitchen, Instagram

Gemini

Google Books, ο πιο εύχρηστο ευρετήριο βιβλίων με πλήρες κείμενο παγκοσμίως

Internet Archive, a non-profit library of millions of free texts, movies, software, music, websites, and more

Καλλιανιώτη Ζωή, συνέντευξη στην Αιανή Απρίλη 2026

Kuzhina Korcare, Ruaj Traditen, Blogspot

Μητέρα Αλβανίδα, συνέντευξη στη Θεσσαλονίκη, 7/2/2026

My Lefkada, Μπομπότα: το ψωμί των φτωχών, 28 Οκτωβρίου 2019

Wiktionary, Το ελεύθερο λεξικό

Živa Antika Жива Антика Antiquité Vivante, An Open-Access Academic Journal in Classics

λέξεις

ἄλιξ, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

γάρος, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

γραΐδιον, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

γραῦς, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

Deipnosophistae, Wikipedia, the free encyclopedia

δωμός, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

Ζευς, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

ζώπυρον, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

ζωπυρώ, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

καμπρολάχανο, Λεξικό του Λευκαδίτικου Γλωσσικού Ιδιώματος

καρδουλάχανου, Λεξικό του Ορμυλιώτικου Γλωσσικού Ιδιώματος

Κράμβη, η, Εικονικό Μουσείο Κυπριακών Τροφίμων και Διατροφής

lahana, Tureng, the multilingual dictionary

lakër, Wiktionary, the free dictionary

λακίς, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

Λάχανο, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

λάχανον, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

λέκιθος, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

Лока, Официјален дигитален речник на македонскиот јазик

mahram, Wikipedia, the free encyclopedia

Μάπα, Λεξικό λαϊκών και ιδιωματικών λέξεων της Νοτιοδυτικής Ορεινής Μεσσηνίας

Поток, Официјален дигитален речник на македонскиот јазик

Ракија, Официјален дигитален речник на македонскиот јазик

σαλαμούρα, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

turşu suyu, Tureng, the multilingual dictionary

yaprak, Tureng, the multilingual dictionary

Zerzevat, GÜNCEL TÜRKÇE SÖZLÜK

λεξικά

Aldo Manuzio (ed.), Ησυχίου Λεξικόν Hesychii Dictionarium, Venetiis in Aedibus Aldi & Andreae Soceri mense Augusto. M.D.XIIII (Βενετία 1514)

Αλεξίου Ιωάννης, Λεξικό της ρομανί γλώσσας (ελληνορομανό), χ.χ.

Αποστόλου Στέργιος, Λεξικό του γλωσσικού ιδιώματος της Νάουσας (με στοιχεία φωνητικής και μορφολογίας), Νάουσα 2007

Ατακτίδης Στυλιανός, Λεξιλόγιο ιδιωματικής γλώσσας του Κατή-κιοΐ (Άνω Αμισού) Πόντου, Θεσσαλονίκη 1987

Bartolomeu Obrador Cursach, Lexicon of the Phrygian Inscriptions, Universitat de Barcelona 2018

Ciro Giannelli & André Vaillant, Un Lexique Macédonien du XVie siècle, Institut d’Études Slaves del’Université de Paris 1958

Γιοχάλας Τίτος (επιμ.), Το ελληνο-αλβανικόν Λεξικόν του Μάρκου Μπότσαρη, (φιλολογική έκδοσις εκ του αυτόγραφου), Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1980

Δέφνερ Μιχαήλ, Λεξικόν της τσακωνικής διαλέκτου, Εστία, Εν Αθήναις 1923

Δημητράκος Δ., Μέγα λεξικόν όλης της ελληνικής γλώσσης, τ. Ζ , Δομή, Αθήναι χ.χ.

Δούγα -Παπαδοπούλου Ευανθία, Το γλωσσικό ιδίωμα της ορεινής Πιερίας, λεξιλόγιο -παραγωγικό, ΕΜΣ, Θεσσαλονίκη 2006

Ελληνοβλάχικο Λεξικό, Βλάχοι.net

Farsi Dictionary, English to Farsi

Frideric Sylburg (ed.), Ετυμολογικόν το Μέγα, ήγουν η Μεγάλη Γραμματική, apud Io. Aug, Gottl. Weigei, Lipsiae MDCCCXVI (1816)

Gustav Meyer, Etymologisches wörterbuch der albanesischen sprache, Karl J. Trunkn, Strassburg 1891

Ησύχιος, Λεξικόν: Αιλίου Διογενειάνου Περιεργοπένητες, Γεωργιάδης, Αθήναι 1975, Αναστατική έκδοση του Mauricius Schmidt (ed), Hesychii Alexandrini lexicon, Αιλίου Διογενειακού περιεργοπένητες, editionem minorem, Sumtibus Hermannii Dufftii, Jenae MDCCCLXVII (1867)

Ἡσύχιος γραμματικὸς Ἀλεξανδρεύς, Γλῶσσαι A-Ω, Ελληνικό λεξικό 5ος αιώνας μ.Χ.

Ησύχιος, λεξικόν, Συναγωγή πασών λέξεων κατά στοιχείον, τ. 3, Ζ-Λ, Κάκτος, Αθήνα 2004

Johannes Alberti (ed.), Ησυχίου Λεξικόν, Hēsychiou Lexikon, tomus II, Apud Samuelem Luchtmans, et filium, Academiae typographis, Lugduni Batacorum MDCCLXVI (Leiden 1766)

Θεοχαρίδης Πέτρος, ελληνοπομάκικο λεξικό, Ουρούμτσκου -Πομαχτσκου λεκσικό, Αίγειρος, Θεσσαλονίκη 1996

Klaus Alpers – Ian C. Cunningham (ed.), Hesychii Alexandrini Lexicon, Volumen II: Iota-Omicron, Copenhagen 1966

Κουμανούδης Στέφανος, Συναγωγή νέων λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών από της Αλώσεως μέχρι των καθ’ ημάς χρόνων, Εκ των Καταστημάτων Ανδρέου Κορομηλά , εν Αθήναις 1883

Κουρτίδης Κώστας (διαχειριστής), έζαψει έναν λάκου ήπιε πολύ, μέθυσε 27/2/2012

Κριαράς Εμμανουήλ, Λεξικό της μεσαιωνικής ελληνικής δημώδους γραμματείας 1100 – 1669, τ. Κ΄ σιρόκος -σταματώ, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, Θεσσαλονίκη 2016

Κωστάκης Θανάσης, Λεξικό της τσακώνικης διαλέκτου, τ. Α΄, Α-Ι, Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1986

Leake William, Researches in Greece, J. Booth, London 1814

Leonard Newmark, Albanian – English Dictionary, South East European Studies Resource Center 2005

Mandeson, Σύγχρονο Ελληνορωσικό λεξικό, Διαγόρας, Αθήνα χ.χ.

Μarcus Alexander Templar, Hellenic Migrations and Katadesmos: A Paradigm of Macedonian Speech, UNIVERSITY OF CHICAGO – NINTH BIENNIAL CONFERENCE ON GREEK LINGUISTICS, October 30, 2009

Mauricius Schmidt, Hσύχιος, Hesychii Alexandrini lexicon, editio altera indice glossarum ethnicarum aucta, Sumptibus Hermanni Dufftii, Ιenae MDCCCLXVII (1867)

Mauricius Schmidt, Ησύχιος, Hesychii Alexandrini lexicon, volumen tertium Λ-Ρ, Ιenae MDCCCLXI (1861)

Mauricius Schmidt (ed), Hesychii Alexandrini lexicon, Αιλίου Διογενειακού περιεργοπένητες, editionem minorem, Sumtibus Hermannii Dufftii, Jenae MDCCCLXVII (1867)

Μιχαηλίδου -Νουάρου Μιχαήλ, Λεξικόν της καρπαθιακής διαλέκτου, καρπαθιακά μνημεία, Αθήναι 1972

Νικολαΐδης Κωνσταντίνος, Ετυμολογικόν λεξικόν της κουτσοβλαχικής γλώσσης, Εν Αθήναις, Π. Δ. Σακελλαρίου 1909

Ντίνας Κώστας, Το γλωσσικό ιδίωμα της Κοζάνης, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 2005

Р. М. Цейтлин, Р. Вечерки и Э. Благовой, Старославянский словарь (по рукописям X-XI веков), [Παλαιοσλαβικό Λεξικό (βάσει χειρογράφων του 10ου-11ου αιώνα)] «Русский язык», Москва 1994

Παυλίδης Παναγιώτης, Ελληνοβλάχικο λεξικό του βλάχικου ιδιώματος της Λάιστας Ζαγορίου Ιωαννίνων, ΕΟΣ Λάιστας 2017

Rohles Gerhard, Lexicon Graecanicum Italiae Inferioris: Etymologisches Wörterbuch der unteritalienischen Gräzität, 2., erweiterte und neubearbeitere Auflage, MAx Niemeyer Verlag, Tuebingen 1964

Σκαρλάτος Βυζάντιος, Λεξικόν αρχαίας ελληνικής γλώσσης και καθαρευούσης, τ. Α΄, Α-Μ, Βιβλιοεκδοτική, Αθήναι 1964

Σπίντιος Ζαχαρίας, ΔΑΡΝΑΚΙΚΟ ΓΛΩΣΣΑΡΙ χ.χ.

Στεφόπουλος Ανδρέας, “Το γλωσσάρι της Χρυσής Καστοριάς”, Μακεδονικά τ. 18 (1978) 241-288, ΕΜΣ, Θεσσαλονίκη 1978

Stuart Mann, An historical Albanian – English Dictionary, Longmans, New York 1948

Tache Papahagi, Dictionarul-dialectului-aroman, deuxieme edition, Editura academiei republicii socialiste Romania, Bucuresti 1974

Τσοπουρίδης Θωμάς, Λεξικό ποντιακής διαλέκτου (23.000 λέξεις) : από τη νεοελληνική στην ποντιακή διάλεκτο. Λεξιλόγιο κρητικής διαλέκτου, έκδοση β΄, Εκδόσεις Τσοπουρίδου, Θεσσαλονίκη 2001

Vladimir Orel, Albanian Etymological Dictionary, Brill, Leiden – Boston – Koeln 1998

Χαντζιάρας Δημήτριος, Το θεσσαλικό γλωσσικό ιδίωμα, Γλωσσάρι – Λεξικό, Αθήνα 1985

Χριστοφορίδης Κωνσταντίνος, Λεξικόν της Αλβανικής γλώσσης, Τύποις Π. Δ. Σακελλαρίου, Εν Αθήναις 1904

Ζαφειρίου Μενεκράτης, Το γλωσσικό ιδίωμα της Σάμου, φωνητική -μορφολογία -τοπωνυμικά …, Αθήνα 1995

ξενόγλωσσοι τίτλοι έργων

A. Fick, Zum makedonischen dialecte, Ferd. Dümmler’s Verlagsbuchhandlung, Berlin 1874

Albrecht von Blumenthal, Hesychstudien: untersuchungen zur vorgeschichte der griechischen sprache nebst lexikographischen beiträgen, W. Kohlhammer verlag, Stuttgart 1930

Arnold Passow, Τραγούδια ρωμαίικα = Popularia carmina Graeciae recentioris, In Aedibus B. G. Teubneri, Lipsiae MDCCCLX (1860)

Athenaeus of Naucratis, Deipnosophistae Δειπνοσοφισταί Book 9 (9), Scaife Viewer

Bartomeu Obrador Cursach, Lexicon of the Phrygian Inscriptions, Universitat de Barcelona 2018

Basil Chulev, ‘The linguistic position of Macedonian’ by Vittore Pisani (eng), Skopje 2021

Bora Bilgin (ed.), Phrygian Monuments, Areyastis Phrygian Inscriptions 2025

Carolus Gottlob Kühn (ed.), Κλαυδίου Γαληνού, Άπαντα, Clavdii Galeni opera omnia, tomus XI, Lipsiae 1826

Cornelius Schrevelius (ed.), Hēsychiou Lexicon cum variis doctorum virorum …notis vel editis antehac vel ineditis, Junii, Scaligeri, Salmasii, Palmerii, … , Ex Officina HACKIANA, LUGD. BATAV. ET ROTEROD (Leiden & Rotterdam) 1668

Curtius Sprengel (ed.), Pedanii Dioscoridis anazerbei De materia medica libri quinque : ad fidem cadicum manuscriptorum libri qinque, tomus primus, Crolus Godblob Kuen, Lipsiae 1829

Christine Ploschenz, Sauerkrautsaft: Das Wundermittel für den Darm, 26/08/2025

D. C. Hesseling et H. Pernot (ed.), Poemes prodromiques en grec vulgaire, J. Muller, Amsterdam 1910

David Monro – Thomas Allen (ed.), Homeri Opera τόμοι I-II. 1920, e typographeo Clarendoniano, Oxonii 1920

David Speranzi, Il copista del Lessico di Esichio (Marc. gr. 622), ACCADEMIA NAZIONALE DEI LINCEI – 2014

Eleanor Dickey, Review of K. Latte and I. C. Cunningham (edd.), Hesychii Alexandrini Lexicon. Volumen I: Α-Δ, U.K. 04/06/2018 20:47

Ericus Bethe, Pollucis Onomasticon : e codicibus ab ipso collatis denuo edidit et adnotavit, lib VI-X, B. G. Teubneri, Lipsiae MCMXXXI (1931)

eridaskitchen, Laker turshi & leng rasoi, Instagram

Georg Curtius, Grundzüge der griechischen etymologie, ester theil, B. G. Teubner, Leipzig 1858

Ilija Čašule, “The Etymology and Correlation of the Ancient Macedonian Gloss ‘lakedama’ and Phrygian ‘lakedokey’”, Živa Antika, Жива Антика, Antiquité Vivante, ΓΟΔ. 71, ΤΟΜ 1-2, CTP. 247, CΚΟΠJΕ 2021

I. L. Heiberg (ed.), Paulus Aegineta, Pars prior . Libri I-IV, Lipsiae et Berolini MCMCCI (1921)

Immanuel Bekker (ed.), Aristoteles Graece, Academia Regia Borussica, volumen alterum, apud Georgium Reimerum, Berolini 1831

Jean Kalleris, Les anciens Macédoniens. Étude linguistique et historique, tome 1, Institut français d’Athènes, 1954

L. Iunii Moderati Colmellae, De re rustica libri XII, Eiusdem De arboribus liber separatus ab alijs, Reoberti Stefani, Parisiis M.D. XLIII (1543)

Lacus Curtius, Pliny the Elder’s Natural History — Book 20, Liber XX, xxxiv 84

Mallory Fitzpatrick, Disticha Catonis: Greek Antiquity and Latin Learning, Digital Palaeography 5/12/2023

Μarcus Alexander Templar, Hellenic Migrations and Katadesmos: A Paradigm of Macedonian Speech, UNIVERSITY OF CHICAGO – NINTH BIENNIAL CONFERENCE ON GREEK LINGUISTICS, October 30, 2009

Morosi Giuseppe, Studi sui dialetti greci della terra d’Otranto preceduto da una raccolta di canti leggende proverbi e indovinelli nei dialetti medesimi, Tip. Editrice Salentina, Lecce 1870

Otto Hoffmann, Die Makedonen, ihre Sprache und ihr Volkstum, Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1906

Пијте сок од расолница: За старите ова беше врвен и многу вкусен лек за неколку болести (Πιείτε χυμό από άλμη. Για τους παλιούς αυτό ήταν ένα κορυφαίο και πολύ νόστιμο φάρμακο για μερικές ασθένειες), 17/11/2024 14:42

Thedorus Kock (ed.), Comicorum atticorum fragmenta, v. 1, In Aedibus B. G. Teubneri, Lipsiae MDCCCLXXX (1880)

Wilhelm Sturz (ed.), De dialecto macedonica et alexandrina liber, apud Io. Aug. Glo. Weigel, Lipsiae MDCCCVIII (1808)

Vittore Pisani, “La posizione linguistica del macedone”, Revue Internationale des Études Balkaniques, tome 1 (5), Beograd 1937, pp. 8-32

Zeama de varza: Beneficii, proprietati si moduri de consum [Χυμός λάχανου: Οφέλη, ιδιότητες και τρόποι κατανάλωσης] Data publicării 30/08/2024

نحوه درست کردن شور یا ترشی تخمیری (پروبیوتیک) – صفر تا صد تمام نکات [Τρόπος παρασκευής τουρσιού ή ζυμωμένων λαχανικών (προβιοτικών) – από το μηδέν έως το εκατό, όλα τα μυστικά / όλες οι λεπτομέρειες], YouTube

ελληνόγλωσσοι τίτλοι έργων

Αγάπιος μοναχός (Λάνδος Αθανάσιος), Βιβλίον καλούμενον Γεωπονικόν, [Εν τη Τυπογραφία του ποτέ Δημητρίου Θεοδοσίου, Ενετίησιν 1796;], ΡΠΒ

Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις), Βιβλίον α΄, Βικιθήκη

Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις)/δ, Βικιθήκη

Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις), Βιβλίον θ΄, Βικιθήκη

Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις), Βιβλίον ι΄, Βικιθήκη

Αθήναιος, Δειπνοσοφιστές (Σύνοψις), Βιβλίον ιγ΄, Βικιθήκη

Ανδριώτης Νικόλαος, Το γλωσσικό ιδίωμα του Μελένικου, ΕΜΣ, Θεσσαλονίκη 1989

Antonios (σχολιαστής), H δήθεν αυτοχθονία των Βλάχων, November 3, 2014 at 8:55 am και 2:29 pm

Αραβαντινός Παναγιώτης, Ηπειρωτικόν Γλωσσάριον, Π. Α. Πετράκος, εν Αθήναις 1909

Αριστοφάνης, “Ειρήνη” – Κωμωδία του Αριστοφάνη (Πρωτότυπο κείμενο) 2013, Ανοικτή Βιβλιοθήκη

Αριστοφάνης, Ἐκκλησιάζουσαι (285-310), Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

Αριστοφάνης, Ἱππῆς (195-241), Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

Αριστοφάνης, Πλούτος (527-570), Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

Βαρλάμης Σωτήριος, Παλαιόκαστρο Φθιώτιδας, Θεσσαλονίκη 1994

Βέλκος Γρηγόριος, Αρχαιοελληνικά έθιμα που βιώνουν και σήμερα στην Εράτυρα, Ένωση Ερατυραίων Θεσσαλονίκης “Η αλληλοβοήθεια”, Θεσσαλονίκη 1991

Γεωργίου Χρίστος, Το γλωσσικό ιδίωμα Γέρμα Καστοριάς, Θεσσαλονίκη 1962

Δελιόπουλος Δημήτριος, Το ρουμλουκιώτικο ιδίωμα, Αλεξάνδρεια (Γιδάς) Ημαθίας 2008

Διδίλης Κώστας, Oι Εβραίοι και η Κοζάνη 13:50 μμ, Κυριακή 28/09/2025

Διογένης Λαέρτιος, Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων, Βιβλίο Β΄, Μενέδημος, Βικιθήκη

Εξάρχου Χρήστος, Η Φούρκα της Ηπείρου (ιστορία – Λαογραφία), Θεσσαλονίκη 1987

ΗΡΟΔΟΤΟΣ, Ἱστορίαι (2.77.1-2.81.2) Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

Θαβώρης Αντώνιος, “Ο χαρακτήρας και η χρονολόγηση του λεξιλογίου της ελληνικής διαλέκτου των αρχαίων Μακεδόνων”, Ancient Macedonia VI, Parers reat at the sixht… October 15-19, 1996, volume 2, Institute for balcan studies -272, Thessaloniki 1999, σσ. 1135-1150

Θωμόπουλος Ιάκωβος, Πελασγικά, ήτοι περί της γλώσσης των Πελασγών… δια της σημερινής πελασγικής αλβανικής και της ελληνικής, Π. Δ. Σακελλαρίου, εν Αθήναις 1912

Ιωάννου Μιχαήλ, Θερμαΐς ήτοι περί Θεσσαλονίκης, μέρος Α΄, Ιστορία και Αρχαιολογία, Ανέμη

Καμπουρίδης Κώστας-Σαλακίδης Γιώργος, Η επαρχία Σερβίων τον 16ο αιώνα μέσα από οθωμανικές πηγές, Σταμούλης Αντ.-Σύλλογος Φίλων Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης, Θεσσαλονίκη 2013

Καραμανές Ευάγγελος, Οργάνωση του χώρου, τεχνικές και τοπική ταυτότητα στα Κοπατσαροχώρια των Γρεβενών, (επιμ. Π. Καμηλάκης), Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 2011

Καραμπατζιάς Θανάσης, Η λαογραφία, οι γεύσεις και οι μυρωδιές του Κρόκου Κοζάνης μέσα από τα μάτια της Ιωάννας Κύρου, Ψηφιακό Αρχείο Istorima 20/07/2023

Καραστεργίου Αριστείδης, Δρυμός (χωριό της επαρχίας Θεσσαλονίκης) Ηθογραφία, Θεσσαλονίκη 1975

κατάδεσμος της Πέλλας, Βικιπαίδεια, η ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Κατσάνης Νικ., Το γλωσσικό ιδίωμα της Σαμοθράκης, ιστορική εισαγωγή, γλωσσικό ιδίωμα, ανθρωπωνύμια, τοπωνύμια, φυτωνύμια, ζωωνύμια, Δήμος Σαμοθράκης, Θεσσαλονίκη 1996

Καψαλίδης Γεώργιος, “Μια τρανή χαρά”, Τα σκωπτικά του Σουφλίου, [1908], tosoufli.gr

Κικόπουλος Μενέλαος, Ελαφότοπος (Τσερβάρι), Λαογραφία, Γιάννινα 2000

Κουστουράκης Γεράσιμος, Δήμος Άσσου Κεφαλληνίας (Ερισός), Γλωσσική και Λαογραφική μελέτη, Αχαϊκές Εκδόσεις, Αθήνα 1990

Κυριαζής Δ., Αλβανική και ελληνική. Επισκόπηση της ετυμολογικής έρευνας, προβλήματα, προοπτικές, ΑΠΘ

Κωστάκης Θανάσης, Το γλωσσικό ιδίωμα της Σίλλης, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1968

Κωστόπουλος Αριστοτέλης, Σκαλοχώρι Καστοριάς, Εκπολιτιστικός Μορφωτικός Σύλλογος Σκαλοχωρίου “Η Αγία Παρασκευή”, Θεσσαλονίκη 2004

Λιάκος Σωκράτης, Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΑΡΜΟΝΙΩΝ (Τουπίκλην ΒΛΑΧΩΝ), Θεσσαλονίκη 1965

Λουκιανός, Ἀλέξανδρος ἢ Ψευδομάντις, Βικιθήκη

Μανάδης Νικηφόρος – Μανάδη Αφροδίτη, Μικροβάλτου περιλειπόμενα, Ιερά Μονή Αγίου Κοσμά Αιτωλού Αρδάσσης -Κρυόβρυσης, Πτολεμαΐδα 2013

Μπουμπουλίδης Φαίδων, «Ποικίλα φιλολογικά, Α΄, ανέκδοτα στιχουργήματα του Μιχαήλ Περδικάρη», Μακεδονικά, τ. ΙΖ, ΕΜΣ, Θεσσαλονίκη 1977

Μπουντώνας Ευθύμιος, Μελέτη περί του γλωσσικού ιδιώματος Βελβεντού και των περιχώρων αυτού, Βασιλικόν Τυπογραφείον Ν. Γ. Ιγγλέση, Εν Αθήναις, 1892

Νικολάτου Βασιλική, Οι άρχοντες της λίμνης, 21/10/2010, Google Βιβλία

Νίκου -Γιωλτζόγλου Έφη, Λιβαδερό (Μόκρο): η λαϊκή μας παράδοση, επιμ: Σταύρος Γιωλτζόγλου, Θεσσαλονίκη 1999

Ξυλαγανή παλιά και νέα, Να τον πιεις στο ποτήρι!!!! 17/01/2021, Facebook

Ο Δασολόγος Περιβαλλοντολόγος Ιωάννης Σπανός για το έργο αντλησιοταμίευσης στο Πετρωτό Παλιουργιάς: ΟΙ ΔΗΜΟΤΕΣ Δεσκάτης και Ελάτης βροντοφωνάξαν ένα ηχηρό και ξεκάθαρο “ΟΧΙ” KOZANI.TV 25/08/2025

Όμηρος, Ὀδύσσεια, Ῥαψωδία ε, Βικιθήκη

Παπα-Συναδινός, Χρονικό των Σερρών, Αρπαγή της περιουσίας του Μεχμέτ Γιαζατζή (Ι, 14), [1642], Δημώδης Γραμματεία, από τον Διγενή Ακρίτη έως την πτώση της Κρήτης

Παπανικολάου Φώτης, Γλώσσα και λαογραφία της επαρχίας Βοΐου, Θεσσαλονίκη 1973

Παπανικολάου Φώτης, Λαογραφικά Βοΐου, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 1999

Πλιάτσικας Δημήτριος, Ο αρχαίος λόγος στον ιδιωματικό λόγο της Καλαμπάκας, Καλαμπάκα 2020

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ – ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΚΥΡΟΥ (2004 – 2005), Τα νερά της Σκύρου, Σκύρος >2005

Σκαρλάτος Βυζάντιος, Λεξικόν της ελληνικής γλώσσης / συνταχθέν υπό Σκαρλάτου Δ. του Βυζαντίου και πλουτισθέν…, Εκ του τυπογραφείου των καταστημάτων Ανέστη Κωνσταντινίδου, Εν Αθήναις 1895

Σμερδαλέος (ψευδ.), Ένας ακόμα πιθανός υποστρωματικός όρος της ΑΒΡ, November 3, 2014 · 4:08 pm

Σπάρτσης Νικόλαος, Αντέτχια στη Νιάουστα, Αθήνα 2006

Σπάρτσης Νικόλαος, Σιακάδις Νιαουστινοί, Νάουσα 2005

Στράβων, Γεωγραφικά, Βιβλίο ΙΕ, Βικιθήκη

Τζινίκου –Κακούλη, Αθηνά, Λαογραφικοί αντίλαλοι του Βελβεντού, Θεσσαλονίκη 1979

Τσακαλώτος Ευστράτιος, Λεξικόν Ελληνο-λατινικόν, ΙΕΠ, Αθήνα χ.χ.

Τσιάτα Αλίκη, Παραδοσιακές συνταγές φαγητών, γλυκών, ποτών, της περιοχής Γρεβενών, Αναπτυξιακή Γρεβενών, Γρεβενά 2002

Τσικριτζή Ματίνα – Φτάκα Φανή, Γεύσεις από παλιά Κοζάνη, τ. Α΄, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 2006

Τσίγκας Νώντας ΕΝ ΒΟΓΑΤΣΙΚΩΙ ΟΥ Χ’ΜΩΝΑΣ Τ’ «ΠΑΖΑΡΙΩΤ’»…, 27/12/2024, Blogspot

Τσιντσάρης Δημήτριος, ΤΟ «ΠΡΟΕΛΛΗΝΙΚΟ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑ» ΚΑΙ ΟΙ ΕΤΕΟΕΛΛΗΝΕΣ, Μια γλωσσοπολιτισμική έρευνα επί των άρρηκτων δεσμών μεταξύ Ελλάδας και Εγγύς Ανατολής, 2022

Τσιούλκας Κωνσταντίνος, Συμβολαί εις την διλωσσίαν των Μακεδόνων: εκ συγκρίσεως της σλαυοφανούς μακεδονικής γλώσσης προς την ελληνικήν, Εκ του Τυπογραφείου Π. Α. Πετράκου, Εν Αθήναις 1907

Τσίρος Ζήκος, Η Βλάστη (τ. Μπλάτσι), 1. Σκόρπια φύλλα της πατρίδος μου, Α΄-Γ΄ τόμοι, Θεσσαλονίκη 1964

Φάβης Βασίλειος, “Παλαιογραφικά και κριτικά εις τον Ησύχιον”, Αθηνά, τ. 49, Τύποις Παρασκευά Λεωνή, Αθήνησιν 1939, σσ.1-28

Φυνδάνης Βασίλειος, Η Μεσορώπη στο Παγγαίο, παραδοσιακά επαγγέλματα, παραδοσιακός τρόπος ζωής, -ήθη κι έθιμα), τ. Β΄, Θεσσαλονίκη 1998

Χατζιδάκις Γεώργιος, Μεσαιωνικά και νέα Ελληνικά, τόμος Β΄, Π. Δ. Σακκελαρίου, Εν Αθήναις, 1907

1 David Speranzi, Il copista del Lessico di Esichio (Marc. gr. 622), ACCADEMIA NAZIONALE DEI LINCEI -2014, pp. 102-103

2 Ησύχιος, λεξικόν, Συναγωγή πασών λέξεων κατά στοιχείον, τ. 3, Ζ-Λ, Κάκτος, Αθήνα 2004, σ. 433. αρ.185

3 Ησύχιος, Λεξικόν: Αιλίου Διογενειάνου Περιεργοπένητες, Γεωργιάδης, Αθήναι 1975, σ. 956, αρ. 29. Αναστατική έκδοση του Mauricius Schmidt (ed), Hesychii Alexandrini lexicon, Αιλίου Διογενειακού περιεργοπένητες, editionem minorem, Sumtibus Hermannii Dufftii, Jenae MDCCCLXVII (1867), σ. #496

4 Θαβώρης Αντώνιος, “Ο χαρακτήρας και η χρονολόγηση του λεξιλογίου της ελληνικής διαλέκτου των αρχαίων Μακεδόνων”, Ancient Macedonia VI, Parers reat at the sixht… October 15-19, 1996, volume 2, Institute for balcan studies -272, Thessaloniki 1999, σσ. 1135-1150, σ. 1137

5 Τσικριτζή Ματίνα – Φτάκα Φανή, Γεύσεις από παλιά Κοζάνη, τ. Α΄, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 2006, σσ. 145, 151-152

6 Μιχαηλίδου -Νουάρου Μιχαήλ, Λεξικόν της καρπαθιακής διαλέκτου, καρπαθιακά μνημεία, Αθήναι 1972, σ. 405

7 Yaprak, Tureng, the multilingual dictionary

9 Hesychius of Alexandria, Βικιπαίδεια 18/3/2026

10 David Speranzi, Il copista del Lessico di Esichio (Marc. gr. 622), op. cit., p. 141

11 Mallory Fitzpatrick, Disticha Catonis: Greek Antiquity and Latin Learning Digital Palaeography 5/12/2023

12 Aldo Manuzio (ed.), Ησυχίου Λεξικόν Hesychii Dictionarium, Venetiis in Aedibus Aldi & Andreae Soceri mense Augusto. M.D.XIIII (Βενετία 1514)

13 David Speranzi, Il copista del Lessico di Esichio (Marc. gr. 622), op. cit., p. 116, Tabella 7.8

14 Cornelius Schrevelius (ed.), Hēsychiou Lexicon cum variis doctorum virorum …notis vel editis antehac vel ineditis, Junii, Scaligeri, Salmasii, Palmerii, … , Ex Officina HACKIANA, LUGD. BATAV. ET ROTEROD 1668, p. 21

15 David Speranzi, Il copista del Lessico di Esichio (Marc. gr. 622), op. cit., p. 117, Tabella 8.22

16 Johannes Alberti (ed.), Ησυχίου Λεξικόν, Hēsychiou Lexikon, tomus II, Apud Samuelem Luchtmans, et filium, Academiae typographis, Lugduni Batacorum MDCCLXVI (Leiden 1766), p. 416, nota 22

17 Ιωάννου Μιχαήλ, Θερμαΐς ήτοι περί Θεσσαλονίκης, μέρος Α΄, Ιστορία και Αρχαιολογία, εκ του τυπογραφείου του “Μέλλοντος”, εν Αθήναις 1879, σ. 31 (#31)

18 Ανδριώτης Νικόλαος, Το γλωσσικό ιδίωμα του Μελένικου, ΕΜΣ, Θεσσαλονίκη 1989, σ. 28

19 Mauricius Schmidt, Hσύχιος, Hesychii Alexandrini lexicon, volumen tertium Λ-Ρ, Ιenae MDCCCLXI (Jena 1861), p. 7

20 Georg Curtius, Grundzüge der griechischen etymologie, ester theil, B. G. Teubner, Leipzig 1858, p. 129, n. 86

21 Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις), Βιβλίον θ΄, 34

22 Theodorus Kock (ed.), Comicorum atticorum fragmenta, volumen I, In aedibus B. G. Teubneri, Lipsiae MDCCCLXXX (1880), p. 58

24 Αριστοφάνης, Ἐκκλησιάζουσαι (285-310), 293 και του ιδίου Ἱππῆς (195-241), 199

25 Ντίνας Κώστας, Το γλωσσικό ιδίωμα της Κοζάνης, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 2005, σ. 485

26 Σπάρτσης Νικόλαος, Αντέτχια στη Νιάουστα, Αθήνα 2006, σ. 73

27 Κριαράς Εμμανουήλ, Λεξικό της μεσαιωνικής ελληνικής δημώδους γραμματείας 1100 – 1669, τ. Κ΄ σιρόκος -σταματώ, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, Θεσσαλονίκη 2016, σ. 282 (148)

28 Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις), Βιβλίον θ΄ 9.34

29 Αριστοφάνης, Ἱππῆς (195-241), 199

31 A. Fick, Zum makedonischen dialecte, Ferd. Dümmler’s Verlagsbuchhandlung, Berlin 1874, pp. 193-235, p. 211 ( #19), ρ, α. 84

32 Carolus Gottlob Kühn (ed.), Κλαυδίου Γαληνού, Άπαντα, Clavdii Galeni opera omnia, tomus XI, Lipsiae 1826, p. 388

33 Κωστάκης Θανάσης, Λεξικό της τσακώνικης διαλέκτου, τ. Α΄ Α-Ι, Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 1986, σ. 134

34 Ανδριώτης, Το γλωσσικό ιδίωμα του Μελένικου, ό.π., σ. 28

35 άλμευσις, άλμη, Τσακαλώτος Ευστράτιος, Λεξικόν Ελληνο-λατινικόν, ΙΕΠ, Αθήνα χ.χ., σ. 31

36 Χερνίβιον, Aldo Manuzio (ed.), Ησυχίου Λεξικόν Hesychii Dictionarium, Venetiis in Aedibus Aldi & Andreae Soceri mense Augusto. M.D.XIIII (Βενετία 1514)

37 Χερνιβείον, Mauricius Schmidt, Hσύχιος, Hesychii Alexandrini lexicon, editio altera indice glossarum ethnicarum aucta, Sumptibus Hermanni Dufftii, Ιenae MDCCCLXVII (1867), p. 1553

34α Βέλκος Γρηγόριος, Αρχαιοελληνικά έθιμα που βιώνουν και σήμερα στην Εράτυρα, Ένωση Ερατυραίων Θεσσαλονίκης “Η αλληλοβοήθεια”, Θεσσαλονίκη 1991, σ. 15

38 Otto Hoffmann, Die Makedonen, ihre Sprache und ihr Volkstum, Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1906, p. 73

39 A. Fick, Zum makedonischen dialecte, 1874, op. cit., p. 211

41 Χριστοφορίδης Κωνσταντίνος, Λεξικόν της Αλβανικής γλώσσης, Τύποις Π. Δ. Σακελλαρίου, εν Αθήναις 1904, σσ. 196-197 (#204-205)

42 Γιοχάλας, Το ελληνο-αλβανικόν Λεξικόν του Μάρκου Μπότσαρη ό.π., σ. 204

43 Χριστοφορίδης, Λεξικόν της Αλβανικής γλώσσης, ό.π., σ. 204 (#212)

44 Gustav Meyer, Etymologisches wörterbuch der albanesischen sprache, Karl J. Trunkn, Strassburg 1891, p. 244 (#274)

45 Gustav Meyer, Etymologisches wörterbuch der albanesischen sprache, op. cit., p. 236 (#266)

46 Vladimir Orel, Albanian Etymological Dictionary, Brill, Leiden – Boston – Koeln 1998, p. 211 (#247)

47 Stuart Mann, An historical Albanian – English Dictionary, Longmans, New York 1948, p. 11 (#18)

48 Stuart Mann, An historical Albanian – English Dictionary, op. cit.,p. 234 (#243)

49 arme, Leonard Newmark, Albanian – English Dictionary, South East European Studies Resource Center 2005

50 Γιοχάλας, Το ελληνο-αλβανικόν Λεξικόν του Μάρκου Μπότσαρη, ό.π., σ. 137

51 Albrecht von Blumenthal, Hesychstudien: untersuchungen zur vorgeschichte der griechischen sprache nebst lexikographischen beiträgen, W. Kohlhammer verlag, Stuttgart 1930, p. 17

52 Φάβης Βασίλειος, “Παλαιογραφικά και κριτικά εις τον Ησύχιον”, Αθηνά, τ. 49, Τύποις Παρασκευά Λεωνή, Αθήνησιν 1939, σσ.1-28, σ. 18

53 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ – ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΚΥΡΟΥ (2004 – 2005), Τα νερά της Σκύρου, Σκύρος >2005

56 Όμηρος, Ὀδύσσεια, Ῥαψωδία ε, 322-323

57 Εξάρχου Χρήστος, Η Φούρκα της Ηπείρου (ιστορία – Λαογραφία), Θεσσαλονίκη 1987, σ. 101

58 Τζινίκου -Κακούλη, Λαογραφικοί αντίλαλοι του Βελβεντού, ό.π., σ. 96

59 Klaus Alpers · Ian C. Cunningham (ed.), Hesychii Alexandrini Lexicon, Volumen II: Iota-Omicron, Copenhagen 1966, p. 567, n. 85

60 Eleanor Dickey, Review of K. Latte and I. C. Cunningham (edd.), Hesychii Alexandrini Lexicon. Volumen I: Α-Δ, U.K. 04/06/2018 20:47, σ. 1

62 Antonios (σχολιαστής), H δήθεν αυτοχθονία των Βλάχων, November 3, 2014 at 8:55 am και 2:29 pm

63 Σμερδαλέος (ψευδ.), Ένας ακόμα πιθανός υποστρωματικός όρος της ΑΒΡ, November 3, 2014 · 4:08 pm

64 Tache Papahagi, Dictionarul-dialectului-aroman, deuxieme edition, Editura academiei republicii socialiste Romania, Bucuresti 1974, p. 519-520

65 Vittore Pisani, “La posizione linguistica del macedone”, Revue Internationale des Études Balkaniques, tome 1 (5), Beograd 1937, p.p. 8-32, p. 28

67 Τσιάτα Αλίκη, Παραδοσιακές συνταγές φαγητών, γλυκών, ποτών, της περιοχής Γρεβενών, Αναπτυξιακή Γρεβενών, Γρεβενά 2002, σσ. 76-77

68 Τσιάτα Αλίκη, Παραδοσιακές συνταγές, ό.π., σ. 80

69 Μarcus Alexander Templar, Hellenic Migrations and Katadesmos: A Paradigm of Macedonian Speech, UNIVERSITY OF CHICAGO – NINTH BIENNIAL CONFERENCE ON GREEK LINGUISTICS, October 30, 2009

70 Ilija Čašule, “The Etymology and Correlation of the Ancient Macedonian Gloss ‘lakedama’ and Phrygian ‘lakedokey’”, Živa Antika, Жива Антика, Antiquité Vivante, ΓΟΔ. 71, ΤΟΜ 1-2, CTP. 247, CΚΟΠJΕ 2021, pp. 19-26, p. 20

71 Лока, Официјален дигитален речник на македонскиот јазик

72 Ракија, Официјален дигитален речник на македонскиот јазик

73 Κουρτίδης Κώστας (διαχειριστής), έζαψει έναν λάκου ήπιε πολύ, μέθυσε 27/2/2012

74 Поток, Официјален дигитален речник на македонскиот јазик

75 Ilija Čašule, “The Etymology and Correlation …’”, op. cit.. p. p. 19-26, p. 20

76 Bora Bilgin (ed.), Phrygian Monuments, Areyastis Phrygian Inscriptions 2025

77 Bartolomeu Obrador Cursach, Lexicon of the Phrygian Inscriptions, Universitat de Barcelona 2018, pp. 230, 355

78 Κωστάκης Θανάσης, Λεξικό της τσακώνικης διαλέκτου, τ. Α΄ Α-Ι, op. cit., pp. 134-135

80 Ηρόδοτος, Ἱστορίαι (2.77.1-2.81.2), 77.5

81 Αγάπιος μοναχός (Λάνδος Αθανάσιος), Βιβλίον καλούμενον Γεωπονικόν, [Εν τη Τυπογραφία του ποτέ Δημητρίου Θεοδοσίου, Ενετίησιν 1796;], ΡΠΒ., σ. 180 (#200)

82 Ericus Bethe, Pollucis Onomasticon : e codicibus ab ipso collatis denuo edidit et adnotavit, lib VI-X, B. G. Teubneri, Lipsiae MCMXXXI (1931), p. 19

85 κράμβη, Ησύχιος, Γλῶσσαι Κ

87 Κικόπουλος Μενέλαος, Ελαφότοπος (Τσερβάρι), Λαογραφία, Γιάννινα 2000, σ. 444

88 Καψαλίδης Γεώργιος, “Μια τρανή χαρά”, Τα σκωπτικά του Σουφλίου, [1908], σ. 22.

89 Πλιάτσικας Δημήτριος, Ο αρχαίος λόγος στον ιδιωματικό λόγο της Καλαμπάκας, Καλαμπάκα 2020, σ. 78

90 Τζινίκου -Κακούλη, Αθηνά, Λαογραφικοί αντίλαλοι του Βελβεντού, Θεσσαλονίκη 1979, σ. 97

91 Κωστόπουλος Αριστοτέλης, Σκαλοχώρι Καστοριάς, Εκπολιτιστικός Μορφωτικός Σύλλογος Σκαλοχωρίου “Η Αγία Παρασκευή”, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 335

92 Σπάρτσης Νικόλαος, Σιακάδις Νιαουστινοί, Νάουσα 2005, σ. 218

93 Δελιόπουλος Δημήτριος, Το ρουμλουκιώτικο ιδίωμα, Αλεξάνδρεια (Γιδάς) Ημαθίας 2008, σ. 100

94 Δούγα –Παπαδοπούλου Ευανθία, Το γλωσσικό ιδίωμα της ορεινής Πιερίας, λεξιλόγιο – παραγωγικό, ΕΜΣ, Θεσσαλονίκη 2006, σ. 187

95 Χαντζιάρας Δημήτριος, Το θεσσαλικό γλωσσικό ιδίωμα, Γλωσσάρι – Λεξικό, Αθήνα 1985, σ. 80

96 Φυνδάνης Βασίλειος, Η Μεσορώπη στο Παγγαίο, παραδοσιακά επαγγέλματα, παραδοσιακός τρόπος ζωής, -ήθη κι έθιμα), τ. Β΄, Θεσσαλονίκη 1998, σ. 283

97 Στεφόπουλος Ανδρέας, “Το γλωσσάρι της Χρυσής Καστοριάς”, Μακεδονικά, τ. 18 (1978) 241-288, σ. 245

98 Ανδριώτης, Το γλωσσικό ιδίωμα του Μελένικου, ό.π., σ. 31

99 Σκαρλάτος Βυζάντιος, Λεξικόν της ελληνικής γλώσσης / συνταχθέν υπό Σκαρλάτου Δ. του Βυζαντίου και πλουτισθέν…, Εκ του τυπογραφείου των καταστημάτων Ανέστη Κωνσταντινίδου, Εν Αθήναις 1895, σ. 59

100 Παπα-Συναδινός, Χρονικό των Σερρών, Αρπαγή της περιουσίας του Μεχμέτ Γιαζατζή (Ι, 14), [1642]. Δημώδης Γραμματεία, από τον Διγενή Ακρίτη έως την πτώση της Κρήτης

101 Δέφνερ Μιχαήλ, Λεξικόν της τσακωνικής διαλέκτου, Εστία, Εν Αθήναις 1923, σ. 49

102 Γεωργίου Χρίστος, Το γλωσσικό ιδίωμα Γέρμα Καστοριάς, Θεσσαλονίκη 1962, σ. 26

103 Laker Arme, Kuzhina Korcare, 14th December 2014

104 αρμοζούμ, Σπίντιος Ζαχαρίας, ΔΑΡΝΑΚΙΚΟ ΓΛΩΣΣΑΡΙ, χ.χ.

105 Παπανικολάου Φώτης, Γλώσσα και λαογραφία της επαρχίας Βοΐου, Θεσσαλονίκη 1973, σ. 42

106 Κωστόπουλος, Σκαλοχώρι Καστοριάς, ό.π., σ. 335

107 Στεφόπουλος, “Το γλωσσάρι της Χρυσής Καστοριάς”,ό.π., σ. 245

108 Νικολάτου Βασιλική, Οι άρχοντες της λίμνης, 21/10/2010, σ. 210

109 Αποστόλου Στέργιος, Λεξικό του γλωσσικού ιδιώματος της Νάουσας (με στοιχεία φωνητικής και μορφολογίας), Νάουσα 2007, σ. 17

110 Ξυλαγανή παλιά και νέα, Να τον πιεις στο ποτήρι!!!! 7/01/2021 Facebook

111 Φυνδάνης, Η Μεσορώπη στο Παγγαίο, ό.π., σ. 283

112 Ανδριώτης, Το γλωσσικό ιδίωμα του Μελένικου, ό.π., σ. 31

113 Tache Papajagi, Dictionarul-dialectului-aroman, op. cit., p. 206 (#204)

114 Τσικριτζή – Φτάκα, Γεύσεις από παλιά Κοζάνη, ό.π.,, σ. 145

115 Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις), Βιβλίον θ΄, 10 κσι Lacus Curtius, Pliny the Elder’s Natural History — Book 20, Liber XX, xxxiv 84

116 Διδίλης Κώστας, Oι Εβραίοι και η Κοζάνη 13:50μμ, Κυριακή 28/09/2025

117 Μανάδης Νικηφόρος – Μανάδη Αφροδίτη, Μικροβάλτου περιλειπόμενα, Ιερά Μονή Αγίου Κοσμά Αιτωλού Αρδάσσης -Κρυόβρυσης, Πτολεμαΐδα 2013, σ. 113

118 Καλλιανιώτη Ζωή, συνέντευξη στην Αιανή Απρίλη 2026

119 Φίλος Παναγιώτης, Αρχαίες μακεδονικές λέξεις, λήμματα, Θεσσαλονίκη 2015, σ. 45-46, λήμμα αρ. 142

121 Κωστάκης, Λεξικό της τσακώνικης διαλέκτου, ό.π., σ. 168

122 Σκαρλάτος Βυζάντιος, Λεξικόν της ελληνικής γλώσσης / συνταχθέν υπό Σκαρλάτου Δ. του Βυζαντίου και πλουτισθέν…, Εκ του τυπογραφείου των καταστημάτων Ανέστη Κωνσταντινίδου, Εν Αθήναις 1895 και Σκαρλάτος Βυζάντιος, Λεξικόν αρχαίας ελληνικής γλώσσης και καθαρευούσης, τ. Α΄, Α-Μ, Βιβλιοεκδοτική, Αθήναι 1964

123 Gustav Meyer, Etymologisches wörterbuch der albanesischen sprache, op. cit., p. 236 (#266)

124 Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις), Βιβλίον θ΄, 9

125 Παπανικολάου Φώτης, Λαογραφικά Βοΐου, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 1999, σσ. 376, 379

126 Παπανικολάου Φώτης, Λαογραφικά Βοΐου, ό.π., σσ. 376, 379

127 Παπανικολάου Φώτης, Λαογραφικά Βοΐου, ό.π., σ. 379

128 Τσιούλκας Κωνσταντίνος, Συμβολαί εις την διλωσσίαν των Μακεδόνων: εκ συγκρίσεως της σλαυοφανούς μακεδονικής γλώσσης προς την ελληνικήν, Εκ του Τυπογραφείου Π. Α. Πετράκου, εν Αθήναις 1907, σ. 97-98 (#73-74), 292 (#171)

129 Tache Papajagi, Dictionarul-dialectului-aroman, op. cit., p. 205

130 Αλεξίου Ιωάννης, Λεξικό της ρομανί γλώσσας (ελληνορομανό), χ.χ., σσ. 52, 378

131 Пијте сок од расолница: За старите ова беше врвен и многу вкусен лек за неколку болести (Πιείτε χυμό από άλμη. Για τους παλιούς αυτό ήταν ένα κορυφαίο και πολύ νόστιμο φάρμακο για μερικές ασθένειες), 17/11/2024 14:42

132 Μητέρα Αλβανίδα, συνέντευξη στη Θεσσαλονίκη, 7/2/2026

134 Παυλίδης, Ελληνοβλάχικο λεξικό του βλάχικου ιδιώματος…, ό.π., σ. 7

135 L. Iunii Moderati Colmellae, De re rustica libri XII,, op. cit., p. 418

123α Μητέρα Αλβανίδα, συνέντευξη στη Θεσσαλονίκη, ό.π.

136 Χριστοφορίδης, Λεξικόν της Αλβανικής γλώσσης, ό.π., σ. 479 (#487)

124α Leake William, Researches in Greece, J. Booth, London 1814, σ. 314

137 eridaskitchen, Laker turshi & leng rasoi, Instagram

138 Α. Η, μετανάστρια από Γεωργία, συνέντευξη στη Θεσσαλονίκη Μάρτιος 2026

139 نحوه درست کردن شور یا ترشی تخمیری (پروبیوتیک) – صفر تا صد تمام نکات [Τρόπος παρασκευής τουρσιού ή ζυμωμένων λαχανικών (προβιοτικών) – από το μηδέν έως το εκατό, όλα τα μυστικά / όλες οι λεπτομέρειες], YouTube

140 Ατακτίδης Στυλιανός, Λεξιλόγιο ιδιωματικής γλώσσας του Κατή-κιοΐ (Άνω Αμισού) Πόντου, Θεσσαλονίκη 1987, σ. 68

141 Τσοπουρίδης Θωμάς, Λεξικό ποντιακής διαλέκτου (23.000 λέξεις) : από τη νεοελληνική στην ποντιακή διάλεκτο. Λεξιλόγιο κρητικής διαλέκτου, έκδοση β΄, Εκδόσεις Τσοπουρίδου, Θεσσαλονίκη 2001, σ. 323

142 L. Iunii Moderati Colmellae, De re rustica libri XII, Eiusdem De arboribus …, op. cit.., p. 395 (#394)

143 Curtius Sprengel (ed.), Pedanii Dioscoridis anazerbei De materia medica libri quinque : ad fidem cadicum manuscriptorum libri qinque, tomus primus, Crolus Godblob Kuen, Lipsiae 1829, p. 262

144 Ἡσύχιος γραμματικὸς Ἀλεξανδρεύς, Γλῶσσαι A-Ω

145 Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις), Βιβλίον θ΄, 9

146 Αποστόλου Στέργιος, Λεξικό του γλωσσικού ιδιώματος της Νάουσας, ό.π., σ. 58

147 Ζαφειρίου Μενεκράτης, Το γλωσσικό ιδίωμα της Σάμου, φωνητική -μορφολογία -τοπωνυμικά …, Αθήνα 1995, σ. 461

150 Καρμπολάχανο, Δημητράκος Δ., Μέγα λεξικόν όλης της ελληνικής γλώσσης, τ. Ζ , Δομή, Αθήναι χ.χ., σ. 3627

152 ἱκέτευε τὴν κράμβην, Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις)/θ, 9

153 I. L. Heiberg (ed.), Paulus Aegineta, Pars prior . Libri I-IV, Lipsiae et Berolini MCMCCI (1921) Seite 53, οδ΄ Περί λαχάνων, 20

154 D. C. Hesseling et H. Pernot (ed.), Poemes prodromiques en grec vulgaire, J. Muller, Amsterdam 1910, pp.42 2.42 &, 55 3.178 &, 78 4.129f

155 Κουμανούδης Στέφανος, Συναγωγή νέων λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών από της Αλώσεως μέχρι των καθ’ ημάς χρόνων, Εκ των Καταστημάτων Ανδρέου Κορομηλά , εν Αθήναις 1883, σ. 570

156 Μπουμπουλίδης Φαίδων, «Ποικίλα φιλολογικά, Α΄, ανέκδοτα στιχουργήματα του Μιχαήλ Περδικάρη», Μακεδονικά, τ. ΙΖ, ΕΜΣ, Θεσσαλονίκη 1977, σσ. 235-238, 244

157 Κουστουράκης Γεράσιμος, Δήμος Άσσου Κεφαλληνίας (Ερισός), Γλωσσική και Λαογραφική μελέτη, Αχαϊκές Εκδόσεις, Αθήνα 1990, σ. 47

158 Rohles Gerhard, Lexicon Graecanicum Italiae Inferioris: Etymologisches Wörterbuch der unteritalienischen Gräzität, 2., erweiterte und neubearbeitere Auflage, MAx Niemeyer Verlag, Tuebingen 1964, σ. 276

161 Μιχαηλίδου -Νουάρου, Λεξικόν της καρπαθιακής διαλέκτου, ό.π., σ. 405

162 Χατζιδάκις Γεώργιος, Μεσαιωνικά και νέα Ελληνικά, τόμος Β΄, Π. Δ. Σακκελαρίου, Εν Αθήναις, 1907, σ. 222

163 Νικολαΐδης, Ετυμολογικόν λεξικόν της κουτσοβλαχικής γλώσσης, ό.π., Εν Αθήναις, Π. Δ. Σακελλαρίου 1909, σ. 242 (#290)

164 Λάχανο, Ελληνοβλάχικο Λεξικό, Βλάχοι.net

167 Gustav Meyer, Etymologisches wörterbuch der albanesischen sprache, op. cit., p. 236 (#266)

168 Arnold Passow, Τραγούδια ρωμαίικα …= Popularia carmina Graeciae recentioris, In Aedibus B. G. Teubneri, Lipsiae MDCCCLX (1860), p. 438, v. 24

169 Αραβαντινός Παναγιώτης, Ηπειρωτικόν Γλωσσάριον, Π. Α. Πετράκος, εν Αθήναις 1909, σ. 56 (#58)

170 Ciro Giannelli & André Vaillant, Un Lexique Macédonien du XVie siècle, Institut d’Études Slaves del’Université de Paris 1958, s.v. 236

171 Зєлиє, Р. М. Цейтлин, Р. Вечерки и Э. Благовой, Старославянский словарь (по рукописям X-XI веков), «Русский язык», Москва 1994

172 Τσιούλκας Κωνσταντίνος, Συμβολαί εις την διλωσσίαν των Μακεδόνων …, ό.π., σ. 264

173 Пијте сок од расолница: За старите ова беше врвен и многу вкусен лек за неколку болести (Πιείτε χυμό από άλμη. Για τους παλιούς αυτό ήταν ένα κορυφαίο και πολύ νόστιμο φάρμακο για μερικές ασθένειες), 17/11/2024 14:42

174 Mandeson, Σύγχρονο Ελληνορωσικό λεξικό, Διαγόρας, Αθήνα χ,χ, σ. 689

175 Christine Ploschenz, Sauerkrautsaft: Das Wundermittel für den Darm, 26.08.2025,λήψη 30/8/2026

176 Θεοχαρίδης Πέτρος, ελληνοπομάκικο λεξικό, Ουρούμτσκου – Πομαχτσκου λεκσικό, Αίγειρος, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 124

178 Καμπουρίδης Κώστας-Σαλακίδης Γιώργος, Η επαρχία Σερβίων τον 16ο αιώνα μέσα από οθωμανικές πηγές, Σταμούλης Αντ.-Σύλλογος Φίλων Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης, Θεσσαλονίκη 2013, σσ. 704, 728

179 Κωστόπουλος, Σκαλοχώρι Καστοριάς, ό.π., σ. 335

180 Καραστεργίου Αριστείδης, Δρυμός (χωριό της επαρχίας Θεσσαλονίκης) Ηθογραφία, Θεσσαλονίκη 1975 σ. 76

181 Zerzevat, GÜNCEL TÜRKÇE SÖZLÜK

183 Κωστάκης Θανάσης, Το γλωσσικό ιδίωμα της Σίλλης, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1968, σ. 42

184 Μπουντώνας Ευθύμιος, Μελέτη περί του γλωσσικού ιδιώματος Βελβεντού και των περιχώρων αυτού, Βασιλικόν Τυπογραφείον Ν. Γ. Ιγγλέση, Εν Αθήναις,1892, σ. 16

185 Κατσάνης Νικ., Το γλωσσικό ιδίωμα της Σαμοθράκης, ιστορική εισαγωγή, γλωσσικό ιδίωμα, ανθρωπωνύμια, τοπωνύμια, φυτωνύμια, ζωωνύμια, Δήμος Σαμοθράκης, Θεσσαλονίκη 1996, σσ. 128-129

186 Κωστάκης Θανάσης, Το γλωσσικό ιδίωμα της Σίλλης, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1968, σ. 51

187 Τσίγκας Νώντας ΕΝ ΒΟΓΑΤΣΙΚΩΙ ΟΥ Χ’ΜΩΝΑΣ Τ’ «ΠΑΖΑΡΙΩΤ’»…, Δεκεμβρίου 27, 2024

188 Otto Hoffmann, Die Makedonen, ihre Sprache und ihr Volkstum, op. cit., p. 105

189 Jean Kalleris, Les anciens Macédoniens. Étude linguistique et historique,.Institut français d’Athènes, tome 1,1954, p. 62

190 Σπάρτσης, Σιακάδις Νιαουστινοί, ό.π., σ. 218

191 My Lefkada, Μπομπότα: το ψωμί των φτωχών, 28 Οκτωβρίου 2019

192 Μιχαηλίδου -Νουάρου, Λεξικόν της καρπαθιακής διαλέκτου, ό.π., σ. 405

193 Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί (Σύνοψις), Βιβλίον ιγ΄, 1

194 David Monro – Thomas Allen (ed.), Homeri Opera, volumen I-II. 1920, e typographeo Clarendoniano, Oxonii 1920 και Όμηρος, Ιλιάς, Ῥαψωδία Ε.801

195 Immanuel Bekker (ed.), Aristoteles Graece, Academia Regia Borussica, volumen alterum, apud Georgium Reimerum, Berolini 1831, p. 923

196 Κιχώρια, Aldo Manuzio (ed.), Ησυχίου Λεξικόν Hesychii Dictionarium, M.D.XIIII, op. cit.

199 Αριστοφάνης, Πλοῦτος (527-570), 536

200 Κωστάκης, Λεξικό της τσακώνικης διαλέκτου, ό.π., σ. 167

201 Immanuel Bekker (ed.), Aristoteles Graece, op. cit., p. 923

202 Κωστάκης, Λεξικό της τσακώνικης διαλέκτου, ό.π., σ. 135

203 Νίκου -Γιωλτζόγλου Έφη, Λιβαδερό (Μόκρο): η λαϊκή μας παράδοση, επιμ: Σταύρος Γιωλτζόγλου, Θεσσαλονίκη 1999, σ. 74

204 Βαρλάμης Σωτήριος, Παλαιόκαστρο Φθιώτιδας, Θεσσαλονίκη 1994, σ. 434

205 μαχλάδα και ακολούθως, Ἡσύχιος γραμματικὸς Ἀλεξανδρεύς, Γλῶσσαι A-Ω

207 Παπανικολάου, Λαογραφικά Βοΐου, ό.π., σ. 420

208 Τσίρος Ζήκος, Η Βλάστη (τ. Μπλάτσι), 1. Σκόρπια φύλλα της πατρίδος μου, Α΄-Γ΄ τόμοι, Θεσσαλονίκη 1964, σ. 313

210 Κωστάκης, Το γλωσσικό ιδίωμα της Σίλλης, ό.π., σ. 40

211 Wilhelm Sturz (ed.), De dialecto macedonica et alexandrina liber, apud Io. Aug. Glo. Weigel, Lipsiae MDCCCVIII (1808), p. 43

212 Thedorus Kock (ed.), Comicorum atticorum fragmenta, v. 1,op. cit., pp. 803-804

194β Ζευς, LSJ – Ancient Greek & Latin Dictionaries

214 Cornelius Schrevelius (ed.), Hēsychiou Lexicon … 1668, op. cit., p. 21

215 Καραμανές Ευάγγελος, Οργάνωση του χώρου, τεχνικές και τοπική ταυτότητα στα Κοπατσαροχώρια των Γρεβενών, (επιμ. Π. Καμηλάκης), Ακαδημία Αθηνών, Αθήνα 2011, σ. 243

216 Η λαλιά των Σαρακατσάνων (καταγραφή και μελέτη της λαλιάς των σαρακατσάνων, Θεσσαλονίκη 1995, σ. 118

217 Σπάρτσης, Σιακάδις Νιαουστινοί, ό.π., σσ. 218-219

218 Λιάκος Σωκράτης, Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΑΡΜΟΝΙΩΝ (Τουπίκλην ΒΛΑΧΩΝ), Θεσσαλονίκη 1965, σ. 26 και ζουμί, Ελληνοβλάχικο Λεξικό – Ζ, Βλάχοι.net

219 Tache Papajagi, Dictionarul-dialectului-aroman, op. cit., p. 519 (#517)

εικόνες

Sxima 1

 

 

 

Sxima 2

Sxima 3

Sxima 4

Sxima 5

Sxima 6

Sxima 7

Sxima 8

August Fick

August Fick

Moritz Schmidt photo

 Moritz Schmidt (filolog)

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ, Γενικά | Ετικέτες: , , , , , , , | Σχολιάστε

Ημερολόγιο συμβάντων μεταξύ εμού και του ΝΑΤ

2026-01-21

Ημερολόγιο συμβάντων από Αύγουστο 2025 έως 17/1/2026 σχετικό με αίτησή μου προς το Ναυτικό Απομαχικό Ταμείο για έκδοση βεβαίωσης θαλάσσιας  υπηρεσίας μου κι επιστροφή του ναυτικού μου φυλλαδίου

Η υπόθεση άρχισε από τον Αύγουστο της περσινής χρονιάς, όταν πρώτη φορά επικοινώνησα με το ΝΑΤ για να με χορηγήσουν βεβαίωση θαλάσσιας υπηρεσίας μου- ταξίδευα στα καράβια παλιότερα.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΝΑΤ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Οι σενιορίτες του Λος Πουέρτος

Los Puertos earthΔημοσιεύτηκε στο περιοδικό Παρέμβαση τ. 223-224 (καλοκαίρι-φθινόπωρο 2025) 30-39

Προορισμός μας η Βενεζουέλα. Με θέα αμμώδεις ακτές και διυλιστήρια οδηγός μέσα στο κανάλι της λιμνοθάλασσας του Μαρακάιμπο. Δεμένοι σε τερματικό του Puerto Miranda επισκεπτόμαστε ένα ελληνικό καράβι. Το απόγευμα ως το βράδυ βγαίνουμε για ποτά σε εξοχικό αναψυκτήριο του γειτονικού οικισμού Los Puertos de Altagracia, επαρχία Zulia 

Απόπλους για Βενεζουέλα

Δευτέρα, 28 Γενάρη 1980.

Κοιμόμουν όταν ακούστηκε ο κραδασμός των αλυσίδων των αγκυρών καθώς τα κλειδιά τους έγδερναν το εσωτερικό των οκίων της πρώρας, ένα αργό και ρυθμικό μεταλλικό κουδούνισμα που έφθανε ως πίσω στο κομοδέσιο της πρύμας ενισχυμένο από αόρατες παλμικές δονήσεις της λαμαρίνας. Οι ναύτες της βάρδιας τις βίραραν με τη σκρόφα και τις έριχναν για αποθήκευση μες το στρίτσιο.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

11 μέρες ανοιχτά του νησιού Aruba της Καραϊβικής

Στο περιοδικό της Κοζάνης Παρέμβαση του ενεστώτος Φεβρουαρίου εγκιβωτίζεται απόσπασμα από το ναυτικό ημερολόγιο του γράφοντος με τίτλο 11 μέρες ανοιχτά του νησιού Aruba της Καραϊβικής. Πώς περνά ο χρόνος ενός ναύτη πάνω σε αγκυροβολημένο πετρελαιοφόρο; Αβεβαιότητα για τον επόμενο προορισμό, Βενεζουέλα ή Δυτική Αφρική; Ανία με εργασίες συντήρησης, βαψίματα και καθαρισμούς. Ζέστη και υγρασία αλλά κι ευκαιρία μελέτης του έναστρου ουρανού –τι μικρός που είναι ο άνθρωπος! Η ονομαστική του εορτή, ο πατριωτισμός, η νοσταλγία. Πλήρωμα διαφόρων θρησκειών κι εθνικοτήτων, αλλά συνεκτικός αρμός η κοινή καθημερινότητα. Ευαισθησίες, τέλος, στο σκληρό αυτό περιβάλλον με την απελευθέρωση ενός ψαριού. 

Aruba island map 146K

Η νήσος Αρούμπα στον ναυτικό μας χάρτη. Στα ανοιχτά της είχαμε μείνει στη ράδα. Οι
κόκκινες κηλίδες δηλώνουν τους φάρους και τα ακρωνύμια τα χρώματα εκπομπής και τον ρυθμό ακτινοβολίας τους,
ενώ οι αριθμοί δηλώνουν τα βάθη της θάλασσας σε οργιές. Λεπτομέρεια από τον Golfo de Darien to Puerto
Cabbello, Mercator Prodection, Scale 1:956.170, 51 st ED., Oct. 1943, Revised 4/20/70, U.S. Naval Oceanographic Office, Washington D.C. 1970

Πέμπτη, 17 Γενάρη 1980
Το βαπόρι σταμάτησε 10 περίπου μίλια ΒΔ της νήσου Aruba, ολλανδικής κτήσης, νότια Καραϊβική. Ρώτησα γιατί. Με είπαν ότι σε περίπτωση που τελικά δεν θα φορτώσουμε στη Βενεζουέλα, θα κινήσουμε από κει για Δυτική Αφρική. Ανέβηκα στο τσαρτ ρουμ και άνοιξα τους χάρτες. Αν πηγαίναμε ανατολικά με ευθεία ρότα, θα περνούσαμε το στενό ανάμεσα από τη νήσο Grenada, πρώην γαλλική αποικία, έπειτα βρετανική κι εν τέλει ανεξάρτητη χώρα ανήκουσα στη βρετανική κοινοπολιτεία, και την αντίστοιχη Tobago, πρώην βρετανική αποικία. Τελικά είχαν οι ντόπιοι κανένα νησί δικό τους;

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ | Ετικέτες: , , , , , , , | Σχολιάστε

Κόρακες

Screenshot 2025 04 26 081305

Ως επιβήτορες κοράκων, χωριατιστί “Κουρακουγάμδις”, περιγελούσαν παλαιότερα τους κατοίκους του χωριού μας Αιανή οι περίγυροι αγροτοποιμένες και οι Βλάχοι έμποροι Σερβίων και Κοζάνης. Ίσως για την ύπαρξη πληθώρας τέτοιων πτηνών στην περιοχή, αλλά πιο πιθανόν λόγω της λατρείας του “δεσπότη” Πλούτωνα, ιερό του οποίου έστεκε όπου το σημερινό κοιμητήριο -οι κόρακες συνδέονταν με την εκδημία μέσω της διατροφής και του χρώματός των και θρησκευτικό ενδιαφέρον γι αυτούς υπήρχε από την Αίγυπτο ως την Αλάσκα.

Αν θέλουμε επωφελή ενεργοποίηση νεολαίας και αύξηση της εισροής περιηγητών, που θα ανυψώσουν την τοπική οικονομία, ήρθε ο καιρός για σχετική ενασχόληση. Ήρθε η ώρα, λοιπόν, να αποτυπωθούν διαφόρως κι ευμεγέθως, ζωγραφικώς, πλαστικώς κι άλλως οι κόρακες, σήμα κατατεθέν του οικισμού.

Στην εικόνα γλυπτό σε μουσείο του Βανκούβερ με τίτλο “ο κόραξ και οι πρώτοι άνθρωποι“.

Δημοσιεύθηκε στη Γενικά | Ετικέτες: , , , | Σχολιάστε

Όνειρα εμιγκρέδων

Έτσι απλά αναπαυόμαστε μετά το μεροκάματο οι εμιγκρέδες. Ατενίζουμε τα καράβια -εδώ το Sea Coral, πετρελαιοφόρο 160.000 τόνων- και θέλουμε να φύγουμε μαζί τους για τη γη της Επαγγελίας.

DSC04161 a

Δημοσιεύθηκε στη ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ | Ετικέτες: , , | Σχολιάστε

Τα μενίρ της Πέλκας

Μεγαλιθικά μνημεία υπάρχουν και στο χωριό Πελεκάνος Κοζάνης. Εδώ είναι θαμμένα μέσα σε τσιμέντο, ξεπροβάλλουν μόνον οι κορυφές τους.

Δημοσιεύθηκε στη Γενικά | Ετικέτες: , , , | Σχολιάστε

Μαρμαρυγές Θεσσαλονίκης

Οι εργάτες του χεριού και του πνεύματος κινάμε πολύ νωρίς για το μεροκάματο, αλλά απολαμβάνουμε χαρές πριν ξημερώσει, λ.χ. τη μαρμαρυγή φανών αγκυροβολίας και λαμπτήρων προβλήτας. Η μπουρζουαζία δεν θα την νιώσει ποτέ!

Δημοσιεύθηκε στη ΤΑΙΝΙΕΣ ΜΙΚΡΟΥ ΜΗΚΟΥΣ | Ετικέτες: | Σχολιάστε

Περιπέτειες μιας βίλας

Γκόρης λιχνίζει για ΦΒΑιανή καλοκαίρι 1941. Στο αλώνι με γυμνό κορμό ο πατέρας μου κρατά αυτοσχέδια ξύλινη βίλα, μπορεί να είναι και δικράνι, για να βοηθήσει στο λίχνισμα του σιταριού. Αριστερά με ανοιχτόχρωμη ένδυση η αδερφή του Ρούσα, βαστά ξύλινο καρπουλόι, και, αν κρίνουμε από το μήκος του στειλιαριού, το ίδιο έχει και η δεξιά της στεκόμενη αδερφή της Λέγκου (τα παιδιά της κάθονται μπροστά). Ο θείος Βαγγέλτς με το καπέλο πίσω φέρει στον ώμο του βίλα με τέσσερις σιδερένιες απολήξεις, προφανώς το ίδιο κι ο θείος Κώτσιους που ορθώνεται ανάμεσα. Τα στειλιάρια απ’ τις βίλες του πατέρα μου και του Βαγγέλη είναι από κλάδους φτελιάς, ενώ από τα καρπουλόια που έχουν οι θείες μου αγοραστά. Οι υπόλοιποι δυστυχώς δεν έχουν ταυτοποιηθεί. Συλλογή του γράφοντος.

ανακτένιση 5/12/2024, 17:01΄

Βίλα, θηλυκό ουσιαστικό, στον πληθυντικό βίλις, ονόμαζαν οι ηλικιωμένοι του χωριού μας το γεωργικό εργαλείο με τέσσερις συνήθως αιχμές για αρχική αρωγή στο λίχνισμα σιτηρών, φόρτωση χόρτων κ.α. Στην επίσημη ελληνική αυτό ονομάζεται πιρούνα[1].

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , | Σχολιάστε

Ο ατυχής αρχαίος δρομέας Απολλόδωρος από την Αιγάνη Πιερίας

Λόγιοι ελληνιστές του Μεσαίωνα θεώρησαν λανθασμένη την αναγραφή σε βυζαντινά χειρόγραφα του οικισμού Αιγάνη Πιερίας ως τόπο καταγωγής αρχαίου δρομέα και την διόρθωσαν σε Αιανή Κοζάνης, απόπειρα που με την επιπολή των αιώνων παγιώθηκε ως αξίωμα. Ο γράφων συμφωνεί με τους αντιγραφείς του Βυζαντίου ενισχύοντάς τους με ιστορικά, εδαφολογικά, διοικητικά και κοινωνικά κριτήρια. Τέλος, αμφισβητεί την πρωτιά του ειρημένου αθλητή σε ολυμπιακούς αγώνες της αρχαιότητας

 Επιγραμμάτων περιπέτειες

Το όνομα του αρχαίου δρομέα Απολλόδωρου είχε μάλλον χαραχτεί λίγο μετά τη γέννηση του Ιησού. Το είχε συνθέσει ο Αντίπατρος, Έλληνας ποιητής και κυβερνήτης επί Ρωμαιοκρατίας της Θεσσαλονίκης. Διεσώθη σε διάφορους κώδικες, σε ύστερο π.χ. του 1302 μ.Χ.[1] που συνέγραψε ο λόγιος μοναχός Μάξιμος Πλανούδης στην Κωνσταντινούπολη. Το πρωτότυπο χειρόγραφο παρατίθεται ως εξής σε μεταγραφή και μετάφραση του γράφοντος:

Κυλλήνην ὄρος ἀρκάδων ἀκούεις,
αὕτη σῆμ᾽ επίκειτ᾽ Ἀπολλοδώρῳ∙
πίσηθέν μιν ἰόντα νυκτὸς ὥρῃ,
ἔκτεινεν διόθεν πεσὼν κεραυνός∙
Τηλοῦ δ᾽ αἰγανέηc τε κ’ βεροίης,
νικηθεὶς ὁ δρομεὺς καθεύδει-
Ακούς το βουνό Κυλλήνη της Αρκαδίας,
αυτό είναι ο τάφος του Απολλόδωρου.
Ερχόμενος νύχτα από την Πίσα
τον σκότωσε κερανός που έριξε ο Δίας.
Μακριά από την Αιγάνη και τη Βέροια
νικημένος κοιμάται ο δρομέας.

epigramma karta 92r

Το επίγραμμα του αυθεντικού χειρογράφου του 1302 μ.Χ. Δεξιά με κόκκινη γραφή ο δημιουργός.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Απώλειες και υλικές καταστροφές στη Δυτική Μακεδονία 1940-1945

Αν έχετε ελεύθερο χρόνο, διαβάστε κάτωθι εργασία 52 σελίδων του γράφοντος ή κατεβάστε από το “Απώλειες και υλικές καταστροφές στη Δυτική Μακεδονία 1940-1945“. Έχει δημοσιευτεί και στο Academia.edu.
Θεωρηθέν μη αρμοστή από την τρέχουσα αριστεροδεξιά ορθότητα, δεν συμπεριελήφθη σε σχετικό έντυπο τόμο.
Υ.Γ. Στην παλαιά εικόνα ο ανταρτών με αυτόπτη μάρτυρα των γεγονότων του Φλεβάρη 1944 στα Λιβερά όπου ηττήθηκαν βαρύτατα από τους Γερμανούς το Δυτικομακεδονικό Γραφείο του ΚΚΕ μαζί με δεκάδες αντάρτες του ΕΛΑΣ
Libera

 

πρόλογος

Η Δυτική Μακεδονία επλήγη σε μεγάλο βαθμό από Ιταλούς, Γερμανούς και Βούλγαρους στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο γειτονεύοντας με τη Γιουγκοσλαβία και την Αλβανία κι έχοντας ένα ποικίλο γλωσσικό μωσαϊκό. Εκτός τούτων, συγκρούσεις μεταξύ αριστερών και δεξιών ανταρτικών σχηματισμών από τον Απρίλιο του 1943 ως τον Νοέμβριο του 1944 οδήγησαν μέσω της οργάνωσης ΝΟΦ στον κυρίως Εμφύλιο Πόλεμο. Στην περιοχή και από την περιοχή έχασαν τη ζωή τους το 1941-45 περίπου 8.000 άνδρες και γυναικόπαιδα.
Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , | Σχολιάστε

Το βιβλίο του Π. Λιούφη Ιστορία της Κοζάνης

462188623 10232565315216434 6101707696680002171 nΣτο βήμα του συμποσίου με τον πρόεδρο. Εικονοληψία Μ.Μ.

ανακτένιση 16/10/2024

Εισήγηση με τίτλο 100 χρόνια μοναξιάς, η μοναδική ιστορία της Κοζάνης του Π. Λιούφη, 1924 την 5/10/2024  στο Κοβεντάρειο κτίριο Κοζάνης στο πλαίσιο του 8ου συμπόσιου λογοτεχνίας που οργάνωσε το περιοδικό Παρέμβαση από την 4η ως την 6η Οκτωβρίου 2024. Η οπτική παρουσίαση ήταν η κάτωθι, ενώ τα επεξηγηματικά κείμενο γράφτηκαν μετά καθώς ο δημιουργός των μίλησε από στήθους

 

Διαφάνεια1O τίτλος της εισήγησης που ευελπιστεί να μην ξεπεράσει τα 10΄ είναι 100 χρόνια μοναξιάς: η μοναδική ιστορία της Κοζάνης του Π. Λιούφη, 1924. Ήταν ιδέα του Β.Π. Καραγιάννη που τον ευχαριστώ και για την πρόσκληση όπως επίσης κι εσάς τους ακροατές -χωρίς εσάς δεν υπάρχει κανένα νόημα.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΩΝ | Ετικέτες: , , , , , , , , | Σχολιάστε

Πότισμα δενδρυλλίων στο χωριό

Δημοσιεύθηκε στη ΤΑΙΝΙΕΣ ΜΙΚΡΟΥ ΜΗΚΟΥΣ | Ετικέτες: , , , | Σχολιάστε

Ιστορία Παλιογριάτσιανου (3.000 π.Χ – 1912 μ.Χ.)

DSC02358α

Ο πρόεδρος του ΜΟ του οικισμού Ιωάννης Μυλωνάς, η παρουσιάστρια Ευαγγελία Μυλωνά, ο συγγραφέας στο καφενείο της πλατείας όπου κάθονταν οι θεατές-ακροατές μας -διακρίνεται μέρος τους

Με είχαν πει πριν από μια δεκαετία από τον Μορφωτικό Παλαιογρατσάνου (Παλιουγριάτσιανου στην ιδιόλεκτο) Κοζάνης να γράψω για την Ιστορία του χωριού τους. Στρώθηκα και το έστειλα μαζί με εικόνες.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΒΙΒΛΙΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Στο Τρίγωνο των Βερμούδων

Παρέμβαση ΤρίγωνοΑν θέλετε να δραπετεύσετε -για λίγο- από την επιλεκτική καθημερινότητα των ΜΜΕ και την πολυλογία παρεδρευτών τους, ανοίξτε τις σελίδες 56-61 του αρτίτυπου τεύχους 215-216 του περιοδικού “Παρέμβαση” Κοζάνης (Οκτ. 2023) όπου κείμενο από παλαιό ναυτικό ημερολόγιο του γράφοντος με τίτλο “Στο Τρίγωνο των Βερμούδων”.

Ολόκληρο το κείμενο κάτω:

Κυριακή, 13 Γενάρη 1979.

Τα ρούχα που φορούσα πολυκαίρισαν στο χρώμα και το υλικό. Όταν βγαίναμε στην κουβέρτα για δουλειά τα έδερνε η αλμύρα, ο άνεμος κι ο ήλιος, ενώ από μέσα τα κατέτρωγε ο ιδρώτας. Καθώς δε γέμιζαν σκουριές και χρώματα από το ματσακόνι και τις βαφές, τα έπλενα σχεδόν κάθε μέρα, κάτι που συντελούσε στην ταχύτατη αποσύνθεσή τους.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ | Ετικέτες: , , , , | Σχολιάστε

Στη θάλασσα των Σαργασσών: σελίδες ναυτικού ημερολογίου

thal sargas

https://poiostigiati.gr/wp-content/uploads/2015/06/thal-sargas.jpg

Αν θέλετε να περιπλανηθείτε στη θάλασσα των Σαργασσών -την γνωρίζετε από το έργο του Ιουλίου Βερν- ανοίξτε ελεύθερα το https://paremvasibooks.gr και ξεφυλλίστε τις σσ. 13-18 του πρόσφατου εαρινού περιοδικού Παρέμβαση όπου απόσπασμα από παλαιό ναυτικό ημερολόγιο του γράφοντος που τη διέσχισε πλέοντας από το New Jersey στο Maracaibo.

Αν θέλετε, διαβάστε το πιο εύκολα εδώ:

Πέμπτη 10 Γενάρη 1979.

Ξεφορτώναμε αργό πετρέλαιο στο New Jersey.

– Θα είσαι βατσιμάνης (watchman, νυκτερινός φρουρός) από τα μεσάνυχτα μέχρι τις 4 το πρωί, με λέει ο γραμματικός.

Πρώτη φορά σ’ αυτό το πόστο, ίσως επειδή είχε φύγει ή την είχε κοπανήσει στην Αμερική ο ναύτης της βάρδιας αυτής, οπότε τον αναπλήρωνα. Ήμουν τζόβενο, δεν ήξερα ότι αναλαμβάνουμε βατσιμάνηδες, αλλά σίγουρα θα έγραφα 4 ώρες υπερωρία. Στις 12 τα μεσάνυχτα βγήκα στην κουβέρτα έχοντας στη μέση κρυμμένο το μαχαίρι που είχα βρει στο Αλγέρι. Το βαπόρι είχε αναμμένους τους προβολείς όπως κάθε βράδυ στα λιμάνια, δύο έφεγγαν στο μπροστινό κομοδέσιο και ισάριθμοι στο πίσω. Αναμμένοι ήταν επίσης οι φανοί αγκυροβολίας, ένας τοποθετημένος επάνω στο άλμπουρο της πρώρας κι έτερος στην πρύμα σε ένα χαμηλό, επικλινές προς τα πίσω, μεταλλικό ιστίο ανηρτημένο στον τρίτο όροφο του κομοδεσίου. Τις δύο σωστικές μας λέμβους τις φώτιζαν άλλοι προβολείς. Δεν υπήρχε καμία σκοτεινή γωνιά, πλήρης φωταψία.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ | Ετικέτες: | Σχολιάστε

Γλυκά ρεσάλτα στην Οκρίκα: ναυτικές περιπέτειες

Κείμενο του γράφοντος με τίτλο “Γλυκά ρεσάλτα στην Οκρίκα: ναυτικές περιπέτειες” στο περιοδικό Παρέμβαση, τεύχος 211-212 (28 Δεκ. 2022) σελίδες 53-57.

Περιγράφει ταξίδι και περιπέτειες του γράφοντος (τζόβενο τότε σε πετρελαιοφόρο καράβι) στη νήσο Οκρίκα της Νιγηρίας.

1a

Η νήσος Οκρίκα στην Μπιάφρα της Νιγηρίας

Διαβάστε το πιο άνετα εδώ:

Τρίτη, 18 Δεκέμβρη.

Βρισκόμασταν στη ράδα[1] 5 μίλια περίπου νοτίως της πρωτεύουσας Λομέ του κράτους Τόγκο της Δυτικής Αφρικής, όταν ήρθε ο λοστρόμος: «Μαζέψτε τα», εννοώντας τις σκαλωσιές που είχαμε ρίξει έξω από το κύτος χρωματίζοντας τα έξαλά[2]του. «Γιατί;». «Σαλπάρουμε», είπε. «Για πού;». «Νιγηρία».

Ολοταχώς με 160° ρότα[3] εισερχόμαστε στον Κόλπο της Μπιάφρας από όπου σε παλαιότερες εποχές διακινούνταν εκατομμύρια σκλάβοι προς τον Νέο Κόσμο. Η περιοχή, δέλτα του ποταμού Νίγηρα, μας ήταν γνωστή για τον σκληρότατο εμφύλιο πόλεμο, μόλις πριν από εννέα χρόνια, κατά τον οποίο είχαν χάσει τη ζωή τουςσε μάχες ή από την πείνα 2.000.000 άνθρωποι, οι περισσότεροι μικρής ηλικίας. Βλέπαμε στον τύπο και τα περιοδικά εικόνες των παιδιών της Μπιάφρα, σκελετωμένα παιδιά με πρησμένες κοιλιές και υποσιτισμένες μανάδες. Το παράξενο ήταν οι εξωτερικές συμμαχίες των εμπλεκομένων: ο κυβερνητικός στρατός της Νιγηρίας καταπολεμούσε τους αντάρτες της Μπιάφρας με την υποστήριξη Βρετανών και Ρώσων, ενώ τους δεύτερους στήριζαν οι Γάλλοι και οι Αμερικανοί –ηττήθηκαν οι δύο τελευταίοι.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ | Ετικέτες: , , , , , , | Σχολιάστε

Θύελλα στον βόρειο Ατλαντικό

Καταγραφή

https://img.myloview.com/stickers/sea-wave-during-storm-in-atlantic-ocean-700-53524575.jpg

Στο προηγούμενο τεύχος της Παρέμβασης [τ. 207-208 (άνοιξη 2022) 62-67] δημοσιεύτηκε κείμενο του γράφοντος για ταξίδι με γκαζάδικο από το Αλγέρι στη Νέα Υόρκη. Εδώ εξιστορείται κάτι ενδιάμεσο, μια θύελλα που αντιμετωπίσαμε στον βόρειο Ατλαντικό.

Παρασκευή 24 Νοέμβρη

Στο διάλειμμα του φαγητού ανέβηκα στη γέφυρα όπου είχε βάρδια ο καπετάν Γιάννης, με είχε πει να πηγαίνω κάθε βράδυ στις 12 τα μεσάνυχτα να συνεχίζουμε όσα με μάθανε για την πλεύση. Στο τσάρτερ (δωμάτιο χαρτών) είδα αναρτημένη τη σελίδα για τον καιρό, έγραψε πως μπροστά μας αύριο σε γεωγραφικό πλάτος 42°Β και μήκος 53°Δ θα πέσουμε σε Gale (θύελλα). Η προειδοποίηση συνοδευόταν από την φράση later (αργότερα), δηλαδή θα τη συναντούσαμε μετά από 12 ώρες. Κοίταξα δίπλα την κλίμακα μποφόρ, υπήρχε δίπλα αναρτημένη, είχε εικόνες θάλασσας και σύντομα κείμενα από κάτω τους: Για τη θύελλα έγραφε ότι στα 10 μποφόρ η μέση ταχύτητα του ανέμου είναι 60 κόμβοι, δηλαδή 111 μέτρα την ώρα και τα κύματα ύψους 9 μέτρων. Είχαμε ήδη μπει στην υποθαλάσσια Αβυσσαλέα Πεδιάδα Σομ (Sohm Abyssal Plain) με πυθμένα εκτάσεώς της ως 7 περίπου Ελλάδες, το δε βάθος ξεπερνούσε τις 2700 οργιές, ήτοι 5 χλμ., αλλά αν το ανάγλυφο έπαιζε ρόλο στη δημιουργία ή την επιδείνωση του καιρού ήταν ανεξακρίβωτο.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ, ΝΑΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ | Ετικέτες: , , , , , , , , | Σχολιάστε

Τα Χριστούγεννα του Γρ. Καλλιανιώτη

. Χριστούγεννά μου ποίημα αΠοίημα του πατέρα μου που εργαζόταν ως σημειωτής στο υδροηλεκτρικό φράγμα Πολυφύτου, ποταμός Αλιάκμων, όταν τον τοποθέτησαν νυκτερινό φύλακα για τις εορτές Χριστουγέννων του 1972, με αποτέλεσμα να παραμείνουμε κι εμείς οικογενειακώς στα λυόμενα της Εταιρίας κι όχι στο χωριό μας Αιανή. Ήμουν τότε μαθητής στο δημοτικό σχολείο του μικρού αυτού χωριού και ψάλτης στον ενοριακό ναό του.

Είναι αποτυπωμένο με καρμπόν σε δύο χαρτιά 21Χ29 εκ., το δεύτερο κομμένο, άρα το πρωτότυπο το είχε στείλει κάπου. Πίσω τους γράφουν: Δελτίον προσωπικού & μηχανημάτων εργοστασίου και Ημερήσιον δελτίον προσωπικού και μηχανημάτων.

Εκφράζει το παράπονο ενός φιλότιμου ανθρώπου, ο οποίος συνήθιζε να αλληλογραφεί με αλληλογραφεί σε ποιητική μορφή με διάφορους καλλιεργημένους γνωστούς του, τύπος επικοινωνίας συνήθης παλαιότερα στον τόπο γέννησής του, την Κοζάνη, ανάμεσα σε ιατρούς όπως ο Μιχαήλ Περδικάρης κι ο Γεώργιος Σακελλάριος.

Τα Χριστούγεννα τη Γρ. Καλλιανιώτη

Παραμονές Χριστούγεννα εκλήθην στο Γραφείο,
μου φάνηκε παράξενο και πράγματι αστείο!
Αμέσως υπελόγισα ειδικότητα θ’ αλλάξω
κι’ αυτοί μου είπαν τις γιορτές το ΕΡΓΟ να φυλάξω!

Παρά τας αντιρρήσεις μου τίποτε δεν έχει γίνη
και ο Γρηγόρης φύλακας νυκτερινός θα μείνη!
Διερωτώμαι μόνος μου πώς πάλι τέτοια ευθύνη
και κατάλαβα ευθύς πώς μ’  έχουν εμπιστοσύνη!

Αρχίζω από τις 23 βόλτες μέσα στην ερημιά,
βαδίζω, σκέφτομαι, ελπίδα όμως καμιά!
Το μυαλό μου σκέπτεται πάνω σε θεωρίες
για μεροκάματα εργατών και σε υπερωρίες!

Πέτρα έπεσε πάνω στις λαμαρίνες,
λαχταρώ και σκέπτομαι πάλι τις ευθύνες!
Νύκτα ο ποταμός ορύεται μουγκρίζει
και ο Γρηγόρης φύλακας πάνω κάτω τριγυρίζει

Από τη Μπετονιέρα[1] άρχιζα μέχρι το ADIT[2] τρία
και η παρέα ήτανε τα άγρια θηρία!
Ουρλιάγματα, φωνές απ’ την απέναντι μεριά,[3] 
εδώ ησυχία μεσ’ την ερημιά!

Ενώ όλοι του έργου οι εργαζόμενοι στα σπίτια τους γυρίζουν
Χριστούγεννα, Γιορτές, Πρωτοχρονιά όλοι πανηγυρίζουν.
Και βέβαια στις διακοπές θα ευχαριστηθούν
και στις 3 Γενάρη θα ‘ρθούνε να εργασθούν

Και εγώ χωρίς καθόλου διακοπή
θα πω τα κάλαντα χωρίς ντροπή,
και απευθύνομαι εις τους τρανούς και τον κ. Κορδώνη
πώς το κλίμα του 72 εδώ δεν με σηκώνη,

γιατί με τρεις χιλιάδες βασικά
θα μείνουν τα παιδιά μου πάλι νηστικά!
Και εάν ο μισθός μου δεν αυξηθή,
χωρίς κανένας να παραξηγηθή
σαν κύριος οικειοθελώς θα αποχωρήσω
χωρίς κανέναν, κανέναν να ρωτήσω

Και εάν θέλουν τα χάλι αυτά για να ‘χω,
το 72 εδώ, εδώ δεν θα υπάρχω!
Και οι μάγοι με τα δώρα πάλι θα ξαναρθούν
αλλά Γρηγόρη, Γρηγόρη δεν θα βρουν-

Γρ. Καλλιανιώτης
ΣΗΜΕΙΩΤΗΣ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟΥ
<Νυκτερινός φύλαξ εργοστασίου
23/12 – 2/1/72

παραπομπές
[1] όρος Βέρμιο
[2] adit: στοά αποστράγγισης
[3] μόνιμη μονάδα παραγωγής τσιμέντου

Ανακτένιση 22/8/2022

4a

Το χωριό Πολύφυτο. Κάτω αριστερά ήταν τα λυόμενα όπου μέναμε οικογενειακώς

Δημοσιεύθηκε στη ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΠΑΤΕΡΑ ΜΟΥ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , | Σχολιάστε