Πώς βρίζονταν οι οικισμοί μεταξύ τους: ταυτότητες κι ετερο-ταυτότητες στην μεσαιωνική κοινωνία Ελίμειας και περιχώρων

Ανακτένιση 13/9/2020, 17:56΄

Εξετάζονται περιγελασμοί οικισμών από την αρχαία εποχή μέχρι σήμερα: το όνομα, η γέννηση, η διάρκεια και η ερμηνεία τους

Θεωρίες. Ταυτότητα ορίζεται στα μαθηματικά η ισότητα ανάμεσα σε δύο αλγεβρικές παραστάσεις,[1] στη διοίκηση το έγγραφο που πιστοποιεί τη μοναδικότητα εκάστου ατόμου και στο εμπόριο τη γνησιότητα των αντικειμένων.[2] Στην αρχαία φιλοσοφία θέτει το πρόβλημα της ομοιότητας και της διαφοράς.[3]

Στην κοινωνία των περασμένων αιώνων η ταυτότητα των κατοίκων εκάστου οικισμού οριζόταν από την εδαφική διαμόρφωση του τόπου, τα εργαλεία χρήσης, τα προϊόντα, τους ναούς. Ακόμη κι από τη σύμπλευση με την εξουσία όπως η αρχαία Καισάρεια της Ελίμειας -πώς ονομαζόταν πρωτύτερα ο οικισμός; Τοιουτοτρόπως, οι χωρίτες του Κήπου (Μπαξί στην ιδιόλεκτο) αυτοονομάζονταν κι ετερο-ονομάζονταν Μπαξιώτις, οι αντίστοιχοι του Χρωμίου (Σφίλτσι) Σφιλτσνοί κ.ο.κ., ενώ οι γυναίκες Μπαξιώτσις και Σφιλτσνιές. Οι του Προσηλίου (Καλντάδις) Καλουδγιώτις[4] -σε οθωμανικό κατάστιχο του 1530 μ.Χ. ο οικισμός αναγράφεται ως Kaludan ή Kaludat με 35 νοικοκυριά, 3 άγαμους και 2 χήρες.[5]

Τα αυτά προσωνύμια υιοθετούσαν σε ειρηνικές περιόδους και οι κάτοικοι άλλων οικισμών, σε συγκρουσιακές όμως αντίστοιχες, διενέξεις λ.χ. για βοσκότοπους ή εκτάσεις προς καλλιέργειαν,[6] σε ένοπλες επιδήμιες ή και σε αχαλίνωτους μυκτηρισμούς κατά τη διάρκεια της Απόκρεω, χρησιμοποιούσαν, όπως συμβαίνει με την «εικόνα του άλλου», διαφορετικά.

Οι ταυτότητες των άλλων δίνονταν από άντρες κι αφορούσαν ομόφυλούς των. Αν ο πρώτος ονοματοδότης είχε μεγάλο σόι ή διοικητική επιρροή, τη διέδιδε σε περισσότερους και την υιοθετούσε ολόκληρο το χωριό του ή ορισμένοι μόνον μαχαλάδες του -παραδίδονται μερικές φορές διαφορετικά επίθετα για κατοίκους του ιδίου οικισμού. Σχεδόν για κάθε χωριό υπήρχε παρανόμι. Τις εξαιρέσεις υποστύλωνε σθεναρά η Γεωγραφία, π.χ. για τους πάραυλους οικισμούς της Αιανής Ρύμνιο, Μικρόβαλτο και Χρώμιο λείπουν οι χλευασμοί, επειδή μεσολαβούσε ο ποταμός Αλιάκμονας και διότι τα ειρημένα χωριά ανήκαν διοικητικά κι εμπορικά στην λωρίδα των Σερβίων κι όχι στην Ελίμεια.

Μη όμορα σκωπτικά προσωνύμια είχαν ως βάση οικονομικές διαφορές σε παζάρια και πανηγύρια που διοργάνωναν οι πόλεις και οι κωμοπόλεις, παρά σε διενέξεις κατά τη διάρκεια προσκυνημάτων σε ναούς ή μονές της περιοχής. Ή κι εξαιτίας ασυνεννοησίας για παιδιά που υιοθετούνταν ή κορίτσια που δίνονταν για μνηστεία από το ένα χωριό στο άλλο.

Πώς χλευάζονταν οι μαχαλάδες μεταξύ τους είναι σπανιότερο να ευρεθεί, αφού έργα για τον οικισμό όπου ανήκαν παραλείπουν σχετικές αναφορές. Έτσι, είναι αναμενόμενο οι κάτοικοι, συγκεκριμένα τα κορίτσια της συνοικίας Μπουντανάθκα της Κοζάνης να ωδούνται στα αποκριάτικα άσματα ως Μπουγδανιώτσις που έτρωγαν ψημένα κουκιά στην αυλή[7] κι όχι μέσα στις τράπεζες των οικιών τους όπως οι αστοί. Το πώς καλούνταν οι άντρες του ιδίου μαχαλά είναι θέμα προς διερεύνησιν. Μάλλον όχι όμως εμπαικτικά.

Φαίνονται, αλλά δεν είναι υβριστικοί οι χαρακτηρισμοί των χωριών. Στην ουσία μαρτυρούν παλαιές καλλιέργειες (τα περισσότερα) και αυτοφυή βλάστηση, επαγγέλματα, τρόπους βιοπορισμού, ασθένειες, οικονομική ευρωστία κ.α. Λιγότερα αναφέρονται στο περιβάλλον ή σε τυχαία γεγονότα. Σήμερα τα σκώμματα έχουν απαβλυνθεί, όταν δεν έχουν εντελώς ξεχαστεί, καθώς η γενιά που τα διατήρησε στη μνήμη εκλείπει ολοταχώς.

Σκευή και μέθοδος έρευνας. Σπανίζουν οι πηγές: ελάχιστες έντυπες, ψήγματα στα τοπικά ΜΜΕ[8] και κυρίως προφορικές διηγήσεις ηλικιωμένων ή νέων που ενθυμούνται διηγήσεις των παππούδων τους. Παράλληλα, αναζητήθηκε η κατάθεση φίλων στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης και πράγματι ανταποκρίθηκαν μερικοί: οδηγοί φορτηγών, κομπινέρηδες, κομπιουτεράδες, ιδιωτικοί υπάλληλοι, δάσκαλοι. Τους ευχαριστώ πολύ. Κατά μια μαρτυρία, παρόμοιες «κοσμήσεις» έχουν αποσταλεί παλαιότερα γραπτώς στην Ακαδημία Αθηνών[9] -ο γράφων δεν τις έχει δει. Παρόμοιοι περιγελασμοί σίγουρα υπάρχουν σε αρχεία της Αστυνομίας και των Δικαστηρίων, αλλά δεν ήταν εισβατά.

Η λιτή αυτή συλλογή αποτέλεσε το πρώτο βάθρο που οποιοσδήποτε φιλίστορας μπορεί να οικοδομήσει. Έπειτα, η συνέχεια ήταν απαιτητικότερη καθώς έπρεπε να ερμηνευτούν και να τοποθετηθούν οι περιπαιγμοί στη γραμμή του χρόνου οπότε υπήρχε χρεία περισσότερων πηγών, όχι πάντα εμφανώς σχετικών με το θέμα. Η αναδίφηση αρχειακού υλικού πλούτιζε τον καμβά, αλλά δημιουργούσε ερωτήματα, αρκετά εκ των οποίων δυσαπάντητα. Έτσι, δεκαετίες αιώνων έμελλε να καλυφθούν με τεράστια άλματα λογικών συσχετισμών και φαντασιακών συνδετικών ήλων.

Χρησιμότητα. Ποιοι οι λόγοι γραφής του παρόντος κειμένου; Πρώτα η άσκηση του νου, έπειτα ο επικοινωνιακός και μελετητικός μόχθος. Συναρπάζει κάθε επίσκεψη στο παρελθόν, ιδιαίτερα όταν οι ατραποί προς αυτό είναι λιγοστοί και το τέρμα του άδηλο, γεγονός που επιτρέπει απλόχερα την ανάπτυξη πλούσιας φαντασίας και ανάλογης συγκριτικής τόλμης. Πόσο ευχάριστο είναι για τον ερευνητή να προεικάζει την ερμηνεία μιας λέξης και να την επιβεβαιώνει από τις πηγές! Ακόμη, πόσο ενδιαφέρουσα είναι η περιδιάβαση στο χρόνο από την αρχαία εποχή ως σήμερα και μάλιστα ο καθορισμός αφετηριών! Ύστερα, αν δεν προκύψει ενδιαφέρον για την ανάγνωση του προκείμενου κειμένου τώρα, δεν αποκλείεται μελλοντικό αντίστοιχο. Τέλος, η διάσωση κι ερμηνεία των δεδομένων προσφέρει έδαφος σε άλλους μελετητές, ιστορικούς, γλωσσολόγους, ψυχολόγους, γεωγράφους, οικονομικούς αναλυτές κ.α.

Κληρονομιές. Υβριστική εν τινι τρόπω «κόσμηση» πολύ σπανίως συναντά κανείς, όπως ήδη ειπώθηκε, σε γραπτά κείμενα. Αυτή εκφερόταν δυνατά, εν βρασμώ ψυχής, συνηθέστερα σε ομαδικές συρράξεις που κατέληγαν ορισμένες φορές σε φόνους: στη θέση Παλιούργια Καισαρειάς έχασε τη ζωή του ο Αχιλλέας Μάστορας (Μπαξιώτης) από ευόργητους κατοίκους της Αιανής[10] στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν επανακαθορίζονταν τα όρια των κοινοτήτων,[11] ενώ μια δεκαετία αργότερα κάτοικος της Καισαρειάς έβοσκε το ποίμνιό του στην κτηματική περιοχή της Αιανής.[12] Η παλαιά αυτή διένεξη αναζωπυρώθηκε επί γερμανικής κατοχής με «ιδεολογική» πια ριπίδα: κάτοικοι της Αιανής διασάλπιζαν κάτω από το φλάμπουρο με τον κόκκινο ήλιο του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ενώ της Καισαρειάς αμύνονταν στη σκιά της σημαίας του ΕΕΣ (Εθνικός Ελληνικός Στρατός), τον οποίο στρατευμένοι ή μη μελετητές εξισώνουν λανθασμένα με τις αντιστασιακές οργανώσεις ΥΒΕ/ΕΚΑ/ΠΑΟ -υπόθεση κι αυτή αυτο-ταυτοτήτων κι ετερο-ταυτοτήτων.

Ήταν φυσικός ο εμπαιγμός των χωριτών της Καισαρειάς από τους αντίστοιχους της Αιανής, αφού η Αιανή (Κάλιαν(η)) ήταν πληθυσμιακά 20 φορές μεγαλύτερη από την Καισαρειά: το 1530 μ.Χ., η Κάλιανη είχε 619 νοικοκυριά, ενώ η Καισαρειά διέθετε μόνον 29.[13] Στην πληθυσμιακή υπεροχή οφείλεται ο χαρακτηρισμός των πρώτων εναντίον των δεύτερων ως Λουριάηδις, δηλαδή ανθρώπων που, επειδή τα παντελόνια τους πέφτουν, φορούν λουριά (ζώνες), φτωχοί δηλαδή κι αδύνατοι. Κι ακόμη ο συμπληρωματικός εμπαιγμός Κιτρινιάιδις, που θα αναφερθεί πιο κάτω.

Παλαιότητα. Από τους διαθέσιμους περιγελασμούς προς τους κατοίκους της Αιανής, ο υφιστάμενος ως σήμερα Κουρακουγάμδις[14](επιβήτορες κοράκων) φαίνεται παλαιότατος καθώς παραπέμπει στο αρχαίο ανάθεμα έρρ΄ ες κόρακας.[15] Τον εκστόμιζαν προφανώς οι αρχαίοι κάτοικοι της Αιανής, πρωτεύουσας της Ελίμειας, στους γύρω χωρίτες που εξουσίαζαν ή τον χρησιμοποιούσαν οι ίδιοι ως ύβρη, προφανώς στη μακεδονική διάλεκτο -σήμερα επέζησε ως σύρι στουν κόρακα.

Όταν μέρος των κατοίκων της αρχαίας Αιανής μετοίκησε στην γειτονική θέση Κάλιανη οικοδομώντας νέο οικισμό, το παρωνύμιο εμπλουτίστηκε μισογυνικώς, ως συνήθιζαν οι χωρίτες της Κάλιανης ή των άλλων οικισμών, με την οχεία του πτηνού. Δεν είναι τυχαία η και ονοματοπτηνοδοσία των κατοίκων του όμορου οικισμού της Κερασιάς, αφού κι εκεί είχαν προτιμήσει να μείνουν ορισμένοι κάτοικοι της αρχαίας Αιανής, ως Τρυπουσάκδις, δηλαδή τρυποφράχτες, θαμνόβιο πουλί.[16] Κοινή καταγωγή. Προφανώς το παρωνύμιο δόθηκε στους Κερασιώτες λόγω της ύπαρξης αρκετών θάμνων χρυσόξυλου[17] (βρουμουξυλιά (η) στην ιδιόλεκτο), ιδιαίτερα στην θέση Στου Σιάκα, στα οποία διαβιούσαν οι τρυποφράχτες κρυπτόμενοι από τα αρπακτικά.

Σκωπτικός είναι κι ο χαρακτηρισμός Σιούρδ(οι) των Κοζανιτών. Ακριβώς έτσι τον εκφωνούν οι χωρίτες της Ελίμειας, ενώ οι ξένοι τον προφέρουν Σούρδοι, χωρίς δηλαδή το ι αφού δεν γνωρίζουν εκ γενετής την χωριατική.[18] Δηλώνει τη βλαχική καταγωγή αρκετών κατοίκων της πόλης. Στην αγγλική absurd είναι ο αλόγιστος, αυτός που δεν συμφωνεί με τη λογική, ενώ δηλώνει και τον κωφό[19] ή τον παράλογο[20] στη βλαχική γλώσσα. Τον χαρακτηρισμό συνήθιζαν προφανώς οι Βλάχοι της πόλης τόσο για τους ομόγλωσσούς των όσο και για τους άλλους συγκατοίκους των (Γκρέκους κι Αθίγγανους). Φαίνεται τον χρησιμοποιούσαν συχνά, γι’ αυτό ακούγοντάς τον οι χωρίτες, που δεν μιλούσαν τη βλαχική, τον υιοθέτησαν ως λάφυρο εναντίον των αστών.

Νεότερη είναι η επίκριση Καρανέτα,[21]που εκτόξευαν κάτοικοι του Βελβεντού εναντίον των Σερβιωτών -κι εκεί υπήρχαν διένεξη για τα χωράφια και τα χέρσα του εγκαταλελειμμένου οικισμού Γράτσιαν(η). Επίκριση από τα πνευστά της στρατιωτικής μουσικής των Τούρκων των Σερβίων, μουσική, ιδιωτική πια, με την οποία βιοπορίστηκαν επιτυχώς στη συνέχεια κάτοικοί των[22] -κατά μια πηγή και Αγγουριάηδις από την παραγωγή αγγουριών, ενώ σύμφωνα με έτερη Λαλάδις (οι)[23] από τα πνευστά όργανα, κάτι που συνάδει με τον πρώτο χαρακτηρισμό αλλά στην ιδιόλεκτο οι οργανοπαίκτες ονομάζονταν λαλτστάδις. Επίσης Αμερικάν(οι).[24]

Η επιτίμηση Ψουρουμπέιδις για τους Ερατυρείς οφειλόταν κι αυτή στις αναπόδραστες μάχες για τη γη με τη Γαλατινή: σε μία από αυτές το 1931 είχαν φονευθεί δεκατέσσερα πρόβατα,[25] ενώ Ερατυρείς οργανοπαίκτες δέρνονταν αρκετές φορές όταν πήγαιναν σε γάμους στη Γαλατινή: ήταν στο αίμα μας κατά μια μαρτυρία.[26] Φανερώνει επίσης την οικονομική άνθηση της κωμοπόλεως κατά τη διάρκεια της νεότερης και σύγχρονης εποχής,[27] στην οποία προφανώς συνεισέφεραν και οι λίγοι Βλάχοι κάτοικοί της,[28] οι οποίοι μάλλον βοηθούσαν στην εξυπηρέτηση της προμήθειας ωνίων που από την κωμόπολη κατευθύνονταν στους ποιμένες με τα χιλιάδες αιγοπρόβατα[29] στο όρος Σινιάτσικο και το οροπέδιο της Γράτσιανης.

Λεπτομέρεια προπολεμικού πιστοποιητικού προς έκδοσιν διαβατηρίου. Παριστάνεται μητέρα της Εράτυρας με τα δύο παιδιά της. Η ένδυσή της προσδίδει οικονομική επιφάνεια, την οποία διέθεταν αρκετοί κάτοικοι της κωμόπολης. Πηγή: ΓΑΚ/ΑΝΚ

Ήταν οι Ερατυρείς φανταχτεροί και καθισμένοι σε άσπρα κεντητά μαξιλάρια πάνω στα άλογά τους.[30] Στον πλούτο τους οφειλόταν η αδυναμία του ΚΚΕ να εισχωρήσει ιδεολογικά, διάβαζε εισοδηματικά και υπακουστικά, στον αγροτικό συνδικαλισμό της περιοχής[31] και κατά τη διάρκεια της ιταλογερμανικής κατοχής η ένοπλη αντίθεση των κατοίκων της στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ υπό την ηγεσία ενός ιατρού κι ενός δασκάλου-εφέδρου λοχαγού,[32] πρώην ηγετών του ΕΑΜ κατά μια βρετανική πηγή.[33] Κατόπιν αυτών, η Εράτυρα είχε μπει στο στόχαστρο του ΕΛΑΣ[34] και είχε κτυπηθεί από αυτόν τον Αύγουστο του 1944, καταδήλως για την επιμελητεία αφού τα σπαρτά είχα μόλις θεριστεί, αλλά και τρία χρόνια αργότερα δύο φορές από τους κομμουνιστές αντάρτες (ΔΣΕ) το φθινόπωρο του 1948.[35] Κατά μιαν προσφιλή μάλλον στην Αριστερά πηγή, οι Ερατυρείς πίστευαν πως ήταν περιούσιος και ασφαλής λαός,[36] αλλά προφανώς οι αιτίες της επίθεσης των ανταρτών ήταν κυρίως επιμελητειακές, όπως έχει ήδη ειπωθεί, αφού και τους προηγούμενους αιώνες η Εράτυρα (Σέλτσα) είχε υποστεί κι άλλες παρόμοιες επιδρομές από μουσουλμάνους οπλοφόρους.[37]

Τη χρονική ακολουθία συμπληρώνει η προσωνυμία Λουριάηδις των χωριτών της Καισαρειάς, που έχει αναφερθεί. Οι κοντοί χιτώνες των αρχαίων Ελλήνων είχαν παραχωρήσει τη θέση τους στις μαύρες φουστανέλες, στις οποίες προσαρμόζονταν υφαντά ζωνάρια. Οι δερμάτινες ζώνες, λουριά, άρχισαν να φοριούνται στα τέλη του 19ου ή στις αρχές του 20ού αιώνα μ. Χ. στα φράγκικα παντελόνια, χρονολογία που μας δίδει την αφετηρία του περιπαιγμού. Λουρίδις[38] οι κάτοικοι του ορεινού χωριού των Καμβουνίων Ελάτη, για την ίδια ραδινότητα, εξ αιτίας της οποίας χρησιμοποιούσαν ζώνες για να κρατούν στο γοφό τα παντελόνια τους.

Ο πιο σύγχρονος χαρακτηρισμός είναι Κιρκιραίοι,[39] όπως αποκαλούσαν τους κατοίκους της Καρυδίτσας, αφού οι ομαδικές εκδρομές σε άλλα μέρη άρχισαν μετά τον κυρίως Εμφύλιο Πόλεμο, ακριβέστατα μέσω των βασιλικών ιδρυμάτων ονόματι Σπίτι του Παιδιού. Κερκυραίοι διότι κατά μια πηγή κάτοικοί της είχαν κοιμηθεί στο λεωφορείο σε ένα εκδρομικό ταξίδι τους στην Κέρκυρα, αλλά χάλασε νωρίς το λεωφορείο κι επέστρεψε στο χωριό τους. Όταν ξύπνησαν, είδαν το χωριό τους και νομίζοντας πως είχαν φτάσει στον προορισμό τους ανεφώνησαν: η Κέρκυρα μοιάζει με το χωριό μας!

Γεωργική παραγωγή. Οι υπόλοιποι, και περισσότεροι, χαρακτηρισμοί αναφέρονται σε παραγωγούς προϊόντων της γης, αυτοφυών ή καλλιεργούμενων: ρίγανη, πράσα, σκόρδα, λάχανα, αγγούρια, καρπούζια, πεπόνια, ροδάκινα. Ρίγανη στην ορεινή Αγία Κυριακή (Σκούλιαρ(η)) από το αυτοφυές φυτό που βλάσταινε στα μέρη της (παιδί είχα συλλέξει μια φορά από εκεί), Ριγανιάηδις οι κάτοικοί της.[40] Αδρέινα, από το αδρό τους περικάρπιο,[41] πεπόνια στη Μηλέα ήδη από το μεσαίωνα,[42] Πιπουνιάηδις οι χωρίτες -άνδρας που πωλούσε υπερώριμα το 1918 στην αγορά της Κοζάνης χρεώθηκε με πρόστιμο 42,6 δρχ.[43]

Εκτάσεις καλλιέργειας αμπέλων στην Κοζάνη του 1950. Παρόλο που φαίνονται αρκετές, στην πραγματικότητα αναλογικά δεν είναι σημαντικά μεγαλύτερες από άλλων οικισμών. Πηγή: ΓΑΚ/ΑΝΚ

Κρασιάηδις οι Κοζανίτες, όχι χωρίς λόγο αφού άμπελοι κύκλωναν την πόλη –στα μέσα του 20ού μ.Χ. αιώνα διέθεταν 2.220 στρέμματα.[44] Ωστόσο και στον οικισμό Αιανή ο μέσος όρος της αναλογίας στρεμμάτων-αριθμού κατοίκων[45] δεν διέφερε κατά πολύ: στην Κοζάνη ήταν 6,3%, ενώ στην Αιανή 5,4%.[46] Προφανώς το προσωνύμιο δόθηκε από το πλήθος της παραγωγής κι όχι κατ’ αναλογίαν στρεμμάτων και κατοίκων, εκτός αν οι αστοί διαφήμιζαν την πόση αρκετού κρασιού κατά τη διάρκεια των Απόκρεων.

Καρπούζια, οπότε Καρπουζιάηδις εκτός άλλων οι Βελβεντινοί, από το πλήθος της καλλιέργειας, με τις εκτάσεις των πεπονοειδών (150 στρέμματα) να καταλαμβάνουν την τρίτη θέση μετά τον καπνό (600) και τα τριφύλλια (600) το 1950.[47] Αγγουριάηδις εκτός άλλων οι Σερβιώτες.[48] Αν αυτό το σκώμμα οφειλόταν στον όγκο της παραγωγής, τα πρωτεία είχε ο Βελβενδός με 100 στρέμματα, ενώ τα Σέρβια δευτέρευαν με 55.[49] Στον Βελβενδό όμως είχαν ήδη δοθεί ορισμένα προσωνύμια, ένα περισσότερο πλεόναζε.

Χωριά και στρεμματικές καλλιέργειες σε ντομάτες (προφανώς και σε αγγούρια κι άλλα κηπευτικά) το 1950. Αν και τα Σέρβια καταλαμβάνουν τη δεύτερη θέση, έλαβαν εξ αυτών ένα από τα προσωνύμιά τους. Πηγή: ΓΑΚ/ΑΝΚ

Κρεμμύδια, οπότε Κρουμδιάηδις οι κάτοικοι του Πρωτοχωρίου, παρατσούκλι που δεν διασταυρώνεται με γραπτές πηγές. Πράγματι τον 16ο και 17ο αιώνες στο Πρωτοχώρι (Πουρτουράζ(ι)) δεν καταγράφονται καλλιέργειες κρεμμυδιών ούτε και στα μέσα του 20ού τα 30 μόνον στρέμματα ήταν αρκετά για να αιτιολογήσουν τον μυκτηρισμό,[50] ο οποίος μάλλον κρύβεται βαθιά μέσα στους αιώνες, αιώνες που ο ειρημένος οικισμός ονόματι Protozar ήταν χριστιανικός το 1530 μ.Χ, πολυπληθής μάλιστα με 175 νοικοκυριά, 43 άγαμους και 11 χήρες.[51] Αργότερα, ή οι πρότεροι κάτοικοί του ή τον εγκατέλειψαν λόγω της οθωμανικής πίεσης ή για οικονομικούς λόγους ή απλώς προσχώρησαν στον μουσουλμανισμό αλλαξοπίστησαν, άλλαξαν τη γλώσσα και παρέμειναν.

Λαχανικά (ζαρζαβάτχια) παράγονταν στην Άνω και Κάτω Κώμη ήδη από τον 16ο αιώνα μ.Χ.[52] Τα πωλούσαν στο παζάρι της Κοζάνης στη σύγχρονη εποχή,[53] στα υπόλοιπα αντίστοιχα της περιοχής παλαιότερα και στα οροπέδια της Ελίμειας και των Βεντζίων φορτώνοντάς τα αρχικά σε όνους. Πράσα, λοιπόν, στην Άνω και σκόρδα στην Κάτω Κώμη, οπότε ονομάστηκαν γενικώς Λαχανιάηδις οι καλλιεργητές και πωλητές τους. Κατά μια δε εξειδίκευση οι της Άνω Κώμης Πρασιάηδις και οι της Κάτω Κώμης Σκουρδιάηδις.

Καθώς όμως τα δύο χωριά έχουν το ίδιο σχεδόν όνομα και γειτονεύουν, συγχέονται και οι καλλιέργειές τους και οι σκωπτικοί χαρακτηρισμοί: σε ανώνυμο σχόλιο αναφέρεται πως οι χωρίτες της Άνω Κώμης στηλιτεύονταν ως Λαχανιάηδις και της Κάτω Κώμης Πρασιάηδις.[54] Άλλη άποψη αναφέρει ότι Πρασιάηδις λέγονταν οι κάτοικοι της Κάτω Κώμης και Σκορδάηδις οι της Άνω Κώμης,[55] αλλά αντιβαίνει σε παλαιές γραπτές και σε σύγχρονες προφορικές πηγές, αφού ήδη από τον 17ο αιώνα μ.Χ. στην παραγωγή σκόρδων η Κάτω Κώμη κατείχε το 85% έναντι του 15% της Άνω.[56] Βέβαια, επίσημες καταθέσεις του 1950 μ.Χ. δεν αναφέρουν ουδεμία έκταση σκόρδων στην Κάτω Κώμη,[57] ενώ στην Άνω 40 στρέμματα,[58] αλλά ηλικιωμένος κάτοικος της Κάτω Κώμης και άριστος γνώστης των πραγμάτων παραδίδει ότι μετά τη δεκαετία του 1940 οι καλλιέργειες άλλαξαν, με τον οικισμό πυρπολημένο και από τις δύο πλευρές της κατοχικής διαμάχης. Ο ίδιος πιστοποιεί ότι έμπορος ερχόταν παλαιότερα από την πόλη στο χωριό τους προς αγοράν σκόρδων[59] κι ακόμη σημερινός κάτοικος της Κάτω Κώμης επιβεβαιώνει το παρωνύμιο Σκουρδιάηδις.[60] Γνωρίζει καλύτερα από όλες πηγές κι από όλους τους εξωτερικούς πληροφορητές.

Περιβάλλον. Ματσκάδις[61] οι κάτοικοι του Πλατανορέματος, καθώς μέρος των κατοίκων του είχαν προσέλθει από τον ορεινό γειτονικό οικισμό Μοσχοχώριον (Ματσκουχώρ(ι)), ονομαστό για τις γκλίτσες (ματσούκις) του από τα άφθονα πουρνάρια που υπήρχαν, απαραίτητες στην εμπορική ορεινή διαδρομή Κοζάνης-Κατερίνης.[62] Προφανώς με τέτοια «ρόπαλα», είχαν πολιορκήσει το καλοκαίρι του 1941 κάτοικοι του οικισμού την Υποδιοίκηση Χωροφυλακής Σερβίων, εκμεταλλευόμενοι το κενό εξουσίας με την άφιξη των Γερμανών.[63] Λασπιάηδις οι Τριγωνικιώτες, επειδή κατεβαίνοντας για τα Σέρβια το χώμα κολλούσε τα κατύμματα των ανθρώπων και στα πέταλα των ζώων.[64] Το έδαφος κατολισθαίνει και σήμερα, γι’ αυτό και η νέα οδός από Ρύμνιο προς Λάρισα επιδιορθώνεται συνεχώς. Ξυλιάιδις[65] οι χωρίτες της Ροδιανής, από τα δάση που ευρίσκονται στο ανατολικό αντέρεισμα του όρους Βούρινος (Μπούρνους) -το έτερο προσωνύμιο Γλιούγκια (τα)[66] είναι ανερμήνευτο. Καρνιαραίοι (οι) ή Καρνιάηδις[67] οι Μεταξιώτες, από τη κατασκευή ξυλοκάρβουνων.

Καψαλιάηδις (οι) ή Καψαλιάρδις[68] οι Κροκιώτες. Κατά τη γνώμη του γράφοντος για να αποφεύγουν οι κάτοικοί του προστίματα κοπής χλωρών δέντρων, μιας και η Κοζάνη ήταν όμορη, έβαζαν στα ζωντανά δέντρα φωτιά, τα οποία μετά λογίζονταν ως καψάλια, οπότε νόμιμα προς περισυλλογήν. Τα πωλούσαν ύστερα στην πόλη. Η εξήγηση ότι τα κορίτσια του οικισμού επέκαιον την ηβική τους χώρα, για να μην είναι αρεστές σε αθέλητους ερωτοκράτες, προσκρούει στην ύπαρξη της γενικής ανυπαρξίας σκωμμάτων για τις θήλεις, σκωμμάτων που θα χρησιμοποιούνταν για να δηλώσουν ομού με τις θήλεις και τους άρρενες κατοίκους. Θεωρείται, λοιπόν, ατομική κι όχι ομαδική ερμηνεία ανδρών, ώστε να γίνει παραδεκτή.

Βιοτεία. Καρανέτα, όπως έχει ήδη ειρηθεί, οι κάτοικοι των Σερβίων, άρα ύπαρξη μουσικών. Πιργιουνιάηδις[69] οι υλοτόμοι του Καταφυγίου (Καταφύ) από τα πριόνια (πιργιόνια στην ιδιόλεκτο) τους για την κοπή κορμών, απαραίτητων στην οικοδόμηση οικιών. Το επάγγελμα ήταν τόσο ανεπτυγμένο, ώστε είχε ιδρυθεί στα μέσα του 20ού αιώνα ο Αλληλοβοηθητικός Σύνδεσμος Υλοτόμων Καταφυγίου.[70] Κιραμιδιάηδις οι κάτοικοι της Αγίας Παρασκευής (Πρασκιβή),[71] επειδή έφτιαχναν καλές σκεπές -η μαρτυρία ότι κυνηγούσαν γάτες ακόμη και πάνω στα κεραμίδια[72] είναι προφανώς ύστερη.

Δηλωθέντα αιγοπρόβατα στην κοινότητα Κερασιάς το 1931. Υπερτερεί ο συνοικισμός του Κτενίου, που διέθετε μεγάλους βοσκότοπους. Πηγή: ΓΑΚ/ΑΝΚ

Ξυνουγαλιάηδις[73] οι κτηνοτρόφοι του Κτενίου, εφόσον διατηρούσαν χιλιάδες γιδοπρόβατα στο βουνό. Με τον οικισμό να βρίσκεται στους πρόποδες του ανατολικού αντερείσματος του όρους Βούρινος (Μπούρνους στην ιδιόλεκτο) η καλλιεργήσιμη γη ήταν λιγοστή, γι’ αυτό και την ενοικίαση του φόρου δεκάτης του χωριού λάμβαναν οι ενδιαφερόμενοι με το πιο μικρό ποσό, 7000 δρχ, όμοιο με το οικισματίδιο Μαγούλα του ιδίου οροπεδίου,[74] αφανές σήμερα. Στα τεράστια βοσκοτόπια του έβοσκαν χιλιάδες ζώα:[75] το 1931 είχαν δηλωθεί στον συνοικισμό του Κτενίου 2.309 αιγοπρόβατα, μάλλον ήταν περισσότερα για να μην αυξάνεται ο φόρος βοσκής, αναλογία 10 ζώων προς έκαστο κάτοικο, ενώ στους υπόλοιπους αντίστοιχους της Κοινότητας, Κερασέα και Μηλέα, η δηλωθείσα αναλογία ήταν 4 και 3,5 αντίστοιχα.[76]

 Αγρόσκλα ήταν το εμπαιγμός για τους Γαλατινιώτες,[77] από το πλήθος κοπαδιών και ποιμενικών κυνών, αλλά κι από το ζορμπαλίκι κατοίκων της, σκηνές του οποίου έχουν ήδη αναφερθεί. Η προσφώνηση των χωριτών του Λιβαδερού ως Μουγκράδγια,[78] δηλαδή εκβοώντες, από όμορους κατοίκους του Τριγωνικού φανερώνει εκτός από τον τρόπο βιοπορισμού του Λιβαδερού τον σημαντικότατο παράγοντα της Γεωγραφίας, όταν δεν καταδεικνύει την υπεροχή σε κοπάδια, οι μηκυθμοί (μουγκριές στην ιδιόλεκτο)[79] των οποίων ήταν στεντόρειοι. Το Λιβαδερό απείχε περισσότερα χιλιόμετρα από την πόλη, μετέπειτα κωμόπολη, των Σερβίων, βρισκόταν σε μεγαλύτερο υψόμετρο και διέθετε περισσότερους -και αγριότερους- ποιμενικούς κύνες, οι οποίοι προφανώς υλακτούσαν, όταν δεν ορμούσαν εναντίον των, κατά τους ίδιους, παρείσακτων σε αμφισβητούμενες περιοχές.

Ως Σκλιάηδις αναφέρονται οι κάτοικοι του οικισματιδίου Κήπος,[80] χαρακτηρισμός δημιουργηθείς στα μέσα του 20ού αιώνα, όταν σκύλοι έσκισαν τις κουρελούδες με τις οποίες καλύπτονταν ξύλινη κατασκευή φερόμενη στους ώμους δύο ανδρών, από την οποία ξεπρόβαλε κεφάλι όνου ή αλόγου απογυμνωμένου από τη σάρκα του. Η καμήλα, όπως ονομάζονταν ο δούρειος αυτός ίππος, είχε προσέλθει από την Αιανή μία Πρωτοχρονιά.[81]

Γκιούμνια (μεταλλικά δοχεία) και Τσκαλιάηδις (τσουκαλοποιοί) οι Σιατιστινοί από τα άφθονα μεταλλικά και πήλινα σκεύη τους. Πράγματι σιδηρουργός της κωμόπολης είχε δηλώσει ότι οι Γερμανοί το 1944 τον είχαν κατασχέσει 450 οκάδες άνθρακα που είχε στο εργαστήριο του,[82] ενώ έτερος ανέφερε πως ανάμεσα στα σκεύη του που είχαν οι ειρημένοι λεηλατήσει ήταν και τρεις απλάδις καλαΐσιες,[83] δηλαδή τρεις δίσκοι κεράσματος από κασσίτερο.

Ως Βαρκάρδις περιπαίζονταν οι κάτοικοι του Καλονερίου (Βρουγγίστα), επειδή κατά μια πηγή όταν είχε κατεβάσει νερό ο λάκκος που έρχεται από τη Γαλατινή, χωριανός επιχείρησε να τον περάσει με βάρκα.[84] Από πλεούμενα πάντως γνώριζαν οι πρόσφυγες του χωριού που είχαν έλθει τη δεκαετία του 1920 στο Καλονέρι από την παραθαλάσσια Τρίγλεια της Μικράς Ασίας.

Βιοδομή. Κιτρινιάηδις[85] οι κάτοικοι της Καισαρειάς εκτός από Λουριάηδις. Οι λοιμώδεις ασθένειες μάστιζαν το χωριό από τότε που εγκαταλείφτηκε ο πρότερος οικισμός στη θέση Παλιόκαστρου, ο οποίος υδρευόταν από δροσερές πηγές της Κάλιανης (Αιανής) μέσω πηλοσωλήνων αρκετών χιλιομέτρων. Στον νέο οικισμό, την Κισαργειά, οι χωρίτες έπιναν νερό από τον λάκκο, στον οποίο χύνονταν τα λύματα της πόλης Κόζιανης. Προσπάθεια κατόπιν πρότασης ανθελονοσιακού συνεργείου το 1931 για αλλαγή της κοίτης του ρύακος[86] από όπου υδρευόταν ο οικισμός μάλλον δεν τελεσφόρησε, γι’ αυτό το 1949 από τους 16 θανάτους οι 9 είχαν ως αιτία τον τυφοειδή πυρετό.[87]

Σβαρνουκάπδις οι κάτοικοι του Μικρόκαστρου (Τσιαρούσιανου) από τις μακριές κάπες τους που έφταναν ως το χώμα.[88] Οι οικισμός διατηρούσε παλαιόθεν στρούγκες μικρών ζώων,[89] οπότε οι ποιμένες φορούσαν αδιάβροχα επανωφόρια τους χειμώνες.

Αρζουγαλιάηδις ήταν το προσωνύμιο των κατοίκων της Λευκοπηγής.[90] Αν αρέσκονταν στη βρώση ρυζόγαλων είναι άγνωστο, προφανώς αντανακλά τους μεγάλους βοσκότοπους που διέθετε το χωριό προς το βουνό, ιδιαίτερα στον αφανή σήμερα οικισμό Ζγκόστ(ι). Η μαρτυρία ότι ιπποειδές τίναξε σκόνη από τη ράχη του, η οποία επιπίπτοντας σε ρυζόγαλο θεωρήθηκε ως κανέλα, επέτεινε περιγελαστικότερα το σκώμμα.

Συγκείμενα. Τα παρωνύμια μεγαλύτερων ομάδων δεν ήταν σκωπτικά. Το παλαιότερο των νεότερων είναι η ονομασία Ρουμνιοί, δηλωτικό των χριστιανών των ΝΔ Βαλκανίων. Ρώμας και Ρώμσα αποκαλούσαν οι τσιγγάνοι του Βοΐου αντίστοιχα τους ομόγλωσσούς των άντρα και γυναίκα,[91] Ρόμδις και Ρόμσις στον πληθυντικό αριθμό αυτοαποκαλούνται σήμερα στα Γρεβενά. Το πώς οι Ρόμδις της Κοζάνης και των Σερβίων[92] χαρακτήριζαν τους συγκατοίκους των που δεν καταλάβαιναν την μητρική τους γλώσσα είναι άγνωστο.

Όσοι ήταν από άλλα (ξένα, όχι κατ΄ ανάγκην εκτός της περιοχής) μέρη ονομάζονταν Ξινουμιρίτις.[93] Με ονειδιστική διάθεση οι αστοί της Κοζάνης προσφωνούσαν τους αγροδίαιτους της Ελίμειας και της λωρίδας των Σερβίων Χουριάτις (οι), Σουργκούνια (τα) -sürgün στην τουρκική ο εξόριστος)[94]– και Γκουγκούνια (τα).[95] Χώριατσα τη μία και Χώριατσις οι γυναίκες της υπαίθρου. Το θηλυκό «κοσμητικό» Σουργκούνου (η) [96] ήταν γενικό κι όχι εθνοτοπικό.

Οι Σιατιστινοί όσους κατοικούσαν στη νότια όχθη του ποταμού Αλιάκμονα τους αποκαλούσαν κατά μια πηγή Περατινούς,[97] για την ακρίβεια Πιρατνούς στην ιδιόλεκτο -τον έναν Πιρατνό. Προφανώς ίσχυε για τους κατοίκους της περιοχής Γρεβενών που έρχονταν στην αγορά της κωμόπολης και μάλλον για όλους ασχέτως μητρικής γλώσσας (ελληνικά, βλάχικα, τουρκικά, τσιγγάνικα) και θρησκείας (ορθόδοξοι, μουσουλμάνοι κι άλλων δογμάτων).

Χασιώτις (οι) αποκαλούσαν όλοι οι πεδινοί της Ελίμειας τους κατοίκους των ορεινών οικισμών νοτίως του Αλιάκμονος, ιδιαίτερα αυτών που ανήκαν διοικητικά στο νομό Κοζάνης παρόλο που τα Χάσια ως περιοχή ούτε συνόρευε με την Ελίμεια ούτε ήταν ορατή από αυτήν ούτε υπήρχαν οικονομικές δοσοληψίες μεταξύ των δύο περιοχών. Ως αντίπραξη οι Χασιώτις, όπως αναφέρεται σε άσμα του οικισμού Λιβαδερό, περιέγραφαν αρνητικά γυναίκες των πεδιάδων, αν ισχύει για όλες τις τελευταίες ο στίχος για νύφη από τα Γρεβενά που πέντ’ αμάξια δεν την σκώνουν[98]

επτομέρεια βερεσέδων πανδοχείου της Κοζάνης του 19ου αιώνα. Επάνω δεξιά δηλώνεται άνδρας ονόματι «Τόρκο γιφτο». Πηγή: ΓΑΚ/ΑΝΚ

Οι Τούρκοι της περιοχής είχαν το προσωνύμιο Τουρκαλάδις, οι γυναίκες τους Τούρκσις, οι νεαροί Τουρκούλια. Όταν ήρθαν στην περιοχή οι πρόσφυγες, επαναλήφθηκαν οι ίδιοι χαρακτηρισμοί επί γερμανικής κατοχής, ανεξάρτητα αν οι πρόσφυγες ομιλούσαν ή όχι την τουρκική -δεν καταλάβαιναν οι ντόπιοι χωρίτες ούτε την ποντιακή ούτε την καππαδοκική διάλεκτο. Ακόμη Αούτ(οι) ή Ντουντούμια.[99] Καταγραφή του 19ου αιώνα σε βιβλίο πανδοχείου της πόλης Κοζάνης για δοσοληψία με άνδρα Τόρκο γιφτο[100] δηλώνει μάλλον μουσουλμάνο αρκετά μελαχρινό, ίσως οργανοπαίχτη ή σιδηρουργό στο επάγγελμα, δεν αποτελεί ονοματολογικό χλευασμό. Ορισμένοι Βλάχοι που είχαν εναντιωθεί στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί ως Ρουμανόβλαχοι,[101] κατά την επίσημη ορολογία. Αν και πώς αποκαλούνταν ανεπισήμως, είναι άγνωστο.

Οι ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι Γρεβενών και Βοΐου έλεγαν τους χριστιανούς Γκιαούρηδες σύμφωνα με λογοτέχνη της πόλης Κοζάνης.[102] Στις αρχές του 20ού αιώνα σε επίσημο έγγραφο απογραφής πληθυσμού υπάρχει ο χαρακτηρισμός γκάιρ μουσλήμ για τους μη μουσουλμάνους, αν η αντιγραφή του πρωτοτύπου είναι ακριβής. Σ΄ αυτόν είχε εναντιωθεί ο μητροπολίτης Σερβίων και Κοζάνης προτείνοντας τον αντίστοιχο ρουμ ορθοδόξ, αλλά φαίνεται πως τελικά επικράτησε ο απλούστερος Χριστιάν.[103] Αν η ορθή πρώτη απόδοση είναι γκιαούρ μουσλίμ, άπιστοι μουσουλμάνοι κατά μιαν ερμηνεία, φανερώνει την πρόθεση των Τούρκων να αγκαλιάσουν ολοσχερώς τους υπηκόους τους ντύνοντάς τους με αδιαφανή θρησκευτικό μανδύα.

Τμήμα χάρτη που απεικονίζει την περιοχή Ελίμεια (επαρχία Κοζάνης). Πηγή: Σκερκέμης Λάμπρος, «Η Δυτική Μακεδονία», Γκαβανάς, Κοζάνη 1951 [προσφορά Λαζάρου Οκουζίδη]

Οι ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι Γρεβενών, Βεντζίων και Βοΐου αποκαλούνταν Γυρίζματα επειδή είχαν γυρίσει, αλλάξει δηλαδή θρησκεία, και Βαλαάδις. Τα παιδιά τους Βαλαούλια, σκωπτικός χαρακτηρισμός που επεκτάθηκε και στα άτακτα ελληνόφωνα παιδιά της Ελίμειας. Κρυφτσούλια έλεγαν στο Βόιο τα ζωηρά παιδιά, επειδή οι Βαλαάδες του οικισμού Κρύφτσι (μετέπειτα Κιβωτός) Γρεβενών ήταν ονομαστοί για την ικανότητά τους στις ζωοκλοπές.[104] Για έτερους αλλόθρησκους ή διάφορους δογματικά κατοίκους όπως Ισραηλίτες στη Νεάπολη, Αρμένιους μονοφυσίτες[105] στην πόλη της Κοζάνης και τα περίχωρά της, Ευαγγελικούς στην Κοσκινιά,[106] ένας χιλιαστής στην Καισαρειά[107] και περισσότεροι στα Γρεβενά[108] και παλαιοημερολογίτες[109] δεν είναι γνωστοί οι χαρακτηρισμοί, μάλλον όμως ανύπαρκτοι αφού οι ειρημένοι ήταν πληθυσμιακά ολίγοι.

Ο παλαιός μυκτηρισμός κατοίκου της Αιανής τα φαραϊώ για τους Βουλγάρους[110] μάλλον αποτελεί προσωπική, ανεξάπλωτη, εφεύρεση.

Περιπαιγμοί οικισμών

Αγία Κυριακή (Σκούλιαρη): Ριγανιάηδις (οι).
Αγία Παρασκευή (Πρασκιβή): Κιραμιδιάηδις (οι).
Αιανή (Κάλιανη): Κουρακουγάμδις (οι).
Άνω Κώμη (Βάντσα Ουπανή): Πρασιάηδις (οι).
Βελβενδός (Βιλβιντό, του): Καρπουζιάιδις (οι), Ρουδακινιάιδις, Γκαμπαρντίνις.[111] Τα δύο πρώτα από την αγροτική παραγωγή, το τρίτο από τον πλούτο και τον κοσμοπολιτισμό. Κατά μιαν άλλη άποψη Ζηνάδις (οι)[112] από το πλήθος του βαπτιστικού Ζήνων.
Γαλατινή (Κουντσ(ι)κό, (του): Αγρόσκλα (τα).
Ελάτη (Λουζιανή: Λουρίδις (οι).
Εράτυρα (Σέλτσα): Ψουρουμπέιδις (οι).
Καισάρεια (Κισαργειά): Λουριάηδις (οι) και Κιτρινιάιδις (οι).
Kαλονέρι (Βρουγγίστα, η): Βαρκάρδις, οι.
Καρυδίτσα (Σπούρτα): Κιρκιραίοι (οι).
Καταφύγιον (Καταφύ): Πριγιουνάιδις (οι). Ορθότερα Πιργιουνιάηδις, αφού το πριόνι το εκφωνείται στην ιδιόλεκτο πιργιόν(ι).
Κάτω Κώμη (Βάντσα Κατνή): Σκουρδιάηδις.
Κερασέα (Κιρασιά): Τρυπουσάκδις (οι).
Κήπος (Μπαξί, του): Σκλιάηδις (οι).
Κοζάνη (Κόζιαν(η)): Σιούρδ(οι) (οι). Ακόμη Κρασιάιδις και Λαϊνάδις,[113] από τα αμπέλια και την πώληση λαγυνιών.
Kρόκος (Γκόμπλιτσα, η): Καψαλιάηδις (οι) και Καψιαλιάηδις.
Κτένιον (Χτέν(ι)): Ξινουγαλιάιδις (οι).
Λευκοπηγή (Βιλίστ(ι), του). Αρζουγαλιάηδις (οι). Η πηγή που ονομάζει το ειρημένο χωριό Κλιφτουχώρ(ι) (του)[114] δεν αναφέρεται σε χαρακτηρισμό κατοίκων.
Λιβαδερόν (Μόκρου): Μουγκράδγια (τα).
Μεταμόρφωσις (Ντραβουντάντστα): Πουνηροχώρ(ι) (του).[115]
Μεταξάς (Μιταξά, του): Καρνιαραίοι (οι) ή Καρνιάηδις.
Μηλέα (Μηλουτίνι, του): Πιπουνιάηδις (οι).
Μικρόκαστρο (Τσιαρούσιανου) Σβαρνουκάπδις (οι).
Πλατανόρεμα (Ουρτάκ(ι)): Ματσκάδις (οι),[116] προφανώς επειδή μέρος των κατοίκων του μετοίκησαν από τον ορεινό γειτονικό οικισμό Μοσχοχώριον, παλαιότερα Ματσκουχώρ(ι).
Προσήλιον (Καλντάδις, οι): Καλουδγιώτις (οι).
Πρωτοχώριον (Πουρτουράζ(ι)): Κρουμμυδουχώρ(ι) (του).[117]
Ροδιανή (Τραντουμπίτστα): Ξυλιάηδις (οι).
Σέρβια (Σέρβγια): Καρανέτα (τα), Αγγουριάηδις, Λαλάδις ή Αμερικάν(οι).
Σιάτιστα (Σιάτστα): Γκιούμνια ή Τσκαλιάηδις.
Τριγωνικόν (Δέλνου): Λασπιάηδις (οι).

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Παρέμβαση [Κοζάνης] 198-199 (Καλοκαίρι 2020) 70-79 χωρίς τις υποσημειώσεις, τις εικόνες και τον χάρτη

Παραπομπές

[1] Ταυτότητες, http://dide.flo.sch.gr/Exercises/Math-Tautotites.pdf

[2] Ταυτότητα, http://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/triantafyllides/search.html?lq=%CF%84%CE%B1%CF%85%CF%84%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B1&dq=

[3] Πλάτων, Θεαίτητος, 185b, http://www.hellenicaworld.com/Greece/Literature/Platon/gr/Theaititos.html

[4] Κ. Γεώργιος από Τριγωνικό, πληροφορία 15/7/2020

[5] 167 Numarali Muhâsebe-i Vilâyet-i Rûm-Ili Defteri (937/1530, ό.π., , σ. 148

[6] Μπέλλος Αναστάσιος, «Διαμάχες γειτόνων για τα όρια της Γαλατινής», Βοϊακή Ζωή 123 (Μάιος-Ιούνιος 1993) 5

[7] Αλευράς Νάσης, Ο φανός στην Κοζάνη (λαογραφική μελέτη με όλα τα τραγούδια απ΄ το Φανό, Τύποις-Π. Τζώνου, Κοζάνη 1962, σ. 37

[8] Τα Παρατσούκλια μας, https://giapraki.gr/e107_plugins/content/content.php?content.1046.orderddate

[9] Μ. Αναστάσιος από Γαλατινή, προφορική μαρτυρία 24/7/2020

[10] Τσίγκας Ιωάννης, συνέντευξη στην Καισαρειά το 2001

[11] Γενικά Αρχεία του Κράτους/Αρχεία Νομού Κοζάνης (ΓΑΚ/ΑΝΚ), 60/145/892/Καισαρειά, Πρακτικό καθορισμού συνόρων, Κάλιανη 23/5/1926

[12] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/145/889, Κοινότης Αιανής προς Νομάρχην, α.π. 30/28-1-1937

[13] 167 Numarali Muhâsebe-i Vilâyet-i Rûm-Ili Defteri (937/1530) – Vol 1: Dizin ve Tipkibasim, Devlet Arsivleri, Ankara 2003, σ. 70, 72

[14] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π.

[15] Liddell Henry-Scott Robert, Μέγα λεξικόν της ελληνικής γλώσσης, μετάφραση Μόσχος Π. Ξενοφών, Σιδέρης, Αθήναι χ.χ., https://myria.math.aegean.gr/lds/data/volB/pdf/pg_0757.pdf

[16] Μπρέτσα Μαρία-Καλλιανιώτης Αθανάσιος, Η βυζαντινή κι οθωμανική Κερασιά, https://www.academia.edu/6915834/H_%CE%B2%CF%85%CE%B6%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%BD%CE%AE_%CE%BA%CE%B9_%CE%BF%CE%B8%CF%89%CE%BC%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%9A%CE%B5%CF%81%CE%B1%CF%83%CE%B9%CE%AC_%CE%9A%CE%BF%CE%B6%CE%AC%CE%BD%CE%B7%CF%82

[17] Κοράκης, Γεώργιος, Δασική βοτανική, Αυτοφυή Δένδρα και Θάμνοι της Ελλάδας, Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών, Αθήνα 2015, σ. 461-465, https://repository.kallipos.gr/handle/11419/742

[18] Σαραντάκος Νίκος, Ο χάρτης του φαντάρου, https://sarantakos.wordpress.com/2017/05/17/stratos/

[19] Χριστοδούλου Χριστόδουλος, Τα κουζιανιώτ΄κα (λεξικό του Κοζανίτικου Ιδιώματος), Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση, Κοζάνη 2003, σ. 523

[20] Ντίνας Κώστας, Το γλωσσικό ιδίωμα της Κοζάνης, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 2005, σ. 490, http://users.uowm.gr/kdinas/wp-content/uploads/202005/01/%CE%A4%CE%BF-%CE%B3%CE%BB%CF%89%CF%83%CF%83%CE%B9%CE%BA%CF%8C-%CE%B9%CE%B4%CE%AF%CF%89%CE%BC%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%9A%CE%BF%CE%B6%CE%AC%CE%BD%CE%B7%CF%82.pdf

[21] Η πρώτη προεκλογική εκδήλωση στο Βελβεντό μετά από χρόνια-Πλήθος κόσμου στην παρουσίαση των υποψηφίων του Αθανάσιου Κοσματόπουλου-Φωτογραφίες!, 30/4/2014, Aνώνυμο σχόλιο 1/5/2014, 7:44 μ.μ., http://ai-vres.blogspot.com/2014/04/blog-post_1851.html

[22] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/231/1449/Σέρβια, Δήλωσις ζημιών εκ πολέμου Θεόδωρου Γωγούση; Σέρβια 1945 και ό.π. Λαζάρου Καλέα

[23] Π. Μαρία από Μικρόβαλτο, πληροφορία 15/7/2020

[24] Μ. Αντώνιος από Σέρβια, πληροφορία 17/8/2020

[25] Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης (ΚΔΒΚ), Μακεδονικόν Βήμα (29.1.31) 3

[26] Γκαντώνας Νικόλαος, Γαλατινή: ιστορικά –λαογραφικά Δυτ. Μακεδονίας, Σύλλογος Γαλατινέων Θεσσαλονίκης «Η Αγία Παρασκευή», Θεσσαλονίκη 1987, σ. 296

[27] Nασιόπουλος Γιάννης, «Η οικονομική ακμή της Εράτυρας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας», Β΄ Συμπόσιο Ιστορίας- Λαογραφίας-Γλωσσολογίας-Παραδοσιακής Αρχιτεκτονικής Δυτικομακεδονικού Χώρου, Βοϊακή Εστία Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1979 σ. 97-106 (Ψηφιακή προσφορά Ευριπίδη Τσατσιάδη)

[28] Στρέμπας Β., «Μια επιβεβλημένη απάντηση», Εφημερίδα της Εράτυρας 87 (Ιούλιος 2002) 6

[29] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/7/23/905, Απόφασις 16η κοινότητος Ναμάτων 1/6/1952

[30] Ζήρας Γιάννης, «Τα πανηγύρια του παληού καιρού», Αριστοτέλης 1/43 (1964) 1-5

[31] Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, Αρχείο ΚΚΕ, Φ.408/23/1/8], Ανδρέας [Κάλφας] προς Αλέκο [Στρίγκο], 19.12.43

[32] Αρχείο Πρωτοδικείου Κοζάνης (ΑΠΚ), Βουλεύματα Συμβουλίου Πλημμελειοδικών, Βούλευμα 31/204-1948, Γ΄ και Kings College London Military Archive (ΚCLMA), GB99, Prentice/Wickstead, Box 1/2/2, Intelligence, Demolition and Reconnaissance, Daily 1 Record, October [1944], χειρόγραφο σημείωμα, ,

[33] KCLMA, GB99, Prentice/Wickstead, Box 1, Situation reports, operational reports, 2/1/1, [Wrigley?] From Siniatsikon to Edmonts 23/7/1944

[34] KCLMA, GB99, Prentice/Wickstead, Box 2, f.3/1, ELAS Documents, Περιληπτική έκθεση επιχειρήσεων, Δελτίο Ειδήσεων 18.7.44, ΙΧ μεραρχία, α.π.15, Ν. Σμόλικας καπετάνιος, Γ. Σταυραετός Επιτελάρχης, κοινοποίησις ΓΣ, ΟΜΜ, 10η μεραρχία

[35] Δασκαλάκης Απόστολος, Ιστορία της Ελληνικής χωροφυλακής χρονικής περιόδου 1936-1950, τ. Α΄, Αρχηγείον Χωροφυλακής, Αθήναι 1973, σ. 890-892

[36] Διαμαντόπουλος Γεώργιος, Όλεθρος – Αναφορά στη μάχη του 48 στην Εράτυρα, http://emfilios.blogspot.com/2012/02/48.html

[37] Γιομπλάκης, Αθανάσιος, Οι «χαλασμοί» της Σελίτσης (Εράτυρας), Ανάτυπον εκ του Η΄ τόμου των «Μακεδονικών», Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1968 (ψηφιακή δωρεά Ευρυπίδη Τσατσιάδη), σ. 75 κι εξής

[38] Γ. Νικόλαος από Ελάτη, πληροφορία 20/7/2020

[39] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π.

[40] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π. και Χριστοδούλου, Τα κουζιανιώτ΄κα ό.π., σ. 623

[41] Μαδίκας Δημήτριος, Η ιστορίας της Μηλέας Κοζάνης (Μυλωτίνης) και λαογραφικά στοιχεία της, Πολιτιστικός και αθλητικός σύλλογος Μηλέας «ο προοδευτικός», Κοζάνη 2005, σ. 63 [φωτοτυπημένη έκδοση]

[42] Καμπουρίδης Κώστας-Σαλακίδης Γιώργος,Η επαρχία Σερβίων τον 16ο αιώνα μέσα από οθωμανικές πηγές, Σταμούλης Αντ.-Σύλλογος Φίλων Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης, Θεσσαλονίκη 2013, σ. 463 (προσφορά Ματίνας Τσικριτζή-Μόμτσιου)

[43] ΚΔΒΚ, Ηχώ της Μακεδονίας 378 (19/8/1918) 4

[44] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/37/169/Κοζάνη, Κατάστασις τας καλλιεργηθείσας εκτάσεις εις στρέμματα ε.ε., Κοζάνη 17/5/1950

[45] Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 16 Οκτωβρίου 1940, Πραγματικός πληθυσμός κατά νομούς, επαρχίας, δήμους, κοινότητας, πόλεις και χωρία, Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Αθήναι 1950, σ. 35, http://www.e-demography.gr/ElstatPublications/censuses/docs/eDemography_Metadata_Censuses_Doc_000055_gr.pdf

[46] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/37/169/Κοζάνη, Πίναξ εμφαίνων τα καλ/θείσας εκτάσεις…, Αιανή 11/5/1950 και Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την απογραφήν της 16 Οκτωβρίου 1940, ό.π., σ. 35

[47] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/37/169/Κοζάνη, Πίναξ εμφαίνων καλλιεργηθείσας εκτάσεις…, Βελβενδός 27/5/1950

[48] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π. και Χριστοδούλου, Τα κουζιανιώτ΄κα ό.π., σ. 623. Επίσης Παυλός Κώστας, Η συνοίκηση της Κόζιανης 1530-1800, Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη, Κοζάνη 2020, σ. 43

[49] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/37/169/Κοζάνη, ό.π.

[50] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/37/169, Πίναξ εμφαίνων καλλιεργηθείας εκτάσεις…, Πρωτοχώριον 11/7/1950

[51] 167 Numarali Muhâsebe-i Vilâyet-i Rûm-Ili Defteri ό., σ. 83

[52] Καμπουρίδης-Σαλακίδης, ό.π., σ. 730, 758

[53] Τσικριτζή-Μόμτσιου Ματίνα, Φτάκα-Τσικριτζή Φανή, Γεύσεις από παλιά Κοζάνη, τ. Α΄, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 2006, σ. 73

[54] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π.,

[55] Παυλός, Η συνοίκηση της Κόζιανης, ό.π., σ. 43

[56] Καμπουρίδης-Σαλακίδης, ό.π., σ. 730, 758

[57] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/37/169/Κάτω Κώμη, Πίναξ εμφαίνων τις καλλιεργηθείσες εκτάσεις… Κάτω Κώμη 11/7/1950

[58] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/37/169/Άνω Κώμη, Πίναξ εμφαίνοντα τας καλλιεργηθήσας εκτάσεις… Άνω Κώμη 11/5/1950

[59] Γάτας Κωνσταντίνος, συνέντευξη στην Κάτω Κώμη 17/7/1997

[60] Γ. Αθανάσιος. από Κάτω Κώμη, πληροφορία 30/7/2020

[61] Π. Μαρία ό.π.

[62] Βαϊτσόπουλος Γεώργιος, Η Ιστορία του χωριού Μοσχοχωρίου, Πλατανόρευμα >1960 (φωτοτυπημένες σημειώσεις), σ. 9, 17

[63] ΑΠΚ, Ποινικαί αποφάσεις Τριμελούς Πλημμελειοδικείου Κοζάνης, Απόφασις 288/28.7.1941

[64] Κ. Γεώργιος ό.π.

[65] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π. και Χριστοδούλου, Τα κουζιανιώτ΄κα ό.π., σ. 622

[66] Μ. Ηλίας από Αιανή, πληροφορία 16/7/2020

[67] Κ. Γεώργιος ό.π.

[68] Γ. Αθανάσιος ό.π. και Τα Παρατσούκλια μας, ό.π. Ακόμη Χριστοδούλου, Τα κουζιανιώτ΄κα ό.π., σ. 622

[69] Χριστοδούλου, Τα κουζιανιώτ΄κα ό.π., σ. 622

[70] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/296/1905, Σωματεία ν. Κοζάνης 1915-1956

[71] Μ. Ηλίας ό.π.

[72] Ν. Χαρίσιος από Αιανή, πληροφορία 16/7/2020

[73] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π.

[74] ΚΔΒΚ, Ηχώ της Μακεδονίας (11/7/1926) 4

[75] Γκριτζέλη Βάσω, Κτένι-νομού Κοζάνης, ΠΤΔΕ, Φλώρινα 1998, σ. 4, Πρόγραμμα εξομοίωσης, εργασία στο μάθημα Νεοελληνική Ιστορία

[76] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/297/1910/Κερασέα, Πίναξ δικαιώματος βοσκής κοινότητος Κερασιάς χρήσεως 1931-32, Εν Κερασιά 1/4/1931

[77] Δ. Τζέρρυ από Νεάπολη, πληροφορία 20/7/2020 και Μ. Αναστάσιος ό.π.

[78] Κ. Γεώργιος ό.π.

[79] Τζήκας Δημήτριος, Λεξικό Λαϊκών και ιδιωματικών λέξεων της νέας ελληνικής γλώσσας – Μ, λήμμα μουγκράδια, http://eranistis.net/wordpress/2017/02/19/%CE%BB%CE%B5%CE%BE%CE%B9%CE%BA%CE%BF-%CE%BB%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CF%8E%CE%BD-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%B9%CE%B4%CE%B9%CF%89%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8E%CE%BD-%CE%BB%CE%AD%CE%BE%CE%B5%CF%89%CE%BD-8/

[80] Γ. Αθανάσιος ό.π. και Φ. Γεώργιος από Αιανή, πληροφορία 26/7/2020

[81] Καλλιανιώτης Θανάσης, Η Καμήλα της Αιανής και η δημιουργία ενός εθίμου, https://blogs.sch.gr/thankall/?p=1500

[82] ΓΑΚ/ΑΝΚ 60/15.1/247/1562/Σιάτιστα, Δήλωσις ζημιών εκ πολέμου Ι. Γκαγκασούλη, Σιάτιστα 1945

[83] ΓΑΚ/ΑΝΚ, ό.π., Δήλωσις ζημιών εκ πολέμου Ι. Μπόραβου, Σιάτιστα 1945

[84] Π. Ιωάννης από Καλονέρι, πληροφορία 27/7/2020

[85] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π.

[86] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/260/1666, Κοινότης Καισαργιάς προς Νομάρχην, α.π. 240/21-6-1931

[87] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/165/1053, Μελέτες για την ύδρευση των κοινοτήτων Καισαρειάς, Κτενίου, Λευκοπηγής και Μεταμόρφωσης (εκθέσεις, σχέδια κ.α.). Επιμετρικά στοιχεία Υδραγωγείου Γρεβενών 1949-1954, Έκθεσις υγειονομικής καταστάσεως της υδρεύσεως της Κοινότητος Καισαργιάς, Μαρίκος Νικόλαος 20/7/1951

[88] Μ. Αναστάσιος ό.π.

[89] Ζήρας Γιάννης, «Τα πανηγύρια του παληού καιρού», Αριστοτέλης 1/43 (1964) 1-2

[90] Β. Ιωάννης από Αιανή, πληροφορία 16/7/2020

[91] Εξάρχου Χρήστος, «Οι λαϊκοί μας οργανοπαίχτες: τα όργανά τους, τα τραγούδια τους, η ζωή τους», Βοϊακή Ζωή 91 (Ιαν. –Φεβρ. 1988) 19-20

[92] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/231/1449, Δήλωσις ζημιών εκ πολέμου Ηλία Π., Σέρβια 1945

[93] , σ. 61

[94] Ελληνοτουρκικό λεξικό, https://www.wordreference.com/grtr/ λήμμα εξόριστος

[95] Χριστοδούλου, Τα κουζιανιώτ΄κα, ό.π. σ. 257, 535

[96] Χριστοδούλου, Τα κουζιανιώτ΄κα ό.π., σ. 535

[97] Ζήρας Γιάννης, «Τα πανηγύρια του παληού καιρού», Αριστοτέλης 1/43 (1964) 1-5

[98] Νίκου-Γιωλτζόγλου Έφη, Καμβούνια, τα τραγούδια μιας άλλης εποχής, Λυχνάρι, Κοζάνη 1990, σ. 94

[99] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π.

[100] ΓΑΚ/ΑΝΚ, Στοιχεία λειτουργίας Πανδοχείου 1882-1883, Βιβλίο περιέχων βερεσέδια 1884-1899. Δούναι-λαβείν και βερεσέδια 1928-1932, σ. 28

[101] Γενικό Επιτελείο Στρατού/ Αρχεία Εθνική Αντίστασης, Ιορδανίδης Κυριάκος, Η Εθνική αντίσταση Δυτικής Μακεδονίας στην περίοδο της κατοχής, τ. 5, σ. 369-392, Αθήνα 2000 CD ROM και ΑΠΚ, Πρακτικά Τριμελούς Πλημμελειοδικείου Κοζάνης, αρ. 767/16/12/1946

[102] Τσιτσελίκης Κωνσταντίνος, «Ένα ξερίζωμα», Δυτιομακεδονικά Γράμματα, τ. Α΄, Σύνδεσμος γραμμάτων και τεχνών ν. Κοζάνης, Κοζάνη 202, σ. 44

[103] Τσαρμανίδης Αθανάσιος, Συμβολή στην Ιστορία της Επαρχία Σερβίων κατά την περίοδο 1350 -1912, 1880 -1912, τ. Β΄, Σέρβια 1995, σ. 242-243

[104] Τσιαμπαρλής Θεόδωρος, συντακ. Κοιν. Γραμματέας, «Τ΄ αχουμι Λιάμτση τα μισά», Βοϊακή Ζωή 139 (Ιαν.-Φεβρ. 1996) 20

[105] Ζήσης Θεόδωρος, Είναι οι Αρμένιοι Ορθόδοξοι; Οι θέσεις του Μ. Φωτίου, https://www.impantokratoros.gr/CC748E31.el.aspx

[106] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/202/1213, Αίτησις Φιλοθέου Ζήκα προς νομάρχη Κοζάνης, Κοζάνη 25/10/1938

[107] Αρχείο Ιεράς Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης, Φ. Ενορίας Άνω Κώμης, ΙΜΣΚ προς ΣΧ Άνω Κώμης 4/10/1948

[108] ΓΑΚ/ΑΝΚ, 60/15.1/202/1213, Νομαρχία Κοζάνης προς ΓΔΜ, 10291, Κοζάνη 18/4/1938

[109] Παπαδόπουλος Ελευθέριος, Ιστορία της Ιεράς Μονής Αναλήψεως Κοζάνης, Κοζάνη 2001, σ. 104-105 (μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία στο Τμήμα Θεολογίας ΑΠΘ), http://ikee.lib.auth.gr/record/128979/files/GRI-2012-8454.pdf και Ιστορικό Αρχείο Ανθρωπολογικού Μουσείου Πτολεμαΐδας, ΦΓ/6/2, Επιτροπή ΕΟΧ, Παράρτημα Πτολεμαΐδας προς Νομάρχην 20/11/1937

[110] Σιαμπανόπουλος Κωνσταντίνος, Αιανή, ιστορία –τοπογραφία –αρχαιολογία, Θεσσαλονίκη 1974, σ. 57

[111] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π.

[112] Π. Μαρία ό.π.

[113] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π.

[114] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π. και Χριστοδούλου, Τα κουζιανιώτ΄κα ό.π., σ. 622

[115] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π.

[116] Π. Μαρία ό.π.

[117] Τα Παρατσούκλια μας, ό.π. και Χριστοδούλου, Τα κουζιανιώτ΄κα ό.π., σ. 622

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Λογοτεχνικά και πολεμικά ψευδώνυμα του Κοζανίτη φιλικού Γεωργίου Λάτσκου ή Λασσάνη

Αμυγδαλάκη Ε.-Παρασκευοπούλου Α., Λασσάνης Γεώργιος (1793-1870), μια βιογραφία, 2/4/2012, https://www.istorikathemata.com/2012/04/1793-1870.html

Ανακτένιση 22/8/2020, 16:23΄

Το όνομα Λάτζκος[1] ή Λάτσκος[2] συναντάται γραπτά πρώτη φορά στην κωμόπολη τότε Κοζάνη στα μέσα του 18ου αιώνα μ.Χ. και παρομοίως την ίδια περίοδο στον οικισμό Κτένιον, στο ιδίωμα Χτέν(ι), κι αυτό ως βαπτιστικό στη γενική όμως πτώση, Λάτζκου.[3] Ωστόσο, 200 χρόνια νωρίτερα είχε καταγραφεί από τους Οθωμανούς στα Σέρβια ο Yorgi Lacka[4] (Γιώργη Λάτσκα), ελληνιστί ο Γεώργιος του Λάτσκου. Στην ιδιόλεκτο της περιοχής το όνομα των πρώτων προφέρονταν ως Λάτσκους, ενώ ο τρίτος ως Γιώρς τ’ Λάτσκ(ου). Πρόκειται για τον Λάζαρο, δανεικό ισραηλίτικο όνομα -ο Ούγγρος συγγραφέας Andreas Latzko ήταν εβραϊκής καταγωγής.[5]

Μέλη της κοζανίτικης οικογένειας Λάτσκου ή Σαπουντζή (από την παραγωγή και διάθεση σάπωνος) εμπορεύονταν στην Ουγγαρία τον 18ο αιώνα,[6] επιτυχώς, αφού ο υιός ενός ονόματι Γεώργιος ανεχώρησε έφηβος για σπουδές στην ομόσπονδη Γερμανία (Deutscher Bund),[7] φιλολογικής κατευθύνσεως[8] γι’ αυτό και γνώριζε άριστα τη γλώσσα ώστε να μεταφράζει μυθιστορήματα στην ελληνική.[9] Περατώνοντάς τες μετέβη το 1818 στην Οδησσό[10] της τότε Ρωσικής Αυτοκρατορίας (Россійская Имперія)[11] όπου κατά ομολογίαν του ιδίου εργαζόταν ως διδάσκαλος στο κοινόν σχολείον[12] των παιδιών της ελληνικής παροικίας, το οποίο αντιστοιχούσε με το σημερινό δημοτικό σχολείο,[13] ονομασία που παρέμεινε τουλάχιστον ως τη δεκαετία του 1920 στα αντίστοιχα ιδρύματα του οροπεδίου της Ελίμειας.[14] Παράλληλα δίδασκε και στην Ελληνοεμπορική Σχολή,[15] στο των Ελλήνων Εμπόρων σχολείου όπως παραδίδεται σε έκδοση του 1829.[16]

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Συγγραφείς και υποκειμενογράφοι

Αναμένοντας ρυθμίσεις τις εικονοληψίας για την συνέντευξη μαζί με την κυρία Έφη Κατσόγιαννου-Τριανταφύλλου, καθώς ο ήλιος πάλευε με τις σκιές. Φωτογραφία της Ε.Α. Πλατεία Κοζάνης 12/7/2020.

Στο κάτωθι κείμενο ανιχνεύεται η διαφορά του υποκειμενογράφου από τον συγγραφέα, ο τρόπος εργασίας του πρώτου και η πρόσληψη του αναγνώστη.

1o Φεστιβάλ Βιβλίου στην πλατεία Κοζάνης χτες Κυριακή 12η Ιουλίου 2020. Καλεσμένος επισήμως ανάμεσα σε τοπικούς συγγραφείς, βιβλιοπωλεία, εκδότες και ανθρώπους των γραμμάτων… Βιβλίο και Ψηφιακή Εποχή,[1] μια έξαφνη τιμή.

Ώρα 5 απόγευμα ήμασταν εκεί. Ζέστα, άπνοια, ήλιος με ψευδοϋετώδη νέφη, χώρος ανοικτός λόγω κορώνας, κόσμος διάφορος εντός κι εκτός. Πριν αρχίσει το συμβάν χρηματίσαμε για λίγο βιβλιοπώλεις, για την ακρίβεια βιβλιολόγοι, στην υπαίθρια τράπεζα της Παρέμβασης, μνημειώδους περιοδικού της πόλης που εκδίδει εδώ και δεκαετίες ο Βασίλειος Καραγιάννης -αναγκαία η προτομή του.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΟΜΙΛΙΕΣ | Ετικέτες: , , , , , | Σχολιάστε

Οι χάρτες της ΙΝΦΟΤΕ και οι περιπέτειες της Γεωγραφίας στη Δυτική Μακεδονία

Ο Τομ Έβανς στο προαύλιο του ενοριακού ναού Ποιμενικού (Βαψώρι) Καστοριάς, το μόνο μη ερειπωμένο κτίσμα του ορεινού οικισμού, ο οποίος εγκαταλείφθηκε από τους κατοίκους του στα μέσα του 20ού αιώνα.

Το κείμενο είχε δημοσιευτεί παλαιότερα στις εφημερίδες Θάρρος (15.10.03) 1, 3 & Πτολεμαίος (11.11.03) 8-9. Σήμερα βλέπει ανακτενισμένο τον ψηφιακό κόσμο.

Στον χρυσό οδηγό και τηλεφωνικό κατάλογο Δυτικής Μακεδονίας που πριν από δύο χρόνια μοίραζε ο ΟΤΕ, ενώ σήμερα προσφέρει θυγατρική του εταιρία, εμπεριέχονται γεωγραφικοί χάρτες των τεσσάρων νομών της. Πρόσφατα κυκλοφόρησε ο τόμος του 2003 σε νέα βάση και με επιπλέον τουριστικές πληροφορίες, αλλά με αβλεψίες και παραδρομές. Κρίνεται, λοιπόν, αναγκαία μια μερική επισκόπησή τους προσμένοντας ώστε στον κατάλογο του επομένου έτους οι χαρτογράφοι και οι συντάκτες της INFOTE να διορθώσουν τα ημαρτημένα μιας και οι ίδιοι προσπαθούν για «ορθότητα, πληρότητα και ακρίβεια»[1] όσων παραθέτουν.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Η Ελευθώ της Κάλιανης (Αιανής): ονοματολογικές περιπέτειες

ανακτένιση 20/5/2020, 20:19΄

Παμπάλαιο ομοίωμα της θεάς του τοκετού συναρτάται με τον οικισμό Κάλιανη, τη σημερινή Αιανή της Δυτικής Μακεδονίας, φωτίζοντας την υπερχιλιετή πορεία του από ναωνύμιο-τοπωνύμιο σε οικωνύμιο

Εικόνα 1. Ξύλινο ομοίωμα της θεάς Ελευθούς στον ναό της Κοιμήσεως Θεοτόκου Αιανής

Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο Αιανή του Κωνσταντίνου Σιαμπανοπούλου, εξαιρετικού εργάτη του Χεριού και του Πνεύματος, συναντούμε φωτογραφία ξύλινου ειδωλίου με μεταλλικό φωτοστέφανο (εικ. 1). Φυλασσόμενο στον ναό της Παναγίας το τοποθετούσαν στο προσκεφάλι εγκυμονούσης, ώστε με την αρωγή του να ξελευτερωθεί με ευκολία. Το ανθρώπινο αυτό ομοίωμα, λείψανο πρωτογόνου λατρείας κατά τον συγγραφέα,[1] εκτιθόταν στην παλαιά αρχαιολογική συλλογή του χωριού μαζί με ξυλόγλυπτα βυζαντινής περιόδου -ο γράφων αγνοεί πού ευρίσκεται σήμερα το σημαντικότατο αυτό, όπως θα φανεί, επιβίωμα.

Θα είχε ενδιαφέρον να μελετηθούν α) η ηλικία του, πιθανότατα έχει γλυφεί τον 4ο αιώνα μ. Χ., όταν επισήμως απαγορεύτηκε προς ωφέλειαν του χριστιανισμού η λατρεία του Δωδεκάθεου, οπότε μίκρυνε και το ομοίωμα κι από μεγάλο και σταθερό μεταμορφώθηκε σε φορητό αντικείμενο ύψους 60 περίπου εκατοστών,[2] και β) το υλικό κατασκευής του, αν και φαίνεται δρυοπαγές γ) διάφορες άλλες λεπτομέρειες.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Φονευθέντες από το ΕΑΜ/ΚΚΕ στην επαρχία Κοζάνης 1943-1945: γραφιστικές απεικονίσεις

609 καταγεγραμμένοι λεπτομερώς άνδρες (αντικομουνιστές κυρίως οπλίτες), γυναίκες και παιδιά φονεύτηκαν στην επαρχία Κοζάνης από τις οργανώσεις ΕΑΜ και ΚΚΕ από το 1943 ως το 1945. Τα 2/3 αυτών επί Εαμοκρατίας σε τρεις μόνον ημέρες, στο σκότος, κρυφά και χωρίς δίκη. Προσφυγικής επί το πλείστον καταγωγής, γνώστες της τουρκικής οι μισοί και γεωργοί όλοι εκτός από λίγες δεκάδες ιδιωτικών και δημοσίων υπαλλήλων. Αιτία κύρια των ανθρωποκτονιών η διακαής επιθυμία ανάληψης της εξουσίας, και δευτερεύοντες μόνο παράγοντες η κληρονομιά και η γεωγραφία

Εξακόσιοι εννέα άνθρωποι φονεύτηκαν από το ΕΑΜ/ΚΚΕ το διάστημα 1943-45 στην επαρχία Κοζάνης, 574 άρρενες και 35 θήλεις. Από τις τελευταίες τον πιο οικτρό θάνατο είχε 27χρονη ελληνόφωνη αγρότισσα, η οποία Αύγουστο ’44 σπρώχτηκε ζωντανή μέσα σε καιόμενο καθαριστικό σπόρων στον οικισμό Κουβούκλια. Γυναίκα της οργάνωσης Τοντ, απήχθη από την Αιανή χωρίς έκτοτε να δώσει σημεία ζωής. Τέσσερις μόνον έπεσαν εν ώρα μάχης, ενώ 27 εκτελέστηκαν είτε επί τόπου είτε κατόπιν μεταφοράς τους σε τόπους ανακρίσεων όπως η παραποτάμια θέση Αράπης Ρυμνίου. Αποτελούν τα 3/5 των φονευθέντων από τους ίδιους σε ολόκληρη τη Δυτική Μακεδονία.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Ολίγα για τον μητροπολίτη Καισαρείας, Σερβίων και Κοζάνης Ιωακείμ Αποστολίδη

Ο Ιωακείμ στη Βέροια 1/11/1944

ανακτένιση 27/4/2020, 12:20′

O μητροπολίτης Ιωακείμ ήταν τολμηρός και φιλόδοξος, με ενεργή εμπλοκή στις έριδες μεταξύ θρησκευτικών και πολιτικών ηγετών που από παλιά ταλάνιζαν την πόλη της Κοζάνης. Παρέμβαινε όχι μόνο στο πολιτικό αλλά και στο κοινωνικό, εκπαιδευτικό π.χ., γίγνεσθαι. Επί Μεταξά (αυτο)περιορίστηκε για ένα εξάμηνο στο Άγιον Όρος, αλλά επιστρέφοντας εξιλεώθηκε με τηλεγραφήματα υποστήριξης προς τη δικτατορία. Την περίοδο της γερμανικής κατοχής η ισχύς του αυξήθηκε, επειδή οι άνθρωποι στις δυσκολίες επαφίονται με την Εκκλησία επιζητώντας την παραμυθία του Θεού και την υλική της ενίσχυση και καθώς οι καταστάσεις των απόρων που προσδοκούσαν κρατική ενίσχυση συντάσσονταν από τους ιερείς των ενοριών, τέλη 1942 επεκτάθηκε και στην κοσμική διοίκηση εκμεταλλευόμενος την απειρία του νεοδιορισθέντος νομάρχη.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Η ΙΣΠΑΝΙΚΗ ΓΡΙΠΗ ΤΟΥ 1918 ΣΤΗ ΜΕΣΗΜΒΡΙΝΗ ΔΥΤΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

Εξετάζεται η άφιξη της ισπανικής γρίπης το φθινόπωρο του 1918, η διασπορά στη μεσημβρινή Δυτική Μακεδονία, η αντιμετώπιση  από τη Διοίκηση, την Ιατρική και τη Θρησκεία, τα αποτελέσματα του περάσματος και η φυσική αποδρομή της

Θνητότητα κατά περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας το φθινόπωρο και το χειμώνα του 1918 από λοιμώξεις του αναπνευστικού συστήματος με βάση σύγκρισης τους καταγεγραμμένους ονομαστικά ή αριθμητικά εκδημήσαντες στην πόλη της Κοζάνης. Οι παρόντες αριθμοί εγράφησαν κατόπιν επιλογής των από διάφορες πηγές της εποχής, αλληλοσυγκρουόμενες ακόμη και μεταξύ τους. Ωστόσο, και η αξιοπιστία όσων παρατίθενται στο γράφημα επιδέχεται κάθε αμφιβολίας

Η συγγραφή της προκείμενης μελέτης άρχισε πριν από είκοσι περίπου ημέρες, με την εμφάνιση στη Δυτική Μακεδονία του ιού Covid-19, που εντοπίστηκε πρώτη φορά στην Κίνα τέλη του προηγούμενου έτους.

Βάση της υπήρξαν οι διηγήσεις της γιαγιάς μου Πανάγιως. Πανάιου την αποκαλούσαν οι γυναίκες, Νάτσινα οι άντρες από το όνομα του άντρα της, του Νάτσιου, κατά κόσμον Αθανασίου Κύρινα. Ήταν 8 χρονών όταν οι γονείς της, ο παπα-Γιάννης Γκαλγκουράνας και η Θανάσω Καρακούλα, 32 ετών τότε, εξεδήμησαν από την ισπανική γρίπη το 1918, ημαρτημένη η αναγραφή 1917,[1] θάβοντάς τους στο λόφο του Αηλιά Αιανής. Από την ίδια αιτία είχαν πεθάνει ο 28χρονος θείος της Μίκας Γκαλγκουράνας στην Αμερική κι ο παππούς της Κωνσταντής Καρακούλας 74 χρονών. Έτερος θείος, ο Αντώνης Καρακούλας, πέθανε την ίδια εποχή κι αυτός στην Αμερική, πιθανόν από τον ίδιο λόγο. Με είχε επιπλέον πει ότι από γρίπη είχαν εκδημήσει και οι γονείς του άντρα της, ο Στέργιος Κύρινας και η Βασίλω Χαντζιάρα 56 ετών, αλλά από ύστερη εμφάνισή της, μάλλον το 1929. Δηλαδή η οικογένειά μας είχε εφτά θανόντες από την ασθένεια και μάλιστα σχετικά νέους.[2]

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Δηλώσεις ζημιών εκ πολέμου 1941-45 και η Αιανή Κοζάνης: οικονομία και κοινωνία στον 20ό αιώνα

Άποψη της αραιοκατοικημένης Αιανής από το λόφο του Αϊ-Λια. Δεξιά προβάλλει η Ράχη Πιντέσ(η) όπου είχαν φυλάκιο Γερμανοί και αντικομουνιστές οπλίτες. Δεξιά διακρίνεται η ανηφορική στροφή προς το ναό του Αγίου Γεωργίου, δρόμο τον οποίο διάνοιξαν οι Γερμανοί για καλύτερη βατότητα. Τέλη ίσως δεκαετίας του 1950. ΓΑΚ/ΑΝΚ, 256/21.1/1/7

ανακτένιση 5/5/2020

Διαφυλλίζονται δηλώσεις ζημιών εκ πολέμου έτους 1945 του οικισμού Αιανή Κοζάνης, πορεία ανάμεσα στην πραγματικότητα και την υπερβολή, την απτή καθημερινότητα και την ιδεολογική επικάλυψη με εφόδια πρωτότυπες πηγές, προφορικές καταθέσεις κι άλλες μαρτυρίες, η οποία, αν εξαιρεθεί το ένστικτο της επιστροφής στο χρόνο και τον τόπο, προσφέρει στον ερευνητή τη χαρά της δημιουργίας, ενώ στους αναγνώστες ευελπιστεί να καταδείξει δρόμους ασφαλών αναγνώσεων του παρελθόντος, κατανόηση του παρόντος και προμαντεύσεις του μέλλοντος.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , | Σχολιάστε

Αλλαγή αντίστασης και θερμοστάτη σε θερμοσίφωνα-μπόιλερ

Αργούσε να ζεστάνει το νερό στον κάθετο θερμοσίφωνα-μπόιλερ 80 λίτρων (λειτουργεί με το νερό του καλοριφέρ συν μία εσωτερική αντίσταση 4000 βατ) κι όταν τον ανοίγαμε, ακουγόταν σαν ξεχαρβαλωμένο τραχτέρι.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη Γενικά | Ετικέτες: , , | Σχολιάστε

Η γέφυρα Ρυμνίου στη ζωή και την ποίηση

Λεπτομέρεια κατασκευής της γέφυρας Ρυμνίου. Το βόρειο ακρόβαθρο θεμελιώθηκε στη θέση Ζντ Μπούλ(η) τη Μπάρα Αιανής και το δυτικό στην αντίστοιχη Στουν Αράπ(η) Ρυμνίου. Στο βάθος τα υψώματα Μαγγανάρι και Καβαλάρια. ΙΣΑΚ, Ημερολόγιο ΤΕΒ 1975

ανακτένιση 7/2/2020

Σε αναδίφηση του αρχείου του πατέρα μου πριν από λίγες εβδομάδες βρέθηκε άτιτλο, ιαμβικό σατιρικό τετράστιχο ποίημα 30 στροφών. Το επιμελήθηκε άνδρας ονόματι Γιώργης τον Ιανουάριο του 1976 στην πόλη Ουρμπάν (Al ‘Urban العربان) της Λιβύης, 87 χλμ νοτίως της Τρίπολης[1] από την οποία και ταχυδρομήθηκε.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Η Καμήλα της Αιανής και η δημιουργία ενός εθίμου

Ο Απόστολος Καραγιάννης (1916-1993) κι ο αδερφός του Παναγιώτης με τα στρατιωτικά στην Κοζάνη το 1949. Ο ιδιοφυής Απόστολος, γαμπρός στην Αιανή εξ Λευκοπηγής, δημιούργησε το 1945 την «Καμήλα», πρωτοχρονιάτικο έθιμο που συνεχίζεται με αρκετές παραλλάξεις ως σήμερα. Αρχείο οικογένειας Καραγιάννη

Το 1945 είναι το έτος γέννησης της Καμήλας. Πατέρας της ο Απόστολος Καραγιάννης, γαμπρός στην Αιανή από τη Λευκοπηγή. Εξαιρετικά κινητικός για την εποχή του φαίνεται ότι είδε παρόμοιο έθιμο σε μετακίνησή του για εργασία ή περιήγηση ή όντας φαντάρος το 1936. Η Καμήλα ήταν πανευρωπαϊκό έθιμο που είχε επιζήσει ως αργά στη Θράκη.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , | Σχολιάστε

Μονοπάτια και δρόμοι στην ιστορία της Αιανής

Ο Γρηγόριος Καλλιανιώτης έξω από το σπίτι του στην Αιανή κι επάνω στο λεωφορείο του άντρα της αδερφής του, του Κοζανίτη Νικολάου Δελιαλή ή Μποέμ. Το όχημα εκτελούσε προπολεμικά, επί Κατοχής και μεταπολεμικά διαδρομές στην ύπαιθρο Εορδαίας κι Ελίμειας. ΙΣΑΚ

Δρόμοι δεν υπήρχαν παλιότερα στο χωριό, μόνο μονοπάτια και στράτες. Στράτα έλεγαν το ευρύχωρο μονοπάτι ή τους χωμάτινους δρόμους μέσα στο χωριό. Η Κάλιανη (Αιανή) συνδέονταν με μονοπάτια με τον έξω κόσμο: προς Κερασιά, Χτένι και Ρύμνιο περνούσαν απ΄ το ίδιο μέρος, απ΄ όπου διαβαίνει η άσφαλτος σήμερα. Για να ταξιδέψει κανείς ως τον όμορο οικισμό Σφίλτς(ι) (Χρώμιο) βάδιζε τη στράτα ως τη θέση Σταυρός, από κει ανηφόριζε προς το ύψωμα Κουτρούλι(ι), άγγιζε μια κρυμμένη ασβεστολιθική καταβόθρα ονόματι Βαζούρα και κατηφόριζε μαλακά το νότιο πλάι του εξάρματος καλουμένου Βλάχους ώσπου να συναντήσει το σημερινό δρόμο. Ήταν ένας βασικός δρόμος που εξυπηρετούσε το υψίπεδο των Βεντζίων και τα Γρεβενά. Το μονοπάτι προς την Καισαρειά άρχιζε από το λόφο Αϊ-Πρόδρομους, κατέβαινε προς τη θέση Τ΄ Χαμζά του γιουφύρι όπου διαπερνούσε το νερόλακκο του Χάντακα, ανηφόριζε περνώντας από το σημερινό σκουπιδότοπο της Καισαρειάς και μετά από ένα πέρασμα του νερόλακκου Μπαξιώτκου του λάκκου έφτανε στο ειρημένο χωριό.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Περιπαιγμοί κι αλήθειες: τραυματίες Αλβανίας

Οι έφηβες της Αθήνας, που περιγελούσαν το κατεστημένο στην παρέλαση, πού είναι να τις δείξω την εικόνα; Να τις πω έμπρακτα κι όχι με θεωρίες του γραφείου για τον περίπου συνομήλικό τους Κώτσιο, αδερφό του παππού μου, όρθιο δεξιά κι έτοιμο για το μέτωπο της Αλβανίας. Τραυματίστηκε στο πόδι από ιταλικό πολυβόλο μέσα στο χιόνι, αιχμαλωτίστηκε, αλλά απελευθερώθηκε μετά από επίθεση των συμμαχητών του του 2/27 ΤΠ. Έκτοτε περπατούσε με πατερίτσα ως τα γεράματα… Η τοπική εξουσία του χωριού μας θα τους τιμήσει ποτέ;

Δημοσιεύθηκε στη Γενικά | Ετικέτες: , , , , | Σχολιάστε

Φράξος ή μελία και το ρόπαλο του Ηρακλή

Ανακτένιση 18 Ιουνίου 2019/09.09′ 

Εξηγώντας αρχικά την ονομασία αναρριχητικών διαδρομών, με αφορμή ένα μοναχικό, βαθύσκιο δέντρο, τη μελία, που συναντήσαμε δίπλα στο μονοπάτι, ασχολούμαστε με το δίπολο μυθολογίας-πραγματικότητας ως προς το υλικό κατασκευής του ροπάλου του Ηρακλή.

Κατεβαίνοντας από το νέο αναρριχητικό πεδίο 650, του οποίου η κορυφή προβάλλει πίσω μερικώς μέσα από τα γαύρα. Ήταν μια εξαιρετικά ιδρωμένη μέρα ανοίγματος 4 διαδρομών στον ασβεστολιθικό βράχο. Όπως συνηθίζεται δίνονται κι ονόματα σ΄ αυτές. Είναι τα εξής:

  • Μανώλης Καμπουράκης. Αφιέρωση σε αναρριχητή, μια ιδέα του σχοινοσύντροφού μου Θεόδωρου Φασούλα. Διαδρομή πιθανής δυσκολίας 6b. Στην αρχή επιλέγεις να ανεβείς είτε από αριστερά είτε από δεξιά της. Μετά υπάρχει ένα δίεδρο το οποίο βγαίνει με ντούλφερ και ύστερα μια πλάκα όπου δουλεύουν περισσότερο τα πόδια.
  • Ύβος. 6a μάλλον. Επειδή ο βράχος στην αρχή έχει κύφωση. Στη μέση της σε μια σχισμή φύεται ένας μικρός γαύρος, ο οποίος αφέθηκε ως είχε. Στη συνέχεια υπάρχει μια απαιτητική πλάκα.
  • Ηβική Σύμφυση. Ίσως 5a. Ονομάστηκε έτσι διότι έχει στην αρχή μια μεγάλη κάθετη σχισμή, την οποία διεξέρχεσαι είτε εισχωρώντας εντός της είτε μένοντας στις παρυφές της.
  • Κοφτερό Τσακωτάρι. 5b πιθανής δυσκολίας. Επειδή πιάνεις με το δεξί χέρι έναν ανάστροφο βράχινο πέλεκυ που κόβει τα χέρια. Πιο πάνω έχει ένα μικρό αρνητικό.

Εντυπωσιακότερα όλων των ημερών που κοπιάζαμε στο πεδίο δεν ήταν ούτε ο βράχος ούτε τα σύννεφα ούτε οι φασκομηλιές, αλλά ένα μοναδικό και μοναχικό δέντρο μέσα στην υπερπληθώρα των γαύρων – φαίνεται στην εικόνα. Πρόκειται μάλλον για τη μελία ή βουμελία, μέλεγος, μέλιος, φράξος, δεσποτάκι κι αγγλιστί ash wood (επιστημονικώς fraxinus). Η πλούσια σκιά της μελίας, έτσι θα ονομάζουμε εφεξής το δέντρο, ελκυστική μέσα στον καυτό ήλιο. Πώς κατάφερε κι επιβίωσε στην βορινή πλαγιά; Την προστάτεψαν άγνωστοι περιπατητές με μεταλλικό περίφραγμα που σήκωσαν μετά ή ήταν τόσο εύρωστη που αντιστάθηκε στη βρώση των τετραπόδων; Με ποιο τέχνασμα άραγε ξέφυγε από αδηφάγους ποιμένες;

Στην Κοζάνη πάντως δεν είναι άγνωστος ο Μέλιος. Ως επώνυμο συναντάται γραπτά από το 1760 και μετά. Κατά μια άποψη ετυμολογείται από την ελληνική λέξη μέλι ή την κουτσοβλαχική αντίστοιχη του κεχριού η της φτελιάς.[1] Γιατί όχι όμως από την αρχαία ελληνική λέξη μελία, η οποία δηλώνει το ειρημένο δέντρο; Βλάχοι κατοικούσαν μεν στο κέντρο της Κοζάνης, όταν συνοικίστηκε επί Τουρκοκρατίας η πόλη,[2] και σήμερα απέμειναν ορισμένοι από αυτούς να γνωρίζουν τη γλώσσα, αλλά ελληνόφωνοι οικισμοί υπήρχαν εξ αρχαιοτάτων χρόνων λίγα μέτρα μακρύτερα του κέντρου, στις σημερινές δηλαδή συνοικίες, ιδίως στα Αλώνια. Και οι μελίες αφθονούσαν προφανώς στους μαχαλάδες, όχι στο κέντρο της πόλης, οπότε οι Βλάχοι τις βρήκαν ήδη όταν ήρθαν.

Μέλιου ήταν πάντως το επώνυμο της γιαγιάς μας Χιονίας πριν παντρευτεί. Σχετίζονταν άραγε ο προπάππος μας με τα ομώνυμα δέντρα; Με την κατεργασία του ξύλου τους, τις βαφές με το φλοιό τους ή την εξαίρετη σκιά τους; Αναπάντητο ερώτημα προς το παρόν.

Λέγεται στο Δίκτυο πως από το ξύλο της μελίας έφτιαξε το ρόπαλό του ο Ηρακλής,[3] αν και σύγχρονοι μελετητές της μυθολογίας όπως και πλήθος δημοσιεύσεων στον ψηφιακό κόσμο επιμένουν πως κατασκευάστηκε από κότινο, άγρια δηλαδή ελιά.[4]

Ο Ηρακλής και το ρόπαλό του. Μαρίζα Ντεκάστρο, Στον κόσμο των μύθων, https://www.tovima.gr/2008/11/24/books-ideas/ston-kosmo-twn-mythwn

Aς δούμε τη δεύτερη άποψη, της άγριας ελιάς, με την οποία ασυμφωνούμε. O Θεόκριτος έγραψε πως ο ήρωας ξερίζωσε μιαν άγρια ελιά από το όρος Ελικώνας μαζί με τις ρίζες της και χωρίς να την αποφλοιώσει (αυτόφλοιον).[5] Μετέπειτα ο Απολλόδωρος αναφέρει ότι το έκοψε από τη Νεμέα χωρίς να προσδιορίζει το είδος του δέντρου.[6] Και οι δυο περιγραφές είναι μυθολογικές κι ανθρώπων χωρίς άμεση επαφή με τη φύση. Καθώς κάθε αξεφλούδιστος κορμός ή κλαδί δέντρου σαπίζει, ο Θεόκριτος, ποιητής ων, δεν γνώριζε πώς διατηρούνται τα ξύλα αφού κοπούν. Γεννημένος στις Συρακούσες και ζώντας στην Κω και την Αίγυπτο ήξερε την ελιά ως δέντρο, γι’ αυτό και την ανέφερε.

Έπειτα, οι ρίζες της ελιάς, αν παρέμεναν άκοπες, δημιουργούσαν προβλήματα ισορροπίας στο χειρισμό του ροπάλου. Και κυρίως σήμερα γνωρίζουμε ότι το ξύλο της άγριας ελιάς έχει ελάχιστες[7] έως μηδαμινές τυλώσεις,[8] δηλαδή σκληρούς όγκους ή ρόζους. Ο δε Αθηναίος μυθολόγος Απολλόδωρος, ορθότερα ψευδο-Απολλόδωρος, φάνηκε καλύτερα πληροφορημένος για τα αγχέμαχα όπλα, αλλά δεν προχώρησε σε λεπτομέρειες.

Μετά Χριστόν γράφοντας ο Παυσανίας έκλεισε τον μυθολογικό κειμενικό κύκλο του ροπάλου αγριελιάς, κομμένο από τον Σαρωνικό Κόλπο τώρα κι όχι από τον Ελικώνα ή τη Νεμέα (άρα ο καθένας ονομάτιζε διαφορετικούς τόπους), με την εξής αφήγηση: είχε αφήσει το ρόπαλο μπροστά σε άγαλμα του Ερμή στην Τροιζήνα, αλλά αυτό βλάστησε, μεγάλωσε και το δέντρο υπάρχει ακόμα. Προσθέτοντας όμως τοῦτο μὲν ὅτῳ πιστὰ, δηλαδή όποιος δίνει βάση σ΄ αυτή την ιστορία,[9] αμφισβήτηση αναμενόμενη για τον πολυδιαβασμένο και πολυταξιδεμένο Παυσανία, που με ανοιχτό μυαλό απέκρουε τότε τις θεοποιήσεις ανθρώπων (αυτοκρατόρων)[10] -αν ζούσε σήμερα θα έπραττε το ίδιο για την πίστη σε αεροπτηνολάβους πολιτικούς.

Ο Ηρόδοτος μάς παραδίδει ότι οι Αιθίοπες ήταν οπλισμένοι με ρόπαλα τυλωτά, έκφραση που μεταφραστής ερμηνεύει ως ρόπαλα ενισχυμένα με καρφιά,[11] παρόλο που δεν υπάρχει η συγγραφική διευκρίνιση τετυλωμένα σιδήρῳ, δηλαδή με καρφωμένα σιδερένια καρφιά επάνω τους. Προφανώς ο αρχαίος λαογράφος περιγράφει ξύλινα ρόπαλα που είχαν επάνω του φυσικά εξογκώματα, ονομαζόμενα σήμερα στη μακεδονική χωριατική της Ελίμειας της Δυτικής Μακεδονίας φούρκα μι μπουντάκια.[12] Μπουντάκια,[13] λέξη που κατά μιαν άποψη θεωρείται σλαβικής προελεύσεως από το bod =αιχμή, βελονιά,[14] ενώ κατ’ άλλην τουρκικής ετυμολογίας από το budak που δηλώνει τον κόμπο των ξύλων.[15]

Τώρα, πώς προήλθε η αμάρτυρη γνώμη ότι το ρόπαλο του Ηρακλέους ήταν κατασκευασμένο από φράξο;[16] Πρώτον από την σκληρότητα του ξύλου της μελίας, από την οποία σύμφωνα με τη φαντασία του ποιητή Ησίοδου κατασκευάστηκε το τρίτο γένος των ανθρώπων, ανελέητο και σκληρό (δεινόν τε καὶ ὄβριμον).[17] Αφθονούσαν φαίνεται τα δέντρα αυτά στον αγροτικό περίγυρο του ποιητή.[18]

Έπειτα, ακολούθησε η εικαστική τέχνη. Στην ερυθρόμορφη αγγειογραφία το ρόπαλο του Ηρακλή απεικονίζεται με μπουντάκια, δηλαδή ρόζους.[19] Φαίνεται όμως ότι οι καλλιτέχνες δεν είχαν ικανή επαφή με όπλα, διότι παριστάνουν το ρόπαλο λεπτότερο στη λαβή και τους ρόζους τους θέτουν ανάποδα, ενώ στη φύση ο κορμός λεπταίνει προς τα πάνω και τα κλαδιά του -και συνεπώς οι ρόζοι- ανηφορίζουν φυόμενοι , δεν κατηφορίζουν.

Μπουντάκια όμως ποια χλωρίδα διέθετε; Ο Θεόφραστος γράφει πως η μελία στη Μακεδονία ονομαζόταν βουμέλιος ή βουμελία (από το επιτατικό βους και μελία) κι ότι το ξύλο της ήταν οζώδες,[20] δηλαδή γεμάτο ρόζους. Αρκετές είναι οι «τυλώσεις στο εγκάρδιο»[21] της μελίας σύμφωνα με σύγχρονη μελέτη, δηλαδή οι ρόζοι στο εσωτερικό μέρος του κορμού της. Γι αυτό και οι Τούρκοι αργότερα αποκαλούσαν το ίδιο δέντρο dişbudak, δηλαδή δόντι-ρόζος, ονομασία που σε ορισμένα μέρη της Ελλάδας παρετυμολογήθηκε σε δεσποτάκι.[22] Mε τέτοιο τετυλωμένο ρόπαλο, χοντρό κλαδί με ρόζους δηλαδή, από κέδρο όμως, έδερναν ανακρινόμενους εθνικιστές επί Κατοχής στον Πεντάλοφο νεαροί μαχητές του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, σλαβόφωνοι επί το πλείστον.[23]

Το πέτρινο μαχαίρι του Ότσι με ξύλινη λαβή από μελία, https://gr.pinterest.com/pin/406872147572202547

Συνεπώς ως προς τη λειτουργικότητά του το ξύλο της μελίας ήταν ιδανικό για όπλο τόσο για τα μπουντάκια στο κρουστικό του τμήμα, τα οποία προξενούσαν μεγαλύτερες πληγές, όσο και για τη λαβή του, αφού λειαίνοντάς την ελαφρώς παρείχε καλύτερο κράτημα χωρίς να γλιστράει. Για τον ίδιο λόγο προφανώς ο Ότσι (Ötzi), ο προϊστορικός άνθρωπος που βρέθηκε στους παγετώνες των Άλπεων,[24] είχε επιλέξει στο πέτρινο μαχαίρι του ξύλινη λαβή από μελία.[25] Για να μη γλιστράει.

Όπως όλες οι γυναίκες της υπαίθρου,[26] έτσι και η γιαγιά μας με το φλοιό της μελίας, βράζοντάς τον στο καζάνι, έβαφε μαύρα τα νήματά της. Άσχετα με την ετυμολογική συσχέτιση της μελίας με το λιθουανικό smelus που ερμηνεύουν ως γκρι χρώμα.[27] Καθώς η κόμη του δέντρου είναι πράσινη, ενώ ο κορμός φορές ποικίλλει ανάλογα με τα επιπρόσθετα επάνω του, βρύα π.χ. ή λειχήνες.

Η γιαγιά μας δεν αποκαλούσε το φυτό βουμελία ούτε και μελία, αλλά με το αρσενικό ουσιαστικό θράψους.­ Στην ορεινή Πιερία το λεν θραψάρ(ι), ουδετέρου γένους,[28] ακολουθώντας τον λατινικό τύπο fraxinus και τις ομοειδείς ρομανικές γλώσσες, μάλλον επειδή με το εμπόριο καταγίνονταν παλαιόθεν οι Βλάχοι του χωριού αλλά κι ολόκληρης της χώρας. Οι Βούλγαροι και οι Σλαβομακεδόνες το αποκαλούν διαφορετικά: ясен‎ και јасен‎.[29]

Υ.Γ. Δεν ήταν προς το παρόν διαθέσιμo τo πόνημα του Γεωργίου Τσουμή, Το δάσος της Κοζάνης (Εκλαϊκευμένη δασοϊστορική μελέτη), Σύλλογος Κοζανιτών Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1956, ώστε να ιδωθεί η θέση της μελίας στη χλωρίδα της Κοζάνης. [Προσθήκη 18.6.2019/09.07′: Αντίγραφο του ειρηθέντος πονήματος έστειλε μετά στο γράφοντα ο Κώστας Παυλός, διαβάστηκε, αλλά δεν αναφέρει για δέντρα μελίας στην Κοζάνη και την περιοχή της. Πιθανόν ο συγγραφέας να μη μελέτησε επισταμένως τη χλωρίδα, αφού στη. σ. 17 αναγράφει ότι δεν υπήρχαν γαύρα στην Κοζάνη, ενώ η ΒΒΔ πλαγιά του υψώματος Μοίρες, όπου και το αναρριχητικό πεδίο 650, βρίθει αυτών. Εκτός αν δεν ανήκει η κλιτύς αυτή στην κτηματική περιοχή της πόλης, αλλά στην αντίστοιχη της Μοσχούλας (Μεντεσλί), ερειπωμένο σήμερα κοντινότερο προσφυγικό οικισμό]

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Ντίνας Κωνσταντίνος, Κοζανίτικα επώνυμα 1759 –1916, Κοζάνη 1995, σ. 174
[2] Παυλός Κώστας, Η συνοίκηση της Κόζιανης, Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία, Κοζάνη 2017
[3] ΔΕΝΔΡΟ ΜΕΛΙΑ, http://www.mikrosapoplous.gr/iliada/MELIA.htm
[4] Ελιά: Μια γυναίκα που δεν γερνάει!, https://enallaktikidrasi.com/2014/07/elia-mia-gynaika-pou-den-gernaei/
[5] Theocritus, Bio, et Moschus. Ex recognitione A. Meinekii. (Adnotationes.), Ειδύλλια 25. 207-210
[6] Smith Oliver, Where did Hercules get his club?, https://www.quora.com/Where-did-Hercules-get-his-club. Το αρχαίο κείμενο υπάρχει στο Αpollodori Bibliotheca. Ex recognitione Immanuelis Bekkeri, 2.4.11.6
[7] Γιαγλή Κυριακή, Βουλγαρίδης Ηλίας, Χαρακτηριστικά δομής και τεχνικές ιδιότητες ξύλου ελιάς (Olea europaea L.), σ. 5
[8] Μαντάνης Γεώργιος, ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΞΥΛΟΥ (προέλευση, ονοματολογία, ταυτοποίηση), Καρδίτσα – Μάρτιος 2019, σ. 40
[9] Παυσανίας, Ελλάδος περιήγησις/Κορινθιακά 2.31.10
[10] Lesky Albin, Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, μετ. Αγαπητός Τσοπανάκης, 5η έκδ., Κυριακίδης, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 1171-2
[11] ΗΡΟΔΟΤΟΣ, Ἱστορίαι 7.69.1
[12] Σχόλιο στο “Αχ κουνελάκι, κουνελάκι ξύλο που θα το φας”, https://www.giapraki.com/eioooii%C3%B0ieeu-391/
[13] Χριστοδούλου Χριστόδουλος, Τα κουζιανιώτ΄κα (λεξικό του Κοζανίτικου Ιδιώματος), Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση, Κοζάνη 2003, σ. 416 και Ντίνας Κώστας, Το γλωσσικό ιδίωμα της Κοζάνης, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 2005, σ. 325. Επίσης Κοζανίτικο Λεξιλόγιο (απο lias), https://www.giapraki.gr/e107_plugins/content/content.php?content.1887.10
[14] Ντίνας, Το γλωσσικό ιδίωμα της Κοζάνης, ό.π., σ. 320, 325
[15] Budak, https://tureng.com/en/turkish-english/budak
[16] Βεατρίκη Α, Η Μελία, ο φράξος, τhe ash tree και Το δένδρο του κόσμου, https://beatrikn.wordpress.com/2008/05/10/%CE%B7-%CE%BC%CE%B5%CE%BB%CE%AF%CE%B1-%CE%BF-%CF%86%CF%81%CE%AC%CE%BE%CE%BF%CF%82-%CF%84he-ash-tree-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%84%CE%BF-%CE%B4%CE%AD%CE%BD%CE%B4%CF%81%CE%BF-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BA/
[17] Ησίοδος, Ἔργα καὶ ἡμέραι 15.145
[18] Ησίοδος, https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%97%CF%83%CE%AF%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CF%82
[19] ΜΑΡΙΖΑ ΝΤΕΚΑΣΤΡΟ, Στον κόσμο των μύθων, https://www.tovima.gr/2008/11/24/books-ideas/ston-kosmo-twn-mythwn/
[20] Theophrastus, Historia plantarum, Friedrich Wimmer, Hirt, 1842, σ. 107
[21] Μαντάνης, ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΞΥΛΟΥ, ό.π., σ. 35
[22] Σαραντάκος Νίκος, Το δεσποτάκι δεν είναι του δεσπότη, https://sarantakos.wordpress.com/2016/08/10/disbudak/
[23] Τσιούμης Κωνσταντίνος, Ιστορία της Αντίστασης στη Δυτική Μακεδονία, Θεσσαλονίκη [1955], σ. 46-7
[24] Άνθρωπος των πάγων, https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%86%CE%BD%CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80%CE%BF%CF%82_%CF%84%CF%89%CE%BD_%CF%80%CE%AC%CE%B3%CF%89%CE%BD
[25] Otzi The ice man, https://frozenintimeotzi.weebly.com/artefacts.html
[26] Η βαφή ή το βάψιμο των νημάτων γινόταν στο καζάνι, μέσα σε βρασμένο νερό από άξιες γυναίκες των ορεινών χωριών, https://xiromeropress.gr/%CE%B7-%CE%B2%CE%B1%CF%86%CE%AE-%CE%AE-%CF%84%CE%BF-%CE%B2%CE%AC%CF%88%CE%B9%CE%BC%CE%BF-%CF%84%CF%89%CE%BD-%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%AC%CF%84%CF%89%CE%BD-%CE%B3%CE%B9%CE%BD%CF%8C%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CF%83/
[27] Μπαμπινιώτης Γεώργιος, Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας με σχόλια για τη σωστή χρήση των λέξεων, Κέντρο Λεξικολογίας, β΄ έκδοση, Αθήνα 2002, σ. 1069
[28] Δούγα-Παπαδοπούλου Ευανθία- Τζιτζίλης Χρήστος, Το γλωσσικό ιδίωμα της ορεινής Πιερίας, Λεξιλόγιο-παραγωγικό, ΕΜΣ, Θεσσαλονίκη 2006, σ. 297
[29] Αsh tree (English), Origin & history, https://www.wordsense.eu/ash_tree/

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , | Σχολιάστε

Καρά Ορμάν Ασβεστόπετρας

Στιγμιαία ανάπαυση σε θροΐζουσα stipa pennata (χωριατιστί σατνιά) κατά την άνοδο σε νέο αναρριχητικό πεδίο του υψώματος Καρά Ορμάν. Να ΄χαμε κι έναν βιολογικό καφέ με καλαμάκι πολυλακτικού οξέος σε αμόλυβδο κρύσταλλο, τι άλλο να θέλει κανείς; Στο βάθος τα Καϊλιάρια. Εικονοληψία Teo Fasoulas — στην τοποθεσία Asvestópetra, Kozani, Greece. 22 Μαΐου 2018

Δημοσιεύθηκε στη ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ | Ετικέτες: , , , | Σχολιάστε

Ένοχοι κι αθώοι στην Εορδαία 1941-44

ανακτένιση 10.4.19/21:14΄

Γράφτηκε για την παρουσίαση του βιβλίου του Στράτου Δορδανά Το αίμα των αθώων, Αντίποινα των γερμανικών αρχών κατοχής στη Μακεδονία, Εστία, Αθήνα 2007, η οποία έλαβε χώραν στο Παλαιοντολογικό Μουσείο Πτολεμαΐδας την 7η Απριλίου 2019 οργανωμένη από τον τοπικό πολιτιστικό σύλλογο Υψικάμινος.

Μαζικές εκτελέσεις από Γερμανούς στην Εορδαία έλαβαν χώραν στα τρία εικονιζόμενα χωριά της. Μαζί μ΄ αυτά πυρπολήθηκαν και δηώθηκαν επίσης η Ποντοκώμη και η Βλάστη.

Αν ρωτούσε κανείς ποιοι είναι οι ένοχοι και ποιοι οι αθώοι για οικτρά γεγονότα (φόνοι, πυρπολήσεις, δηώσεις, κατατρεγμοί) που επισυνέβησαν την περίοδο 1941-44 στην επαρχία Εορδαίας η απάντηση δεν είναι απλή, ακόμα κι όταν επιδειχθούν βεβαιωμένες αποδείξεις είτε σε όσους έδρασαν τότε και που λησμονούν τη σκοτεινή πλευρά είτε σ΄ αυτούς που σήμερα μελετούν μέσα από διηθητήρια αγνωσίας ή στράτευσης.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΒΙΒΛΙΩΝ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Λίρες και χρήμα στο νομό Κοζάνης 1940-50

ανακτένιση 9.6.2019/11:51΄

Η ευτυχία των Ελλήνων δεν βρίσκεται στις παχυλές υποσχέσεις των αθλίων πρακτόρων της ξένης προπαγάνδας και των λιροσυντήρητων κομμουνιστών, αφεντάδων των βουνών και των πόλεων….[1]

έγραφε σε προεκλογική προκήρυξη το Μάρτιο του 1946 κεντρώος υποψήφιος βουλευτής από τη Σιάτιστα έχοντας δίκιο μαζί και άδικο. Χρηστικό και γοητευτικό το χρήμα, ιδίως ο χρυσός στον οποίο ποτέ δεν αντιστέκονται οι υλιστές όλων των εδεσμάτων και σχεδόν καθόλου οι ιδεολόγοι πασών των αποχρώσεων. Μυθικές διαστάσεις είχαν αποκτήσει οι βρετανικές λίρες, που έπεφταν από τον ουρανό επί Κατοχής, αλλά και οι αντίστοιχες των ανταρτών που συλλέγονταν επαναστατική βία από αστούς, αγρότες και ποιμένες.

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη ΑΡΘΡΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

Αρχαϊσμοί στο ιδίωμα της Αιανής Κοζάνης

ανακτένιση 2.5.2020/17:30΄

Ακουτώ
Ρήμα που συναντάται στο δεύτερο πρόσωπο του ενικού. ‘Ελα αν ακουτάς λέει ο ένας στον άλλον σε στιγμές διαμάχης. Δηλαδή έλα αν έχεις οργιστεί. Από το αρχαίο εγκοτώ που σημαίνει οργίζομαι, αγανακτώ.

Γκόλνα
Θηλυκό όνομα ασβεστολιθικού υψώματος 1290 μ. ( 40° 9’56.42″Β/ 21°44’5.64″Α) στο ανατολικό αντέρεισμα του όρους Μπούρινος. Δεσπόζει ιδιαίτερα στην ΝΔ Ελίμεια, περιοχή που οι Τούρκοι μετονόμασαν σε Τσιαρτσιαμπά κι αργότερα το αθηναϊκό κράτος σε επαρχία Κοζάνης. Το αυτό ορωνύμιο υπάρχει και στο Λιτόχωρο Πιερίας.

Το ύψωμα Γκόλνα με το γράμμα G στα αριστερά της εικόνας. Πίσω απ΄ αυτήν κρύβεται η κορυφή του Μπούρινου.

Απέχει 7 χμ από την Αιανή. Οι περίοικοι ανεβαίνουν στο ύψωμα μέσα Ιουνίου προς συλλογήν τσαγιού.

Παλαιός χάρτης το αναγράφει ως Φαρδυά Τρύπα, αλλά το όνομα είναι ανύπαρκτο στους Ελιμειώτες.

Προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη κολώνη, η οποία δηλώνει το βουνό, το ύψωμα, τον τύμβο. Στη σανσκριτική η κορυφή βουνού είναι kUTa -कूट.

Η Γκόλνα στη μέση της εικόνας. Φωτογράφιση από Άνω Κώμη 21/5/2020

Η εικασία ότι το έτυμό του είναι σλαβικό από το βουλγαρικό гол (γκολ) που σημαίνει γυμνός κρίνεται επισφαλής για δύο λόγους, έναν ιστορικό κι έτερο εδαφολογικό:

α) κατοίκηση εξ αρχαιοτάτων χρόνων έχει διαπιστωθεί ανασκαφικά στην περιοχή της ΝΔ Ελίμειας με προεξάρχον οικισμό την αρχαία Αιανή. Αυτοί ονόμασαν το ύψωμα Κολώνη, στη δωρική Κολώνα, στη χωριατική συγκοπτόμενη δωρική προφανώς Κόλνα, αργότερα δε Γκόλνα

β) γυμνά ήταν όλα τα υψώματα τριγύρω του χωριού μας, αν όχι όλα τα βουνά της χώρας, εκτός από ελάχιστες απόμακρες δασωμένες περιοχές πριν από μερικές δεκαετίες. Γυμνά από την βόσκηση και την καθημερινή χρήση ξύλων για θέρμανση, κατασκευές και μαγείρεμα. Οπότε δεν διέφεραν τα υψώματα μεταξύ τους ως προς τη δασοκάλυψη, ώστε να ονομαστεί γυμνό μόνον το ένα.

Γκουτσιούν(ι)
Ουσιαστικό ουδετέρου γένους. Στο χωριό το λέμε του γκουτσιούν(ι). Στη νεοελληνική γουρούνι. Στην αρχαία μακεδονική διάλεκτο (Ησύχιος 1668:223) μαρτυρείται ως γοτάν. Όμως υπάρχουν βάσιμες αμφιβολίες ότι οι λεξικογράφοι, προφανώς αστικής προελεύσεως, δεν την κατέγραψαν σωστά, μάλλον επειδή δεν γνώριζαν την ακριβή προφορά ή διότι δεν μπορούσαν να την καταγράψουν.

Ο Δημητράκος (1949:1627) το αναγράφει «γκουτσούνι» και το μεταφράζει ως χοιρίδιον, δηλαδή γουρουνάκι. Όμως στη διάλεκτό μας το ηλικιακά μικρότερο ζώο το λέμε Γκουτσιουνούλ(ι). Στα λεξικά των Χριστοδούλου (2003:259) και Φίλου (2005:19) η λέξη γκουτσιούνι παραδίδεται ως ηχομιμητική. Στο αντίστοιχο του Ντίνα (2005:124) θεωρείται σλαβικού ετύμου με την παραβολή της λέξη cutšina κι ερμηνεύεται ως «ξύλινο σπίτι γουρουνιού» -όμως στις μηχανές αναζήτησης η cutšina είναι ανύπαρκτη.

Σε κανένα από τα ειρημένα πονήματα δεν συσχετίζεται το γκουτσιούν(ι) με το γοτάν. Οι Σλάβοι (Βούλγαροι, Παίονες, Σέρβοι κλπ) λεν το γουρούνι свиња (svinja), οι Γερμανοί Schwein, οι αρχαίοι Αθηναίοι συς και στα παντζάμπι της Ινδίας γράφεται ως σούρα. Όλοι κρατούν έναν κοινό ινδοευρωπαϊκό τύπο.

Συνάγεται, λοιπόν, πως το γοτάν είναι αποκλειστικά μακεδονική λέξη, η οποία επέζησε μέχρι σήμερα ως γκουτσιούνι. Και σημαίνει το γουρούνι.

Το γουρούνι έμενε στο γουρνουκόμασου. Το θηλυκό το έλεγαν σκρόφα, πιθανότατα από το σανσκριτική λέξη sukara που δηλώνει το γουρούνι. Το αρσενικό μπίτζιου (σχετίζεται προφανώς με το αγγλικό pig).

Φράση: Στου γουρνουκόμασου έχου δυο γκουτσιούνια, μια σκρόφα κι ένα μπίτζιου, ήτοι στο κτίσμα (ή καλύβα) των γουρουνιών έχω δύο γουρούνια, ένα θηλυκό κι ένα αρσενικό.

Φύλλωμα ήμερης βελανιδιάς στην Ελίμεια Δυτικής Μακεδονίας. Οι ντόπιοι την αποκαλούν γκριουσιάδ(ι).

Γκριουσιάδι
Ουδέτερο. Το τελευταίο ιώτα είναι άηχο. Δηλώνει την ήμερη βελανιδιά. Στην Καλλιπεύκη Ολύμπου από το ξύλο της έφτιαχναν κουτάλια (Καλούσης).

Σε στρατιωτικό χάρτη του 1927 αναγράφεται ο οικισμός Γκρέος (ΓΥΣ, Καλαμπάκα), εξευγενισμένη μορφή του Γκρέους, της πρώτης ονομασίας του χωριού (Καλιακάτσου, 19.03.2013) όπως την ονομάζουν οι ίδιοι οι κάτοικοι, τους οποίους και θεωρούμε αληθέστερους.

Επιστημονικώς γράφεται Quercus ithaburensis subsp. macrolepis. Η λατινική ονομασία Quercus ετυμολογείται από το πρωτοϊνδοευρωπαϊκό kwerkwu. Παραλλαγή του τελευταίου είναι το γκριουσιάδι.

Φράση: Αυτό μη του σπιράηζ, είναι γκριουσιάδ(ι), όχ(ι) πουρνάρ(ι), δηλαδή αυτό το φυτό μην το πειράζεις, είναι ήμερη βελανιδιά, όχι πουρνάρι.

Ζγκρούντα
Ουσιαστικό θηλυκού γένους-μερικοί το προφέρουν σγκρούντα. Δηλώνει την ακατέργαστη σπιτική κομμάτα τυριού μέσα στην κάδη (μικρό ξύλινο βαρέλι). Από την αρχαία ελληνική λέξη «κροτώνη», που δηλώνει τον όζο, τον όγκο δηλαδή που αναπτύσσεται στους κορμούς των δέντρων ή στα σώματα των ανθρώπων και των ζώων.

Ενδιαφέρουσα η έκφραση «στσζγκρούντα ουπάν΄» στη χωριατική του οροπεδίου της Ελίμειας (Δυτική Μακεδονία), με 7 σύμφωνα στη σειρά, που θα πει»στη ζγκρούντα επάνω», δηλαδή πάνω στην κομμάτα του τυριού.

Ο Κωνσταντίνος Οικονόμου ο εξ Οικονόμων (1780-1857) την βρίσκει όμοια με την ρωσική ΥΓΡb, που σημαίνει το ίδιο. Οπότε η λέξη είναι ινδοευρωπαϊκή: ग्रन्थ grantha (γκράνθα), κόμβος (κουμπί), όζος.

Καράπα
Ουσιαστικό θηλυκού γένους. Σημαίνει το κρανίο, το κεφάλι. Στα σανσκριτικά λέγεται karpara कर्पर. Φράση: Θα σι ρίξου μια ζγκαράπα, ήτοι θα σε χτυπήσω (μια φορά) στο κεφάλι.

Κρέχτου
Το κρύο νερό που όταν το πίνεις χτυπάς τα δόντια ή το καρπούζι που όταν κόβεται ακούγεται θόρυβος. Ω, ρα τι κρέχτου του καρπούζ(ι)! Από το επίθετο κρεκτός του ρήματος κρέκω=χτυπώ με θόρυβο τον χτένι στον αργαλειό.

Μουρτσιόκι στην ύπαιθρο της Αιανής. Εικονοληψία 11 Απρίλη 2020

Μουρτσιόκια
ουδέτερο πληθυντικού, στον ενικό μουρτσιόκ(ι). Είναι το μανιτάρι μορχέλα η εδώδιμη, επιστημονικώς morchella esculenta. Φαίνεται ως σλαβικό δάνειο λόγω των παλαιών εμπορίων της περιοχής Ελίμειας με τη Σερβία.

Сморчок στα ρώσικα σημαίνει το ίδιο μανιτάρι αλλά και μαραμένος ή τσαλακωμένος, όπως φαίνεται η βάλανος του μύκητα. Στην αρχαία ελληνική γλώσσα το ουδέτερο επίθετο μορτόν δηλώνει το μαραμένο, το θνητό. Στα σανσκριτικά ονομάζεται martya (मर्त्य). Πιθανώς όλα από τη ρίζα mrk.

Στην Κοζάνη τα λεν μουρτζιόκια, στο Βελβεντό μουρτσούκλια, στα Παλιάλωνα ή Νιζισκό (Φρούριο) μπουρτσιουμόκια.

Μπάλιου
Λέξη για τα ζώα που έχουν στίγματα στο πρόσωπο ή το σώμα τους. Είχι ένα μπάλιου άλουγου, δηλαδή άλογο με στίγματα στο πρόσωπο. Από το αρχαίο επίθετο βαλιός= διάστικτος

Πρέκνα
Τα σκούρα στίγματα στο πρόσωπο. Έχ(ει) γιουμάτου πρέκνα στα μούτρα τς, δηλαδή το πρόσωπό της είναι γεμάτο στίγματα. Από το αρχαίο περκνός=σκούρος, μαυριδερός

Τα κατνάκια
Έκφραση που σημαίνει «όπου να ΄ναι». Τη λέγαμε μικροί παίζοντας σκλέντζα, δηλαδή παιχνίδι όπου με ένα ραβδί χτυπούσαμε μια λεπτή βέργα την οποία κρατούσαμε με το ένα χέρι ψηλά με σκοπό να φτάσει όσο πιο μακριά.

Αν κάποιος έριχνε τη βέργα σε άλλο σημείο εκτός παιχνιδιού, λέγαμε «ν΄ έρξις στα κατνάκια», δηλαδή «την έριξες όπου να΄ ναι».

Η κατωνάκη (κάτω και νάκη=δέρμα αιγοπροβάτων) ήταν ευτελές ένδυμα των δούλων στην αρχαία Ελλάδα.  Το οποίο μπορούσες προφανώς να αφήσεις σε όποιο μέρος επιθυμείς, δηλαδή όπου να ΄ναι.

Τρτς, τρτς
Τρ(ου)τς τρ(ου)τς, το ου προφέρεται ελαφρά με το λάρυγγα, έτσι λέγαμε μικροί κουνώντας τη γροθιά μας από το σώμα προς τα έξω με γωνία 160 μοιρών σε όποιον φοβούνταν να κάνει κάτι. Π.χ. Τρτς, τρτς σι πααίν΄ ν΄ αριχτείς του βιρό, δηλαδή Τρτς, τρτς σε πηγαίνει να ριχτείς [με βουτιά] μέσα στη φυσική υδατοδεξαμενή.

Φράση προφανώς από το αρχαίο ελληνικό ουσιαστικό τρεσάς ή τρέστης, που ερμηνεύεται ως δειλός, κι από το ρήμα τρέω=τρέμω. Και πιο πίσω στο χρόνο, στα  σανσκριτκά το τρέμω  λέγεται त्रसति, trasati.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  1. ΓΥΣ, Καλαμπάκα, Επιτελικός χάρτης της Ελλάδας, 1927
  2. ΓΥΣ, Κοζάνη, Επιτελικός χάρτης της Ελλάδας, Προσωρινή έκδοσις, 1927;
  3. Δημητράκος Π., Μέγα Λεξικόν όλης της Ελληνικής Γλώσσης: δημοτική, καθαρεύουσα, μεσαιωνική, μεταγενεστέρα, αρχαία, τ. 4, Αθήνα 1949
  4. Καλιακάτσου Ζωή, Άνοιξη Γρεβενών, 19/03/2013
  5. Καλούσης Γιώργος, Το ταξίδι μου… 12/01/2016
  6. Λεξικό Liddell Scott Κωνσταντινίδου
  7. Μπαμπινιώτης Γεώργιος, Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας με σχόλια για τη σωστή χρήση των λέξεων, Κέντρο Λεξικολογίας, β΄έκδοση, Αθήνα 2002
  8. Ντίνας Κώστας, Το γλωσσικό ιδίωμα της Κοζάνης, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 2005
  9. Ο Γιώργος Καλούσης θυμάται…, 12.01.2016
  10. Οικονόμου Κωνσταντίνος, Δοκίμιον περί της πλησιεστάτης συγγενείας της σλαβονο-ρωσσικής γλώσσης προς την ελληνικήν, τ. Γ΄, εν Πετρουπόλει 1828
  11. σκλέντζα 28.7.2019
  12. Φίλος Παναγιώτης, Αρχαίες μακεδονικές λέξεις, λήμματα, Θεσσαλονίκη 2005
  13. Χριστοδούλου Χριστόδουλος, Τα κουζιανιώτ΄κα (λεξικό του Κοζανίτικου Ιδιώματος), Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση, Κοζάνη 2003
  14. Χωριάτικο σπιτίσιο πρόβειο τυρί
  15. Academic Dictionaries and Encyclopedias, https://enacademic.com/
  16. Hēsychiou Lexicon cum variis doctorum virorum notis vel editis antehac vel …
  17. Quercus (n.)
  18. spokensanskrit.org, Dictionary
Δημοσιεύθηκε στη ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΑ | Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Σχολιάστε

ΚΟΖΑΝΗ: μαθητικός ταξιδιωτικός οδηγός

Εισαγωγή
Στο πρώτο μάθημα της Ευέλικτης Ζώνης Παρασκευή 23.11.2018 διάβασε ο δάσκαλος το κείμενο του Ανθολογίου Ένας περίπατος στην πόλη, σ. 89-91. Συζητήσαμε το περιεχόμενό του κι ο δάσκαλος έγραψε στον πίνακα τους άξονές του όπως τους είπαν τα παιδιά. Αντέγραφαν ταυτοχρόνως στο πρόχειρό τους:

Συνέχεια

Δημοσιεύθηκε στη Γενικά | Ετικέτες: , , , , , | Σχολιάστε