Αν ο άγιος μέγας Αντώνιος θεωρείται, ως γνωστόν, ο πατέρας του αναχωρητικού μοναχισμού, ο μέγας Παχώμιος θεωρείται ο πατέρας του κοινοβιακού μοναχισμού. Ήταν αυτός που για πρώτη φορά ήδη από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες ίδρυσε κοινόβιο, όχι γιατί μόνος του είχε μία τέτοια φαεινή ιδέα, αλλά γιατί ο ίδιος ο Κύριος δι᾽ αγγέλου Του τον φώτισε σ᾽αυτήν την ενέργεια, καθοδηγώντας τον μάλιστα και ως προς το εξωτερικό σχήμα που θα έπρεπε να φέρουν οι μοναχοί. ῾Αναδείχτηκες αγελάρχης του αρχιποίμενα Χριστού, καθοδηγώντας τα πλήθη των μοναστών προς την επουράνια μάνδρα, Πάτερ Παχώμιε, αφού μυήθηκες από τον Θεό για το σχήμα που έπρεπε να φέρουν οι ασκητές, το οποίο πάλι το μύησες στους άλλους᾽(῾Αγελάρχης εδείχθης του Αρχιποίμενος, μοναστών τας αγέλας, Πάτερ Παχώμιε, προς την μάνδραν οδηγών την επουράνιον, και το πρέπον ασκηταίς εκείθεν σχήμα μυηθείς, και τούτο πάλιν μυήσας᾽) (απολυτίκιο). ῾Έγινες νομοθέτης και καθοδηγητής των ασκητών, Παχώμιε, οδηγώντας αυτούς στον Χριστό, πανσεβάσμιε᾽(῾Γέγονας των ασκητών, Παχώμιε, νομοθέτης και προηγούμενος, Χριστώ τούτους προσάγων, παναοίδιμε᾽) (ωδή γ´). ῾Με οπτασία αγγελική, πάνσοφε Πάτερ, πήρες τον χρησμό να ιδρύεις φροντιστήρια της αρετής᾽ (῾Δι᾽ οπτασίας γαρ πάνσοφε Πάτερ, κεχρημάτισαι, τη αρετή ανεγείρειν φροντιστήρια᾽) (ωδή δ´). ῾Μυήθηκες από τον άγγελο, σοφέ, τις σοφές διδασκαλίες των ασκητών, με θείο πρόσταγμα᾽(῾Τας των ασκητών σοφάς υποτυπώσεις προς του Αγγέλου εμυήθης, σοφέ, εκ θείου προστάγματος᾽) (ωδή η´).
Τι ήταν εκείνο που έκανε τον Θεό να διαλέξει τον Παχώμιο για ένα τέτοιο σπουδαίο καθοδηγητικό έργο; Πρώτα από όλα βεβαίως η μεγάλη του αρετή. Ο άγιος Θεοφάνης, ο ποιητής του κανόνα του οσίου, σ᾽αυτό κυρίως επικεντρώνει την προσοχή μας: ο όσιος γεύτηκε ο ίδιος τον γλυκασμό στην καρδιά του της δροσιάς της χάρης του Θεού, αφότου βαπτίστηκε – ῾σαν ελάφι έτρεξες προς το νερό, όσιε, κι αφού ραντίστηκες από το άγιο βάπτισμα, έλαβες τη δροσιά της χάρης του Θεού, με οποία καταγλυκάνθηκε η καρδιά σου᾽ (῾Ως έλαφος προσέδραμες προς το ύδωρ, όσιε, και ραντισθείς βαπτίσματι τω αγίω, την δρόσον είληφας, δι᾽ης κατεγλυκάνθη η καρδία σου᾽) (ωδή γ´) – κι έκτοτε αγωνίστηκε να κρατήσει τη χάρη αυτή και να την αυξήσει με τον θερμό έρωτα της κατά Χριστόν απάθειας, με τον πόθο του δηλαδή για τον Κύριο που φανερωνόταν με την τήρηση των αγίων Του εντολών. Αυτή η αγάπη του για τον Χριστό τον έκανε να ζει ζωή εγκράτειας και ν᾽ αποκτά φτερά πνευματικά τέτοια, ώστε να γεύεται κατευθείαν από τον Θεό τον μεγάλο Του φωτισμό. ῾Κατεχόσουν, πάτερ, από τον θερμό έρωτα της απάθειας κι έτσι καταμάρανες τις υλικές αφορμές των παθών. Έφτασες λοιπόν με τα φτερά της αγάπης στην ίδια την πηγή της λάμψης της Θεότητας᾽(῾Απαθείας έρωτι θερμώ, πάτερ, κατεχόμενος, τας υλικάς των παθών κατεμάρανας αφορμάς, Παχώμιε, και κατέλαβες, δι᾽ αγάπης πτερούμενος, πάσαν την πηγαίαν έλλαμψιν, παμμάκαρ, της θεότητος᾽) (ωδή α´). ῾Σε κεντούσε ο πόθος του Δεσπότη Χριστού και κατάσβεσες έτσι την ευπάθεια του σαρκικού φρονήματος με την εγκράτεια᾽(῾Νυττόμενος του Δεσπότου τω πόθω, κατέσβεσας σαρκός την ευπάθειαν δι᾽ εγκρατείας᾽) (ωδή δ´). ῾Δυνάμωσες τον νου σου με την τήρηση των εντολών του Χριστού, Παχώμιε, και καταμάρανες με την εγκράτειά σου το σκίρτημα της σάρκας᾽ (῾Νευρώσας τον νουν εντολών τηρήσεσι, Παχώμιε, της σαρκός το σκίρτημα τη ση εγκρατεία κατεμάρανας᾽) (ωδή ε´).
Η μεγάλη αρετή του ανδρός όμως δεν έφτανε για το συγκεκριμένο έργο της ανάληψης τόσο μεγάλων ευθυνών για την καθοδήγηση ψυχών. Έχουμε πάμπολλους αγίους, οι οποίοι μολονότι άγιοι, δεν κλήθηκαν από τον Θεό για ανάληψη έργου καθοδηγητικού. Και τούτο γιατί εκτός από την αρετή απαιτείται και ιδιαίτερο φυσικό χάρισμα ηγέτη. Με άλλα λόγια ο Θεός όταν καλεί κάποιον σε ένα έργο, ῾μετράει᾽ θα λέγαμε και τα φυσικά του χαρίσματα. Δεν είναι όλοι για όλα. Πρόκειται κατ᾽ ουσίαν γι᾽ αυτό που λέει και ο απόστολος Παύλος, όταν διακρίνει τα διάφορα χαρίσματα που έχει δώσει ο Θεός: άλλος είναι απόστολος, άλλος προφήτης, άλλος διδάσκαλος, άλλος θαυματουργός, άλλος συμπαραστάτης ανθρώπων. Ο Παχώμιος λοιπόν προφανώς εκτός από την αρετή του διέθετε ως άνθρωπος και το φυσικό χάρισμα του ηγέτη. Είχε ισχυρή θέληση, μπορούσε να ανοίγει δρόμους, να καθοδηγεί ανθρώπους. Κι επιβεβαιώθηκε ανθρωπίνως τούτο εκ του αποτελέσματος. ῾Έγινες άριστος κυβερνήτης του συστήματος των μοναχών, Παχώμιε᾽ (῾Ως άριστος κυβερνήτης εγένου, Παχώμιε, μοναστών συστήματος᾽) (ωδή δ´).
Ο άγιος Παχώμιος λοιπόν αξιοποίησε το φυσικό του χάρισμα, γενόμενος υπήκοος στην εντολή του Θεού, τήρησε τις εντολές Εκείνου διά βίου και ευαρέστησε τον Θεό. ῾Και με τον λόγο και με τη ζωή σου, και με τα έργα και με την πίστη σου ευαρέστησες τον Χριστό τον Θεό᾽(῾εκ τε του λόγου και του βίου σου, εκ τε των έργων και της πίστεως ευηρέστησας Χριστώ τω Θεώ᾽) (δοξαστικό εσπερινού). Η ίδια η ζωή του υπήρξε στην ουσία ο ακριβής κανών των μοναχών, που σημαίνει ότι όχι μόνο η διδασκαλία του, ακραιφνώς ορθόδοξη βεβαίως, αλλά κυρίως η ζωή του ήταν αυτή που γινόταν παράδειγμα για τους μοναχούς του, δίνοντάς μας έτσι και το υπόδειγμα του αληθινού ηγέτη, και μάλιστα του εκκλησιαστικού. Ο άγιος Θεοφάνης με καταιγιστικό τρόπο επισημαίνει όλες αυτές τις διαστάσεις: ῾Ο βίος σου, θεοφόρε παμμακάριστε Παχώμιε, έγινε ακριβέστατος κανόνας των μοναχών᾽(῾Ο βίος σου, θεοφόρε, παμμάκαρ Παχώμιε, κανών ακριβέστατος των μοναζόντων γεγένηται᾽) (ωδή δ´). ῾Έχοντας ορθόδοξο φρόνημα, παμμακάριε, κήρυξες την τρισάριθμη Μονάδα ως ομοούσια Τριάδα. Και δίδαξες τη φρικτή σάρκωση του Λόγου, υμνολογώντας ως Θεοτόκο την αειπάρθενο᾽(῾Ορθόδοξον φρόνημα συ κεκτημένος, Μονάδα τρισάριθμον, Τριάδα ομοούσιον, παμμάκαρ εκήρυξας. Και την του Λόγου φρικτήν σάρκωσιν εδίδαξας, υμνών ως Θεοτόκον την αειπάρθενον᾽) (ωδή ζ´).
