Η ζωή εν τάφω/Η μυστική παπαρούνα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

“Η μυστική παπαρούνα” είναι απόσπασμα από την 27η αφηγηματική ενότητα του βιβλίου “Η Ζωή εν τάφω”. Ο λοχίας Αντώνης Κωστούλας υποφέρει από ένα παλιό τραύμα στο πόδι που τον αναγκάζει να μένει μέρα-νύχτα στο χαράκωμα του.

ΓΛΩΣΣΙΚΑ – ΠΡΑΓΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ

• παντιλαμπίζει: αντανακλά

• αχνός: θαμπός

• οχυροί: εχθροί

• σφαλνώ: κλείνω

• αδράχτι: ξύλο με το οποίο κλείνει η πόρτα

• νταμάρι: λατομείο

• προκάλυμμα: προπέτασμα

• λινάτσα: ύφασμα από λινάρι. Από τέτοιο ύφασμα ήταν φτιαγμένοι οι γαιώσακοι

• ξεφτάνε: ξεφτίζουν

• σαπρακιασμένος: σάπιος

• άλικη: κατακόκκινη

• τσουνί: κοτσάνι

• ντούρο: σκληρό, ίσιο

• αμπρί: καταφύγιο, όρυγμα στο εσωτερικό τοίχωμα του χαρακώματος

• γούβα: λάκκος

ΔΟΜΗ

• 1η Ενότητα: “Το πόδι απόψε…σωριασμένα τόνα πάνου στ’ άλλο”: Το χαράκωμα και η ανίχνευση των γαιώσακων.

• 2η Eνότητα: “Από δω το θέαμα…και να’ σαι βλογημένη”: Η ανακάλυψη της μυστικής παπαρούνας.

• 3η Eνότητα: “Γύρισα γρήγορα…τέλος”: Η ευτυχία του στρατιώτη.

ΑΝΑΛΥΣΗ – ΕΡΜΗΝΕΙΑ

Το απόσπασμα είναι βέβαια αφηγηματικό. Η αφήγηση γίνεται άμεσα σε πρώτο πρόσωπο και περιλαμβάνει άφθονα λυρικά στοιχεία, μεταφορές, παρομοιώσεις, περιγραφές τοπίων και συναισθηματικών καταστάσεων. Το μήνυμα του αποσπάσματος είναι αντιπολεμικό. 

Ο λοχίας Κωστούλας, που ταλαιπωρείται μέρες τώρα από ένα τραύμα στο πόδι και είναι καθηλωμένος στο χαράκωμά του, αυτή τη μέρα αισθάνεται κάπως καλύτερα. Αποφασίζει λοιπόν να σηκωθεί και να περπατήσει λίγο μέσα στο χαράκωμα. Γύρω του επικρατεί απόλυτη ησυχία. Αισθάνεται μοναξιά, σαν να σηκώθηκαν όλοι και φύγανε και τον άφησαν μόνο του. Αισθάνεται την ανάγκη να επικοινωνήσει με άλλους ανθρώπους. “Θα προτιμούσα”, λέει, “να ξέρω πως ζούνε γύρω μου κρυμμένοι άνθρωποι, κι ας ήτανε μόνο οχτροί”. Αυτές οι αλήθειες για την κοινωνικότητα του ανθρώπου έχουν τονιστεί ήδη από τον Αριστοτέλη, ο οποίος λέει ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως κοινωνικό ον και δεν μπορεί να ζήσει μόνος του.

Ο λοχίας Κωστούλας προχωρεί ως την άκρη του χαρακώματος, ως την έξοδο των συρματοπλεγμάτων. Εκεί βρίσκεται μια μυστική πόρτα και ένα προκάλυμμα με γαιώσακους. Οι γαιώσακοι από τον πολύ καιρό είχαν ήδη σαπίσει, οι λινάτσες τους είχαν ξεφτίσει.

Ο λοχίας ακούει από μακριά το βουητό ενός ποταμού και λαχταρά να το δει. Προσπαθεί να βγάλει το κεφάλι του πάνω από το προπέτασμα ακουμπώντας πάνω στους γαιώσακους. Τότε ένας γαιώσακος έλιωσε και άδειασε πάνω του. `Ετσι αποκαλύπτεται μπροστά του ένα λουλούδι, μια παπαρούνα, μια “μικρή ευτυχία”, που είχε φυτρώσει ανάμεσα στους σάπιους γαιωσάκους. Ο λοχίας πλημμύρισε από χαρά και ευτυχία. Θέλει να βάλει τις φωνές. Κατασυγκινημένος αγγίζει το κατακόκκινο λουλούδι. Το περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια. Πάνω στο κοτσάνι της διακρίνει ακόμα ένα μπουμπούκι που περιμένει ν’ ανοίξει: “Και θα’ναι δυο λουλούδια τότες! Δυο λουλούδια μέσα στο περιβόλι του θανάτου”. Τα μάτια του λοχία γεμίζουν δάκρυα. Η παπαρούνα γίνεται ξαφνικά σύμβολο ζωής, σύμβολο ειρήνης. Η χαρά του λοχία μετατρέπεται ξαφνικά σε ανησυχία. Φοβάται μήπως πάθει κάτι το λουλούδι αυτό, μήπως το κόψει κάποιος και έτσι σβήσει το σύμβολο της ειρήνης, της ομορφιάς. Το λουλούδι αυτό ήταν η παρουσία του ιδίου του Θεού. `Ετσι ο λοχίας φροντίζει να προστατέψει το λουλούδι. Το αγγίζει ακόμα μια φορά, το καληνυχτίζει και γυρίζει πίσω στο καταφύγιό του. Μέσα στο καταφύγιο ο λοχίας Κωστούλας δεν μπορεί να συγκρατήσει τη χαρά του. Ανάβει το λυχνάρι του. Η ψυχή του χορεύει από ευτυχία. Ο ίδιος χαμογελά ξαπλωμένος ανάσκελα. Τραγουδάει ένα παιδικό τραγούδι: “φεγγαράκι μου λαμπρό …”. Ο λοχίας έχει ξαναγίνει παιδί. Διακατέχεται από παιδική αγνότητα.

ΙΔΕΕΣ

• Ο άνθρωπος ως κοινωνικό ον αισθάνεται την ανάγκη της επικοινωνίας με άλλους ανθρώπους.

• Η παπαρούνα συμβολίζει τη ζωή και την ειρήνη, τις οποίες αποστερεί από τον άνθρωπο ο πόλεμος.

• Ο Θεός είναι γεμάτος αγάπη και καλοσύνη. Αποστρέφεται τον πόλεμο, την κακία, τους σκοτωμούς.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
(Από «Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» Α΄ Λυκείου, σελ. 270)

1. Στην αρχή του κεφαλαίου ο αφηγητής λέει: “Θα προτιμούσα να ξέρω πως ζούνε γύρω μου κρυμμένοι άνθρωποι, κι ας ήτανε μόνο οχτροί”. Σε ποια γενικότερη ιδέα μας οδηγεί αυτή η διαπίστωση του αφηγητή;

Η διαπίστωση του αφηγητή μας οδηγεί στην ιδέα που έχει ήδη διατυπωθεί και τονισθεί από τον Αριστοτέλη, ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως ένα κοινωνικό ον και δεν μπορεί να ζήσει μόνος του. Ο άνθρωπος ως κοινωνικό ον έχει την ανάγκη να επικοινωνεί με άλλους ανθρώπους.

2. Να βρείτε τις παρομοιώσεις και τους χαρακτηρισμούς που αποδίδονται α) στους γαιώσακους, β) στην παπαρούνα. τι εκφράζουν στην πρώτη και τι στη δεύτερη περίπτωση;

Ο αφηγητής χρησιμοποιεί τις εξής παρομοιώσεις και τους εξής χαρακτηρισμούς: 

(α) για τους γαιώσακους: “Θα’ φάγαν υγρασίες, βροχάδες, χιόνια και ήλιους”, “Σάπισαν από τα νερά”, “ο ήλιος τα τσουρούφλισε και τα’ κάψε”, “Σαν τα ξεθαμμένα ρούχα των πεθαμένων που ξεφτάνε” (παρομοίωση), “Κρεμάζουν σαχλά”, “Μοιάζουν με ψοφίμια σκυλιών, άλλα πρισμένα κι άλλα ξαντερισμένα” (παρομοίωση), “σαπρακιασμένοι γαιώσακοι”, “σαπισμένα σακιά”.

(β) για την παπαρούνα: “καλοθρεμμένη”, “ανοιγμένη σαν μικρή βελουδένια φούχτα” (παρομοίωση), “άλικη”, “καλοθρεμμένο λουλούδι, γεμάτο χαρά, χρώματα και γεροσύνη”.

Οι παρομοιώσεις και οι χαρακτηρισμοί που αποδίδονται στους γαιώσακους εκφράζουν την αλλοίωση που δέχεται η ψυχή του ανθρώπου στον πόλεμο. Εκφράζουν την κατάντια του ανθρώπου. Αντίθετα οι παρομοιώσεις και οι χαρακτηρισμοί που αποδίδονται στην παπαρούνα εκφράζουν τα ευγενικά αισθήματα που υπάρχουν εκ φύσεως στην ψυχή του ανθρώπου, αλλά ο πόλεμος δεν τα αφήνει να εκδηλωθούν. Μέσα από αυτούς τους αντιθετικούς χαρακτηρισμούς πηγάζει ένα μήνυμα αντιπολεμικό.

3. Ο αφηγητής λέει: ” … τούτο το λουλούδι, που μ’ αυτό μου αποκαλύφτηκε απόψε ο Θεός”. Τι θέλει να πει;

Ο λοχίας θεωρεί την ανακάλυψη της παπαρούνας ως αποκάλυψη του ίδιου του θεού. Ο Θεός σχετίζεται με όλα τα αγαθά. Δεν αγαπά τον πόλεμο, την κακία, την έχθρα, τους σκοτωμούς. Αντίθετα ο Θεός είναι σύμβολο αγάπης, ειρήνης, καλοσύνης, ομορφιάς. Αυτά ακριβώς εκφράζει και η παπαρούνα που αποκαλύπτεται ξαφνικά μέσα στη φρίκη του πολέμου. Γι’ αυτό και ο αφηγητής την ταυτίζει με το Θεό.

4. Πώς εξηγείτε τη μεγάλη χαρά με την οποία τελειώνει τη διήγηση του ο αφηγητής; Γιατί θυμάται το παιδικό τραγούδι;

Η μεγάλη χαρά με την οποία τελειώνει τη διήγηση του ο αφηγητής είναι προέκταση της χαρά και της ευτυχίας που του προκάλεσε η ανακάλυψη της παπαρούνας. Η ψυχή του αφηγητή είχε σκληρύνει και αλλοιωθεί από τον πόλεμο. Η ανακάλυψη όμως της παπαρούνας τον βοηθά να ξαναβρεί την ομορφιά και αξία της ζωής. Ξαναβρίσκει την παλιά του ευαισθησία, τρυφερότητα, αγνότητα και παιδική αθωότητα. Γι’ αυτό θυμάται και το παιδικό τραγούδι “Φεγγαράκι μου λαμπρό …”. Το παιδικό αυτό τραγούδι συμβολίζει την παιδική αθωότητα.

5. `Οπως είδαμε στο εισαγωγικό σημείωμα, ο Μυριβήλης στην αφήγησή του χρησιμοποιεί “πλαστοπροσωπία”. Τι επιδιώκει μ’ αυτόν τον τρόπο;

Ο Μυριβήλης περιγράφει προσωπικές του εμπειρίες από το μέτωπο με τη μέθοδο της “πλαστοπροσωπίας”. Ο λοχίας Αντώνης Κωστούλας είναι το όργανο της πλαστοπροσωπίας αυτής, που δήθεν κατέγραψε τις εμπειρίες του υπό μορφή επιστολών και μετά το θάνατο του ο Μυριβήλης τις περιμάζεψε και τις εξέδωσε. Ο συγγραφέας με την τεχνική αυτή κατορθώνει να κρατήσει την αμεσότητα και αντικειμενικότητα, ενώ αφήνει πίσω του το υποκειμενικό στοιχείο. Το έργο είναι άμεσο εφόσον είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο, αλλά ταυτόχρονα χάνει τον προσωπικό χαρακτήρα της μαρτυρίας αφού τα κείμενα υποτίθεται πως τα έχει γράψει κάποιος άλλος.