Του ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Μ​​αύρη μαυρίλα έχει πλακώσει πάλι τα εκκλησιαστικά πράγματα. Φασίστας δεσπότης κηρύττει το μίσος, το αρμόδιο δικαστήριο τον απαλλάσσει, ενώ δεν βρίσκεται κανείς επίσκοπος, ιερέας ή μοναχός να κάνει μια δήλωση αποδοκιμασίας. Το Συμβούλιο της Επικρατείας δείχνει να μην καταλαβαίνει σε ποιον κόσμο ζούμε, ενώ η Αρχιεπισκοπή Αθηνών και το Οικουμενικό Πατριαρχείο μάχονται στα δικαστήρια για το ποιος έχει δικαίωμα να τελεί ακολουθίες σε ένα ναΰδριο. Τούτη τη στιγμή, πάντως, ας με συγχωρήσουν οι αναγνώστες της στήλης, δεν έχω διάθεση να ασχοληθώ με όλα αυτά, με τόση βλακεία και τόσο σκοτάδι. Έχω ανάγκη από κάτι πιο φωτεινό.

Θα μιλήσω λοιπόν για το συνέδριο που διοργάνωσε η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, μαζί με το Ινστιτούτο Ανθρωπιστικών Επιστημών (ανήκει στην κοινότητα των Ιησουιτών της Αθήνας), το Institut des Sources Chrétiennes και άλλους τέσσερις ευρωπαϊκούς και ελληνικούς φορείς, στις 23-24 Φεβρουαρίου 2018, στις νέες κτιριακές εγκαταστάσεις της στο ΚΠΙΣΝ. Τίτλος του ελληνογαλλικού συνεδρίου: «Sources Chrétiennes: ελληνική και λατινική συμβολή στον ευρωπαϊκό πολιτισμό».

Η συλλογή Sources Chrétiennes, που συμπληρώνει φέτος 75 χρόνια ζωής, είναι σήμερα η μεγαλύτερη συλλογή έκδοσης έργων Πατέρων της Εκκλησίας και εκκλησιαστικών συγγραφέων στη γαλλική γλώσσα και μία από τις μεγαλύτερες και εγκυρότερες σε όλο τον κόσμο. Ιστορικά, αποτελεί το τρίτο μεγάλο εκδοτικό εγχείρημα αυτού του είδους στη Γαλλία, αν λογαριάσουμε ως πρώτο εκείνο των Βενεδικτίνων του αγίου Μαύρου, των mauristes, κατά το 17ο αιώνα (με κορυφαίους, ανάμεσά τους, τον Jean Mabillon και τον Bernard de Montfaucon), και δεύτερο του αββά Migne το 19ο αιώνα, ο οποίος σε μέγα μέρος συμπεριέλαβε στη δική του σειρά εκδόσεις των mauristes. Τεκμήριο για τη σημασία της συλλογής των Sources Chrétiennes είναι το γεγονός ότι αποτελεί ήδη αντικείμενο ιστορικής έρευνας και μελέτης. Μετράμε μέχρι τώρα τρία τέτοια βιβλία.

Η σειρά ξεκίνησε τον χειμώνα του 1942-43 (το πρώτο βιβλίο, «Περί του Βίου Μωυσέως» του Γρηγορίου Νύσσης, τυπώθηκε τον Νοέμβριο 1942, αλλά κυκλοφόρησε στις αρχές του 1943), αριθμεί σήμερα 600 τόμους, και συνεχίζει ακάθεκτη με ρυθμό 10 τόμων τον χρόνο. Ιδρυτές της ήταν τρεις σπουδαίοι θεολόγοι (οι δύο πρώτοι από τους μεγαλύτερους του 20ού αιώνα): Jean Daniélou, Henri de Lubac, Claude Mondésert. Η συλλογή αυτή θέλησε να γίνει στη Γαλλία, όχι εξαρχής ίσως, αλλά οπωσδήποτε από ένα χρονικό σημείο και έπειτα, ό,τι ήταν οι εκδόσεις Budé για την ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα, να μπει δηλαδή στη βιβλιοθήκη κάθε μορφωμένου Γάλλου.

Η επιδίωξη αυτή ξεκινούσε από την πικρή διαπίστωση ότι ο γαλλικός διανοούμενος κόσμος αγνοούσε, στην καλύτερη περίπτωση, όταν δηλαδή δεν περιφρονούσε, τις χριστιανικές πηγές του κοινού ευρωπαϊκού πολιτισμού. Επιπλέον, η συλλογή εμπνεόταν ευθύς εξαρχής από το πνεύμα του οικουμενικού διαλόγου, όπως φαίνεται καθαρά από την επιλογή των τίτλων και τις εισαγωγές. Τα πρώτα χρόνια, μάλιστα, η συλλογή συνειδητά δεν περιελάμβανε έργα Λατίνων συγγραφέων, επειδή τα θεωρούσε πιο γνωστά, αλλά μόνο Ελλήνων. Σήμερα γνωρίζουμε καλά τον ρόλο που έπαιξε στη Β΄ Βατικανή Σύνοδο η γνωριμία αυτή των Γάλλων θεολόγων και κληρικών με τους Έλληνες Πατέρες. Οι στόχοι και οι επιδιώξεις των Sources Chrétiennes άλλαξαν στο πέρασμα του χρόνου. Ο αρχικός στόχος ήταν κυρίως εκκλησιαστικός, οι ιδρυτές τους επιδίωκαν μια αναβάπτιση της Εκκλησίας στις πηγές της, ήθελαν να επηρεάσουν τη ζωή και τη σκέψη των χριστιανών και όποιου άλλου ανθρώπου με θρησκευτική αναζήτηση.

Σήμερα που η ήττα του χριστιανισμού στις δυτικές κοινωνίες παίρνει όλο και μεγαλύτερες διαστάσεις, η επιδίωξη γίνεται όλο και περισσότερο ακαδημαϊκή. Το αγοραστικό κοινό των εκδόσεων είναι πια κατά κύριο λόγο οι βιβλιοθήκες (το τιράζ σήμερα είναι 1.500 αντίτυπα –αντί 2.500 και 3.000 που ήταν αρχικά– και από αυτά τα μισά αγοράζονται από βιβλιοθήκες). Τον ακαδημαϊκό στόχο τους, πάντως, οι Sources Chrétiennes τον έχουν πετύχει από καιρό. Τα βιβλία τής σειράς έχουν μπει σε πολλές σχολές, δίπλα στον Θουκυδίδη και στον Πολύβιο έχει βρει τη θέση του και ο Ευσέβιος Καισαρείας.

Το συνέδριο στην Εθνική Βιβλιοθήκη για το οποίο κάνουμε λόγο εδώ ήταν μια φωτεινή στιγμή υψηλής πνευματικής απαιτητικότητας και φιλίας, όπου Γάλλοι και Έλληνες, Καθολικοί και Ορθόδοξοι, συζήτησαν για Ελληνες και Λατίνους Πατέρες, χωρίς απολογητική ή πολεμική διάθεση, χωρίς θριαμβολογικούς τόνους για την αιώνια σοφία των Πατέρων, αλλά με τη σεμνότητα που επιβάλλει η αληθινή γνώση. Όταν εκδοθούν τα πρακτικά, θα φανεί ότι οι παραπάνω διατυπώσεις δεν είναι υπερβολικές. Ένα πράγμα αποτέλεσε κοινή διαπίστωση: όσα θεωρούμε ως διαφορές ανάμεσα στους Έλληνες και στους Λατίνους Πατέρες είναι κατά βάση προϊόν άγνοιας και πηγάζουν από προειλημμένες θεολογικές θέσεις, ερήμην των κειμένων. Θα δώσω ένα μόνο παράδειγμα: πολλοί Ορθόδοξοι, ανάμεσά τους και σοβαροί άνθρωποι, ισχυρίζονται ότι ο Αυγουστίνος δεν κάνει λόγο για τη θέωση του ανθρώπου, αλλά για τη λύτρωσή του, με δικανικούς όρους. Η εισήγηση της Isabelle Bochet έδειξε –ακολουθώντας και άλλους που έχουν προηγηθεί– πόσο μεγάλη θέση κατέχει στο έργο του Αυγουστίνου η ιδέα της θέωσης.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία εγκαυχάται ότι είναι πατερική. Πού θεμελιώνεται αυτό; Στο γεγονός τάχα ότι οι ιερείς στο κήρυγμά τους χρησιμοποιούν συχνά-πυκνά τη φράση «όπως λένε οι Πατέρες» ή στο ότι οι ορθόδοξες θεολογικές μελέτες είναι διάστικτες με πατερικά παραθέματα; Το «όπως λένε οι Πατέρες» αποτελεί αψευδές τεκμήριο ότι εκείνος που το λέει δεν τους έχει διαβάσει, γιατί αν τους είχε διαβάσει θα γνώριζε ότι δεν λένε όλοι το ίδιο. Τα πατερικά παραθέματα στις θεολογικές μελέτες εξασφαλίζουν εύκολα διαπιστευτήρια ορθοδοξίας και οχυρώνουν το κείμενο έναντι της κριτικής ότι παρουσιάζει σχετικό έλλειμμα. Πολύ συχνά οι συγγραφείς τα αναζητούν και τα προσθέτουν εκ των υστέρων, αφού έχουν ολοκληρώσει το κείμενό τους.

Οι Πατέρες δεν αποτελούν για τους περισσότερους Ορθόδοξους θεολόγους πηγή έμπνευσης της σκέψης τους, αλλά ένα ταμπούρι πίσω από το οποίο προφυλάσσονται και αμύνονται απέναντι στους χριστιανούς των άλλων Εκκλησιών και απέναντι στον σύγχρονο κόσμο. Με την πυκνή παράθεση πατερικών χωρίων προσπαθούν απλώς να συγκαλύψουν την απουσία της δικής τους σκέψης.

ΠΗΓΗ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Εκδημία Ομότιμου Καθηγητή Αντωνίου – Αιμίλιου Ταχιάου

Μέσα στο αναστάσιμο κλίμα της Διακαινησίμου εβδομάδος εξεδήμησε προς Κύριον, πλήρης ημερών, ο διαπρεπής σλαβολόγος, ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας ΑΠΘ και ακαδημαϊκός Αντώνιος-Αιμίλιος Ταχιάος. Ο εκλιπών άφησε πίσω του μια μεγάλη οικογένεια και ένα πλούσιο ερευνητικό έργο. Η εξόδιος ακολουθία του αείμνηστου δασκάλου θα τελεστεί αύριο Τετάρτη 11 Απριλίου 2018 στον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά (Θεσσαλονίκη) στις 11:30 π.μ. Τον Οικουμενικό Πατριάρχη θα εκπροσωπήσει ο Μητροπολίτης Ἀρκαλοχωρίου, Καστελλίου καί Βιάννου και Καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ κ. Ανδρέας.

ΠΗΓΗ

ΘΕΟΛΟΓΙΚΑ ΔΡΩΜΕΝΑ

Της Αγγελική Ζιάκα / Αναπληρώτριας Καθηγήτριας Θρησκειολογίας της Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ

Με αφορμή τον θόρυβο που δημιουργήθηκε και πάλι γύρω από το μάθημα των Θρησκευτικών είναι ίσως ωφέλιμο να ξαναθυμηθούμε κάποια από τα γεγονότα και να ξανασκεφτούμε το τι πραγματικά διακυβεύεται.

Για τους νέους φακέλους του προγράμματος των Θρησκευτικών συνεργάστηκαν διάφοροι άξιοι θεολόγοι της Τριτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης από όλη την Ελλάδα και υπό την επίβλεψη, κατόπιν ανοιχτής πρόσκλησης, του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής. Μεταξύ αυτών ήταν, ήδη από το 2011, πολλοί εξαίρετοι συνάδελφοι που άρχισαν από τότε ακόμη να δουλεύουν τα προγράμματα του Γυμνασίου. Αργότερα, γύρω στα τέλη του 2014, προστεθήκαμε κι άλλοι στον αγώνα για την ανανέωση του μαθήματος των Θρησκευτικών. Ένας αγώνας ωραίος, αλλά και αρκετά δύσκολος λόγω των διαφόρων υπόγειων συκοφαντιών και αντιστάσεων, αμείωτων ακόμη και έως σήμερα. Ένας αγώνας ο οποίος ποτέ δεν υποτίμησε την Εκκλησία και τις διάφορες ομολογίες και λοιπές θρησκευτικές κοινότητες της χώρας, με τις οποίες και διαλέχθηκε, αλλά ούτε και τους μαθητές και τον δημόσιο χαρακτήρα του μαθήματος των Θρησκευτικών και της αδήριτης ανάγκης ανανέωσής του, λόγω των ραγδαίων αλλαγών στην κοινωνία μας.

Τα σημαντικότερα σημεία αυτής της ανανέωσης στόχευαν σε:

* Ένα μάθημα το οποίο θα απευθύνεται σε όλους τους μαθητές χωρίς διακρίσεις χρώματος, καταγωγής, γλώσσας, θρησκευτικής παράδοσης ή κοινωνικής θέσης.

* Ένα μάθημα που θα καλλιεργεί ανοικτό πνεύμα, γνώση και σεβασμό στον καθένα χωρίς να διαχωρίζει τους μαθητές. Διότι ο διαχωρισμός στο σχολείο μπορεί να συμβάλει στην ενδυνάμωση του θρησκευτικού κοινοτισμού, και έτσι να δυσχεράνει τη συμβίωση στον κοινό δημόσιο χώρο ανθρώπων διαφορετικού θρησκεύματος. Αυτό είναι άλλωστε ένα τεράστιο πρόβλημα σε πολλές χώρες του κόσμου, τόσο της «Δύσης» όσο και της «Ανατολής», όπου το μάθημα των Θρησκευτικών είτε δεν υφίσταται στο δημόσιο σχολείο είτε κλείνεται στα στενά όρια των «ομολογιακών ταυτοτήτων», μετατρέποντας σε πεδίο θρησκευτικών μαχών πολλές σύγχρονες πρωτεύουσες αλλά και ολόκληρα κράτη, λόγω ή της αγνωσίας και αμηχανίας μπρος στο φαινόμενο της θρησκείας ή της πολιτικής εργαλειοποίησής της.

* Ένα μάθημα το οποίο δεν θα είναι στατικό. Θα αναδιαμορφώνεται, εμπλουτίζεται και αφουγκράζεται τις ποικίλες και ραγδαία εξελισσόμενες ανάγκες της κοινωνίας και των ανθρώπων της με συνεχείς επιμορφώσεις διδασκόντων.

* Ένα μάθημα που θα ‘χει ως υλικό όχι ένα «κλειστό» βιβλίο, αλλά «ανοιχτούς» φακέλους, οι οποίοι θα βρίσκονται στα χέρια του κάθε διδάσκοντος προς «καλή» χρήση, αναλόγως με τις εκπαιδευτικές ανάγκες της τάξης και τις ικανότητές του.

* Ένα μάθημα το οποίο δεν θα είναι κατήχηση, διότι κάτι τέτοιο αντιβαίνει στις αρχές της εκπαίδευσης, στα δικαιώματα του παιδιού και στον σεβασμό της προσωπικότητας του κάθε μαθητή.

* Ένα μάθημα το οποίο, σεβόμενο τον πλούτο της ορθόδοξης παράδοσης και προβάλλοντας την πολύχρονη μαρτυρία της στον κόσμο, δεν θα προσκολλάται σε στενές κατανοήσεις του παρελθόντος και σε μια μονοδιάστατη ορθόδοξη ιδιοπροσωπία του παρόντος, αλλά θα την αξιοποιεί ως εφαλτήριο διαλόγου με τον υπόλοιπο κόσμο, την ιστορία, τη θρησκεία, τον πολιτισμό και την κοινωνία.

* Ένα μάθημα το οποίο θα συμβάλλει στην αλληλεπίδραση του σύγχρονου μαθητή με τον δάσκαλο και θα καλλιεργεί πνεύμα ευγένειας, αγάπης και κριτικής περιέργειας για την ανθρωπότητα και τις αξίες της.

Φαίνεται ότι το Νέο Πρόγραμμα Σπουδών το αποδέχονται με ενθουσιασμό αλλά και συμμετοχή τα παιδιά, διότι είναι διαδραστικό και ευχάριστο, με ελάχιστες κατευθυνόμενες εξαιρέσεις διαμαρτυριών και «επιστροφής φακέλων», εσκεμμένα προβαλλόμενες.

Φαίνεται επίσης πως σε μεγάλο βαθμό οι ταγοί του «κατηχητικού/ομολογιακού» μαθήματος των Θρησκευτικών διακρίνονται από δυσπεψία προς κάθε τι διαφορετικό, μια δυσπεψία που προδίδει τις άφιλες διαθέσεις τους και την παιδεία τους, συμπεριλαμβανομένης και της θρησκευτικής.

Φαίνεται, τέλος, πως η έριδα δεν γίνεται τόσο για την ουσία του μαθήματος αλλά για λόγους εξουσίας. Εξουσίας η οποία εκκινεί από πολύ συγκεκριμένους κύκλους που αλληλοτροφοδοτούνται εδώ και χρόνια, θέλουν να ελέγχουν τον κοινωνικό ιστό με ένα μονοδιάστατο αφήγημα, το οποίο όχι σπάνια το τρέφουν, για τη βιωσιμότητά του, με συκοφαντίες, στρεβλούς ζηλωτισμούς, διαπλεκόμενες σχέσεις και ακοινωνησία.

Εδώ είμαστε πάντως και θα συνεχίσουμε, με σεβασμό στην ορθόδοξη παράδοση αλλά και την ετερότητα. Όχι όμως με συνένοχη σιωπή στις συκοφαντίες, τις ύβρεις και στον υποβιβασμό της Εκκλησίας σε άντρο φονταμεταλιστών και εκφοβιστών, και με ομήρους τη χώρα, την παιδεία και τους πολίτες της.

Καλή Ανάσταση!

ΠΗΓΗ

Η ΑΥΓΗ

Γράφει ο Α. Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

[…] «μένουμε με τη διαπίστωση πως πολλά μπορεί να άλλαξαν στη νεοελληνική εκπαίδευση, αλλά το πνεύμα και η ουσία της μένουν εκεί που ήταν στα χρόνια του Όθωνα: η μεταρρύθμιση δεν έγινε ακόμη».

Με αυτή τη βασική διαπίστωση, στα 1984, ο Αλέξης Δημαράς τελειώνει το εισαγωγικό του σημείωμα, στο δεύτερο τόμο τού μνημειώδους πια έργο του, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε: Τεκμήρια Ιστορίας (1895 – 1965), Αθήνα: Ερμής, σ. ξδ΄. Και μόνον αυτή η διαπίστωση, με αφορμή το θόρυβο που έχει προκαλέσει η απόφαση του ΣτΕ για τα Νέα Προγράμματα Σπουδών του μαθήματος των Θρησκευτικών (μτΘ), μπορεί να ζωντανέψει τη συζήτηση για τα ποια θρησκευτική παιδεία θέλουμε σήμερα, μακριά βέβαια, από φονταμενταλιστικές νοοτροπίες, που όλο και περισσότερο γιγαντώνονται στο θεολογικό και εκκλησιαστικό χώρο.

Θα επανέλθω, εν ευθέτω χρόνω, αφού πρώτα κοπάσουν οι πανηγυρισμοί και οι κραυγές κάποιων από το θεολογικό σινάφι, οι οποίοι νομίζουν ότι η απόφαση του ΣτΕ – όποτε αυτή επισήμως ανακοινωθεί – δικαιώνει το μτΘ, μεταφέροντας έτσι τη συζήτηση από καθαρά παιδαγωγική και θεολογική που πρωτίστως οφείλει να είναι, σε πολιτική και νομική.

Και μιας αύριο γιορτάζουμε τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, νομίζω πως το παρακάτω έργο τού σκηνογράφου και ζωγράφου Βασίλη Φωτόπουλου, αντλημένο από το ενδιαφέρον ιστολόγιο του συναδέλφου κ. Παναγιώτη. Αντ. Ανδριόπουλου, Ιδιωτική Οδός ταιριάζει απόλυτα με το περιρρέον κλίμα, που τις τελευταίες ημέρες έχει διαμορφωθεί γύρω από το μτΘ.

ΒΑΣΙΛΗΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ· “Ευαγγελισμός”, όπου η Παναγία παριστάνεται μαυροντυμένη.

Του ΣΤΑΥΡΟΥ ΤΖΙΜΑ

Την επομένη της φετινής «πορείας μνήμης στη Θεσσαλονίκη», με αφορμή τη συμπλήρωση 75 χρόνων από την αναχώρηση του πρώτου από τους δεκατρείς συρμούς που μετέφεραν Εβραίους της πόλης προς εξόντωση στο Άουσβιτς – Μπίρκεναου, έλαβα ένα e-mail: «Αγαπητέ κ. Τζίμα. Έμεινα έκπληκτος όταν είδα στις ειδήσεις ότι στην εκδήλωση στον Σιδηροδρομικό Σταθμό της Θεσσαλονίκης έλειπαν εκπρόσωποι της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Τι μπορούμε να κάνουμε για να διορθώσουμε αυτή την απαράδεκτη, για μένα, συμπεριφορά; Ως εκπρόσωπος της Ιεράς Μητροπόλεως Γερμανίας στα Βαυαρικά Στρατόπεδα Συγκέντρωσης και ως αρμόδιος ορθόδοξος κληρικός για  το Στρατόπεδο Νταχάου, αισθάνομαι λύπη και οργή. Πατήρ Απόστολος».

Τον αποστολέα, πρωτοπρεσβύτερο στη Βαυαρία της Ορθοδόξου Μητροπόλεως Γερμανίας, Απόστολο Μαλαμούση, τον είχα γνωρίσει στο Μόναχο και είχα εκπλαγεί από την ακάματη δράση του για τον συνάνθρωπο. Πρώτος στο πλευρό των εχόντων ανάγκη, ανεξαρτήτως χρώματος, θρησκείας, εθνικότητας. Όταν έφταναν οι πρόσφυγες από τη Συρία στην ιστορική «γραμμή 11», στον σταθμό του Μονάχου –όπου κατά τη δεκαετία του ’60 αποβιβάζονταν οι αποστολές με τους Έλληνες gastarbeiter–, αυτός ήταν εκεί, για να μοιράσει τρόφιμα και να εμψυχώσει τους κατατρεγμένους.

Σπεύδει με κάθε ευκαιρία στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης για να τελέσει τρισάγιο υπέρ αναπαύσεως των ψυχών που εξοντώθηκαν εκεί. Μαζί με τον μουφτή και τον ραββίνο του Μονάχου οργανώνουν εκδηλώσεις, διαλέξεις και πορείες εναντίον του ρατσισμού. Φαίνεται όμως ότι αλλιώς «διαβάζει» η Ορθόδοξη Εκκλησία στη Γερμανία το Ευαγγέλιο και αλλιώς στην Ελλάδα.

Ο ίδιος φρόντισε να μου υπενθυμίσει την «γκρίζα» στάση της Εκκλησίας στο θέμα των Εβραίων, αποστέλλοντας απόσπασμα από πρόσφατη ομιλία του μητροπολίτη Δημητριάδος Ιγνατίου. «Με ελάχιστες εξαιρέσεις, οι χριστιανικές κοινότητες, οι εκκλησίες στη Δύση και την Ανατολή, ελάχιστα έπραξαν, αν δεν συνεργάστηκαν ανοιχτά με τους χιτλερικούς δολοφόνους. Η Ορθόδοξη Εκκλησία, δυστυχώς, δεν ξέφυγε κατά πολύ από αυτό τον κανόνα. Οι φωτεινές μορφές του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Δαμασκηνού, του μητροπολίτη Ζακύνθου Χρυσοστόμου, του μητροπολίτη Χαλκίδας Γρηγορίου και του προκατόχου μας μητροπολίτη Δημητριάδος Ιωακείμ φωτίζουν τα σκότη εκείνα και μας γεμίζουν ελπίδα». Και του π. Απόστολου, θα προσθέταμε εμείς, αναφερόμενοι στο σήμερα.

ΠΗΓΗ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

«Εξαποθρησκευμένος ο χώρος όπου ακεραιώνεται η τελειότητα, θα μπορούσε να ονομασθεί Παράδεισος. Με την ίδια έννοια που η μεταξύ τιμονιέρη και Ικτίνου ακριβής στιγμή θα μπορούσε να ονομασθεί δικαιοσύνη».

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ, (1998), Εκ του πλησίον, Αθήνα: Ίκαρος, σ. 20.