Τα Χελιδονίσματα είναι τραγούδια που συνήθιζαν να λένε τα παιδιά για να αναγγήλλουν τον ερχομό των χελιδονιών τον μήνα Μάρτη. Γι αυτό συνηθίζουμε να τα λέμε και κάλαντα του Μάρτη.
Κάθε τόπος έχει τα δικά του χελιδονίσματα, αλλά στις μέρες μας κάποια από αυτά έχουν κυριαρχήσει πανελληνίως, όπως αυτά της Αιανής Κοζάνης ή της Ρόδου.
Χελιδονίσματα και έθιμα
Τα παλαιότερα χρόνια τα παιδιά τραγουδούσαν τα χελιδονίσματα όπως και τα κάλαντα:
Περνούσαν από σπίτι σε σπίτι με ένα ξύλινο ομοίωμα χελιδονιού και καλαθάκια στρωμένα με λουλούδια. Τραγουδούσαν και ζητούσαν αυγα, μιας και ο ερχομός του Μάρτη και των χελιδονιών πέφτει μέσα στην περίοδο της Σαρακοστής. Τα αυγά τα φυλούσαν στο κελάρι για να τα βάψουν κόκκινα το Πάσχα.
Εκτός από αυγά, όμως, οι νοικοκυρές έδιναν στα παιδιά και “σχοινιά πεντηκοστά”, βραχιολάκια από κόκκινα και άσπρα νήματα για να “δέσουνε” τον Μάρτη. Το έθιμο αυτό υπάρχει μέχρι τις μέρες μας: Μικροί και μεγάλοι φοράμε τους “Μάρτες” για να μην καούμε από τον ήλιο. Στις 20 ή 21 Μαρτίου έχουμε την εαρινή ισημερία και πλησιάζουμε προς το θερινό ηλιοστάσιο, πράγμα που σημαίνει πως φεύγουμε σιγά-σιγά από τις χειμωνιάτικες μέρες και, πλησιάζοντας το καλοκαίρι, ο ήλιος γίνεται όλο και πιο ζεστός.
Χελιδόνα έρχεται (Αιανή Κοζάνης)
Η Χελιδόνα από την Αιανή Κοζάνης έχει καθιερωθεί ως το πιο γνωστό χελιδόνισμα πανελληνίως.
Το τραγούδι “Χελιδόνα έρχεται” είναι ένα χελιδόνισμα από τη Αιανή Κοζάνης. Τα χελιδονίσματα είναι τραγούδι-κάλαντα που έλεγαν παλιότερα τα παιδιά για τον ερχομό της Άνοιξης.
Η Άνοιξη συμβολίζει ένα νέο ξεκίνημα, σημαντικό γεγονός για τη φύση και τους ανθρώπους. Σε πολλά μέρη υπήρχε το έθιμο τα παιδιά να τραγουδούν τα κάλαντα του Μάρτη και των χελιδονιών. Το συγκεκριμένο τραγούδι έχει διαδοθεί σε όλη την ηπειρωτική Ελλάδα
Στη δισκογραφία κκυκλοφόρησε από την Δόμνα Σαμίου στον δίσκο “Περπερούνα“.
Στίχοι
1. Χελιδόνα έρχεται
απ’τη Μαύρη Θάλασσα
2. Θάλασσα ν’επέρασε
έκατσε και λάλησε
3. Μωρ’ καλή νοικοκυρά,
έμπα-έβγα στο κελάρι
4. Φέρε αυγά σαρακοστά
και σχοινιά πεντηκοστά
5. Για να δέσομε τον Μάρτη
και το τσιλιμπουρδάκι
6. Κι αν δεν έχετε αυγά,
φέρτε μας την κλωσαριά
7. Να γεννάει να κλωσάει
και να σέρνει τα πουλιά.
Εικαστική δημιουργία– αφίσα τα χελιδονίσματα
Με αφορμή τον ερχομό της άνοιξης, στο νηπιαγωγείο μας γνωρίσαμε το έθιμο των χελιδονισμάτων. Μιλήσαμε για το τι είναι τα χελιδονίσματα, πότε τα λέμε και γιατί τα χελιδόνια θεωρούνται αγγελιοφόροι της άνοιξης.
Τραγουδήσαμε τα κάλαντα της άνοιξης, τα «Χελιδονίσματα», και συζητήσαμε για τους στίχους τους. Στη συνέχεια, δημιουργήσαμε ομαδικά μια αφίσα: φτιάξαμε χελιδόνια με διάφορα υλικά και τα τοποθετήσαμε πάνω στην αφίσα. Στην ίδια αφίσα γράψαμε όλοι μαζί τα χελιδονίσματα, όπως τα θυμόμασταν, ενισχύοντας τη συνεργασία και τη συμμετοχή όλων των παιδιών.
Η δραστηριότητα ολοκληρώθηκε με την παρουσίαση της ομαδικής μας εργασίας στην τάξη.
Στόχοι Δραστηριότητας
Να γνωρίσουν τα παιδιά το παραδοσιακό έθιμο των χελιδονισμάτων.
Να κατανοήσουν τη σύνδεση του εθίμου με την άνοιξη και τον κύκλο των εποχών.
Να έρθουν σε επαφή με στοιχεία της λαϊκής μας παράδοσης.
Να εμπλουτίσουν το λεξιλόγιό τους μέσα από τους στίχους των χελιδονισμάτων.
Να εξασκηθούν στην προφορική έκφραση και την απομνημόνευση.
Να αναγνωρίσουν ότι ο προφορικός λόγος μπορεί να αποτυπωθεί και σε γραπτή μορφή.
Να συνεργαστούν αρμονικά σε μια ομαδική εργασία.
Να μοιραστούν ιδέες και υλικά.
Να αναπτύξουν αίσθημα χαράς και δημιουργικότητας μέσα από την κοινή δράση.
Να εξασκηθούν στη λεπτή κινητικότητα μέσα από την κατασκευή των χελιδονιών.
Να αναπτύξουν δεξιότητες χειρισμού υλικών (ψαλίδι, κόλλα, μαρκαδόροι).
Περιγραφή: Πρόκειται για μια αττική ερυθρόμορφη πελήκη, η οποία χρονολογείται περίπου στο 510-505 π.Χ..Παράσταση: Το αγγείο απεικονίζει τρεις μορφές (έναν ενήλικα και δύο νέους/παιδιά) που κοιτάζουν ψηλά προς ένα χελιδόνι.Επιγραφές: Το μοναδικό χαρακτηριστικό του αγγείου είναι οι «διάλογοι» που είναι γραμμένοι δίπλα στις μορφέςαποδίδοντας την ομιλία τους σε πραγματικό χρόνο:Ο καθιστός νέος λέει: «Ιδού χελιδών» (Να ένα χελιδόνι).Ο άνδρας απαντά: «Νή τον Ηρακλέα» (Μα τον Ηρακλή ναι).Ο άλλος νέος συμπληρώνει: «Αυτή!» (Εκείνο είναι!).Στο αγγείο αναγράφεται επίσης η φράση: «Εαρ ήδη» (Είναι ήδη άνοιξη).Σημασία: Το αγγείο αυτό αποτελεί μια σπάνια απεικόνιση της καθημερινής ζωής και των εθίμων των Αθηναίων, συνδέοντας την τέχνη της αγγειογραφίας με την προφορική παράδοση.
Στους δύο συνδέσμους που ακολουθούν μπορείτε να δείτε δύο βίντεο παραμυθιών με ήρωες χελιδόνια. Το ένα είναι στα αγγλικά “Το χελιδόνι και τα πουλιά” https://www.youtube.com/watch?v=PqjlXhPoTi0και το άλλο είναι το γνωστό παραμύθι του Oscar Wilde “Ο ευτυχισμένος πρίγκιπας”.https://www.youtube.com/watch?v=VmVSpd17BCI
Ένα ποίημα για τα χελιδόνια Μια φορά σε κάποια στέγη δυο χαρούμενα πουλιά δυο σπαθάτα χελιδόνια πήγαν κι έχτισαν φωλιά. Κι ένα χέρι, τέτοιο χέρι που δεν πόνεσε σταλιά πάει στη στέγη κάποια μέρα και γκρεμίζει τη φωλιά. Και τα δυο τα χελιδόνια σαν γυρίσαν στη φωλιά πια δε βρήκαν τα καημένα τα μικρά τους τα παιδιά. Στο κακό το σπίτι τώρα που χαλάσαν τη φωλιά δεν πηγαίνουν τα πουλάκια δεν ακούς γλυκολαλιά.
Με αφορμή το ποίημα για τα δύο χελιδόνια, τα παιδιά ήρθαν σε επαφή με έννοιες όπως η αγάπη, η οικογένεια, η απώλεια και η προστασία. Μέσα από την ανάλυση του ποιήματος εκφράσαμε σκέψεις και συναισθήματα, συζητήσαμε για τη σημασία της φροντίδας και της ευθύνης απέναντι στα ζώα και στη φύση.Στη συνέχεια, τα νήπια συμμετείχαν σε δημιουργικές δραστηριότητες εικαστικής έκφρασης. Αρχικά, με πινέλα δημιούργησαν γαλάζιο φόντο που συμβόλιζε τον ουρανό. Κατόπιν, έβαψαν και έκοψαν χελιδόνια, τα οποία διακόσμησαν προσθέτοντας άσπρο βαμβάκι στην κοιλίτσα τους, και τα κόλλησαν πάνω στη σύνθεσή τους. Παράλληλα, κατασκεύασαν φωλιές για τα πουλάκια, ενισχύοντας το συμβολισμό της προστασίας και της θαλπωρής.Επιπλέον, παρακολούθησαν εκπαιδευτικό βίντεο σχετικά με το ταξίδι και τον τρόπο ζωής των χελιδονιών, εμπλουτίζοντας τις γνώσεις τους για τη μετανάστευση και τις συνήθειές τους.
Στόχοι Δραστηριότητας
Να γνωρίσουν τα παιδιά το χελιδόνι ως αποδημητικό πουλί και βασικά στοιχεία του τρόπου ζωής του.Να κατανοήσουν την έννοια της μετανάστευσης.Να αναπτύξουν τη γλωσσική τους έκφραση μέσα από την ανάλυση και συζήτηση του ποιήματος.Να εκφράσουν συναισθήματα που τους γεννήθηκαν από το ποίημα (χαρά, λύπη, θυμό, ενσυναίσθηση).Να καλλιεργήσουν την ενσυναίσθηση και τον σεβασμό προς τα ζώα και το φυσικό περιβάλλον.Να αντιληφθούν τη σημασία της προστασίας και της φροντίδας.Να εξασκήσουν τη λεπτή κινητικότητα (χρήση πινέλου, κόψιμο, κόλλημα).Να αναπτύξουν τον οπτικοκινητικό συντονισμό.Να πειραματιστούν με υλικά και τεχνικές (τέμπερες, βαμβάκι, χαρτί).Να συνεργαστούν αρμονικά σε ομαδικές δραστηριότητες.Να μοιραστούν ιδέες και συναισθήματα.Να σεβαστούν τη δουλειά και την άποψη των συμμαθητών τους.
Το λαογραφικό παραμύθι «Ο Μάρτης κι οι γυναίκες του» αναφέρεται στον μήνα Μάρτιος και προσπαθεί να εξηγήσει με φανταστικό τρόπο τις απότομες αλλαγές του καιρού.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο Μάρτης είχε δύο γυναίκες με εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα. Η μία ήταν καλή, όμορφη και χαμογελαστή. Όταν ο Μάρτης την κοιτούσε, χαιρόταν και τότε ο καιρός γινόταν ζεστός, φωτεινός και ανοιξιάτικος, με ήλιο και λουλούδια. Η άλλη γυναίκα ήταν δύστροπη και κακόκεφη. Όταν ο Μάρτης την κοίταζε, θύμωνε και έτσι έφερνε κρύο, βροχές και δυνατούς ανέμους.
Μέσα από αυτή την ιστορία, ο λαός εξηγούσε γιατί ο καιρός τον Μάρτιο αλλάζει συχνά, μια έχει λιακάδα και μια κακοκαιρία. Το παραμύθι δείχνει πώς οι άνθρωποι παλιά χρησιμοποιούσαν τη φαντασία τους για να κατανοήσουν τα φυσικά φαινόμενα και να δώσουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά στη φύση.
Στόχοι της δραστηριότητας
Να γνωρίσουμε ένα παραδοσιακό στοιχείο της ελληνικής λαογραφίας.Να κατανοήσουμε πώς οι άνθρωποι παλιά εξηγούσαν τα φυσικά φαινόμενα μέσα από μύθους.Να καλλιεργήσουμε τη φαντασία και τη δημιουργικότητά μας μέσα από τη ζωγραφική.Να συνδέσουμε τη λογοτεχνία με την τέχνη.Να εκφράσουμε συναισθήματα μέσα από εικόνες και χρώματα.
