«Από τη δεισιδαιμονία στην κριτική σκέψη: Ανταλλαγή γραμμάτων με αφορμή τον «Ζητιάνο».

Η δράση ανταλλαγής γραμμάτων μεταξύ των μαθητών του Πρωινού και του Εσπερινού σχολείου ολοκληρώθηκε με αφορμή το λογοτεχνικό κείμενο «Ο Ζητιάνος», που, όπως αποδείχτηκε μέσα από την ανάλυσή του, επηρέασε βαθύτατα τους μικρούς μαθητές και τους προβλημάτισε γύρω από τη δύναμη του φόβου, της άγνοιας και της δεισιδαιμονίας.  Η συζήτησε άναψε γύρω από τα τεχνάσματα των ζητιάνων και την ευπιστία των αγράμματων ανθρώπων της ελληνικής υπαίθρου και ανέδειξε τον ρόλο της παιδείας στη διαμόρφωση της σκέψης και την επικράτηση της λογικής. Το ενδιαφέρον των παιδιών για τον «Ζητιάνο» ήταν η έμπνευση για το περιεχόμενο των τελευταίων γραμμάτων προς τους ενήλικες μαθητές των Εσπερινού, για ένα θέμα που και οι ίδιοι γνώριζαν: τη δύναμη των προλήψεων και των δεισιδαιμονιών.

Οι μαθητές του Πρωινού μέσα από τα γράμματά τους προς τους ενήλικες συμμαθητές τους, ενδιαφέρθηκαν να μάθουν αν, όταν ήταν μικροί πίστευαν σε δεισιδαιμονίες ή προλήψεις (όπως το «κακό μάτι»,  τη γρουσουζιά, τον φόβο της τιμωρίας συνοδευόμενο από  μεταφυσικές εξηγήσεις κ.α.), αν χειραγωγούνταν πιο εύκολα εξαιτίας του φόβου και αν τελικά η επιστροφή τους στο σχολείο τούς άλλαξε τον τρόπο που σκέφτονταν ως προς αυτά τα ζητήματα και τους έκανε να τα αμφισβητούν. Οι ίδιοι, μάλιστα, εξέφρασαν έναν ειλικρινή και ώριμο προβληματισμό: αναγνώρισαν ότι, παρόλο που η λογική τους τούς οδηγεί να αμφισβητούν τις προλήψεις, αρκετές από αυτές παραμένουν μέσα τους, καθώς τις άκουσαν από μικρή ηλικία από πρόσωπα που εμπιστεύονταν, όπως οι γιαγιάδες ή το οικογενειακό και φιλικό τους περιβάλλον.

Στο μάθημα που ακολούθησε στο Εσπερινό, μετά την ολοκλήρωση της ανάλυσης του κειμένου, οι μαθητές είχαν πολλά και αυτοί να θυμηθούν από προσωπικές εμπειρίες και βιώματα από τα παιδικά τους χρόνια. Και οι ιστορίες τους ζωντάνεψαν όταν  αποτυπώθηκαν στα γράμματα που απηύθυναν στους μαθητές του πρωινού, επιβεβαιώνοντας ότι και οι ίδιοι μεγάλωσαν με φόβους και δεισιδαιμονίες που ΠΟΤΕ δεν αμφισβητούσαν. Πολλοί αναφέρθηκαν σε ανθρώπους της γειτονιάς τους που επηρέαζαν τους γύρω τους μέσα από φόβο ή τις «γνώσεις» που υποστήριζαν ότι κατέχουν και που κανείς δεν μπορούσε να ελέγξει, δημιουργώντας ένα κλίμα αποδοχής χωρίς κρίση. Ωστόσο, όλοι τόνισαν ότι η ενηλικίωση, σε συνδυασμό με την επιστροφή τους στο σχολείο, άλλαξε ουσιαστικά τον τρόπο σκέψης τους. Μέσα από  την επαφή με τη γνώση και την επιστημονική αλήθεια, απέκτησαν την ικανότητα να σκέφτονται πιο κριτικά, να αμφισβητούν και να ερμηνεύουν τον κόσμο με διαφορετικό τρόπο.

Και οι δύο συνομιλητές δήλωσαν ότι η άγνοια γεννά φόβο και ο φόβος καθιστά τον άνθρωπο ευάλωτο στη χειραγώγηση. Αντίθετα, η γνώση λειτουργεί ως μέσο απελευθέρωσης, ενισχύοντας την κριτική σκέψη και την αυτονομία.

Επίλογος

Αυτή ήταν η τελευταία ανταλλαγή γραμμάτων και αποτέλεσε την κορύφωση μιας ουσιαστικής επικοινωνίας ανάμεσα σε μαθητές που, αν και δεν συναντιούνται, μοιράζονται την κοινή ταυτότητα του μαθητή. Οι ενήλικες  του Εσπερινού θέλουν να εκφράσουν τη βαθιά τους  χαρά και συγκίνηση για την ευκαιρία να μιλήσουν για προσωπικά βιώματα σε νεότερα παιδιά που τους άκουσαν με προσοχή και σεβασμό. Εκτιμούν αφάνταστα το γεγονός ότι οι νεότεροι συμμαθητές τους μέτρησαν τη γνώμη τους  και δεν τους αντιμετώπισαν  ως «παππούδες», όπως  φοβούνταν, αλλά ως ισότιμους συμμαθητές. Για πολλούς, αυτή η εμπειρία στάθηκε ακόμη μία αφορμή να νιώσουν περήφανοι για την απόφασή τους να επιστρέψουν στο σχολείο.

Από την άλλη πλευρά, οι μαθητές του Πρωινού, όπως ομολόγησαν,  βίωσαν τη διαδικασία αυτή όχι ως μια ακόμη σχολική εργασία, αλλά ως μια ξεχωριστή εμπειρία ουσιαστικής μάθησης και ανθρώπινης επαφής. Μέσα από τα γράμματα γνώρισαν ιστορίες ζωής, προβληματίστηκαν, έκριναν, συνέκριναν και  ένιωσαν. Ήδη ανυπομονούν για την επόμενη φάση της συνεργασίας των δύο σχολείων, που θα ξεκινήσει μετά το Πάσχα και θα αφορά τον καλλωπισμό του σχολικού κήπου. Μια ευκαιρία συνάντησης, αυτή τη φορά όχι  μέσα από λέξεις, αλλά  μέσα από κοινές πράξεις…

Η φιλόλογος, Αθανασία Ζιάτα

«Ο κακός μαθητής»: Η “ταμπέλα” που έγινε αφορμή διαλόγου

Ολοκληρώθηκε και η επόμενη ανταλλαγή γραμμάτων ανάμεσα στους μαθητές του Πρωινού και του Εσπερινού σχολείου με αφορμή το κείμενο του Ανδρέα Λασκαράτου «Ο κακός μαθητής». Μια λογοτεχνική αφετηρία μετατράπηκε σε έναν ουσιαστικό διάλογο γύρω από τις ταμπέλες, τα στερεότυπα και τις εμπειρίες που σημαδεύουν τη σχολική ζωή.

Οι μαθητές του Πρωινού στα γράμματά τους διατύπωσαν μια ξεκάθαρη θέση: δεν υπάρχει “κακός μαθητής”, αλλά μαθητές με διαφορετικούς ρυθμούς, ανάγκες και επίπεδα κατανόησης. Για εκείνους, «κακός» δεν είναι όποιος δυσκολεύεται στο διάβασμα ή δεν γράφει καλά διαγωνίσματα, αλλά εκείνος που μειώνει, προσβάλλει, χτυπά ή ασκεί bullying στους συμμαθητές του:

• «…οι βαθμοί δεν δείχνουν πάντα την αξία, τις ικανότητες ή τις προσπάθειες που καταβάλλει ο κάθε άνθρωπος. Υπάρχουν μαθητές που δεν αποδίδουν για λόγους προσωπικούς, οικονομικούς, οικογενειακούς, κοινωνικούς και πάει λέγοντας.»
• «Για μένα «κακός μαθητής» δεν είναι αυτός που έχει χαμηλούς βαθμούς. Είναι ένας χαρακτηρισμός που συχνά δίνεται άδικα χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι δυσκολίες, τα βιώματα ή ο τρόπος που τον αντιμετωπίζουν οι άλλοι. Πολλές φορές οι βαθμοί ή η συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα πίεσης, αδιαφορίας, ή έλλειψης στήριξης και όχι πραγματικής αδυναμίας. Δυστυχώς, έχω παρατηρήσει μορφές bullying στο σχολείο, κυρίως λεκτικές. Μαθητές που δυσκολεύονται γίνονται στόχος κοροϊδίας, ενώ ακόμα και καλοί μαθητές, δέχονται ειρωνικά σχόλια. Αυτό δημιουργεί φόβο, ντροπή και απομόνωση. »
• «Πιστεύω πως δεν υπάρχει κακός και καλός μαθητής. Είμαστε όλοι ίσοι απλά διαφορετικοί.»
• «Ο «κακός μαθητής» δεν φαίνεται από το διάβασμα αλλά από τη συμπεριφορά του στους άλλους. Κατά τη γνώμη μου μπορεί να υπάρχει βία στο σπίτι του ή να μην ενδιαφέρονται γι’ αυτόν και θέλει να βγάλει τον πόνο του στους άλλους.»
• «Δεν είναι δίκαιο να χαρακτηρίζεται κάποιος «κακός» μαθητής μόνο και μόνο επειδή δεν διαβάζει σαν τα άλλα παιδιά. Ο καθένας μπορεί να έχει διαφορετικές ικανότητες ή ενδιαφέροντα. Πιστεύω ότι οι βαθμοί στα μαθήματα δεν δείχνουν την αξία ενός μαθητή ή το μέλλον του.»
• «Στα σχολεία συχνά υπάρχουν στερεότυπα για τους «καλούς» και τους «κακούς» μαθητές. Μαθητές που είναι άριστοι, θεωρούνται πάντα υπεύθυνοι και πιο έξυπνοι από τους άλλους, ενώ τους «κακούς» τους θεωρούν τεμπέληδες ή αδιάφορους μόνο και μόνο γιατί δεν διαβάζουν.
• «Οι κακοί μαθητές» είναι οι «νταήδες», οι αρχηγοί του σχολείου, που κάνουν λεκτικό ή σωματικό bullying σε άλλα παιδιά, ακόμα και καλούς μαθητές. Θεωρούν τον εαυτό τους «είδωλα». Εγώ ο ίδιος έχω υπάρξει παιδί που έχει υποστεί bullying, επειδή είμαι πολύ καλός μαθητής.»
• « Η ταμπέλα του «κακού μαθητή» κλονίζει σε μεγάλο βαθμό τα παιδιά και τους εφήβους. Τα στερεότυπα που προσκολλώνται σε αυτούς εκφράζονται συνήθως με τη μορφή εκφοβισμού από τους συνομήλικους τους, ή μέσω της υποτιμητικής ή προκατειλημμένης στάσης των εκπαιδευτικών απέναντί τους. Με την εξέλιξη των επιστημών, όπως η ψυχολογία, η παιδαγωγική κ.α. ένας μαθητής που καταβάλλει αρκετό κόπο αλλά αντιμετωπίζει μαθησιακές δυσκολίες, λαμβάνει στήριξη από ειδικούς εκπαιδευτικούς και τους συμμαθητές του, σε αντίθεση με παλιά που οι ιδιαιτερότητες θεωρούνταν αδυναμίες.»

Στο τέλος των γραμμάτων τους, οι μαθητές του Πρωινού ζήτησαν από τους ενήλικες συμμαθητές τους να μοιραστούν τη δική τους εμπειρία: πώς αντιλαμβάνονται οι ίδιοι τον «κακό μαθητή», πώς τους αντιμετώπιζαν στο σχολείο, αν αυτό επηρέασε την αυτοεικόνα τους ή τη μαθησιακή τους πορεία και, αν σύγκριναν τον εαυτό τους τότε με τον εαυτό τους σήμερα στο Εσπερινό τι θα έλεγαν.

Οι μαθητές του Εσπερινού απάντησαν με ειλικρίνεια και συγκίνηση θυμούμενοι το παρελθόν. Πολλοί ανέφεραν ότι η «ταμπέλα» συχνά δημιουργούνταν από τους ίδιους τους δασκάλους: αυστηρές παρατηρήσεις, δημόσια επίπληξη, τιμωρίες, ακόμη και χειροδικίες. Οι «καλοί μαθητές» δεν ασχολούνταν γιατί «το θέμα τους αφορούσε». Για αρκετούς, αυτή η εμπειρία υπήρξε ένας από τους βασικούς λόγους εγκατάλειψης του σχολείου. Άλλοι πάλι παραδέχθηκαν ότι δεν διάβαζαν από επιλογή, επειδή δεν ένιωθαν τα μαθήματα ενδιαφέροντα, χωρίς όμως να έχουν πρόβλημα με τους συμμαθητές τους. Οι ιστορίες τους είναι αποκαλυπτικές της πραγματικότητας που βίωναν. Οι μαθητές του Εσπερινού υπογράμμισαν ομόφωνα ότι η ταμπέλα του “κακού μαθητή” δεν έχει θέση στο σχολείο τους, όπου όλοι αντιμετωπίζονται με ίση μεταχείριση, αποδοχή και στήριξη.

Η δράση αυτή απέδειξε ότι οι λέξεις έχουν δύναμη, είτε για να πληγώνουν είτε για να θεραπεύουν. Το πιο αισιόδοξο στοιχείο αυτής της ανταλλαγής  ήταν η ωριμότητα με την οποία οι μαθητές του Πρωινού επαναπροσδιόρισαν την έννοια του «κακού μαθητή». Έχουν  συνειδητοποιήσει ότι το σχολείο επιθυμεί να είναι χώρος κατανόησης, ενθάρρυνσης και αποδοχής, ένας χώρος όπου καμία «ταμπέλα» δεν μπορεί να καθορίσει το μέλλον ενός παιδιού.

Ευχαριστώ τους συναδέλφους φιλολόγους του σχολείου για τη συμβολή τους  στην πραγματοποίηση της συγκεκριμένης ανταλλαγής γραμμάτων.

Η φιλόλογος , Αθανασία Ζιάτα