Αποστόλου Μαριάννα: Το περιβάλλον είναι στα χέρια μας!!!

Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό
Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών
Θεματική Ενότητα: ΕΛΠ40
«Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση Ελληνικής Μουσικής και Χορού»
2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ
Σύμβουλος Καθηγήτρια: Θεοδοσοπούλου Ειρήνη
Ακαδημαϊκό Έτος: 2020 – 2021
Φοιτήτρια: Μαριάννα Θ. Αποστόλου

Πίνακας περιεχομένων
1. Εισαγωγή…………………………….………………………………………………………..…….3
2. Η σημασία της μουσικής και του χορού στην αρχαία Ελλάδα………………….3
3. Η σημασία του ήθους στην αρχαία ελληνική μουσική…..……….………………..7  Συμπεράσματα…………………………………………………………..…………………………11

Βιβλιογραφικές αναφορές………………………………………………………………………12

1. Εισαγωγή
Οι αρχαίοι Έλληνες έδιναν μεγάλη σημασία στον χορό και στη μουσική η οποία ήταν μια από τις τέσσερες ιερές επιστήμες: μουσική, γεωμετρία, μαθηματικά και αστρονομία. Αποτελούσε αντικείμενο μελέτης από τον 6ο αιώνα π.Χ. (Πλεμμένος, 2008) και σχετίζονταν με τη λατρεία των Θεών. Η λατρεία του Διονύσου αντανακλούσε τη δύναμη της μουσικής να σε «μεθά», να σε λυτρώνει από τον πόνο και την αγωνία. Όργανο της λατρείας αυτής ήταν ο αυλός, πνευστό, πνοή, στεναγμός και κλάμα γίνονταν μουσική (Ανδριανού & Ξιφαρά, 2001). Η λατρεία του Απόλλωνα1 απέδιδε στη μουσική την ικανότητα να συλλογιέται κάποιος αφαιρετικά, να αναπτύσσει τις πνευματικές ιδιότητες και να φωτίζεται ο νους του. Οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι η δύναμη της μουσικής οφείλονταν στη δύναμη των αριθμών που ρύθμιζαν τη μουσική κλίμακα, άλλοι ότι οφείλονταν στην προδιάθεση των ατόμων να επηρεάζονται από τη μουσική και μια τρίτη κατηγορία πίστευε ότι η μουσική από τη φύση της επηρέαζε τις αισθήσεις και το νου των ανθρώπων (Πλεμμένος, 2008). Στην παρούσα εργασία, μετά από βιβλιογραφική ανασκόπηση, έγινε προσπάθεια να απαντηθούν τα ερωτήματα: α) ποια ήταν η σημασία της μουσικής και του χορού: στις λατρευτικές εκδηλώσεις, την τραγωδία, το θρησκευτικό βίο, τις κηδείες, τα συμπόσια, την κωπηλασία και τον πολεμικό βίο και β) ποια ήταν η σημασία του ήθους στην αρχαία ελληνική μουσική, όσον αφορά στη διαπαιδαγώγηση των νέων. Τέλος διατυπώθηκαν τα συμπεράσματα.
2. Η σημασία της μουσικής και του χορού στην αρχαία Ελλάδα
Η μουσική ήταν δώρο των Μουσών2 που προσέφεραν στους ανθρώπους τη μουσική τέχνη σαν ενότητα λόγου, κίνησης, ήχου (τριφυές δρώμενο). Πρώτη αποχώρησε από την ενότητα η κίνηση και για αρκετά χρόνια ποίηση και μουσική αποτελούσαν ενιαίο σύνολο, ποιητής και συνθέτης ήταν ένα πρόσωπο μέχρι το 450 π.Χ. (Neubecker, 1986). Οι αρχαίοι Έλληνες μάθαιναν μουσική και χορό, διότι εθεωρείτο βάση της εκπαίδευσης των ελεύθερων πολιτών και το καλύτερο εφόδιο μόρφωσης. Στις Νεφέλες ο Αριστοφάνης έγραψε «Πρώτο χρέος των παιδιών…να ακούσουν της κιθάρας το μάθημα» (Flacelière, 2003). Ο Κικέρων ανέφερε: «σημάδι μιας τέλειας εκπαίδευσης…να τραγουδούν και να παίζουν έγχορδα όργανα». Υπάρχουν μαρτυρίες ότι τραγούδι, χορός και μουσική κατείχαν σημαντική θέση στο θεϊκό κόσμο: το
1 Ο Απόλλωνας είχε ως όργανο τη λύρα από το καύκαλο της χελώνας, που κατασκεύασε ο Ερμής, αφού πρώτα στερέωσε πάνω του χορδές από έντερο προβάτου.
2 Οι Μούσες ήταν θεότητες που προΐσταντο σε κάθε πνευματική και καλλιτεχνική δραστηριότητα του ανθρώπου
συμπόσιο των Θεών στον Όλυμπο, όπου ο Απόλλωνας παίζει φόρμιγγα και οι Μούσες χορεύουν και τραγουδούν «θεϊκά» και στο γήινο κόσμο: ο Αχιλλέας διασκεδάζει με την φόρμιγγα, το τραγούδι ακούγεται σε γάμους, σε συμπόσια και σε νεκρικές τελετές, υμνεί την τέχνη του συρτού χορού και ενδυναμώνει το ηθικό των στρατιωτών στη μάχη (Neubecker, 1986). Σκηνές της μουσικής ζωής και εκτέλεσης υπάρχουν στην ασπίδα του Αχιλλέα, στην ασπίδα του Απόλλωνα ο Θεός παίζει μουσική και οι Μούσες χορεύουν σε κυκλικό χορό και τραγουδούν, στην Ιλιάδα, ένα αγόρι τραγουδάει με την φόρμιγγα «την ωραίαν λινωδίαν» στον τρύγο στην ασπίδα στου Ηρακλή κ.ά. (Neubecker, 1986).
Η αντίληψη για τη σημασία της μουσικής ήταν καθολική και ουσιαστικά μορφωμένος στην αρχαιότητα ήταν ο «μουσικός ανήρ». Ο Θηβαίος στρατηγός Επαμεινώνδας «έπαιζε κιθάρα τέλεια», ενώ ο Θεμιστοκλής, που με τη μεγαλοφυία και την τόλμη του νίκησε τους Πέρσες, έκρινε ότι είχε ελλιπή μόρφωση καθώς δεν γνώριζε καλά μουσική και ψαλτήριο, δεν κούρδιζε καλά τη λύρα του (Πλουτάρχου, Θεμιστοκλής ΙΙ, 3). Αχιλλέας και Πάρις στην Ιλιάδα είχαν πολύ καλή ικανότητα της καθαριστικής, ο Σωκράτης έπαιρνε μαθήματα λύρας σε προχωρημένη ηλικία (West, 2004). Στον Πρωταγόρα η διδασκαλία του κιθαριστή έπονταν του γραμματιστή και τελευταία ήταν αυτή του παιδοτρίβη. Μάλιστα οι μισθοί των κιθαριστών ήταν μεγαλύτεροι από των γραμματιστών και των παιδοτρίβων (Παπαοικονόμου, 2003).
Στην κλασική Αθήνα το κράτος αναλάμβανε τις σπουδές μόνο των ορφανών από τον πόλεμο, η εκπαίδευση των άλλων παιδιών ήταν ιδιωτική υπόθεση, αποτελούνταν από το τρίπτυχο, γράμματα, μουσική, γυμναστική που δίδασκαν γραμματιστές, κιθαριστές και παιδοτρίβες αντίστοιχα. Πρώτα διδάσκονταν τα γράμματα, που αποτύπωναν τη γλώσσα και συμβόλιζαν αριθμούς και φθόγγους. Στη Σπάρτη, αγόρια και κορίτσια μάθαιναν ανάγνωση, γραφή, μουσική και χορό, μέχρι τα δώδεκα με φροντίδα του κράτους. Ο Αθήναιος (Πλάτωνος, Νόμοι, 631b–632d) υποστήριζε ότι η σπαρτιατική αγωγή ήταν ατελής, δεν εξασφάλιζε στους Σπαρτιάτες την απαιτούμενη σωφροσύνη για την αντιμετώπιση των ηδονών. Η μουσική εκπαίδευση θεωρούνταν αναγκαία (Πλουτάρχου, Λυκούργος, XVI, 6) διότι «η απόλυτη εξοικείωση» με τον ρυθμό βοηθούσε τους στρατιώτες να κάνουν πειθαρχημένες κινήσεις, έτσι πάντα στις μάχες συνοδεύονταν με αυλούς και τραγούδια. Κάτι ανάλογο συνέβαινε και στην Κρήτη (Παπαοικονόμου, 2003).
Από τις παραστάσεις των αγγείων αντλούμε πληροφορίες για τη διδασκαλία Ομήρου, Ησίοδου, Αισώπου και της μουσικής που γινόταν στον ίδιο χώρο (Παπαοικονόμου, 2003). Ο κιθαριστής δίδασκε να τραγουδούν και να εκτελούν άσματα από καθιερωμένο ρεπερτόριο (West, 2004). Σε μια υδρία του 5ου αιώνα απεικονίζεται ο δάσκαλος να τραγουδά με τη συνοδεία λύρας κι ο έφηβος μαθητής του να τον συνοδεύει παίζοντας αυλούς. Νεαροί άνδρες περιμένουν τη σειρά τους βαστάζοντας μουσικά όργανα (West, 2004). Σε πολλά τραγούδια διασώθηκαν στροφές που υμνούν τα όργανα, το τραγούδι και το συρτό χορό, με επανάληψη στροφής, λόγω μελωδίας και ρυθμού. Είναι γνωστός ο οίκος θεραπαινίδων των Μουσών, που διηύθυνε η Σαπφώ, όπου διδάσκονταν μουσική. Από επιγραφές μαθαίνουμε ότι Αθήνα, Σπάρτη, Μαντινεία, Άργος, Θήβα εξελίχτηκαν σε κέντρα μουσικά (Παπαοικονόμου, 2003). Οι αρχαίοι Έλληνες συνέδεσαν τη μουσική με θεραπευτικές ιδιότητες και με δυσάρεστα περιστατικά της ζωής. Θρηνητικά τραγούδια με αυλό ή κιθάρα συνόδευαν την εκφορά του νεκρού. Τα επικήδεια τραγούδια τραγουδούσαν γυναίκες ή επαγγελματίες θρηνωδοί. Το συναισθηματικό δέσιμο των αρχαίων με τη μουσική μαρτυρούν κτερίσματα σε τάφους ή άλλα ευρήματα της αρχαιολογίας (Παπαοικονόμου, 2003). Πολλές φορές η μουσική χρησιμοποιείτο ως μέσο καταπολέμησης ασθενειών του σώματος (επιληψία, τοκετός, έρωτας, εξαγνισμός οίκων και ζώων κ.ά.) δια μαγείας. Τα κορίτσια διδάσκονταν μουσική όπως απεικονίζεται σε παραστάσεις «γαμικών λεβήτων» η νύφη και οι φίλες της παιζουν τριγωνικές άρπες και αυλούς κατά τη διάρκεια νυμφοστολίσματος.
Στα Μεγάλα Διονύσια έπαιρναν μέρος 20 χορωδίες με 50 μέλη η κάθε μία, στις Πανελλήνιες γιορτές (Πύθια, Ίσθμια, Νέμεα και Ολύμπια) εκτός από αθλητικούς αγώνες διοργάνωναν και μουσικούς αγώνες. Ακόμα και οι θυσίες τελούνταν παρουσία αυλού και χορού που ακολουθούσαν μια επίσημη πομπή, όπως αναφέρονται στα: Μεγάλα και Μικρά Παναθήνια, εν άστυ Διονύσια και Ελευσίνια μυστήρια, όπου προς τιμή του Διονύσου διοργάνωναν τους δραματικούς αγώνες3, Οισχοφόρια, Υακίνθια, Δαφνησφόρια (West, 2001). Κατά τον 5ο αιώνα σημαντική ήταν η συμβολή της μουσικής στην άνθηση του αττικού δράματος (κωμωδία, τραγωδία4, σατυρικό δράμα)
3. Στη δημαγωγική πολιτική του Πεισίστρατου οφείλεται η αναδιοργάνωση και ο εξωραϊσμός της γιορτής με την εισαγωγή τραγικών αγώνων και διθυραμβικών χορών. Ο Πεισίστρατος γνώριζε ότι το θέαμα επηρέαζε τις κρίσεις των απλών πολιτών. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (Ιστορία Α 60) έντυσε τότε μια ψηλή γυναίκα με πανοπλία και την τοποθέτησε πάνω σε ένα άρμα. Κήρυκες διέδιδαν στους Δήμους ότι η Θεά Αθηνά οδηγεί τον Πεισίστρατο στην Πόλη. Οι κάτοικοι το πίστεψαν και τον υποδέχτηκαν πίσω (Mosse, 2001, 204).
4. Το ανοικτό πνεύμα της τραγωδίας επέτρεψε στην πολιτεία να εντοπίζει όταν συγκρουόταν με τα ιδεώδη της, τι έπρεπε να αποκλείσει ή να περιστείλει. Ο χορός εκφράζει τα συναισθήματα των πολιτών και. μέσα από τις ανησυχίες και τις αμφιβολίες του χορού, προέκυπταν οι αμφισβητήσεις (Vernant, 1998, σελ. 18-19) διότι προσέδιδε στο ύφος του μεγαλοπρέπεια

5. Το αττικό δράμα6 την εποχή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω του παιδευτικού χαρακτήρα του. Πρόκειται για μαζική συμμετοχή στις παραστάσεις, είτε ως συντελεστές, είτε ως απλοί θεατές, με σκοπό τη διάπλαση του χαρακτήρα σύμφωνα με τις αρχές της Αθηναϊκής πολιτείας (Vegetti, 1996)7.
Τα συμπόσια (Παπαδοπούλου, 2003), σημαντικός θεσμός της αρχαιότητας, έπαιξαν σημαντικό ρόλο για την εκτέλεση μουσικών συνθέσεων και χορών και την διάδοση της ποίησης, καθώς στις εκδηλώσεις αυτές εκτελούνταν έργα μεγάλων λυρικών ποιητών. Οι συμποσιαστές, μετά το φαγητό στις σπονδές τραγουδούσαν τον παιάνα και στη συνέχεια με το ποτό τραγουδούσαν ένα τραγούδι συνοδεία κιθάρας, ή λύρας (Mass & Snyder, 1989). Ο Vegetti (1996) δανείζεται μια φράση από το Συμπόσιο του Πλάτωνα ότι η θυσία προς τιμή των Ολύμπιων Θεών αποτελούσε την κορυφαία στιγμή «της φιλίας μεταξύ Θεών και ανθρώπων» καθώς εγγυόταν τον πολιτικό δεσμό.
Οι άνδρες αναζητούσαν στη μουσική βοήθεια στη σωματική κίνηση για να διατηρήσουν τον ρυθμό. Στο κατάστρωμα του πλοίου υπήρχε πάντα ένας αυλητής, ο τριηραύλης, που βοηθούσε στην διατήρηση του ρυθμού και στην ευδιαθεσία των κωπηλατών. Ένας ή και περισσότεροι αυλητές συνόδευαν τους πολεμιστές στη μάχη, συμμετείχαν στην προπόνηση, κατά τη διάρκεια του αγώνα, στο άλμα εις μήκος, τη δισκοβολία και τον ακοντισμό, στην πυγμαχία και την πάλη. Πολλές τοπικές γιορτές ευμοιρούσαν σε μουσικά δρώμενα, λιτανείες, υπορχήματα, θυσίες και συνοδεύονταν από τελετουργικούς ύμνους. Οι γυναίκες τραγουδούσαν για να ξεφύγουν από τη μονοτονία της δουλειάς (άλεσμα δημητριακών, κοπάνισμα, αργαλειός, ζύμωμα). Γνωστά είναι τα τραγούδια των σκοινοποιών (Αριστοφάνης, Βάτραχοι, 1993), των θεριστών, των κωπηλατών και το τραγούδι του Λίνου για τον τρύγο και το πάτημα των σταφυλιών.
Στην αρχαία Ελλάδα με τη λέξη «χορό» εννοούνταν: το ρυθμικό σύνολο κινήσεων ολόκληρου του σώματος, ο χορός του αρχαίου δράματος, ο τόπος όπου
5. Ο Σοφοκλής έπαιξε ο ίδιος κιθάρα ερμηνεύοντας το ρόλο του Θάμυρι στον αγώνα του με τις Μούσες (Mass & Snyder, 1989, σελ. 59).
6. Το αττικό δράμα καθίσταται η ιδιάζουσα μορφή τέχνης της δημοκρατίας, διότι μέσα από το θέαμα και την αρμοδιότητα της σχέσης του οράν-οράσθαι οι Αθηναίοι βίωναν τη συλλογικότητα, ασκούνταν στην αντιπαράθεση των ιδεών, στο διάλογο και στην επικοινωνία.
7.Οι απαρχές της κωμωδίας και της τραγωδίας (Τσακμάκης, 2001, σελ. 319) προήλθαν από αυτοσχεδιασμούς, η μεν τραγωδία από τους εξάρχοντες στο διθύραμβο, η δε κωμωδία από τους τους εξάρχοντες στα φαλλικά τραγούδια. Στα Αριστοφανικά θέματα η κριτική καυτηρίαζε την επικαιρότητα και τα προβλήματα της Αθηναϊκής κοινωνίας. Το «ονομαστί κωμωδείν» είχε στόχο σύγχρονους πολιτικούς και επιφανείς άνδρες ή ποιητές και σύμφωνα με τον Αριστοφάνη λειτουργούσε ως μέσο για να εκδικείται ο άνθρωπος τις υπεράνθρωπες δυνάμεις που κυριαρχούσαν στον κόσμο του. Οι κωμικοί αγώνες γίνονταν στα Λήναια και είχαν τοπική εμβέλεια (Dover, 2000, σελ. 57)
γινόταν η όρχηση (Σπάρτη) και η αγορά, όπου οι νέοι χόρευαν τις γυμνοπαιδιές. Η αξία του χορού ήταν μεγάλη διότι συνδύαζε την άσκηση, την ομορφιά, την υγεία, τη διάπλαση της ψυχής και του νου. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα (Νόμοι), «αχόρευτος» ήταν όποιος δεν είχε εξασκηθεί στο χορό καθώς η αίσθηση του ρυθμού, της αρμονίας και της κίνησης είναι προνόμιο των ανθρώπων. Για τον Πλούταρχο (Ηθικά) το νόημα του χορού περικλείουν οι λέξεις «φορά», «σχήμα», «δείξις». Με κατάλληλο συνδυασμό «φοράς και σχήματος» αργής/γρήγορης εκτέλεσης δημιουργήθηκαν τα διάφορα είδη χορού (Πανάγου, 2003). Οι αρχαίοι χοροί8 ταξινομούνται ως προς τον τόπο προέλευσης, τις κινήσεις, τους βηματισμούς και τη χορογραφία. Ως προς το ύφος κατατάσσονται με διάκριση το πάθος και το ήθος. Το ήθος αφορά το πρέπον, αντιπροσωπεύεται από τον «απολλώνιο» χορό με τη συνοδεία κιθάρας και απαντάται στους θρησκευτικούς, πανηγυρικούς και κοινωνικούς χορούς. Ο «διονυσιακός» χορός αντιπροσωπεύει πάθος με την μανία, τη λαγνεία, τον πανικό και τις ιλιγγιώδεις κινήσεις.
Εν κατακλείδι, οι αρχαίοι Έλληνες είχαν συνδέσει τη μουσική, το τραγούδι και τον χορό με τη λατρεία των Θεών. Η μουσική ήταν συνδεδεμένη με τη λατρεία του Απόλλωνα και του Διονύσου και κατείχε τα πρωτεία σε εκδηλώσεις που άπτονταν του θρησκευτικού συναισθήματος. Επίσης ήταν συνυφασμένη με όλες τις εκδηλώσεις του ιδιωτικού και δημόσιου βίου, όπως μαρτυρούν η αρχαία ελληνική ποίηση (έπος, λυρική, δραματική) και η εικαστική τέχνη.
3. Η σημασία του ήθους στην αρχαία ελληνική μουσική                                                                                                                             Στην κλασική εποχή στόχος της εκπαίδευσης (Θουκυδίδης, 2.39.1, 4.41), ήταν να προετοιμάσει τους νέους με το πρότυπο «καλός καγαθός» ώστε να εισέλθουν στην κοινωνική και πολιτική ζωή της πόλης-κράτους. Παρά το διαφορετικό εκπαιδευτικό σύστημα κάθε πόλης-κράτους, υπήρχαν πολλά κοινά στοιχεία για την παιδευτική αξία της μουσικής. Οι «αρμονικοί» θεωρούσαν ότι η μουσική και τα στοιχεία της είχαν ήθος και το ήθος αυτό το δημιουργούσαν και στους ανθρώπους. Στοιχεία της μουσικής με ήθος ήταν: οι φθόγγοι, το μέλος (διασταλτικόν, συσταλτικόν ησυχαστικόν), τα γένη, οι αρμονίες. Όλοι οι μεγάλοι Έλληνες ποιητές επικοί ή δραματικοί ήταν μουσικοί. Από Οι αρχαίοι χοροί διακρίνονταν σε θρησκευτικούς, πολεμικούς και ειρηνικούς. Ο χορός των κουρήτων ήταν ο αρχαιότερος χορός, ο πυρρίχιος χορός είχε παιδευτικό χαρακτήρα, μέσα από τις κινήσεις είχε σκοπό να διδάξει τη μίμηση των πολεμικών κινήσεων. Αρχαίοι θρησκευτικοί χοροί είναι: των πεπλοφόρων, ο παιάν, τα άνθεα, ο γέρανος, των Καρυάτιδων, του Καλαθίσκου, διονυσιακοί χοροί, χορεία και κύκλιος χορός (Πανάγου, 2003). Οι ιδιωτικοί χοροί είναι: του γάμου, του πένθους (ρυθμικοί βηματισμοί των θρηνωδών με τα χέρια υψωμένα) και των συμποσίων. Υπήρχαν και οι λαϊκοί χοροί (Πανάγου-Μιχαλακάκη, 2003) ιστορικής πλευράς η μουσική διδάσκονταν πριν τη διδασκαλία της γραφής και της ανάγνωσης. Η μουσική εκτός από μορφή διασκέδασης ήταν χρήσιμη για την ηθική προαγωγή του κοινωνικού συνόλου, καθώς διέθετε μαγικές ιδιότητές σε τέτοιο βαθμό που η λύρα του Αμφίωνα μάγευε τους λίθους και συγκεντρώνονταν για να στηθούν τα τείχη της Θήβας.
Η διαπαιδαγώγηση (Taylor, 2003) άρχιζε όταν το παιδί διδάσκονταν να αισθάνεται πόνο ή ηδονή για τα σωστά πράγματα. Επομένως η παιδεία άρχιζε όταν ένα μικρό παιδί, που δεν μπορούσε να μείνει ακίνητο και πηδούσε ή ξεφώνιζε, μάθαινε να μεταβάλλει τα ξεφωνητά και τα πηδήματα του σε μελωδικό τραγούδι και ρυθμικό χορό. Με τη μουσική ασχολήθηκαν αρκετοί στην αρχαία Ελλάδα άλλοι συμφωνούσαν, ότι η μουσική ήταν ψυχαγωγία και άλλοι διασκέδαση. Ο Πλάτωνας πίστευε στην ισχυρή επίδραση της μουσικής στην ψυχή και στους «Νόμους» εξέτασε το ζήτημα της χρήσης της σαν βασική παράμετρο της ηθικής διαπαιδαγώγησης των νέων. Το «ευάρμοστον» και το «ανάρμοστον»9 εκτός της ηθικής σημασίας περιέγραφε επίσης το κουρδισμένο ως εναρμονισμένο όργανο και το ακούρδιστο ως ανάρμοστο (Πλεμμένος, 2008). Ο πολίτης που θα εντρυφούσε στη μουσική, θα αντιλαμβάνονταν τις ελλείψεις που θα είχαν τα δημιουργήματα τέχνης, θα δέχονταν με ευχαρίστηση τα ωραία και θα αποστρέφονταν τα άσχημα και έτσι θα τελειοποιούνταν σε κάθε αρετή. Η μουσική σε μια ιδανική πολιτεία εκπαιδεύει και εκπολιτίζει τα ήθη (Πλεμμένος, 2008). Η μουσική όφειλε να προηγηθεί ακόμα και της άσκησης για να μάθει ο άνθρωπος το ωραίο και να το δέχεται με ευχαρίστηση, γιατί άσκηση χωρίς μουσική παιδεία εξαγριώνει τα πάθη.
Ο Πλάτωνας επέλεξε τη μουσική για την ηθική βελτίωση των φυλάκων του και για το σκοπό αυτό κατάρτισε πίνακα με τα ωφέλιμα στοιχεία της μουσικής. Για να απαντήσει σε τι συνίσταται η σωστή παιδεία ισχυρίζεται πως αρκεί να σκεφτούμε ότι η πρώτη εμπειρία που έχει το νεογέννητο με τη ζωή είναι η γνωριμία του με την ηδονή και τον πόνο (Πλάτωνος, Νόμοι, 653a). Η διδασκαλία της μουσικής ήταν εξαιρετικά σημαντική όπως αναφέρεται στον Πρωταγόρα (Πλάτωνος, Πρωταγόρας, 326b) οι κιθαριστές μάθαιναν στα παιδιά ρυθμούς και αρμονία που ήταν χρήσιμα στα λόγια και στις πράξεις, γιατί η ζωή απαιτούσε καλό ρυθμό και αρμονία και «ανάγκαζαν τις ψυχές των παιδιών να εξοικειώνονται με τους ρυθμούς και τις αρμονίες της μουσικής, ώστε να γίνονται ημερότεροι10 άνθρωποι και αφού συνήθιζαν στον καλό ρυθμό, θα γίνονταν χρήσιμοι και στους λόγους και στις πράξεις, γιατί ολόκληρη η ζωή του ανθρώπου έχει ανάγκη από καλό ρυθμό και καλή αρμονία» (Παπαοικονόμου, 2003).
Ο Πλάτωνας έκρινε ότι ο καλός μουσικός πρώτα πρέπει να γνωρίσει αρετές όπως εγκράτεια, ανδρεία, ελευθεριότητα, μεγαλοψυχία και τις αντίθετες αυτών για να προφυλάσσεται. Σημαντική αξία θεωρούσε την απλότητα στη μουσική που αποδίδεται σε ενάρετο και ανόθευτο άνθρωπο, ενώ η μουσική δεξιοτεχνία και πολυπλοκότητα αναφέρονταν σε άνθρωπο που βρίσκονταν σε σύγχυση. Αποστρέφονταν το είδος της μουσικής που επεδίωκε την ευχαρίστηση με ηχητικά «εφέ» και ήταν υπέρ των λιτών, μετρημένων μελωδιών και των ρυθμών που βελτίωναν τις θετικές ιδιότητες του χαρακτήρα. Εάν ο μουσικός υπολείπονταν σε αξίες και δεν υπήρχε αρμονία ψυχής και σώματος τότε    η αρμονία δεν θα υπήρχε στις συνθέσεις του και έτσι παρασύρονταν σε υπερβολική ηδονή και στρέφονταν σε ακολασία και διαφθορά (Πλεμμένος, 2008). Επιπροσθέτως ο Πλάτωνας (Νόμοι, 656γ) έκρινε ότι ο μουσικός που εκπαίδευε τους νέους έπρεπε να ακολουθεί νόμους που αφορούσαν στη μελωδία, το ρυθμό και στα λόγια που θα αντανακλούσαν στην αρετή, παράδειγμα οι Αιγύπτιοι που έθεσαν νόμους στους ναούς για τις σωστές μελωδίες στους νέους. Για την επιλογή των μελωδιών ο Πλάτωνας με εξαίρεση τους θρήνους, τη νωθρότητα και τη μέθη κατέληξε σε δύο τη φρυγία, ως έκφραση της ειρηνικής ζωής και τη δωρική, ως έκφραση του γενναίου και του πολεμόχαρου ανδρισμού (Neubecker, 1986), με όργανα αποδεκτά τη λύρα, την κιθάρα και την σύριγγα για τους βοσκούς.
Παρόμοια με τον Πλάτωνα ήταν η τοποθέτηση του Αριστοτέλη (West, 2004), ο οποίος συμφωνεί ότι «η παιδεία που βασίζεται στα ήθη πρέπει να έρθει πρώτη και μετά να ακολουθήσει εκείνη που βασίζεται στη λογική»11. Στα βασικά μαθήματα εκπαίδευσης των νέων περιλαμβάνονταν μουσική, ανάγνωση, γραφή, ιχνογραφία. Στα «Πολιτικά» τοποθετήθηκε υπέρ της απόλαυσης και της καθαρτικής ιδιότητας της μουσικής, αλλά διαφωνούσε με τον Πλάτωνα ότι η μουσική παιδεία πρέπει να προηγείται όλων και σαν πρωταρχική εκπαίδευση έθεσε την ιχνογραφία που βοηθούσε στην ορθή αντίληψη των πραγμάτων, ώστε να μην εξαπατώνται στις αγοραπωλησίες. Θεωρούσε ότι όλα τα είδη ρυθμών, οργάνων και μελωδιών μπορούσαν να αξιοποιηθούν σε όλες τις εκδηλώσεις του κοινωνικού βίου. Έκρινε ότι η άσκηση της μουσικής δεν θεωρούνταν ευγενής δραστηριότητα, ο Δίας ουδέποτε τραγουδούσε η έπαιζε κιθάρα και οι επαγγελματίες μουσικοί αποκαλούνταν βάναυσοι. Η ενασχόληση με τη μουσική σύμφωνα με τον Αριστοτέλη χρησίμευε ως «παιδιά» και «ανάπαυση». Σχετικά με την ηδονή ο Αριστοτέλης πίστευε ότι ενυπήρχε ως στοιχείο έμφυτο στη μουσική, οι μελωδίες ενθουσίαζαν τον άνθρωπο, ο ενθουσιασμός ήταν κατά τη γνώμη του ψυχικό πάθος «σχετίζονταν με το ήθος» (13340α), άρα η μουσική επιδρούσε στο ήθος.
Ο Απόλλωνας, όταν αντιλήφθηκε την κλοπή του βοδιού από τον πονηρό Ερμή, εκείνος κατευνάζει τον θυμό του με τη λύρα που του παίζει και στη συνέχεια του την χαρίζει για να παίζει στις γιορτές (Neubecker, 1986) «…φανερόν όμως είναι ότι, διακρινομένων των έργων εις έργα προσήκοντα και μη προσήκοντα εις ελευθέρους, δεν πρέπει να διδάσκωνται πάντα, αλλ’ εκείνα εκ των χρησίμων τα οποία δεν είναι φόβος να καταστήσουν τον μετέχοντα τούτων βάναυσον. Βάναυσον δε έργον πρέπει τούτο να θεωρούμεν και βαναύσους τέχνας και μαθήσεις εκείνας, όσαι καθιστούν το σώμα των ελευθέρων ή την ψυχήν ή την διάνοιαν άχρηστον διά τας πράξεις της αρετής (Αριστοτέλης, Πολιτικά: https://www.greek-language.gr/greekLang/ancient_greek/tools/corpora/anthology/content.html?t=52&m=1).
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η ψυχή διακρίνονταν σε 3 μέρη το θεωρητικό και πρακτικό και το άλογο μέρος στα οποία αντιστοιχούν η παιδεία της μουσικής, η μουσική ως σχόλη και η μουσική ως παιχνίδι. Η διαφωνία του με τον Πλάτωνα αφορούσε στην αξία της μουσικής που προκαλούσε τέρψη και χαλάρωση και ότι ως προς τη δημόσια ψυχαγωγία είχε καθαρτική λειτουργία (Neubecker, 1986). Σχετικά με το ήθος σκέφτονταν αν η μουσική προσέφερε ευχαρίστηση (Neubecker, 1986). Για να αποκτήσει κάποιο παιδί κρίση για την ηθική αξία της μουσικής έπρεπε να παρακολουθήσει απλά μαθήματα μουσικής και όχι να γίνει επαγγελματίας μουσικός. Για τον Αριστοτέλη ο αυλός είχε καθαρτική ιδιότητα και σ’ αυτό διαφωνούσε με τον Πλάτωνα γιατί ο αυλός και η δώρια μελωδία είχαν την ιδιαιτερότητα να αποδίδουν οργιαστικό και παθητικό στοιχείο (Neubecker, 1986). Απαντούσε στον δάσκαλο του ότι ο στίχος «σωστό είναι να καλείς σε γιορτινό τραπέζι άριστο τραγουδιστή (Πολιτικά, 1338α) στην Οδύσσεια του Ομήρου, δεν είναι χρήσιμη «προς τέρψιν μόνον» αλλά κρύβει ένα «βαθύτερο νόημα στους στίχους» (1146ζ) καθώς πρώτον συντελεί «σε ωφέλεια και βοήθειαν μεγάλην» των δείπνων και των συμποσίων και δεύτερον αποτελεί «αντισταθμιστικό παράγοντα κατά της μέθης και της υπερβολής καθώς με την τάξη και τη συμμετρία κατευνάζει.
Ο Αριστόξενος, μαθητής του Αριστοτέλη, αποστασιοποιήθηκε από τους μεγάλους δασκάλους, Πλάτωνα και Αριστοτέλη, και στάθηκε στο ρόλο του συνθέτη ο οποίος επιδρά στην ψυχή και όχι τόσο στη δύναμη της μουσικής (Πλεμμένος, 2008). Ο Αριστόξενος είχε ως παράδειγμα τον Τελεσία, ο οποίος προσπάθησε να συνδυάσει την Πυθαγόρεια με τη Φιλοξένειο μουσική χωρίς να πετύχει καλό αποτέλεσμα. Τότε εγκατέλειψε την Φιλοξένειο και επέστρεψε στην Πυθαγόρειο λόγω της ανατροφής του με την «καλλίστη μουσική» που περιλάμβανε έργα του Πινδάρου, του Διονυσίου του Θηβαίου, του Λάμπρου και του Πρατίνα (Πλεμμένος, 2008).Για τον Αριστόξενο «αν κάποιος καλλιεργούσε τον παιδευτικό χαρακτήρα της μουσικής…θα επαινούσε το ωραίο και ένας τέτοιος άνθρωπος θα ήταν αμόλυντος και θα ωφελούσε τον εαυτό του και την πόλη του, εφόσον δεν θα ασχολούνταν με ανάρμοστο».
4. Συμπεράσματα
Συμπερασματικά με τη βιβλιογραφική έρευνα εντοπίστηκαν οι κοινοί τόποι, πάνω στους οποίους προβληματίστηκαν οι Έλληνες για τη μουσική τους και τη θέση της στην καθημερινή ζωή. Ο προϊστορικός ελλαδικός χώρος αντιπαραθέτει τις συνημίτονες πεντατονικές κλίμακες και τα διατονικά κλπ. τετράχορδα και τις χρόες τους (Λέκκας, 2003). Η μουσική παιδεία χαρακτήριζε τον άνθρωπο, ο «μουσικός ανήρ» ήταν ολοκληρωμένος, αισθάνονταν, έπραττε και σκέπτονταν. Η «σχέση αμοιβαιότητας της μουσικής με ψυχικές καταστάσεις, ότι συγκεκριμένα είδη μουσικής προκαλούν συγκεκριμένα πάθη, αλλά και αντίστροφα» (Neubecker,1986), είχαν υποπέσει στην αντίληψή των αρχαίων ημών προγόνων αρκετά νωρίς. Εκτίμησαν την ηθική της αξία νωρίτερα από άλλους αρχαίους λαούς. Η πρόοδός των ήταν εξαιρετική σχετικά με τους ρυθμούς και τις αρμονίες που προκαλούσαν στην ανθρώπινη ψυχή ευχαρίστηση ή μη. Είχαν αναπτύξει θεωρίες σύμφωνα με τις οποίες τα συναισθήματα χαράς, λύπης, μελαγχολίας, ευφορίας, αισιοδοξίας, τρέλας κ.ά. συνδέονταν με τις διάφορες μουσικές αρμονίες και ρυθμούς. Είχαν αντιληφθεί τη δύναμη της μουσικής και τη δυνατότητά της να αλλάζει τη ψυχική διάθεση των ανθρώπων. Δεν θα μπορούσε κάποιος να αμφισβητήσει τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τον Αριστόξενο, ότι υπάρχει επίδραση της μουσικής στην ψυχική διάθεση και στη δύναμή της να διαπλάθει χαρακτήρα. Εν κατακλείδι, η μουσική μπορεί να προκαλέσει χαρά ή θλίψη, να ενθαρρύνει ή να παρηγορήσει, να ηρεμήσει και να εγκαρδιώσει κάποιον. Ακόμα και σήμερα δεν αμφισβητείται η παιδευτική αξία της μουσικής. Γεννάται όμως το ερώτημα ποιες πνευματικές ή ψυχικές ιδιότητες θα μπορούσαν να βελτιωθούν με συγκεκριμένες μελωδίες; Περαιτέρω έρευνα θα μπορούσε να διαφωτίσει και να δώσει απαντήσεις στο παραπάνω ερώτημα.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Ανδριανού, Ε. & Ξιφαρά, Π. (2001). Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο, Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα: 2001
Belis, A., (2004). Η καθημερινή ζωή των μουσικών στην αρχαιότητα, μτφρ. Σταύρου Βλοντάκη, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα: 2004
Dover, K. J., (2000). Η Κωμωδία του Αριστοφάνη, μτφρ. Κακριδής, εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα: 2001.
Flacelière, R., (2003). Ο Δημόσιος και ιδιωτικός βίος των αρχαίων Ελλήνων, μτφρ. Βανδώρου, Γ., εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα: 2003.
Θουκυδίδου, Ο Επιτάφιος του Περικλή,2.39.1, 4.41.
Λέκκας, Δ. (2003). «Θεωρητικά: Φύση και Ιστορία» στο Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση ελληνικής μουσικής και χορού, Τόμος Β΄, Ελληνική Μουσική Πράξη: Αρχαίοι και Μέσοι χρόνοι, 1.1.3, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα: 2003.
Λυπουρλής, Δ., (2001). «Παλαιότερη αρχαία ελληνική Λυρική Ποίηση», Γράμματα Ι: Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Φιλολογία, στο Τόμος Α΄, σσ. 117-155, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα: 2001.
Mass, Μ. & Snyder, Σ., (1989). Stringed instruments of Ancient Greece, Yale University press, Yale: 1989
Mosse, G.I., (2001). Η αρχαϊκή Ελλάδα, μτφρ. Στρατής Π., εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα: 2001.
Neubecker, A. J., (1986). Η μουσική στην αρχαία Ελλάδα, Ι & ΙΙ.4, εκδ Οδυσσέας. Αθήνα: 1986.
Πανάγου-Μιχαλακάκη, Β. (2003). «Κατηγορίες και είδη χορών», στο Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση ελληνικής μουσικής και χορού, Τόμος Δ΄, Θεωρία Χορού – Ελληνική Χορευτική Πράξη: Αρχαίοι και Μέσοι χρόνοι, 4.2, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα: 2003.
Παπαδοπούλου, Ζ., (2003). «Υμνώντας τους θεούς. Η μουσική στον δημόσιο βίο των αρχαίων Ελλήνων» στο Μουσών Δώρα Μουσικοί και χορευτικοί απόηχοι από την Αρχαία Ελλάδα εκδ. Υπουργείο Πολιτισμού, δίγλωσση Έκδοση: Ελληνικά Ολλανδικά, Αθήνα: 2003
13
Παπαοικονόμου, Κ. (2003). «Μουσική παιδεία», στο Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση ελληνικής μουσικής και χορού, Τόμος Β΄, Ελληνική Μουσική Πράξη: Αρχαίοι και Μέσοι χρόνοι, 5.4. εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα: 2003
Πλάτωνος, Νόμοι. 631β – 632δ, 643α, 653α, 656γ.
Πλάτωνος, Πρωταγόρας, 326 b.
Πλεμμένος, Γ. (2008). Συζητώντας για την ελληνική μουσική. Ένα διαχρονικό ταξίδι (4ος αι.π.Χ.-19ος αι. μ.Χ.. εκδ. Εν Πλω. Αθήνα: 2008
Πλουτάρχου, Θεμιστοκλής, ΙΙ, 3
Πλουτάρχου, Λυκούργος, XVI, 6
Taylor, A., (2003). Πλάτων, ο άνθρωπος και το έργο του, μτφρ. Αρτζόγλου, Ι., εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα: 2003.
Τσακμάκης, Α., (2001) «Αρχαία και Μέση Κωμωδία», στο Γράμματα Ι: Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Φιλολογία, Τόμος Α΄, σ. 319, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα: 2001.
Vegetti, M., (1996). «Ο άνθρωπος και οι Θεοί» στο Borgeaud, P. et al., Ο Έλληνας άνθρωπος, μτφρ. Τασάκος σσ. 379-424, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα:1996
Vernant, J.-P., (1998). Μύθος και Τραγωδία στην Αρχαία Ελλάδα. Τόμος Α΄, μτφρ. Γεωργούδη, εκδ. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα: 1998.
West, M., (2004). Αρχαία Ελληνική Μουσική, μτφρ. Κομνηνός, Σ., εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα: 2004.

 

Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό
Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών
Θεματική Ενότητα: ΕΛΠ40
«Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση Ελληνικής Μουσικής και Χορού»
1η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ
Πίνακας περιεχομένων

Εισαγωγή…………………………………………………………………………………………………..……3

Ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο..……………………………………………………………………….3

Παραδείγματα Α. Μουσικής και Β. Χορού………………………………………………………….7

Α. Μουσικής: Επτανησιακή Λαϊκή Μουσική………………..………………….……………….…7

Β. Χορού: Μπάλος Λέσβου……..……………………..………………………………………….………9

Συμπεράσματα………………………………………………………………………………………………..10

Βιβλιογραφικές αναφορές……………………………………………………………………………..…10

Εισαγωγή
Στη συγκεκριμένη εργασία θα περιγράψουμε: α) τις συνθήκες εκδυτικισμού στις τέχνες (μουσική, χορός) στη νεότερη Ελλάδα μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους, συγκεκριμένα από την ίδρυση του ελληνικού κράτους 1830, μέχρι τα μισά του 20ου αιώνα, με αναφορά στις αναλυτικές νόρμες και β) θα αναφέρουμε παραδείγματα Επτανησιακής Λαϊκής Μουσικής και χορών των νησιών του Βορείου Αιγαίου. Τι είναι όμως εκδυτικισμός και ως προς τι; Ποικίλα ερωτήματα διεγείρονται. Είναι η επιρροή ανταγωνιστικών ιδεολογιών, βάση των οποίων κατασκευάσθηκε η εθνική ταυτότητα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, ή έγινε η επιλογή του σχετικού εθνολογικού υλικού; Εκδυτικισμός είναι η διείσδυση δυτικού προτύπου στις ελληνικές πόλεις ή είναι ο μιμητισμός για τα θαυμαστά έργα και επιτεύγματα της Δύσης ως προς: τα όργανα, τον στίχο, την υιοθέτηση ειδών, χορών, την ιδεολογία, τον τρόπο επιτέλεσης, τις αίθουσες συναυλιών, τα θεωρητικά κείμενα; Ο εκδυτικισμός συντελέστηκε στο αστικό ή στο αγροτικό πλαίσιο ή και στα δύο; Οικονομικές, πολιτισμικές και κοινωνικές αλλαγές στο πνεύμα του ευρωπαϊκού διαφωτισμού οδήγησαν την χώρα μας σε νέα πορεία; Στο πνεύμα του εκσυγχρονισμού κάθε μιμητισμός προς τη δύση είναι «εκδυτικισμός»; Ας αρχίσουμε ξετυλίγοντας τον μίτο του εκδυτικισμού.
Ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο
Ο εκδυτικισμός στη νεότερη Ελλάδα δεν είναι απλό φαινόμενο είναι σύνθετο και για να γίνει κατανοητό χρειάζεται να δοθούν διευκρινήσεις που αφορούν την ελληνική πραγματικότητα. Μετά την απελευθέρωση οι Έλληνες στρέφονται στη Δύση. Επιθυμούν να γνωρίσουν, αλλά και να μιμηθούν τον δυτικό τρόπο ζωής. Το φαινόμενο αυτό δεν συμβαίνει οργανωμένα πρώτα εμφανίζεται στα νησιά του Βορείου Αιγαίου αλλά πολύ νωρίτερα εμφανίστηκε στα νησιά του Ιουνίου τα οποία δέχονται επιρροές από τη Δύση, λόγω της αγγλοκρατίας, της ενετοκρατίας αλλά και λόγω της κοντινής απόστασης από την Ιταλία. Τα νησιά του Ιουνίου γίνονται οι πρώτοι αποδέκτες των ιδεών του Διαφωτισμού, του ευρωπαϊκού πολιτισμού και της ευρωπαϊκής μουσικής (Δαλιανούδη, σ.150). Στα νησιά του βορείου Αιγαίου υπήρχαν ναυτικοί που ταξίδευαν στη Δύση και μετέφεραν δυτικές συνήθειες στον τόπο τους. Επίσης οι κάτοικοι των νησιών του Βορείου Αιγαίου δέχονταν επιρροές από τα κοντινά παράλια της Μ. Ασίας όπου κυριαρχούσαν δυτικές συνήθειες. Στον ελλαδικό χώρο ο ευρωπαϊσμός / εκδυτικισμός εμφανίστηκε μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους το 1830. Η ανάγκη να υιοθετήσουν     οι Έλληνες πρακτικές στην πολιτική αλλά και στην κοινωνική ζωή σημαδοτεί την ανάγκη τους για αποτοξίνωση από την Ανατολή, για αποοθωμανοποίηση. Η βούληση αυτή των Ελλήνων δεν είναι καθολική, αλλά θα εξυπηρετήσει συμφέροντα πολιτικής και πολιτισμικής πραγματικότητας. Για την ίδρυση του ελληνικού κράτους υπάρχει μεγάλη στήριξη από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις, αλλά και αξιόλογη εσωτερική δυναμική.  Οι μεγάλες δυνάμεις που βοήθησαν την Ελληνική Επανάσταση, οι Φιλέλληνες που γοητεύτηκαν από την αρχαία Ελλάδα και μια παροικία του Παρισιού με εκπρόσωπο τον Αδαμάντιο Κοραή συνετέλεσαν στη ίδρυση του ελληνικού κράτους μετά την απελευθέρωση. Ποια ταυτότητα λοιπόν είχε η Ελλάδα μετά από τόσα χρόνια υποδούλωσης; Ήταν μια παραδοσιακή Ελλάδα ως συνέχεια του Βυζαντίου, με Ορθόδοξο Βυζαντινό πρόσωπο ή μια Ελλάδα εξευρωπαϊσμένη, εκσυγχρονισμένη, εκδυτικισμένη που ακολούθησε τις προσταγές της Δύσης; Ακολούθησε το δυτικό πολιτισμό και το δυτικό τρόπο ζωής η συνέχισε τον βυζαντινό ορθόδοξο βίο με το βλέμμα της στην Ανατολή; Οι Διαφωτιστές αυτοί της Δύσης επιθυμούσαν οι Νεοέλληνες να θέσουν σαν βάση την αρχαιότητα, θέση που στήριξαν και οι «Έλληνες Διαφωτιστές» για μια εξευρωπαϊσμένη Ελλάδα. Ποια λοιπόν ταυτότητα υιοθέτησε η Ελλάδα ή καλύτερα ποια ταυτότητα της επέβαλαν οι ευρωπαϊκές χώρες (Βιρβιδάκης, 2003, τ. Α΄, σσ. 339-340);
Από τη μια πλευρά υπήρχε η ταυτότητα με πρότυπο τη Δύση από την άλλη πλευρά υπήρχε η ετερότητα, υπήρχαν δηλαδή αρκετοί Έλληνες που είχαν διατηρήσει τη ρωμαίικη ταυτότητα, οι «Ρωμιοί». Αυτοί είχαν αγωνιστεί κατά των Τούρκων και δεν το χωρούσε ο νους τους, όπως αναφέρει ο Μακρυγιάννης, ότι το ορθόδοξο στοιχείο, δεν θα αποτελούσε το κυρίαρχο συστατικό της ταυτότητας του νέου ελληνικού κράτους, ότι αυτό θα αποτελούσε ετερότητα (Γράψας, 2003, τ. Γ΄, σ. 284). Τα αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα των κρατών της δύσης δεν επιθυμούσαν στο νεοϊδρυθέν ελληνικό κράτος να γίνονται αναφορές στο Βυζάντιο και την Ορθοδοξία, επειδή αυτό θα οδηγούσε σε ανάπτυξη των δεσμών με τη Ρωσία. Έγιναν προσπάθειες χρήσης της αρχαῒζουσας για να δείξουν την συνέχεια του νέου κράτους των Ελλήνων από την αρχαιότητα, εδαφικά άλλωστε το ελληνικό κράτος συνέπιπτε με την αρχαία Ελλάδα. Ο πρώτος καταστατικός χάρτης –  το Σύνταγμα της Επιδαύρου γράφτηκε στην αρχαῒζουσα, γλώσσα που ελάχιστοι Έλληνες καταλάβαιναν (Herzfeld, 2002).
Κάθε εθνικό κράτος έχει μια εθνική ταυτότητα και όχι δύο. Η Αρχαιότητα και το Ορθόδοξο Βυζάντιο είναι δυο ταυτότητες και τούτο προκαλεί σύγχυση. Συνεχείς συγκρούσεις στα Βαλκάνια και αλληλοσυγκρουόμενες ιδέες περί έθνους, θρησκείας, κράτους γλώσσας, συγγένειας, καταγωγής δημιουργούσαν αναταραχή, καθώς προσπαθούσαν να υπερισχύσουν η μία της άλλης. Η ρωσική πλευρά υποδαύλιζε τις τάσεις αυτές μέχρι εκείνο το σημείο που δεν αποτελούσαν κίνδυνο εξελληνισμού των Σλάβων που ζούσαν στα Βαλκάνια (Βιρβιδάκης, 2003, τ. Α΄, σσ. 339-340). Όλο αυτό το κλίμα επηρέασε αρκετές φορές τους Έλληνες και οδήγησε σε εσωτερικές αναταραχές. Οι παρατάξεις άλλαζαν συνέχεια προσανατολισμό με αποτέλεσμα να κυβερνάνε διαδοχικά και να μην μπορούν να συνυπάρξουν. Εσωτερικές πολιτικές διενέξεις, και κρίσεις εκκλησιαστικές οδήγησαν στο αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Ελλάδας.        Έτσι αποφεύχθηκε ο διχασμός. Το Πατριαρχείο, αν και προσποιήθηκε συναίνεση, έδωσε απρόθυμα την συγκατάθεσή του.
Στον πολιτισμό προτιμήθηκε μια τακτική αποσιώπησης, γενίκευση και υπεκφυγές. Επιπρόσθετα έπρεπε να σχηματιστεί συγκεκριμένη πολιτιστική ταυτότητα που θα κάλυπτε τυχόν αντιφάσεις μεταξύ Αρχαιότητας και Βυζαντίου. Ποιος ήταν ο ρόλος της λόγιας παράδοσης της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής; Η λαϊκή μουσική παράδοση που βρίσκεται λοιπόν; Βρίσκεται κι αυτή στο επίκεντρο των ιδεολογημάτων και υπάρχουν δυο ερμηνείες της παράδοσης. Η πρώτη περιέχει τον «παραδοσιακό βίο» με τις εκδηλώσεις του και η άλλη αναφέρεται στα υλικά, τις τεχνοτροπίες, τα ύφη και αντλεί από τον «παραδοσιακό βίο» (Γράψας, 2003, σ.286). Παρατηρείται λοιπόν ότι  ο «παραδοσιακός τρόπος ζωής» είναι κατευθυντήριος μοχλός του νεωτερικού ή προσδέθηκε στο μουσικό άρμα του «υψηλού» πολιτισμού της Δύσης. Η δεύτερη θεώρηση έχει να κάνει με την υφή του πρωταρχικού δρώμενου ως ενότητα μουσικής, χορού και λόγου. Κάθε μικρό μέρος αυτής της ενότητας είναι αποτέλεσμα προηγούμενης ανάλυσης κι εμφανίζει δυνατότητες για ανασύνθεση. Δεν είναι κάτι αυτοτελές που μπορεί να οδηγήσει σε αρχική σύνθεση. Κάθε μερική σύνθεση μαρτυράει μια εξωτερική ή ανώτερη επενέργεια. Παραδείγματα είναι τα τραγούδια που δε χορεύονται, χοροί που δεν τραγουδιούνται κ. ά..
Πως λοιπόν εμφανίζονται στην Ελλάδα οπερέτες ή έντεχνοι συνθέτες; Είναι αυτοί που είχαν σπουδάσει στο εξωτερικό και έφεραν τις διεθνείς τάσεις (π.χ. ατονισμός) στην Ελλάδα; Οι αλλαγές στα όργανα, στον τρόπο συνοδείας μουσικής, και που; μόνο στα αστικά κέντρα με την εγκατάλειψη των παραδοσιακών οργάνων; ή και στην ύπαιθρο; Υιοθετείται εγγράμματος τρόπος μάθησης μουσικής, ιδρύονται ωδεία, όπου μάθαιναν μουσική; Όλα αυτά τα στοιχεία με μικρές η μεγαλύτερες αποκλίσεις αποτελούν την μουσική ταυτότητα της σύγχρονης Ελλάδας (Γράψας, κεφ. 6).  Και ο χορός; Σύμφωνα με τον Γύφτουλα (2003, σ. 154) είναι «μια σύνθετη ανθρώπινη συμπεριφορά με στοιχεία ρυθμικότητας, πολιτισμικά καθορισμένα μοτίβα ρυθμικής κίνησης, αποτελεί οργανικό μέρος της συνολικής δομής ενός πολιτισμικού επικοινωνιακού συστήματος». Από κοινωνικής πλευράς σύμφωνα με τον Ράφτη (1985), (στο Γύφτουλας, 2003) αναφέρεται ότι ο χορός, σε όλους τους λαούς, σε όλες τις εποχές είναι βαθιά ριζωμένος στις εκδηλώσεις που σχετίζονται με τον έρωτα, τη γέννηση, τον γάμο, τον πόλεμο, τη θυσία, τη θρησκεία. Αποτελεί νοηματική συμβολική, αισθητική κωδικοποιημένη κοινωνικά πράξη, και εκδηλώνεται δια μέσου μιας κινητικής ρυθμικότητας ακολουθώντας χορευτικά σχήματα ή μοτίβα.
Επιπρόσθετα ο Δαμιανάκος (1994, σ. 57) (στο Γύφτουλας, 2003) αναφέρει ότι ο χορός, στις παραδοσιακές κοινωνίες ή κοινωνίες προφορικής παράδοσης, είναι στοιχείο κοινωνικών εκδηλώσεων, καθοριστικός παράγοντας πολιτισμικού σήματος και εμπεριέχεται σε τελετές. Είναι τα «διαβατήρια έθιμα» που επικυρώνουν σημαντικές μεταβολές (γένεση, γάμος, θάνατος), για τον συλλογικό βίο μιας κοινότητας με αναφορά στην κατασκευή της κοινωνικής ταυτότητας βασισμένης στον διαχωρισμό και στην ιεράρχηση της έμφυλης συμπεριφοράς. Στις σύγχρονες αστικές κοινωνίες, όπου υπάρχει ετερογένεια και μεγάλη «δεξαμενή ιδεών και δημιουργικότητας» υπάρχουν δυναμικές που κινούνται στα δυο άκρα, στο ένα άκρο ανάγκη για ατομικότητα και προβολή στο άλλο ανάγκη για συνεργασία και συνύπαρξη και μια τρίτη δυναμική που αφορά τη δημιουργία υποομάδων. Όλα τα άτομα που συγκροτούν μια υποομάδα σχηματίζουν «αντιθετικά δίπολα ταυτότητες / ετερότητες, μοναδικότητες / πολλαπλότητες, ανεκτικότητα / αλληλεγγύη υπό όρους / ανταγωνισμός / σύγκρουση / διεκδίκηση υπεροχής» κ.ά. (Γύφτουλας, σ.150)
Συμπεραίνεται, λοιπόν, ότι στις παραδοσιακές κοινωνίες ο χρόνος που αφιερώνεται στις εκδηλώσεις (γιορτές / πανηγύρια) δεν είναι χρόνος ελεύθερος, αλλά «κοινωνικός χρόνος» ακόμα και στις περιστάσεις (γεννήσεις / γάμοι) είναι υποχρεωτικός. Αντιθέτως στις σύγχρονες αστικές κοινωνίες ο χορός αναφέρεται ως δραστηριότητα «ελεύθερου χρόνου» και για μια τέτοια δραστηριότητα επιλέγονται χώροι (θέατρα, κλαμπ, χορευτικά κέντρα, κ.ά.) που αποτελούν στοιχεία εκδυτικισμού. Υπάρχει μια αποστροφή προς την παράδοση, παρατηρείται υιοθέτηση νεωτερικής συμπεριφοράς, σχηματισμός σχολών με «Δυτική» προέλευση (κλασικός χορός, μπαλέτο, εκφραστικός χορός κ. ά).
Παραδείγματα: Α. Μουσικής και Β. Χορού
Α. Μουσικής: Επτανησιακή Λαϊκή Μουσική
Ιστορικό και Κοινωνικό πλαίσιο: Τα Επτάνησα παρουσιάζουν την ιδιαιτερότητα ότι δεν γνώρισαν ποτέ την Οθωμανική κυριαρχία, αλλά γνώρισαν κυριαρχία των ευρωπαϊκών κρατών (Βενετία, Γαλλία, Ρωσία, Αγγλία). Έτσι οι κάτοικοι των Ιονίων νήσων μυούνται αρκετά πριν το 1830 στα δυτικά πρότυπα και ακολουθούν την εξέλιξη αυτών (Γράψας, 2003, σ. 335). Τον 19ο αιώνα μετά τη Γαλλική επανάσταση η αριστοκρατική τάξη διευρύνεται με τους τεχνίτες και τους καλλιτέχνες και η μουσική τους ενώνει. Η ευμάρεια, η ανεκτικότητα, η τοπική ιδιαιτερότητα και η αίσθηση αυτάρκειας οδήγησαν σε πολιτιστική άνθηση της Επτανησιακής μουσικής (Γράψας, 2003, σσ. 336-337). Μορφές της επτανησιακής λαϊκής μουσικής είναι: Αρέκια, κυκλικό τραγούδι της τάβλας, τετράφωνη καντάδα και ζακυνθινή σερενάτα.
1) Αρέκια, στην αρχή ως τραγούδι της δουλειάς, στη συνέχεια τραγούδι του έρωτα, του πόνου, της ελπίδας. Χαρακτηριστικά της: εκτέλεση από τρίφωνη ή τετράφωνη ανδρική χορωδία, «α καπέλα», αρχίζει ο τενόρος κι αργότερα συνοδεύεται από άλλες φωνές, η τρίτη φωνή (τέρτσα η σουλτάνα) πάντα σε κλίμακα μείζονα.
2) Κυκλικό τραγούδι της τάβλας πρόκειται για μονοφωνικό, τετράστιχο με τη συνοδεία κιθάρας. Ερωτικό, πατριωτικό, πολλές φορές σκωπτικό κι ελευθεριάζον τραγούδι με εναλλαγή τραγουδιστών. Είναι τραγούδια του γλεντιού και της τάβλας, δημιουργούν χαλαρή κι ευχάριστη γιορτινή ατμόσφαιρα άλλοτε συντροφική, άλλοτε ανταγωνιστική που στοχεύουν να εντυπωσιάσουν τον ερωτικό στόχο.
3) Τετράφωνη καντάδα: χαρακτηρίζεται ωδικό, αρμονικό, αστικό διαταξικό και ιδιότυπα επτανησιακό μουσικό είδος. Η καντάδα είναι ωδικό είδος, τραγούδι με σκοπό την έκφραση συναισθημάτων, αρμονικό σε μίμηση της δυτικοευρωπαϊκής αρμονίας, αστικό, καθώς περιορίζεται στα αστικά κέντρα (Κέρκυρα, Ληξούρι, Αργοστόλι και Ζάκυνθος). Αντίθετα στον αγροτικό πληθυσμό τα τραγούδια είναι μονοφωνικά με συνοδεία κιθάρας, της γιορτής, της κοινωνικής διασκέδασης και όχι της ταβέρνας ή της καντάδας και στρέφονται προς τη θυμοσοφία και το σκώμμα, με παιχνιδιάρικη διάθεση (Γράψας, 2003, σσ. 337-338).
Πολύ σημαντικό είναι ότι οι επτανήσιοι αγρότες χορεύουν (Γύφτουλας, 2003, σσ. 83-85). Επομένως η καντάδα ως διαταξικό είδος, ξεκίνησε στην ταβέρνα ως λαϊκό είδος και καταλήγει ως αστικό κάτω από το μπαλκόνι. Η καντάδα έχει καταβολές το ιταλικό και το γερμανικό χορωδιακό τραγούδι. Προσαρμόστηκε και απέκτησε ιόνια χαρακτηριστικά κι ευαισθησίες. Στην προσαρμογή αυτή συνετέλεσαν το κλίμα, ο φυσιολατρικός ρομαντισμός, η θάλασσα, το χιούμορ κι ο ερωτισμός των επτανήσιων. Μετά την ένωση (1864) με την Ελλάδα, η καντάδα αναπτύχθηκε αρκετά στη ρομαντική Αθήνα, διατηρώντας την ιδιοτυπία της στα Επτάνησα. Μορφολογικά στηρίζεται στη δυτική, τετράφωνη, αρμονική με διαφορές ότι κάθε μελωδική γραμμή μπορεί να εκτελεστεί από οσεσδήποτε φωνές. Στην καντάδα δεν υπάρχει η αρχική, σολιστική ατάκα της πρώτης φωνής, η καντάδα έχει ενόργανη συνοδεία, αρχικά από μαντολινάτα κι αργότερα από βιολοντσέλα, ξύλινα πνευστά, ως και πιάνα πάνω σε κάρα. Εκπρόσωποι: Καρρέρ, Λαυράγκας και Ξύνδας
4) Ζακυνθινή σερενάτα αφορά το ντουέτο τενόρου-βαρύτονου ανδρικό οχυρό με καταγωγή από το ερωτικό ντουέτο της ιταλικής όπερας. Οι δυο φωνές έχουν συχνά αντίθετη αντιστικτική κίνηση. Η σερενάτα με τη συνοδεία μαντολινάτας ή ορχήστρας εγχόρδων και ξύλινων πνευστών, ακόμα και πιάνου του κάρου. Εκπρόσωποι: Τσακασιάνος, Κωστής, Πανταζής κ.ά. (Γράψας, 2003, σσ. 338-340).
Εν κατακλείδι οι Επτανησιακές πόλεις δέχονται επιρροές εκδυτικισμού από την Ιταλία, νέοι σπουδάζουν στα ιταλικά ωδεία και συνεργάζονται. Ο Φιλαρμονικός Σύλλογος Ζακύνθου το 1917 βρίσκεται στην πλατεία του Αγίου Μάρκου. Είναι η πρώτη ορχήστρα πνευστών της Ελλάδας. Οι Μουσουργοί της Επτανήσου προσαρμόζονται στο χώρο και συνθέτουν για:
α) μπαλκόνι (έντεχνες ερωτικές ή πατριωτικές καντάδες που εκτελούσαν άνδρες, συνοδευόμενοι από μαντολινάτα),
β) σαλόνι (ρομάντζες για γυναικεία φωνή και πιάνο έργα μουσικής δωματίου και έργα για πιάνο ευρέως φάσματος),
γ) πλατεία (εμβατήρια, χορευτικά τραγούδια, παίζονταν από μπάντες σε μεγάλα ακροατήρια) και
δ) θέατρο πολύ σημαντικό για τους Επτανήσιους, καθώς ήταν εξοικειωμένοι με την ιταλική όπερα (Γράμψας, 2003, τομ. Γ΄σσ.337-342). Η πρώτη επτανησιακή όπερα εμφανίζεται το 1888 και τα κωμειδύλλια (μουσική κωμωδία με ηθογραφικό περιεχόμενο) το 1785 (Γράψας, 2003, σσ. 340-342).
Β. Χορού: Μπάλος Λέσβου
Η κοινωνία της Λέσβου με την ίδρυση σωματείων και συλλόγων και την επιρροή από τα μεγάλα εμπορικά κέντρα της Ανατολής (Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Αϊβαλί) με τα οποία έχουν στενές εμπορικές σχέσεις δέχεται επιρροές εκδυτικισμού και εξ Ανατολής. Τα μέλη των συλλόγων αυτών αναφέρει η Δαλιανούδη (2020, σ. 153) απόγονοι αστικού πληθυσμού διδάσκονται ευρωπαϊκούς χορούς (βαλς, ταγκό, φοξ τροτ), αλλά και ελληνικούς (καλαματιανό, μπάλο κ.ά.). Ο εξευρωπαϊσμός και η ανάγκη για νέους τρόπους συνεύρεσης με νέες δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου στις μικροκοινωνίες ακολουθεί το νέο τύπο κοινωνικής οργάνωσης στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση. Οι ιδιαίτερες οικονομικές συνθήκες δείχνουν ότι στους συλλόγους των νησιών του Βορείου Αιγαίου συμμετέχουν οι αστοί, η μεσαία τάξη ακόμα και οι εργάτες οι οποίοι παρουσιάζουν οικονομική ευμάρεια (καπνεμπόριο στη Σάμο, ελαιοκαλλιέργεια στη Λέσβο κ.ά.). Ο μπάλος έγινε γνωστός στη Λέσβο από τους Ενετούς. Στην Άνδρο λέγεται ότι τον έφεραν οι Καπουτσίνοι (Γύφτουλας, 2003, σ. 272). Εκτός από την ονομασία ballo / μπάλος αρκετά χορογραφικά και κινησεολογικά στοιχεία μοιάζουν με δυτικούς χορούς. Στη Λέσβο μαρτυρείται (βαλλίζω =salto =πηδώ) ότι η ζευγαρωτή μορφολογία ήταν επινόηση της Σαπφούς, παρακολουθώντας το ζευγάρωμα των περιστεριών. Επομένως συμπεραίνουμε ότι το δυτικό στοιχείο, εκεί όπου έγινε αποδεκτό από το σύνολο του πληθυσμού, ο λαϊκός πολιτισμός επηρεάστηκε περισσότερο από ότι σε περιοχές απομονωμένες και δυσπρόσιτες. Κάποια παραδείγματα απομακρυσμένων περιοχών αναφέρονται το συρρακιώτικο πανηγύρι, που είναι ταυτισμένο με τον δημόσιο χορό σε δύο ή και τέσσερις ομόκεντρους ανοικτούς κύκλους, καταγεγραμμένο στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά, (http://ayla.culture.gr/paradosiako-panigyri-syrrakou/) και η παραδοσιακή μορφή του χορού «Μηλιά» της Λευκάδας, που εκφράζει ένα κλειστό αγροτικό πλαίσιο (http://www.elepex.gr/images/stories/tritostomos/koutsouba-paradosi-full-text-gr.pdf) όπως έδειξε η έρευνα του Κουτσούμπα (2009).
Συμπεράσματα
Επομένως στην Ελλάδα υπήρξαν και συνεχίζουν να υπάρχουν δυο πραγματικότητες/δυο ταυτότητες. Η μια του κλασικισμού, της αρχαιότητας, της Ελλάδας της ενταγμένης στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, η άλλη της παράδοσης, της ρωμιοσύνης. Της Ελλάδας του ιδεώδους και της Ελλάδας της πραγματικότητας. Ο 19ος και το πρώτο μισό του 20ου αιώνα διαχέεται από τις δυο αυτές αντιφάσεις. Από τη μια τα παραδοσιακά λαϊκά στοιχεία και από την άλλη οι ευρωπαϊκές επιρροές, τα στοιχεία εκδυτικισμού. Οι εξελίξεις αυτών των αντιθέσεων διαμορφώνουν και αποκαλύπτουν την εθνική ταυτότητα των Νεοελλήνων. Μια ταυτότητα που αποδίδει πολύ καλά στο θέατρο Σκιών «ο Καραγκιόζης» με τις αντιθέσεις, τις συγκρούσεις και τα αδιέξοδα.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Βιρβιδάκης, Σ., Γράψας, Ν., Γρηγορίου, Μ., Ζωγράφου, M., Λέκκας, Δ., Παπαοικονόμου-Κηπουργού, Κ. (2003). Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση ελληνικής μουσικής και χορού, τ. Α΄ : Διαλεκτικοί Συσχετισμοί – Θεωρία της Ελληνικής Μουσικής. ΕΑΠ. Πάτρα: 2003.
Γράψας, Ν., Γρηγορίου Ν., Δραγούμης Μ., Εμπειρίκος Λ., Λέκκας Δ., Λούντζης Ν., Μανωλιδάκης Γ., Μωραΐτης Θ., Ρωμανού Κ., Σαρρής Χ., Τζάκης Δ., Τσάμπρας Γ., Τυροβολά Β. (2003). Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση ελληνικής μουσικής και χορού. Ελληνική Μουσική Πράξη. Λαϊκή Παράδοση – Νεότεροι Χρόνοι. τ. Γ΄. ΕΑΠ. Πάτρα: 2003.
Γύφτουλας, Ν., Ζωγράφου Μ., Κουτσούμπα, Μ., Λέκκας Δ., Μανωλιδάκης Γ., Πανάγου-Μιχαλακάκη, Β., Σαβράμη, Κ., Τυροβολά, Β. (2003). Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση ελληνικής μουσικής και χορού, τ΄ Δ΄: Θεωρία Χορού – Ελληνική Χορευτική Πράξη: Αρχαίοι και Μέσοι Χρόνοι. ΕΑΠ. Πάτρα: 2003.
11
Γύφτουλας, Ν., Ζωγράφου, Μ., Κουτσούμπα, Μ., Μητροπούλου, Γ., Τσάτσου-Συμεωνίδη, Ν., & Τυροβολά, Β. (2003). Τέχνες ΙΙ: Επισκόπηση ελληνικής μουσικής και χορού. τ. Ε΄: Ελληνική Χορευτική Πράξη: Παραδοσιακός και Σύγχρονος Χορός. Εκδ. ΕΑΠ. Πάτρα: 2003.
Δαλιανούδη, Ρ. (2020). Εθνογραφίες Μετάβασης: Ηγεμονισμός, Ετεροτοπικότητα, Αστικοποίηση, Εκδυτικισμός. 5+1 ερμηνευτικά κείμενα για τη μουσική και τον χορό από επιτόπια έρευνα, Εκδ. Σταμούλης, σσ. 147-156 Θεσσαλονίκη: 2020.
Herzfeld, M. (2002). Πάλι δικά μας: λαογραφία, ιδεολογία και η διαμόρφωση της σύγχρονης Ελλάδας, μτφρ. Μ. Σαρηγιάννης, 1η έκδοση, Εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα: 2002.
Ράφτης Α., (1985). Ο κόσμος του ελληνικού χορού. Εκδ. Πολύτυπο, Αθήνα, 1985.

ΘΕΜΑ 4ης ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

 

H ίδρυση του Οθώνειου Πανεπιστημίου (αργότερα γνωστού ως Πανεπιστήμιο Αθηνών) και του Εθνικού Αστεροσκοπείου, δύο καινοτόμων θεσμών, σηματοδοτεί την προσπάθεια του νεαρού ανεξάρτητου κράτους, να συμβαδίσει με την προηγμένη Ευρώπη στη γενικότερη απόπειρα εκσυγχρονισμού που χαρακτηρίζει τον δυτικό κόσμο κατά τη διάρκεια του 19^ου αιώνα.

Αφού περιγράψετε τα γενικά χαρακτηριστικά των δύο αυτών θεσμών απαντήστε στα εξής ερωτήματα:

α) Διατηρούνται τα στοιχεία του Διαφωτισμού στο πλαίσιο του Πανεπιστημίου σε σχέση με όσα γνωρίζετε για την αμέσως προηγούμενη περίοδο στον ελληνόφωνο χώρο (1750-1821), γνωστή και ως Νεοελληνικό Διαφωτισμό;

β) Ποια είναι η συμβολή του γερμανικού στοιχείου στη στελέχωση των δύο αυτών θεσμών;

 Ακαδημαϊκό Έτος: 2019 / 2020

Φοιτήτρια: Μαριάννα Θ. Αποστόλου

Πίνακας περιεχομένων

Εισαγωγή 

 Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο 

 Το Οθώνειο Πανεπιστήμιο 

 Το Αστεροσκοπείο Αθηνών 6

Στοιχεία  Διαφωτισμού των δύο καινοτόμων θεσμών 8

Η Συμβολή του Γερμανικού Στοιχείου στη στελέχωση των δύο θεσμών 

 Συμπεράσματα 

 Βιβλιογραφικές αναφορές 

 

ΣΧΟΛΗ AΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ /  ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ EΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Θεματική  Ενότητα: ΕΛΠ22

Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη. Από την αρχαιότητα ως τον 20ο αιώνα

ΘΕΜΑ 3^ης    ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Ο βυζαντινός φιλόσοφος και λόγιος Θεόδωρος Μετοχίτης (1270-1332), σε κεφάλαιο του βιβλίου του Ηθικός ή Περί παιδείας (20), φιλοτεχνεί ένα πορτραίτο της βυζαντινής φιλοσοφικής λογιότητας η οποία απέχει από την αρχαιοελληνική εικόνα περί φιλοσοφίας ως ζωντανού διαλόγου. Η φιλοσοφική δραστηριότητα, εδώ, βρίσκεται εγγύτερα προς εκείνη μιας εγκυκλοπαιδικής γνώσης, βιβλιοφιλίας και αρχαιογνωσίας. Έτσι, η φιλοσοφική επικοινωνία ως ζωντανή ανταλλαγή ιδεών και διάλογος περί της ουσίας αντικαθίσταται από έναν λόγιο φορμαλισμό και ρητορικότητα. Ο Β. Ν. Τατάκης, ο πρώτος σύγχρονος ιστορικός της Βυζαντινής φιλοσοφίας, προσπάθησε να καταδείξει τους λόγους του φορμαλισμού και της ρητορικότητας τους οποίους και εντοπίζει στη συνάντηση του Χριστιανισμού με τον Ελληνισμό. Παρά την επισήμανση των αρνητικών πλευρών της βυζαντινής λογιότητας, στις θέσεις του Μετοχίτη υπάρχουν και θετικές πλευρές, όπως η αντίληψη του ρόλου της προόδου στην παιδεία.

Με βάση τα ανωτέρω, να απαντήσετε στα ακόλουθα δυο ερωτήματα:

(α) Η ανάγνωση του αποσπάσματος του Θεόδωρου Μετοχίτη σε ποια συμπεράσματα

μπορεί να μας οδηγήσει ως προς την έννοια της φιλοσοφίας στο Βυζάντιο, ιδίως σε σχέση με τη θεωρητική και πρακτική αυτονομία της φιλοσοφίας;

(β) Το απόσπασμα του Θεόδωρου Μετοχίτη μας δίνει μια ιδέα για τα χαρακτηριστικά και τη δραστηριότητα του Βυζαντινού λόγιου ως φιλόσοφου και επιστήμονα. Να περιγράψετε τα χαρακτηριστικά αυτά με αναφορά στο κείμενο και τη βιβλιογραφία.

 

 

Ακαδημαϊκό Έτος: 2019 / 2020

Φοιτήτρια: Μαριάννα Θ. Αποστόλου

 

 

Πίνακας περιεχομένων

Εισαγωγή 3

Α. Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο 3

Β. Συμπεράσματα για την φιλοσοφία στο Βυζάντιο που απορρέουν από το απόσπασμα του Θεόδωρου Μετοχίτη 4

Γ. Τα χαρακτηριστικά από τη δραστηριότητα του Βυζαντινού λογίου ως φιλοσόφου και επιστήμονα 6

Επίλογος 8

Βιβλιογραφικές αναφορές 8

 

 

 

Εισαγωγή

Το Βυζάντιο πάντα σχετίζονταν με την αρχαιότητα, ακόμα και όταν περιήλθε σε λατινική κατοχή δεν διέκοψε αυτή τη σχέση[1]. Η προσφορά του Βυζαντίου συνίσταται α) στη διαφύλαξη και παράδοση επιτευγμάτων, β) την εξέλιξη των επιστημών, την καταγραφή και διάσωση των κειμένων, γ) την ανθολόγηση, την ερμηνεία και τον σχολιασμό τους. Ο φιλόσοφος Θεόδωρος Μετοχίτης σχετικά με τη βυζαντινή φιλοσοφία απομακρύνεται από τον διάλογο των αρχαίων φιλοσόφων και τοποθετείται πολύ κοντά στην εγκυκλοπαιδική γνώση, τη βιβλιοφιλία και την αρχαιογνωσία. Στις φιλοσοφικές του αναζητήσεις κάθε φιλοσοφική επικοινωνία είτε ανταλλαγή ιδεών, είτε διάλογος περί της ουσίας γίνεται λόγιος φορμαλισμός και ρητορικότητα. Στην πραγματεία του ο «Ηθικός ή Περί Παιδείας» εξαίρει τη σημασία και τα αγαθά της Παιδείας και προτρέπει στην ενασχόληση όχι με τα εφήμερα αγαθά, αλλά με τα αγαθά του πνεύματος, τα οποία δεν φθείρονται, αλλά ενδυναμώνουν τον άνθρωπο με εσωτερική ηρεμία για να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες και τις φουρτούνες της ζωής και η ενασχόληση αυτή  με τα αγαθά του πνεύματος τον οδηγεί κοντά στο Θεό.

Α. Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο

Ο Θεόδωρος Μετοχίτης έζησε κατά το δεύτερο ήμισυ του 13^ου αρχές 14^ου αιώνα. Είναι η Παλαιολόγεια περίοδος κατά την οποία εμφανίζονται λόγιοι με ιδιαίτερες κλίσεις προς τη φιλοσοφία και την επιστήμη (αστρονομία). Παρατηρείται κατά την περίοδο αυτή μια κριτική διάθεση για τις φιλοσοφικές θεωρίες (αριστοτελική φυσική και μεταφυσική, νεοπλατωνική ψυχολογία), αλλά και διαμάχες ανάμεσα σε σύγχρονους φιλοσόφους όπως η διαμάχη ανάμεσα στον Θεόδωρο Μετοχίτη και τον Νικηφόρο Χούμνου[2]. Ο Θεόδωρος Μετοχίτης ήταν ένας από τους σπουδαιότερους συγγραφείς του Βυζαντίου[3] και από τα γραφόμενά του απορρέουν συμπεράσματα για τη βυζαντινή φιλοσοφία. Αναφέρεται συχνά σε φιλοσόφους (Πλάτωνα, Αριστοτέλη, Στωικούς, Νεοπλατωνικούς, Σωκράτη, Επίκουρο[4], Πυθαγόρα) αλλά και σε εκπροσώπους της χριστιανικής σκέψης (Μέγα Βασίλειο, Μάξιμο Ομολογητή, Μιχαήλ Ψελλό και Ιωσήφ Φιλόσοφο)[5].

Β. Συμπεράσματα για την φιλοσοφία στο Βυζάντιο που απορρέουν από το απόσπασμα του Θεόδωρου Μετοχίτη

Ο Μετοχίτης κινείται με εκλεκτισμό ανάμεσα στη χριστιανική σκέψη και στην ελληνική φιλοσοφία. Ήταν πολυμαθής, είχε πολλές γνώσεις και έδινε με ευκολία απαντήσεις σε ερωτήματα είτε για την αρχαιότητα, είτε για την σύγχρονη εποχή του σαν να ήταν ανοιχτό βιβλίο[6]. Οι πολλές υποχρεώσεις δεν τον εμπόδιζαν από το διάβασμα και το γράψιμο παρόλο που συχνά τον αποσπούσαν από αυτό. Μπορούσε να δουλεύει από το πρωί μέχρι το βράδυ στο παλάτι σε θέματα δημόσιας διοίκησης και όταν έφευγε αργά από τη δουλειά του διάβαζε και έγραφε σαν να ήταν ένας λόγιος αποσπασμένος εντελώς από τη δημόσια ζωή[7].

Από τον Ηθικό ή Περί Παιδείας απορρέει ότι ο Μετοχίτης προσεγγίζει με ιδιαίτερη ματιά το «θείο», πιστεύει δε πως η μελέτη της φύσης και του σύμπαντος μας βοηθά να αναζητήσουμε το νόημα της ύπαρξης της κτίσης. Για τον Μετοχίτη κάθε ζωντανός οργανισμός είναι αξιοθαύμαστος, διότι εκεί φαίνεται το μεγαλείο του Δημιουργού – Θεού, τον οποίο αποκαλεί «εὑρετὴν καὶ τεχνίτην». Η εμβάθυνση στο θαύμα της φύσης, αποτελεί σύμφωνα με τον Μετοχίτη ταυτόχρονα θρησκευτική εμπειρία και πνευματική αναζήτηση^[8]. Η θεωρία των όντων είναι αυτοσκοπός για το τελευταίο στάδιο της πνευματικής πορείας του ανθρώπου. Σύμφωνα με τον Μετοχίτη ο λόγος και η αρετή έχουν κοινά σημεία. Επιδιώκουν την έρευνα και τη γνώση όχι μόνον των όντων[9], αλλά και του ανθρώπινου βίου και στοχεύουν στην αναζήτηση του αγαθού μέχρι να φτάσουν στη θεωρία του αγαθού.

Επιπροσθέτως ο Θεόδωρος Μετοχίτης προτρέπει κάθε νέο να ασχοληθεί με τα αρχαία συγγράμματα, διότι με τη βοήθειά τους είναι δυνατόν να  οδηγηθεί ο άνθρωπος σε ψυχική ισορροπία και ηρεμία, καθώς τα βιβλία αποτελούν απόσταγμα σοφίας, την οποία απέκτησαν οι φιλόσοφοι από τις γνώσεις και την πείρα της ζωής. Η ενασχόληση κάθε ανθρώπου με τα βιβλία μπορεί να τον βοηθήσει να αποκτήσει γνώσεις και σοφία γιατί κάνει συντροφιά με τους φιλοσόφους[10]. Όπως αναφέρει στο έργο του Περί Παιδείας ή Ηθικός τα βιβλία στα χρόνια του Σωκράτη περιείχαν αρκετούς θησαυρούς που μας κληροδότησαν οι αρχαίοι σοφοί και ο καθένας μπορούσε να αντλήσει υλικό για να σκεφτεί σωστά και να μπορέσει να εξασφαλίσει ένα βίο ενάρετο[11]. Ο ίδιος ο Σωκράτης, αναφέρει ο Μετοχίτης, επεδίωκε να συναναστρέφεται με εκείνους τους ανθρώπους που θα τον βοηθούσαν να γίνει καλύτερος και σοφότερος, όταν όμως διαπίστωνε ότι κάποιοι από τους φίλους του είχαν αδυναμίες και ελαττώματα τους απομάκρυνε από κοντά του[12].

Από τον Σωκράτη μέχρι τα χρόνια του Μετοχίτη δημιουργήθηκαν πολλοί θησαυροί και συσσωρεύτηκαν πολλές γνώσεις. Σαν να ξεχύθηκε η φιλοσοφία «να ποτίσει το λιβάδι της γνώσης», ενώ πριν μέχρι τα χρόνια του Σωκράτη ούτε οι ρητορικοί λόγοι είχαν την ίδια αρμονία και το ρυθμό, που να μοιάζει με ένα «ωραίο καλοπλεγμένο φόρεμα» ^[13],  για να ντύσει κάποιος τη σκέψη του. Ο χριστιανισμός πάντοτε στήριζε και ενδιαφερόταν για τις επιστήμες. Σε αυτό βοήθησαν η ελληνική γλώσσα, που ήταν η  γλώσσα των φιλοσόφων και η θεσμική συνέχεια. Όταν κάποιες σχολές έκλεισαν η κοσμική εξουσία διατήρησε ένα σύστημα εκπαίδευσης που συμπεριλάμβανε τις επιστήμες τις οποίες συχνά η Εκκλησία υποστήριζε.

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η ελληνική Παιδεία και η ανατροφή των Βυζαντινών με τα κλασσικά γράμματα τους ώθησε να υιοθετήσουν μαζί με τον τίτλο Ρωμιοί και τον τίτλο Έλληνες τόσο με την πολιτισμική και εθνική του σημασία όσο και με τη θρησκευτική^[14]. Κύριο μέλημα των πιστών ήταν όχι μόνον ο εξαγνισμός της ψυχής, για να μπορέσουν να δοξάσουν τον Δημιουργό των όντων, αυτών που περιγράφουν οι φιλόσοφοι, αλλά και η ενασχόλησή τους με τις επιστήμες. Ο Μετοχίτης και αρκετοί επιστήμονες καυχιόταν για την καταγωγή τους και θεωρούσαν ότι ήσαν Έλληνες και πνευματικοί κληρονόμοι των αρχαίων ελληνικών επιστημών^[15].

Γ. Τα χαρακτηριστικά από τη δραστηριότητα του Βυζαντινού λογίου ως φιλοσόφου και επιστήμονα

Ο Θεόδωρος Μετοχίτης λόγω των οικογενειακών και πολιτικών καθηκόντων αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τις σπουδές του και έτσι το ταξίδι της γνώσης του να μην ολοκληρωθεί. Από τη βιβλιογραφία απορρέει ότι ο Μετοχίτης ήταν περισσότερο πρακτικός. Τούτο καταμαρτυρείται από το γεγονός ότι δημιούργησε οικογένεια, ασχολήθηκε με την πολιτική και όλες αυτές οι πρακτικές ασχολίες τον εμπόδισαν να αφιερωθεί απερίσπαστα  στη μελέτη, στις σπουδές και στον θεωρητικό βίο. Οι υπεύθυνες θέσεις στην αυτοκρατορία και η δημιουργία οικογένειας τον οδήγησαν σε παραμέληση των πνευματικών του δραστηριοτήτων και εμπόδιζαν την προσήλωσή του στις σπουδές χωρίς εμποδίσουν το διάβασμα και τη συγγραφή βιβλίων. Συμπεραίνουμε ότι είναι αρκετά δύσκολο κάποιος να ασχολείται με την πολιτική, να μεγαλώνει παιδιά και να μένει απερίσπαστος και προσηλωμένος στη γνώση, διότι η επιστήμη απαιτεί απόλυτη συγκέντρωση και προσήλωση.

Ο μαθητής του Νικηφόρος Γρηγοράς [16] αναφέρει ότι ο Βυζαντινός λόγιος ως φιλόσοφος και επιστήμων γοήτευε τους ακροατές του «…με το μέγεθος…την αρμονία των μελών του…τραβούσε επάνω τα μάτια όλων…» επίσης αναφερόμενος στις ικανότητες του Μετοχίτη γράφει ότι είχε «…φυσική ικανότητα ως ομιλητής, πνευματική ικανότητα για εργασία, δύναμη μνήμης και καθαρή αντίληψη… εύγλωττος …δεν είχε ανάγκη βιβλίων … ήταν μια ζωντανή βιβλιοθήκη, αποθήκη πληροφοριών…» ήταν επιδέξιος και στις επαγγελματικές του υποχρεώσεις «…στη δημόσια διοίκηση…με μεγάλο ενθουσιασμό …αργά αφιερώνονταν στο διάβασμα…».

Στον Ηθικό ή Περί Παιδείας συμβουλεύει τον νέο να προσέχει και να βρίσκεται σε συνεχή επαγρύπνηση. Επιπροσθέτως τον παρακινεί να ασχοληθεί με τον πρακτικό βίο, αφού πρώτα εφοδιαστεί με τη σοφία που παρέχουν τα βιβλία των αρχαίων φιλοσόφων. Η σοφία είναι εκείνη που θα τον βοηθήσει να βρει τον δρόμο της αρετής, η οποία έχει μεγαλύτερη αξία από φτηνές αξίες όπως ο πλούτος, η δόξα και η ηδονή. Παρόμοιες αξίες προκαλούν φθόνο και ζήλεια, ενώ η αρετή θα τον συντροφεύει μέχρι το τέλος της ζωής του ακόμα και μετά τον θάνατο. Αυτή η συντροφικότητα είναι απολαυστική γαληνεύει τον άνθρωπο, καλλιεργεί την αρετή και θα στρέψει τη σκέψη του προς τη θεωρία των όντων.  Μέσα από τα βιβλία ο άνθρωπος μπορεί να αναζητήσει την αλήθεια, να στρέψει πρώτα το βλέμμα μέσα του και μετά να κοιτάξει προς τον κόσμο και τον ουρανό.

Στο 20^ο κεφάλαιο  ο φιλόσοφος Μετοχίτης αναφερόμενος στην παιδεία εστιάζει κυρίως στα πλεονεκτήματα που μας παρέχει η παιδεία. Επεσήμανε τόσο τις αρνητικές πλευρές της βυζαντινής λογιότητας, όσο τις θετικές πλευρές για το ρόλο της  παιδείας. Στην προσπάθειά του να συνδυάσει τις χριστιανικές αντιλήψεις με εκείνες των Ελλήνων φιλοσόφων οδηγήθηκε στη σύνδεση της αρετής με την παιδεία. Υποστήριζε πως η αρετή προϋποθέτει  την παιδεία, διότι οδηγεί τον άνθρωπο στα αγαθά της ζωής.  Όποιος είχε παιδεία υποστήριζε ο φιλόσοφος είχε το πλεονέκτημα να μην υποκύπτει στα δυσάρεστα συναισθήματα που θα του τύχουν, διότι η παιδεία αποτελεί καταφύγιο στα βάσανα της ζωής, προσφέρει γαλήνη και καταλαγιάζει την ψυχή. Ο Θεόδωρος Μετοχίτης θεωρούσε πως η σοφία είναι ένας συνδυασμός αρετής και παιδείας παράλληλα με κάθε εγκατάλειψη των εφήμερων αγαθών.

Η απόκτηση της παιδείας σύμφωνα με τον Μετοχίτη δεν αποσκοπεί στην τυπική εκπαίδευση των νέων, αλλά στη συγκέντρωση στον εαυτόν τους ο καθένας[17]«ὅταν τις ἐαυτοῦ γενόμενος ὅλος» με τελικό σκοπό την προσέγγιση του Θεού^[18], να μπορέσει να ατενίσει το Δημιουργό μέσω της θεωρίας των όντων, μέσα από την ομορφιά και την αρμονία τους. Τα βιβλία που έγραψαν οι αρχαίοι φιλόσοφοι μπορούν να προσφέρουν γνώσεις, χωρίς κόπο, μέσα στην άνεση του σπιτιού, να ταξιδέψουν τον καθένα σε μέρη μακρινά και να τον βοηθήσουν να ξεπεράσει μικρά ή μεγάλα προβλήματα και να τον κάνουν καλύτερο καθώς διαβάζοντας τα βιβλία θα γνωρίσει σπουδαία γεγονότα της ιστορίας παλιά, αλλά και πρόσφατα, να δει τη ζωή διαφόρων ανθρώπων από άλλα μέρη και να μάθει για διάφορα πολιτεύματα τόσο εύκολα σαν να πρόκειται αγοράσει κάτι από μια εμποροπανήγυρη[19].

Σχετικά με την Ορθόδοξη πίστη ο Μετοχίτης ασπάζεται ότι η βάση όλων των αγαθών είναι η πίστη στην Αγία Τριάδα και η ενσάρκωση του Χριστού σε άνθρωπο. Με την πίστη αυτή μπορούμε να προσεγγίσουμε τον Θεό και να νοιώσουμε ασφάλεια και γαλήνη. Κατά τον 14^ο αιώνα οι Ησυχαστές απαξίωσαν την κοσμική μάθηση και την θεώρησαν εφήμερη και άχρηστη για την κατανόηση της Δημιουργίας. Παρά τις Ησυχαστικές έριδες κατά την Παλαιολόγεια περίοδο οι επιστήμες επιβίωσαν  και άνθησαν.  Ο Hunger[20] αναφέρει πως αρκετοί για την αναζήτηση της αρετής και την προσέγγιση του Θεού επιλέγουν την μοναστική και ασκητική ζωή. Είναι μια δύσκολη επιλογή, αλλά δεν είναι η μοναδική καθώς κάποιος μπορεί να αναζητήσει την αρετή και μέσα στην κοινωνική ζωή. Χωρίς την ευσέβεια τίποτα δεν έχει αξία.  Η ευσέβεια και η παιδεία μπορούν να βοηθήσουν κάθε νέο να ανταπεξέλθει στα προβλήματα της ζωής και να χαλιναγωγήσει κάθε επιθυμία του, ώστε να μπορέσει να φέρει εις πέρας ακόμα και έργα  που απαιτούν αρκετή προσπάθεια και μεγάλη αφοσίωση[21].

Συμπεραίνουμε ότι τα βιβλία προσφέρουν πλούτο γνώσεων, αλλά υπάρχουν άνθρωποι που προτιμούν την αμάθεια, την ανοησία και την στιγμιαία απόλαυση, την ηδονή. Ο Μετοχίτης αναφέρει στον Ηθικό ή Περί Παιδείας, πως είναι αδύνατο να είμαστε ευτυχισμένοι, εάν είμαστε αδαείς ή τρελοί. Πρέπει να γνωρίζουμε και να προνοούμε για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τις δύσκολες καταστάσεις. Ο λόγος – η λογική είναι που κάνει τον άνθρωπο να διαφέρει από τα ζώα και πρέπει να τον εκμεταλλεύεται. Ο Μετοχίτης έχει σαν πρότυπο τον αρχαίο φιλόσοφο και συμπληρώνει τις φιλοσοφικές του απόψεις με τις χριστιανικές δογματικές αντιλήψεις (πίστη στη μεταθανάτια ζωή).

Επίλογος

Συνοψίζοντας ο Θεόδωρος Μετοχίτης παραμένει επίκαιρος και στις μέρες μας με τις πολύτιμες συμβουλές προς τους νέους οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν  σε μια ποιοτικότερη ζωή. Ο Ηθικός ή Περί Παιδείας μπορεί να θεωρηθεί ως μια εξομολόγηση ενός καλλιεργημένου ανθρώπου του 14^ου αιώνα. Ο Βυζαντινός Λόγιος παροτρύνει τον νέο να ασχοληθεί με τον Λόγο, να αποκτήσει Παιδεία  ακολουθώντας την μόρφωση αρχαιοελληνικής Παιδείας που αποτελεί βαθύτερη πνευματική μόρφωση  ώστε να  αποτελέσει οδηγό προς τον θεωρητικό βίο που είναι η ανώτερη μορφή ζωής[22].

Βιβλιογραφικές αναφορές

Αραμπατζής, Γ.,  (2017), Θεόδωρος Μετοχίτης, Σκεπτικισμός και Παιδεία», διά-ΛΟΓΟΣ, τεύχος 7, εκδ. Περιοδικά, Αθήνα: 2017.

Βασιλικοπούλου, Α. – Ιωαννίδου, (1972),  Αναγέννηση των Γραμμάτων κατά τον 12ο αι. και ο Όμηρος, Βιβλιοθήκη της Σοφίας Σαριπόλου, Αθήνα.

Γλύκατζη – Αρβελέρ, Ε.  (2009), Γιατί το Βυζάντιο,  σ. 191, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα , Αθήνα:  2009

Hunger, H. (1991), Βυζαντινή λογοτεχνία. Η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, μτφ. Λ.Γ. Μπενάκη, Ι.Β. Αναστασίου& Γ.Χ. Μακρή, Αθήνα: Μ.Ι.Ε.Τ.

Ζωγραφίδης, Γ., (2000), Η Βυζαντινή Φιλοσοφία, κεφ. 7.2 στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄, Ε.Α.Π., Πάτρα: 2000.

Μετοχίτης, Θεόδωρος, (2002),  Ηθικός ή περί Παιδείας, μτφρ. Ι. Δ. Πολέμης,  εκδ. Κανάκης , Αθήνα: 2002.

Μουσαφείρης, Αθ., (2017), Η παιδεία και οι επιστήμες στην προοπτική της αναζήτησης της αλήθειας στον Ηθικό ή περί παιδείας του Θεόδωρου Μετοχίτη, Thesis, ΕΚΠΑ, Αθήνα: 2017.

Νικολαΐδης, Ε., (2017), Επιστήμες και Ορθοδοξία -Από τους Έλληνες πατέρες στην εποχή της παγκοσμιοποίησης. Αθήνα: Προπομπός, 2017.

Περάκης Εμ., (2018), Θεόδωρος Μετοχίτης περί παιδείας,  I.S.B.N.: 978 – 618 – 82301 – 4 – 9 “Τα πρακτικά του 5ου Συνεδρίου: ΝΕΟΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ” , σσ. 1368 – 1373, Αθήνα, 28 & 29 Απριλίου 2018.

Τατάκης, Β., Ν., (1977), Η Βυζαντινή Φιλοσοφία, μτφ. Ε.Κ. Καλπουρτζή, επιμ. Λ. Μπενάκη, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού Αθήνα: 1997.

Wilson, Nigel, G., (1991), Οι Λόγιοι στο Βυζάντιο, μτφ. Ν. Κονομής, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα: 1991.

https://el.wikipedia.org/wiki/ Θεόδωρος_Μετοχίτης

 

[1]Βασιλικοπούλου, Α. – Ιωαννίδου.

[2]Ζωγραφίδης, Γ., σ. 358.

[3]https://el.wikipedia.org/wiki/ Θεόδωρος_Μετοχίτης

[4]Μετοχίτη, 2002, σσ. 17-41

[5] Μουσαφείρης, Αθ., (2017).

[6] Τατάκης, Β., Ν., (1977).

[7]Wilson, N., G., (1991).

[8] Μετοχίτης, Θ. , Εισαγωγή, σσ. 48-51.

^[9] Το ίδιο, ό. π. , κεφ. 15, σσ. 1-5.

[10] Το ίδιο, ό.π., σ. 91.

[11] Το ίδιο, ό.π.,, σ. 93.

[12] Το ίδιο, ό.π., σ. 93.

[13] Το ίδιο, ό.π., σ. 97.

[14] Γλύκατζη – Αρβελέρ, Ε. (2009), 191 .

[15] Νικολαΐδης, σ 181.

[16]Wilson, Nigel, G., 1991, σσ. 325-326.

 

[17] Το ίδιο, σ. 89.

[18] Το ίδιο , κεφ. 32, σσ. 24-25.

[19] Το ίδιο σ. 103.

 

[20]Hunger, 49, 105-106, 261-262.

[21] Μετοχίτης, Θ., κεφ. 48, 22-24.

[22] Περάκης, Εμ., (2018), σ. 1373.

ΣΧΟΛΗ AΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ / ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ EΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Θεματική Ενότητα: ΕΛΠ22

Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη. Από την αρχαιότητα ως τον 20ο αιώνα

ΘΕΜΑ 2^ης ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Η έννοια της φιλίας στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία σημαίνει την αμοιβαία σύνδεση μεταξύ δύο ή περισσότερων υποκειμένων με μια δέσμη θετικών στάσεων (αγάπης, στοργής, επιθυμίας, εκτίμησης) και περιλαμβάνει εντός της μια έκταση πολύ διαφορετικών σχέσεων: (α) τη σχέση μεταξύ φίλων ή συντρόφων, (β) τη σχέση μεταξύ ερωτικών συντρόφων, (γ) τη σχέση μεταξύ των μελών μιας οικογένειας, γενιάς ή φυλής, (δ) τη σχέση μεταξύ των μελών μιας κοινότητας (πολιτικής, πολιτιστικής ή εμπορικής). Έτσι η φιλία γίνεται η γενική κατηγορία συναισθημάτων εγγύτητας τα οποία εγγυώνται την κοινωνική και προσωπική μας σύνδεση με τους συνανθρώπους μας. Ιδιαίτερα στη φιλοσοφία του Αριστοτέλη και του Επίκουρου η φιλική σχέση, στην τελειότερη μορφή της, φαίνεται να είναι προϋπόθεση για την ίδια την ευδαιμονία.

Αφού μελετήσετε τις πηγές, τα κείμενα του Αριστοτέλη και του Επίκουρου, να απαντήσετε τα ακόλουθα ερωτήματα με αναφορά στις πηγές:

α. Ποια είδη φιλίας διαχωρίζει ο Αριστοτέλης και ποια χαρακτηριστικά διακρίνουν την τέλεια μορφή φιλίας από τις υπόλοιπες; Με ποιο είδος αριστοτελικής φιλίας συμπίπτει η φιλία όπως ορίζεται από τον Επίκουρο και για ποιο λόγο (με βάση ποια χαρακτηριστικά της);

β. Με ποιον τρόπο συνδυάζει ο Αριστοτέλης, από τη μία πλευρά, και ο Επίκουρος, από την άλλη, το ενδιαφέρον μας για την προσωπική μας ευδαιμονία και ταυτόχρονα την αλτρουιστική αγάπη για τον άλλον η οποία συνεπάγεται ότι η μέριμνα για τον φίλο έχει προτεραιότητα έναντι της δικής μου ευτυχίας. Σχολιάστε τις διαφορές μεταξύ των δύο φιλοσόφων σε αυτό το σημείο.

 

Ακαδημαϊκό Έτος: 2019 / 2020

Φοιτήτρια: Μαριάννα Θ. Αποστόλου

 

 

Πίνακας περιεχομένων

Περί φιλίας 3

Εισαγωγή 3

Α. Τα είδη φιλίας σύμφωνα με τον Αριστοτέλη 3

1.Η φιλία «κατά συμβεβηκός ή αναλογίαν» 4

2. Η «περί των ομοίων φιλία» 5
3. Χαρακτηριστικά της τέλειας φιλίας 5
4. Αριστοτελική φιλία και επικούρεια φιλία 6

Β. Ευδαιμονία: Διαφορές Αριστοτέλη – Επίκουρου 7

Σχολιασμός 9

Επίλογος 10

Βιβλιογραφικές αναφορές 10

 

Περί φιλίας

Εισαγωγή

Στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, φιλία σημαίνει αμοιβαία σύνδεση και επικοινωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων με συναισθήματα αγάπης, στοργής, εκτίμησης και επιθυμίας. Η φιλία περιλαμβάνει σχέσεις: μεταξύ φίλων ή συντρόφων, μεταξύ ερωτικών συντρόφων, μεταξύ μελών οικογένειας, γενιάς ή φυλής και μεταξύ μελών μιας κοινότητας. Η φιλία στην τελειότερη μορφή της προϋποθέτει την ευδαιμονία σύμφωνα με την αριστοτελική, αλλά και την επικούρεια φιλοσοφία. Στην παρούσα εργασία θα απαντήσουμε στα παρακάτω ερωτήματα με βάση τα κείμενα του Αριστοτέλη και του Επίκουρου:

α. Ποια είναι τα είδη φιλίας σύμφωνα με τον Αριστοτέλη και ποια τα χαρακτηριστικά εκείνα που αφορούν στην τέλεια μορφή φιλίας. Στη συνέχεια θα αναζητήσουμε το είδος αριστοτελικής φιλίας που συμπίπτει με την επικούρεια φιλία και θα παρουσιάσουμε τα χαρακτηριστικά της.

β. Ποιες είναι οι διαφορές μεταξύ των δύο φιλοσόφων Αριστοτέλη και Επίκουρου σχετικά με την προσωπική ευδαιμονία και την αλτρουιστική αγάπη για τον άλλον με προτεραιότητα στη μέριμνα για τον φίλο έναντι στην προσωπική μας ευτυχία και θα γίνει σχολιασμός αυτών των διαφορών.

Α. Τα είδη φιλίας σύμφωνα με τον Αριστοτέλη

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η φιλία είναι αρετή, προϋποθέτει την αρετή και θεωρείται απαραίτητη για τη ζωή, διότι ακόμα και εάν κάποιος είχε όλα τα αγαθά δεν θα ήθελε να ζήσει μόνος του χωρίς φίλους. Η φιλία βοηθά τους νέους να αποφεύγουν τα λάθη, ωθεί τους ώριμους σε πράξεις καλές και ωραίες και αποτελεί για τους μεγαλύτερους συμπλήρωμα για τις μειωμένες δραστηριότητες λόγω της φυσικής τους αδυναμίας[1]. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η φιλία γεννιέται από αυτό που είναι άξιο να αγαπηθεί δηλαδή το αγαθό, το ευχάριστο και το χρήσιμο[2]. Άραγε υπάρχει αμοιβαία αγάπη σε όλα τα είδη της φιλίας; και ποια είναι αυτά τα είδη;

1. Η φιλία «κατά συμβεβηκός ή αναλογίαν[3]»
2. i) Yπάρχουν εκείνοι που βλέπουν τον φίλον όχι ως πρόσωπον, αλλά ως αυτοσκοπό, όταν ο ένας θέλει το καλό του άλλου, όπως για παράδειγμα ο ένας αγαπάει τον άλλο, γίνονται φίλοι για τη χρησιμότητα και αγαπούν τον άλλον για το αγαθό που θα πάρουν από αυτόν, οι σχέσεις αυτές διαλύονται αυτόματα μόλις παύει να ισχύει ο λόγος σύναψης τοιαύτης φιλίας, μόλις παύει να ισχύει το χρήσιμο. Είναι οι φιλίες που δημιουργούνται μεταξύ συναδέλφων στο χώρο εργασίας και όταν σταματάει να έχει ο ένας όφελος από τον άλλον σταματάει και η φιλία.
3. ii) Yπάρχουν εκείνοι που κάνουν κάποιον φίλο από ευχαρίστηση, δηλαδή δεν κάνουν κάποιον φίλο για τον χαρακτήρα του, αλλά γιατί είναι ευχάριστος. Η φιλία αυτή με ένα άτομο χρήσιμο και ευχάριστο είναι φιλία για ένα λόγο συμπτωματικό, γιατί το πρόσωπο που αγαπιέται παρέχει σε όποιον το αγαπάει κάποια ευχαρίστηση κι όταν κάποιος παύει να παρέχει ευχαρίστηση, δηλαδή δεν είναι πια ευχάριστος παύει να είναι φίλος[4]. Αυτή η φιλία δημιουργείται ανάμεσα σε νέους ανθρώπους που έχουν στόχο την ευχαρίστηση. Οι νέοι επιδιώκουν κάτω από την επήρεια του πάθους την ευχαρίστηση στο σήμερα, στο παρόν. Τούτη αλλάζει συνεχώς και όσο προχωρά η ηλικία αλλάζουν οι προτιμήσεις των νέων για την ευχαρίστηση[5]. Όπως για παράδειγμα συμβαίνει ο έρωτας τις περισσότερες φορές περνάει γρήγορα έτσι συμβαίνει και με τα αισθήματα των νέων αλλάζουν πολλές φορές την ίδια μέρα.

iii) Τέλος υπάρχει η φιλία των ηλικιωμένων, αλλά καθώς οι ηλικιωμένοι είναι στριφνοί και δύστροποι έτσι δεν μπορούν να χαρούν με τη συντροφιά των φίλων τους. Οι άνθρωποι αυτοί ενώ θέλουν οι μεν το καλό των δε και οι δε το καλό των μεν εντούτοις δεν απολαμβάνουν ευχαρίστηση με τη συντροφιά τους διότι η ηλικία τους καθιστά στριφνούς και δύστροπους.

2. Η «περί των ομοίων φιλία»^[6]

Η φιλία των αγαθών και ενάρετων ανθρώπων, η «περί των ομοίων φιλία», κατά τον Αριστοτέλη, είναι ουσιαστική και όχι «κατά συμβεβηκός» είναι μόνιμη και διαρκής όπως η αρετή. Αυτή η φιλία είναι τέλεια, διότι έχει τις ιδιότητες των νόθων μορφών φιλίας, είναι δηλαδή ευχάριστη και χρήσιμη, αλλά είναι ωφέλιμη και χρήσιμη με την καθαρά έννοια. Η φιλία αυτή είναι τέλεια διότι οι άνθρωποι που γίνονται φίλοι είναι αγαθοί και όμοιοι στην αρετή. Αυτοί θέλουν το καλό αμφότεροι, ο ένας του άλλου για το λόγο ότι είναι άνθρωποι αγαθοί καθεαυτούς και η αρετή είναι μόνιμος. Παρατηρείται ότι οι άνθρωποι που θέλουν το καλό των φίλων τους είναι γνησιότεροι φίλοι και το κάνουν όχι συμπτωματικά, αλλά γιατί η φύση τους είναι καλή και αγαθή.

Οι άνθρωποι που είναι αγαθοί με τον εαυτό τους είναι καλοί και αγαθοί και με τους φίλους τους. Υπάρχει πλήθος δεσμών τέλειας φιλίας[7], μεταξύ διακεκριμένων προσώπων εις την αρχαία εποχή λόγω συναναστροφής στην αγορά, τα γυμναστήρια και την παλαίστρα. Αναφέρονται μεταξύ των ανδρών οι φιλίες αυτές ως πράξεις ηρωισμού και αυτοθυσίας και γίνονται εις βάρος της οικογενειακής θαλπωρής και της στοργής προς τη σύζυγο. Αργότερα αυτή τη στοργή και την αγάπη θα διδάξει ο Χριστιανισμός κηρύσσοντας την ισότητα και τον σεβασμό προς τη γυναίκα.

3. Χαρακτηριστικά της τέλειας φιλίας

Η αρετή είναι χαρακτηριστικό μόνιμο του χαρακτήρα των αγαθών ανθρώπων έτσι και η φιλία αυτών των ανθρώπων διαρκεί και είναι μόνιμη. Εκτός από καλοί οι αγαθοί άνθρωποι είναι ευχάριστοι στον εαυτό τους, αλλά είναι ευχάριστοι και στους άλλους, διότι εάν οι πράξεις των αγαθών ανθρώπων αποτελούν για τους ίδιους πηγή ευχαρίστησης τότε και οι πράξεις άλλων ανθρώπων που μοιάζουν με τις δικές τους αποτελούν πηγή ευχαρίστησης διότι είναι παρόμοιες[8]. Συμπερασματικά σε αυτού του είδους τη φιλία που αποβλέπει σε κάτι καλό και κάτι ευχάριστο και βασίζεται στην ομοιότητα των αγαθών ανθρώπων, λόγω της όμοιας φύσης των φίλων και λόγω της ύπαρξης των ιδιοτήτων – αγαθό, ευχάριστο, ωφέλιμο – οι φίλοι αυτοί είναι άξιοι να αγαπηθούν. Είναι η καλύτερη, η τέλεια μορφή φιλίας και αγάπης μεταξύ αυτών των όμοιων και αγαθών ανθρώπων.

Η τέλεια μορφή φιλίας είναι σπάνια, χρειάζεται χρόνο και οικειότητα ώστε να γνωρίσουν οι φίλοι ο ένας καλά τον άλλο, να φάνε «ψωμί κι αλάτι», να κερδίσει ο ένας την εμπιστοσύνη του άλλου και αφού ο ένας αποδεχτεί τον άλλο και θεωρηθεί ο ένας από τον άλλον άξιος για την αγάπη του και την εμπιστοσύνη του θα γίνουν φίλοι και άξιοι να αγαπηθούν σιγά – σιγά και με την πάροδο του χρόνου. Η φιλία αυτή είναι τέλεια, έχει διάρκεια και όλα γίνονται αμοιβαία (αγάπη, εμπιστοσύνη, γενναιοδωρία, μεγαλοψυχία). Οι ιδιότητες αυτές χαρακτηρίζουν τον ελεύθερο άνθρωπο ενώ η φιλία που βασίζεται στο όφελος χαρακτηρίζει ανελεύθερους ανθρώπους. Η τέλεια φιλία υπερνικάει τις διαβολές και δεν αφήνει κάποιον να κακολογήσει τον φίλο που έχει δοκιμάσει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τούτο συμβαίνει διότι υπάρχει εμπιστοσύνη και βεβαιότητα ότι ο ένας δεν θα αδικήσει τον άλλο, ενώ αδικίες και κακολογίες μπορεί να συμβούν στα άλλα είδη φιλίας.

4. Αριστοτελική φιλία και επικούρεια φιλία

Ο Αριστοτέλης ανέπτυξε τη θεωρία του για τη φιλία και τάσσεται με επιχειρήματα υπέρ της καλλιέργειας ενάρετων σχέσεων που οικοδομούνται σε αμοιβαία εκτίμηση, σε καλοσύνη, γενναιοδωρία και εμπιστοσύνη κι από τις δυο πλευρές. Ο χρόνος δεν μπορεί να φθείρει τέτοιες φιλίες και η αξία μιας τέτοιας φιλίας είναι ανεκτίμητη. Οι δεσμοί τέτοιας φιλίας καθορίζουν και την ποιότητα της ζωής μας, την κατάκτηση της ευδαιμονίας.

Ο Επίκουρος θεωρεί τη φιλία αθάνατο αγαθό[9], είναι το πιο σημαντικό που μας προσφέρει η σοφία[10] και μπορεί να μας οδηγήσει στην ευτυχία[11]. Η φιλία είναι αρετή και στηρίζεται στην ανάγκη για βοήθεια[12], διότι οι ανάγκες της ζωής γεννούν τη φιλία[13]. Η φιλία συντηρείται από τη συντροφικότητα και την απόλαυση των ηδονών της ζωής. Όπως το κακό ή οι συμφορές δεν κρατάνε για πάντα έτσι και φιλίες δεν είναι ακλόνητες[14]. Ο σοφός άνθρωπος υποφέρει με τη δυστυχία του φίλου του και συμπάσχει όχι με θρήνους, αλλά προσφέροντας βοήθεια[15].

Η διαφορά ανάμεσα στους δυο φιλοσόφους είναι ότι ο Αριστοτέλης τάσσεται υπέρ της «περί των ομοίων φιλίας» ενώ ο Επίκουρος υπέρ της φιλίας που ομοιάζει με τη φιλία «κατά συμβεβηκός ή αναλογίαν» του Αριστοτέλη. Ο Επίκουρος υποστηρίζει πως η ανάγκη για βοήθεια γεννάει τη φιλία που συντηρείται από την ευχαρίστηση, ενώ ο Αριστοτέλης πιστεύει πως οι τέλειες φιλίες οικοδομούνται με αμοιβαία εκτίμηση, καλοσύνη, γενναιοδωρία και εμπιστοσύνη κι από τις δυο πλευρές. Ο Αριστοτέλης μιλάει για την τέλεια φιλία που δεν φθείρεται ενώ ο Επίκουρος πρεσβεύει ότι και οι φιλίες όπως και οι συμφορές δεν κρατάνε για πάντα. Για τον Αριστοτέλη η μέριμνα για τον φίλο έχει προτεραιότητα έναντι της δικής μας ευτυχίας, ενώ για τον Επίκουρο προέχει η δική μας ηδονή, η δική μας ευχαρίστηση και ευδαιμονία.

Β. Ευδαιμονία: Διαφορές Αριστοτέλη – Επίκουρου

Η έννοια της «Ευδαιμονίας» σύμφωνα με τον Αριστοτέλη είναι η επίτευξη του τέλους, του σκοπού. Αυτό μπορεί να γίνει με το σύνολο των πράξεων που έχουν στόχο το τέλος, «το αγαθόν» που επιλέγει ο καθένας μας[16]. Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι τελειότερο τέλος – «αγαθόν» αποτελεί εκείνο που επιδιώκει ο καθένας μας το «καθ’ αυτό διωκτόν», κάτι που είναι αυτάρκες και όχι το μέσον που απαιτεί την επίτευξη κάποιου συναφούς σκοπού. Αυτό είναι η ευδαιμονία, στην οποία εκτός από την αυτάρκεια υπάρχει διαχρονικότητα και αφορά το σύνολο του ανθρώπινου βίου και όχι μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής. Η ευδαιμονία δεν μπορεί να έρχεται και να χάνεται, αλλά ταυτίζεται με την ολότητα του βίου, με την ηθική ποιότητα που έχει διάρκεια και συνέχεια. Για τον Αριστοτέλη η ευδαιμονία αποτελεί μια δραστηριότητα τέτοια που χειραγωγείται από το ανώτερο μέρος της ανθρώπινης ψυχής , τον λόγο^[17].

Η έννοια της ευδαιμονίας για τον Επίκουρο σχετίζεται με το πώς μπορούν οι άνθρωποι να ζουν ευτυχισμένοι, η ηθική του θέτει ως υπέρτατο αγαθό την «ευδαιμονία», που σημαίνει να επιτύχουν μια κατάσταση αδιατάραχης γαλήνης, δηλαδή την αταραξία. Ο Επίκουρος ταυτίζει την ευδαιμονία με την ηδονή. Η ηδονή είναι η αρχή και ο σκοπός, είναι ένα έμφυτο αγαθό που μπορούμε να αποφύγουμε ή να το επιλέξουμε και να καταλήξουμε στην ευδαιμονία χρησιμοποιώντας τα συναισθήματά μας ως κριτήριο για κάθε αγαθό[18]. Για να δείξει ότι η ηδονή αποτελεί το σημαντικότερο αγαθό χρησιμοποιεί ως παράδειγμα τα ζώα, τα οποία από τη γέννησή τους και καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους επιζητούν την ηδονή.

Για να μην υπάρχει παρανόηση, σύμφωνα με τον Επίκουρο η ηδονή είναι η αποφυγή και απαλλαγή από κάθε σωματικό πόνο και από κάθε ταραχή του νου. Επιπροσθέτως ο Επίκουρος τονίζει πως η ευχαρίστηση δεν επιτυγχάνεται με το πιοτό, τα ξεφαντώματα, τις σεξουαλικές ηδονές, τα πλούσια τραπέζια, αλλά εξασφαλίζεται με τον νηφάλιο στοχασμό, που αναζητά τις αιτίες για κάθε επιλογή ή μη και απομακρύνεται από εκείνες τις επιλογές που προκαλούν τη σύγχυση στην ψυχή[19]. Η εξάλειψη κάθε σωματικού πόνου ή ψυχικής ταραχής αποτελεί ηδονή για τον Επίκουρο και πολλές φορές κάποιος δεν επιζητεί εντονότερες ηδονές που θα έχουν ως επακόλουθο εντονότερους πόνους, αλλά υπάρχουν φορές για παράδειγμα όταν εκτιμά ότι κάποιος μεγαλύτερος πόνος θα επιφέρει εντονότερη ηδονή τον επιλέγει και κάνει υπομονή. Έτσι λοιπόν εκτιμώντας τι συμφέρει και τι όχι μεταχειρίζεται, κάποιες φορές, το καλό σαν κακό και το κακό σαν καλό[20].

Ο Επίκουρος θεωρεί ότι κάποιες ανάγκες είναι βασικές κάποιες άλλες δεν είναι και τέλος άλλες είναι μάταιες. Η επιθυμία για τροφή θεωρείται βασική ανάγκη, τα ακριβά ρούχα δεν είναι βασική ανάγκη και η απόκτηση δόξας είναι ανάγκη μάταια. Έτσι ο Επίκουρος προτείνει μια απλή ζωή για την απόκτηση της ευδαιμονίας. Τόνιζε ότι από τη φύση του ο άνθρωπος ζητά το ευχάριστο όχι σε πολυτέλειες, αλλά σε ότι προσφέρει η φύση ανέξοδα, για παράδειγμα όταν δυο άνθρωποι είναι ξαπλωμένοι στο γρασίδι, δίπλα σε ένα ρυάκι, κάτω από τα κλαδιά ενός δένδρου, όταν ο καιρός χαμογελά και η φύση χαρίζει απλόχερα λουλούδια, αυτό είναι η ευδαιμονία[21]. Το σύνθημά του «βιώσας» δεν ήταν επαναστατική καταγγελία της σύγχρονης κοινωνίας, αλλά συνταγή για την κατάκτηση της ευτυχίας, της ευδαιμονίας[22].

Σχολιασμός

Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι για τον Αριστοτέλη η ευδαιμονία είναι ένα αγαθό διαχρονικό, χειραγωγείται από το ανώτερο μέρος της ψυχής, τον λόγο. Το περιεχόμενο της ευδαιμονίας το καθορίζει ο κάθε άνθρωπος με ελεύθερη συνείδηση και φρόνηση και είναι ανάλογη με τις αρετές του. Η φρόνηση αποτελεί βασική αρχή της αριστοτελικής θεωρίας για την ανθρώπινη ευδαιμονία. Αντιθέτως για τον Επίκουρο η ευδαιμονία είναι η αποφυγή κάθε πόνου και κάθε ταραχής του νου. Είναι η «αταραξία», μια κατάσταση αδιατάραχης γαλήνης. Έτσι για να μπορούν οι άνθρωποι να ζουν ευτυχισμένοι προτείνει μια απλή ζωή. Ο Επίκουρος πολέμησε την αντίληψη ότι οι Θεοί προσφέρουν την ευδαιμονία ή κακοδαιμονία στον άνθρωπο και ότι ο ευτυχής /ευδαίμων άνθρωπος έχει την εύνοια κάποιου Θεού.

Αυτή η αρνητική στάση του Επίκουρου ενάντια στη θεϊκή διακυβέρνηση αποτελούσε την αντίθεσή του προς την Αριστοτελική φιλοσοφία[23]. Θεωρούσε την αυτάρκεια το μεγαλύτερο αγαθό και πηγή ευδαιμονίας. Αφετηρία για την ηδονή θεωρούσε τη φρόνηση και δεν απέκλειε τις ηθικές αρχές δικαιοσύνη, εγκράτεια και θάρρος για την επίτευξη της ηδονής καθώς οι αρετές αυτές επιφέρουν γαλήνη[24]. Ο Επίκουρος ισχυριζόταν ότι βρίσκει την μεγαλύτερη ηδονή σε μια απλή δίαιτα, όπου το τυρί αποτελούσε τη μεγαλύτερη ευωχία.

Επίλογος

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η φιλία είναι είδος αρετής και αρκετά αναγκαία στη ζωή του ανθρώπου, διότι ουδείς θα ήθελε να ζει χωρίς φίλους ακόμα κι αν κατείχε όλα τα αγαθά. Οι φίλοι σε όλες τις ηλικίες συνδράμουν, ώστε η ζωή των ανθρώπων να είναι ποιοτικότερη. Στους νέους αποτελούν στήριγμα για να αποφεύγουν τα λάθη τους, στις μεγαλύτερες ηλικίες οι φίλοι αποτελούν το καλύτερο καταφύγιο στις δυστυχίες και τις κακουχίες. Τέλος στην τρίτη ηλικία οι φίλοι μπορούν να παρέχουν με τη συντροφιά τους στήριγμα και να αλληλοβοηθιούνται ανήμποροι πια καθώς είναι λόγω της ηλικίας τους. Ο Επίκουρος συμφωνεί με τον Αριστοτέλη για την αμοιβαία εξάρτηση σώματος και ψυχής[25]. Διαφωνεί όμως ότι υπάρχουν ηδονές καλές και κακές όπως πιστεύει ο Αριστοτέλης, θεωρεί ότι η ηδονή είναι μόνο αγαθό και όλες οι ηδονές είναι καλές[26]. Εκτός από τη φιλία ο Επίκουρος προτείνει σε όλες τις ηλικίες να ασχοληθούν με τη φιλοσοφία για να κατακτήσουν την ευδαιμονία, το υπέρτατο αγαθό για να έχουν σωματική και ψυχική υγεία.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Αριστοτέλης, (2006). Hθικά Νικομάχεια, 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαια 1-5, 9o βιβλίο (βιβλίο Ι) κεφ. 4, 8-9. Μτφρ. Δ. Λυπουρλής. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος, 2006: © 2012 Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας,

Eπίκουρος: Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων

Eπικούρου Προσφώνησις 23, 52, 56-66, 78.

Ιεροδιακόνου Κ.,(2000).  «[Επίκουρος:] Η αναζήτηση της εὐδαιμονίας», στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Η Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄, Κεφ. 5, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα: 2000.

Κόντος Π., (2000). [Αριστοτέλης:] Ηθική και πολιτική φιλοσοφία», στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Κεφ. 4, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα: 2000.

Κόντος Π., (2018). Τα δύο ευ της ευτυχίας: Εισαγωγή στα ‘Ηθικά Νικομάχεια’ του Αριστοτέλη. Hράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2018.

Kύριαι Δόξαι 27, 28.

Long A. A., (2003). Η Ελληνιστική Φιλοσοφία, μτφρ. Σ. Δημόπουλος, Μ. Δραγώνα-Μονάχου. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2003.

Πλάτωνος , Φαίδρα 234 e 2

[1]Αριστοτέλης, Hθικά Νικομάχεια, 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155a) http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=78&page=88.

[2]Αριστοτέλης, Hθικά Νικομάχεια, 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155a) http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=78&page=88.

[3]Το ίδιο , ό.π.., 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 3 (1156a)

[4]Το ίδιο , ό.π., 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155a)

[5]Το ίδιο , ό.π.., 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155b)

[6]Αριστοτέλης, Hθικά Νικομάχεια, 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155b)

[7] Ο Φίλιος Ζεύς ελατρεύετο στην αρχαία Ελλάδα και υπήρχε ναός στη Μεγαλούπολη ( Πλάτωνος , Φαίδρα 234 e 2)

[8]Αριστοτέλης, Hθικά Νικομάχεια, 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155b)

[9]Επίκουρος, Προσφώνησις 78.

[10] Κύρια Δόξα 27

[11] Επίκουρος, Προσφώνησις 52.

[12] Επίκουρος, Προσφώνησις 23.

[13] Διογένης, Λαέρτιος I 20

[14] Κύρια Δόξα 28.

[15] Επίκουρος, Προσφώνησις 56-66.

[16] Κόντος Π., «[Αριστοτέλης:] Ηθική και πολιτική φιλοσοφία», στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Κεφ. 4.3.2,  σ. 206, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα: 2000.

[17]Κόντος Π., «[Αριστοτέλης:] Ηθική και πολιτική φιλοσοφία», στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Κεφ. 4.3.2,  σ. 207, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα: 2000.

[18]Διογένης Λαέρτιος, Βίοι 10.128-129.

[19]Το ίδιο, ό.π. Βίοι 10.131-132

[20]Το ίδιο, ό.π. Βίοι 10.129-130

[21] Long A. A., Η Ελληνιστική Φιλοσοφία, μτφρ. Σ. Δημόπουλος, Μ. Δραγώνα-Μονάχου, σσ. 127-128. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2003.

[22]Το ίδιο ό.π., σσ. 40-41.

[23]Το ίδιο, ό.π. σσ. 80-81.

[24]Το ίδιο ό.π., σ. 118-119.

[25] Long A. A., Η Ελληνιστική Φιλοσοφία, μτφρ. Σ. Δημόπουλος, Μ. Δραγώνα-Μονάχου, σ. 92. Αθήνα:

Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2003.

[26] Το ίδιο ό.π., σ. 109.

ΣΧΟΛΗ AΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ /  ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ EΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Θεματική Ενότητα: ΕΛΠ22

Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη. Από την αρχαιότητα ως τον 20ο αιώνα

 ΘΕΜΑ 1^ης   ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Στο Ελένης Εγκώμιον ο Γοργίας υποστηρίζει ότι η Ωραία Ελένη, που παραδοσιακά είχε θεωρηθεί ως αιτία του Τρωικού Πολέμου, δεν ήταν υπεύθυνη για τις πράξεις της. Στο πλαίσιο αυτής της υπεράσπισης, ο Γοργίας επικαλείται την ικανότητα που έχει ο λόγος να εξαπατά, καθιστώντας έτσι τον αποδέκτη του, που εξαπατάται, αθώο. Το χαρακτηριστικό του λόγου που προβάλλει ο Γοργίας δεν είναι ότι μπορεί να περιγράψει την αλήθεια αλλά το ότι μπορεί να πείσει το ακροατήριο για ότι θέλει, είτε αυτό είναι αληθές είτε όχι. Ο λόγος χειραγωγεί την ψυχή, που εμφανίζεται έτσι παθητική και ευάλωτη. Εκπροσωπώντας μια πολύ διαφορετική αντίληψη, κατά την οποία ο λόγος είναι το εργαλείο που επιτρέπει στην ψυχή να προσανατολίζεται στην αλήθεια, ο Πλάτων θα αντιδιαστείλει στη ρητορική εκπαίδευση που προτείνει ο Γοργίας τη φιλοσοφική, και, στην πολύ γνωστή αλληγορία του Σπηλαίου, θα διακρίνει τον φιλόσοφο από τον κοινό άνθρωπο, που αδυνατεί να αντιληφθεί τη διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια και τις ‘διαμεσολαβημένες αναπαραστάσεις’ της. Αυτή η αντιπαράθεση Γοργία και Πλάτωνα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο πλαίσιο του σύγχρονου προβληματισμού γύρω από τις χαλκευμένες ειδήσεις (τα ‘fake news’). Με βάση τα κείμενα που προτείνονται [Ελένης Εγκώμιον/ Αλληγορία του Σπηλαίου] να συντάξετε ένα κείμενο στο οποίο:

α. Να εξηγείτε τις διαφορετικές αντιλήψεις για τον λόγο που εκπροσωπούν ο Γοργίας και ο Πλάτων αντιστοίχως.

β. Να συνδέετε τη σχετική διαμάχη με τη σημερινή συζήτηση γύρω από τον ρόλο των ‘μέσων’ στην παραγωγή και διάδοση των χαλκευμένων ειδήσεων (fake news).

γ. Να εξετάζετε την παρουσίαση του Σωκράτη από τον Αριστοφάνη στις Νεφέλες ως μια πρώιμη περίπτωση χαλκευμένων ειδήσεων (fake news), που πιθανώς είχε αντίκτυπο στους κατηγόρους, τους δικαστές καθώς και στην έκβαση της δίκης του Σωκράτη.

 Ακαδημαϊκό Έτος: 2019 / 2020

Φοιτήτρια: Μαριάννα Θ. Αποστόλου

Η δύναμη του ρητορικού,  του φιλοσοφικού λόγου και των fakenews…………………………………..3

Εισαγωγή 

Α. Η δύναμη του λόγου

1. Οι αντιλήψεις του Γοργία για τον λόγο
2. Οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για τον λόγο

Β. O ρόλος των «μέσων» στην παραγωγή και διάδοση των fakenews

1. C. Πως ο Αριστοφάνης επηρέασε τους δικαστές στη δίκη του Σωκράτη

Βιβλιογραφικές αναφορές

 

Η δύναμη του ρητορικού,  του φιλοσοφικού λόγου και των fakenews

Εισαγωγή

             «Κάθε κείμενο, λογοτεχνικό, μη λογοτεχνικό, πληροφοριακό, επιστημονικό, δεν είναι μόνο μια γλωσσική μορφή, αλλά είναι μορφή ζωής, τρόπος ύπαρξης, πλαίσιο για κοινωνική δράση, περιβάλλον για μάθηση, χώρος εντός του οποίου παράγεται νόημα. Τα κειμενικά είδη διαμορφώνουν τις σκέψεις μας και τις επικοινωνιακές μας διαδράσεις.» (Bazerman, 1997[1]). 

Στην παρούσα εργασία γίνεται προσπάθεια α) να καταγραφούν οι διαφορετικές αντιλήψεις του Γοργία και του Πλάτωνα που σχετίζονται με τον λόγο, β) να γίνει σύνδεση με τον ρόλο που παίζουν τα «μέσα» στην παραγωγή και διάδοση των ψεύτικων ειδήσεων (fakenews) και γ) να δειχθεί πως ο Αριστοφάνης παρουσιάζει τον Σωκράτη στις Νεφέλες, ως περίπτωση χαλκευμένων ειδήσεων και ποιος ο αντίκτυπος στους κατηγόρους, στους δικαστές και στην έκβαση της δίκης του Σωκράτη.

Α. Η δύναμη του λόγου

1. Οι αντιλήψεις του Γοργία για το λόγο

Οι ρητορικές ικανότητες των Σοφιστών, που γνώρισαν τη ρητορική τέχνη και την επικοινωνία τους παρείχαν τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά το λόγο. Οι σοφιστές, όπως ο Γοργίας, ασκούνταν να χρησιμοποιούν τις απλές λέξεις που ήταν διαδεδομένες και με βάση αυτές τις λέξεις μπορούσαν να συγκροτήσουν πειστικά επιχειρήματα[2]. Ο ίδιος ο Γοργίας υποστηρίζει πως οι επιστήμονες και οι πολιτικοί για να επιτύχουν να επιβάλλουν τις θέσεις τους χρησιμοποιούν το λόγο της πειθούς, δηλαδή τη ρητορική τέχνη[3]. Η γλώσσα λοιπόν,  η ρητορική πλευρά της για τον Γοργία αποτελεί ουσιώδες όργανο της πολιτικής επικοινωνίας, της πειθούς. Η γλώσσα μπορεί να είναι ουδέτερη, ως προς τους σκοπούς και τις αξίες, απαλλαγμένη από κάθε  αλήθεια και γνώση[4]. Ο Γοργίας αναφέρει ότι οι λέξεις είναι το μέσο που αναφερόμαστε όταν επικοινωνούμε, δεν συμπίπτουν με τα πράγματα που πραγματικά υπάρχουν, αλλά οι λέξεις προσλαμβάνουν το μήνυμα που ο συνομιλητής μας αντιλαμβάνεται πραγματικά, το οποίο είναι υποκειμενικό και όχι το πραγματικό. Λόγοι οι οποίοι αναφέρονται στην αποκάλυψη της αλήθειας είναι ρητορικές προτάσεις, οι οποίες καθίστανται ισχυρές ή μη ανάλογα με την ικανότητα του ρήτορα.

Στο Ελένης Εγκώμιον, ο Γοργίας με τη χρήση του ρητορικού λόγου – της πειθούς δεν θα αμφισβητήσει την αλήθεια, όπως ισχυρίζεται, για να μπορέσει να σταματήσει την αμάθεια. Αναφέρει λοιπόν, ότι η θεϊκή καταγωγή της ωραίας Ελένης ευθύνεται για την ομορφιά της, άρα δεν φταίει η Ελένη που προκάλεσε τον έρωτα σε πολλούς άνδρες, σοφούς, δυνατούς, φιλόδοξους, ωραίους, αλλά η ομορφιά της[5]. Ο Γοργίας θα δείξει  με τη ρητορική του τέχνη γιατί δεν φταίει η ωραία Ελένη. Αναλύει πως ότι συνέβη μπορεί α) να ήταν θέλημα της θεάς Τύχης,  β) να αρπάχτηκε με τη βία, γ) να  πείστηκε στα λόγια και τέλος δ) να ερωτεύτηκε από τη θωριά[6].

Ας τα αναλύσουμε ένα προς ένα: α) αν ήταν θέλημα της Θεάς Τύχης από τη φύση του ο άνθρωπος  δεν μπορεί να αλλάξει κάτι που αποφασίζει ο ανώτερος, όπως είναι η Θεά Τύχη «θεοῦ γὰρ προθυμίαν ἀνθρωπίνῃ προμηθίᾳ ἀδύνατον κωλύειν» καθώς το ανώτερο καθοδηγεί το κατώτερο. Έτσι η Ελένη καθοδηγούμενη από τη Θεά έπραξε ότι έπραξε, β) εάν με τη βία αρπάχτηκε «βίᾳ ἡρπάσθη καὶ ἀνόμως ἐβιάσθη καὶ ἀδίκως ὑβρίσθη» τότε εκείνη δεν φταίει γιατί κακοποιήθηκε και θα έπρεπε να τη συμπονούμε και να κακολογούμε όποιον άσκησε βία πάνω της γ) εάν πείστηκε στα λόγια κάποιου συνέβη τούτο γιατί όπως ισχυρίζεται ο Γοργίας ο λόγος είναι μεγάλος δυνάστης «λόγος δυνάστης μέγας ἐστίν, ὃς σμικροτάτῳ σώματι καὶ ἀφανεστάτῳ θειότατα ἔργα ἀποτελεῖ· δύναται γὰρ καὶ φόβον παῦσαι καὶ λύπην ἀφελεῖν καὶ χαρὰν ἐνεργάσασθαι καὶ ἔλεον ἐπαυξῆσαι». Άλλωστε η φιλοσοφία όλη του Γοργία έγκειται στη δύναμη που έχει ο λόγος, «τὸν αὐτὸν δὲ λόγον ἔχει ἥ τε τοῦ λόγου δύναμις πρὸς τὴν τῆς ψυχῆς τάξιν ἥ τε τῶν φαρμάκων τάξις πρὸς τὴν τῶν σωμάτων φύσιν» καθώς ο λόγος είναι για την ψυχή όπως τα φάρμακα για το σώμα, τέλος δ) εάν ερωτεύτηκε  τότε η ψυχή της πιάστηκε στα δίχτυα του Έρωτα και δεν φταίει η ίδια παρά φταίει ο ίδιος ο Έρωτας ο οποίος είναι Θεός, άρα δεν θα μπορούσε η Ελένη ως θνητή, κατώτερη του Θεού να τον αποφύγει. Με όλα αυτά τα επιχειρήματα ο Γοργίας  πλέκει το εγκώμιο της Ελένης με τη ρητορική του δεινότητα και τη σωστή χρήση του λόγου θα δείξει ότι η κατηγορία κατά της Ελένης είναι άδικη, έτσι απαλλάσσεται, είτε γιατί ήταν θεϊκή βούληση, είτε η αρπαγή έγινε με τη βία, είτε πείστηκε με το λόγο, είτε ερωτεύτηκε[7].

Σύμφωνα με τον Γοργία ο σημαίνων λόγος δεν ανταποκρίνεται στο σημαινόμενο πράγμα, έτσι η αλήθεια καθορίζεται από τον τρόπο που κάποιος κατανοεί και αντιλαμβάνεται[8] και με τη ρητορική χρήση του λόγου ακόμα και η αληθοφάνεια μοιάζει αλήθεια. Παρατηρείται λοιπόν ότι ο Γοργίας  χρησιμοποιεί πεζό λόγο που εμπεριέχει ποιητικά στοιχεία και με τη δεξιοτεχνία της πειθούς, μπορεί να μετατρέψει την αληθοφάνεια σε αλήθεια. Ο Γοργίας για να απαλλάξει την Ελένη από τις κατηγορίες επιχειρηματολογεί και με τη λογική τεχνική επιχειρημάτων σαγηνεύει τον ακροατή και τον παρασύρει από την αληθοφάνεια στην αλήθεια.

2. Οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για το λόγο

Ο Πλάτωνας έχει εντελώς διαφορετική αντίληψη από εκείνη του Γοργία. Για τον ίδιο «ο λόγος» είναι το εργαλείο εκείνο που βοηθά την ψυχή να αναζητά την αλήθεια. Έτσι στην ρητορική εκπαίδευση του Γοργία, ο Πλάτωνας αναπτύσσει και προτείνει τη φιλοσοφική παιδεία. Τούτο φαίνεται στην αλληγορία του Σπηλαίου[9], που διακρίνει τον φιλόσοφο από τον κοινό άνθρωπο. Η αλληγορία του Σπηλαίου λειτουργεί ως παρομοίωση και ως μεταφορά. Ο Σωκράτης καλεί τον Γλαύκωνα να φανταστεί (ἀπείκασον, ὄρα) σαν σπηλιά τον αισθητό κόσμο και σαν δεσμώτες τους ανθρώπους. Έτσι ο Πλάτωνας με παραστατικό τρόπο προσπαθεί να κάνει κατανοητές τις ιδέες του.  Για τον Πλάτωνα η παραβολή / ο μύθος / η αλληγορία είναι πιο αποτελεσματικός τρόπος για την κατανόηση των ιδεών από τη διαλεκτική μέθοδο του Σωκράτη[10]. Είναι ένας αναλογικός συλλογισμός για να μπορέσει ο φιλόσοφος να δείξει πως βλέπει τον κόσμο και όχι να αιτιολογήσει τον κόσμο. Με την αλληγορία ο Πλάτωνας κάνει πιο κατανοητές τις ιδέες του και μπορεί να κερδίσει την προσοχή και το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Ο κοινός άνθρωπος, αυτός που ζει στο σκοτάδι της αμάθειας αδυνατεί να κατανοήσει την αλήθεια και αντιλαμβάνεται ως πραγματικότητα μόνο τις σκιές που περνούν πίσω από την πλάτη του. Εάν όμως με τη βοήθεια των μαθηματικών επιστημών ελευθερωθεί και συνηθίσει στην παρατήρηση των αντικειμένων και των χρωμάτων της φύσης, τότε θα απελευθερωθεί και θα οδηγηθεί στη λύτρωση. Εν συνεχεία ο άνθρωπος θα κατευθυνθεί προς τον ήλιο του οποίου η θέαση είναι όπως η θέαση του αγαθού. Ο άνθρωπος που θα ελευθερωθεί θα γίνει φιλόσοφος. Τούτη είναι μια από τις πιο σημαντικές θεωρητικές αναλύσεις του. Καθήκον πια «του φιλοσόφου»  αποτελεί η επιστροφή του στο σπήλαιο με σκοπό να απελευθερώσει και τους άλλους δέσμιους του σκότους[11].

Σύμφωνα με τον Πλάτωνα ο επιστημονικός λόγος είναι δυνατός όχι μόνο όταν υπάρχει επικοινωνία μεταξύ μερικών ιδεών, αλλά ακόμα κι αν μεταξύ κάποιων άλλων δεν υπάρχει [12]. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στους σοφιστές και τους φιλοσόφους για τη δύναμη του λόγου, για παράδειγμα ο Γοργίας για να μπορέσει να παρουσιάσει την αληθοφάνεια για αλήθεια κολακεύει, καλοπιάνει το ακροατήριο, χρησιμοποιεί λέξεις και ρητορικές προτάσεις ισχυρές αδιαφορώντας για την αλήθεια αντίθετα οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για τη δύναμη που έχει ο λόγος βασίζονται στη σωστή χρήση του λόγου, όπως κάνουν και οι άλλοι φιλόσοφοι, πρέπει να αναζητείται η αλήθεια και όχι η αληθοφάνεια. Η άσκηση της ρητορικής μπορεί να έχει ολέθριες συνέπειες καθώς δεν ενδιαφέρεται για την αλήθεια, αλλά ενδιαφέρεται μόνο να πείσει το ακροατήριο και να το παρασύρει στο αποτέλεσμα που επιθυμεί[13].

Για να δείξει τη διαφορά αυτή ο Πλάτωνας το επιτυγχάνει με την αλληγορία του Σπηλαίου όπου αναφέρεται στην επίδραση που ασκεί η παιδεία στην ανθρώπινη φύση, την δυσκολία να συλλαμβάνουμε με τις αισθήσεις μας τον κόσμο των ιδεών, τη στροφή προς τη θέαση του αγαθού και την υποχρέωση που έχει ο φιλόσοφος να διαφωτίσει τους άλλους με την παιδεία[14]. Κατά βάθος η αλληγορία του Σπηλαίου αποτελεί μια κραυγή αγωνίας για τη διοίκηση της πολιτείας την οποίαν πρέπει να αναλάβουν οι φιλόσοφοι, οι οποίοι θα καταφέρουν αφού πρώτα κατακτήσουν την παιδεία, την αληθινή γνώση, να φτάσουν το «Αγαθόν». Μόνο γνωρίζοντας  το «Αγαθόν» θα διοικήσουν την Πολιτεία με δικαιοσύνη. Οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για τη δύναμη του λόγου αποτελούν συνάμα αντίδραση προς τους σοφιστές, οι οποίοι με την άσκηση της ρητορικής τέχνης δεν ενδιαφέρονται για την αλήθεια, αλλά μόνο για το αποτέλεσμα που επιθυμούν, έτσι οδηγούν το δικαστήριο σε λάθος αποφάσεις, καταλύουν το θεσμό της δημοκρατίας,  ο οποίος έχει σαν βάση τη διαβούλευση και την κρίση κάθε πολίτη.

Β. O ρόλος των μέσων στην παραγωγή και διάδοση των fakenews

Ο Πλάτωνας από τον 4^ο αιώνα  έλεγε πως είναι δύσκολο να διακρίνουμε τις αλήθειες στον κόσμο των ιδεών και με παραστατικό τρόπο παρουσίασε αυτή τη δυσκολία κατανόησης στην αλληγορία του Σπηλαίου. Η δυσκολία κατανόησης άγνωστων εννοιών και η αμάθεια μεγαλοποιεί το άγνωστο, όπως συμβαίνει στο σπήλαιο με τις σκιές. Οι αλήθειες είναι κατανοητές μόνο από τους φιλοσόφους, όπως είπε ο Ουμπέρτο Έκο ο ανόητος του καφενείου συμβιβαζόταν με τις κυρίαρχες αλήθειες που διατύπωνε η επιστήμη, η θρησκεία, η πολιτική, ο πολιτισμός, ο τύπος χωρίς να ερευνά. Οι ψευδείς ειδήσεις μπορούν να γίνουν πιστευτές από απαίδευτους πολίτες, οι οποίοι χωρίς κρίση  παρασύρονται από δημαγωγούς, λαϊκιστές και πολιτικούς, οι οποίοι έχουν σκοπό να εξυπηρετήσουν τα δικά τους συμφέροντα και μόνο.

Το διαδίκτυο παίζει σημαντικό ρόλο για τη διάδοση ειδήσεων. Αρκετές φορές ψευδείς ειδήσεις διακινούνται μέσω του Διαδικτύου και μάλιστα με μεγάλη ταχύτητα.  Παρατηρείται λοιπόν σε ελάχιστο χρόνο να διακινούνται και να αναπαράγονται ψευδείς ειδήσεις, οι οποίες φτάνουν ταχύτατα σε εκατομμύρια ανθρώπους. Έτσι λοιπόν ακόμα και να γίνει διάψευση αυτών χρειάζεται μεγαλύτερο χρόνο μέχρι να επιστρέψει η ορθή πληροφορία. Ήδη οι παραλήπτες έγιναν κοινωνοί της ψεύτικης είδησης. Για να προστατευτούμε από τα fakenews πρέπει να αναπτύξουμε κριτική ικανότητα και να εκπαιδεύσουμε  τους μαθητές και τις μαθήτριες να μπορούν να διακρίνουν τις ψευδείς ειδήσεις. Αυτός είναι και ο στόχος  των Προαιρετικών Καινοτόμων Προγραμμάτων όπως είναι η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση να βοηθήσουμε τα παιδιά να αναπτύξουν δεξιότητες όπως: κριτική σκέψη, υπευθυνότητα, συνεργασία κ.ά.[15]. Μέσω της αναζήτησης η ψυχή ευαισθητοποιείται και εισέρχεται σε γνωσιολογική ετοιμότητα,  αυτή την ευαισθητοποίηση επιτύγχανε ο Σωκράτης μέσω της φιλοσοφικής πράξης[16].

1. C. Πως ο Αριστοφάνης επηρέασε τους δικαστές στη δίκη του Σωκράτη

Ο Αριστοφάνης κακολογούσε πάρα πολύ τον Σωκράτη. Η δίκη του Σωκράτη στηρίχτηκε σε δύο κατηγορίες: «ἀδικεῖ Σωκράτης, οὓς μὲν ἡ πόλις νομίζει θεοὺς οὐ νομίζων, ἕτερα δὲ δαιμόνια καινά εἰσηγούμενος· ἀδικεῖ δὲ καὶ τοὺς νέους διαφθείρων». Στην κωμωδία Νεφέλες ο Αριστοφάνης κατηγορεί τον Σωκράτη πως συγκεντρώνει σε ένα σκοτεινό μέρος μαθητές αμόρφωτους «ἀμαθής γενὴ Δί᾽ ὅστις οὑτωσὶ σφόδρα ἀπεριμερίμνως τὴν θύραν λελάκτικας καὶ φροντίδ᾽ ἐξήμβλωκας ἐξηυρημένην», και προσπαθεί να μελετήσει μαζί τους τα πιο παράλογα προβλήματα της φιλοσοφίας[17]. Ο Αριστοφάνης χαρακτηρίζει τον Σωκράτη θρασύ, διαφωτιστή, που υπονομεύει κάθε αυθεντία και ξεσηκώνει τους νέους να περιφρονούν τους πατεράδες. Όλες αυτές οι κατηγορίες είναι fakenews, λασπολογίες οι οποίες επηρέασαν αρκετούς από τους δικαστές, αλλά εκείνοι οι οποίοι είχαν κριτική ικανότητα και γνώριζαν τον Σωκράτη και τον χαρακτήρα του δεν επηρεάστηκαν.

Ο Σωκράτης εκμαίευε τη γνώση και δεν έπαιρνε χρήματα από τους μαθητές του. Αυτό δημιουργούσε μια εχθρότητα στους Σοφιστές εναντίον του Σωκράτη. Οι Σοφιστές εκπαίδευαν τους μαθητές τους επί πληρωμή. Σχετικά με τις διαπροσωπικές του σχέσεις υπήρχε το δαιμόνιο μέσα του και τούτο καθόριζε  τις σχέσεις του ώστε να είναι άλλοτε εχθρικός και άλλοτε φιλικός. Σχετικά με τη διδασκαλία του Σωκράτη και την ασέβεια του προς τα θεία συχνά αναφέρει ότι δεν κυβερνάται η πλάση από τον Δία, αλλά από τον Ρούφουλα – έτσι εισάγει καινά δαιμόνια. Επίσης η κατηγορία του συνδέεται με την ασέβεια του Φειδιππίδη (προς τον Δία πατρώον) όταν  τον καλεί ο Στρεψιάδης (1472-1474) «Αχ ο δόλιος κι εσένα, τον πηλόν (ρουφογυάλι-Δίνος), για θεό σε πήρα»[18].  Ο Σωκράτης μπορούσε στο δικαστήριο να πείσει τους δικαστές για την αθώωσή του, όμως ουδόλως τον ενδιαφέρει το ζῆν το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι το εὖ ζῆν, ἀλλ’, ὦ θαυμάσιε, οὗτός τε ὁ λόγος ὃν διεληλύθαμεν ἔμοι γε δοκεῖ ἔτι ὅμοιος εἶναι καὶ πρότερον: καὶ τονδε δὲ αὖ σκόπειεἰ ἔτι μένει ἡμῖν ἢ οὔ, ὅτι οὐτὸ ζῆνπερὶ πλείστου ποιητέον ἀλλὰ τὸ εὖζῆν[19].

Συμπερασματικά ο Σωκράτης θα συνεχίσει να μένει πιστός στις αξίες που πρέσβευε.  Δεν δέχθηκε ούτε την εξορία, ούτε την πληρωμή για να έχει ήσυχη τη συνείδησή του. Εάν επέλεγε να πάει εξορία ή να πληρώσει και να φύγει εξηγεί ότι αυτό θα τον έκανε ανάξιο πολίτη, απέναντι στους θεούς, τους νόμους, την πολιτεία, τους φίλους, την οικογένεια, αλλά και απέναντι στον εαυτό του και τις αξίες που πρέσβευε και δίδασκε σε όλη του τη ζωή[20]. Ήρεμα ήπιε το κώνειο , συζητώντας για την αθανασία της ψυχής έσβησε στο κελί του[21].

 

Βιβλιογραφικές αναφορές

Αναστασιάδη, Β., (1985). Τα αίτια της καταδίκης του Σωκράτη, 2, Ελληνική Φιλοσοφική Επιθεώρηση, σσ., 308-314, ανακτήθηκε στις 14-Νοέμβρη 2019 από :

https://resmicte.library.upatras.gr › ephe › article › download.

 

Αποστόλου, Μ. &Τάσιου, Α. (2017). Αξιολόγηση καινοτόμων προγραμμάτων και η σχέση τους με τη συμπεριληπτική και τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, Πρακτικά 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή για την Προώθηση της Εκπαιδευτικής Καινοτομίας, Λάρισα 21-23 Οκτωβρίου 2016, ανακτήθηκε στις 15 Νοεμβρίου 2019 από:https://drive.google.com/drive/folders/0B4G1roJgkqZ0WmRoSktUbDk4c2c

 

Γοργίας, (1981). Ελένης Εγκώμιον, Η Αρχαία Σοφιστική, Ν. Μ. Σκουτερόπουλος,  Επιμέλεια- Μετάφραση: Π. Καλλιγάς, Σχόλια: Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, ΓΝΩΣΗ, 1991, ανακτήθηκε στις 08-11-2019 από https://www.mikrosapoplous.gr/elenhs_egwmion.html .

 

Δήμας, Π.,  (2000). Ενότητα 3.2 Γνωσιολογία, Οντολογία και Πολιτική (στον Πλάτωνα) στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Η ελληνική φιλοσοφία από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2000, σσ. 137-157.

Δίκτυο Κειμένων, (2019). Φάκελος υλικού Νεοελληνική Γλώσσα, ανακτήθηκε στις 20-11-2019 από:  https://filologika.gr/wp-content/uploads/2019/06/Neoelliniki-Glossa_G-Lykeiou_Fakelos-Ylikou_Diktya-Keimenon.pdf .

 

Ζιγκόν, Ο., (1995), Σωκράτης. Η εικόνα του στην ποίηση και την ιστορία. Μτφ. Α. Γεωργίου,  Αθήνα:  Γνώση, 1995.

1981. J. Dover, (1981). Η κωμωδία του Αριστοφάνη, μτφρ Φάνης Ι. Κακριδής, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1981.

 

Μ. Vegetti,  (2000). Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας κεφ. 6 & 7, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

 

Μπάλλα, Χλ., (2000). Ενότητα 2.1. Οι Σοφιστές στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Η ελληνική φιλοσοφία από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2000, σσ. 82-97.

 

Μπάλλα, Χλ., (2018- 2019). Η μετα – αλήθεια πριν την αλήθεια: Πως ξεκίνησε η αρχαία φιλοσοφία,  αδημοσίευτο κείμενο ομιλίας σε κύκλο διαλέξεων με γενικό τίτλο «Μετα-αλήθεια», του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης: ανακτήθηκε στις 14 -11-2019 από: http://www.phs.uoa.gr/drasthriothtes/etisies-diale3eis-tmimatos/2018-2019-metaali8eia.html

Αρχαία Ελληνική και Γραμματεία,(2012).  Οι Νεφέλες του Αριστοφάνη, σε μετάφραση Θ. Σταύρου, στίχοι 135-137, ανακτήθηκε στις 14 -11-2019 από: http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=143&page=4

 

[1] Δίκτυο Κειμένων, Φάκελος υλικού Νεοελληνική Γλώσσα, 2019, σ. 3., ανακτήθηκε στις 20-11-2019 από:  https://filologika.gr/wp-content/uploads/2019/06/Neoelliniki-Glossa_G-Lykeiou_Fakelos-Ylikou_Diktya-Keimenon.pdf .

[2]Το ίδιο, ό.π., κεφ. 6., σ. 129.

[3]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφάλαια 6 , σ.124, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

[4]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 6 , σ.129, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

[5]Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, Η Αρχαία Σοφιστική, Ν.Μ. Σκουτερόπουλος,  Επιμέλεια- Μετάφραση: Π. Καλλιγάς, Σχόλια: Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, ΓΝΩΣΗ, 1991, ανακτήθηκε στις 08-11-2019 από https://www.mikrosapoplous.gr/elenhs_egwmion.html .

[6]Το ίδιο, ό.π..

[7]Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, Η Αρχαία Σοφιστική, Ν.Μ. Σκουτερόπουλος,  Επιμέλεια- Μετάφραση: Π. Καλλιγάς, Σχόλια: Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, ΓΝΩΣΗ, 1991, ανακτήθηκε στις 08-11-2019 από https://www.mikrosapoplous.gr/elenhs_egwmion.html.

[8]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 6 , σ.131, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

[9]Το ίδιο, ό.π. σ. 178.

[10]Το ίδιο, ό.π. σ. 178.

[11]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 7 , σ.178, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

[12]Το ίδιο, ό. π., κεφ. 7 , σ.181.

[13]Χλ. Μπάλλα, «H μετα-αλήθεια πριν την αλήθεια: Πώς ξεκίνησε η αρχαία φιλοσοφία»

[14]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 7 , σ.178, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

^[15]Αποστόλου, Μ. & Τάσιου, Α. (2017). Αξιολόγηση καινοτόμων προγραμμάτων και η σχέση τους με τη συμπεριληπτική και τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, Πρακτικά 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή για την Προώθηση της Εκπαιδευτικής Καινοτομίας, Λάρισα 21-23 Οκτωβρίου 2016, ανακτήθηκε στις 15 Νοεμβρίου 2019 από :

https://drive.google.com/drive/folders/0B4G1roJgkqZ0WmRoSktUbDk4c2c .

^[16]Δήμας, Π.,  Ενότητα 3.2 Γνωσιολογία, Οντολογία και Πολιτική (στον Πλάτωνα) στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Η ελληνική φιλοσοφία από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2000, σσ. 137-157.

 

[17]K. J. Dover, Μτφρ Φάνης Ι. Κακριδής, Η κωμωδία του Αριστοφάνη,  Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1981.

[18]Το ίδιο, ό.π..

[19]Παυλίδης, Α., (2019) , Η δίκη του Σωκράτη, Νομική Εφημερίδα, ανακτήθηκε στις 15 Νοέμβρη 2019 από: https://curia.gr/i-diki-tou-sokrati/ .

[20]Παυλίδης, Α., (2019) , Η δίκη του Σωκράτη, Νομική Εφημερίδα, ανακτήθηκε στις 15 Νοέμβρη 2019 από: https://curia.gr/i-diki-tou-sokrati/ .

[21]Αναστασιάδη, Β., (1985), Τα αίτια της καταδίκης του Σωκράτη, 2, Ελληνική Φιλοσοφική Επιθεώρηση, σσ., 308-314.

«Και  στης  ζωής τους  πιο  βαρείς  χειμώνες

αλκυονίδες  μέρες  καρτερούν». 

Αυτό  το ωραίο  δίστιχο  του  Δροσίνη,  μας  μεταφέρει  στην  αρχαία  μυθολογία στο « Μύθο  της  Αλκυόνας». Οι  Ελληνικοί  μύθοι  γοητεύουν. Οι  αρχαίοι   Έλληνες    για  το  καθετί  που  συνέβαινε  στη  ζωή  κάτι  είχαν  να  πουν. Δεν  υπάρχει  ανθρώπινη   στιγμή  που  δεν  την  έχουν  καταγράψει. Μέσα  από  τους  μύθους  φιλοσοφούσαν  κι  έδιναν  την  πραγματική  έννοια  στα  γεγονότα  της  ζωής. Ένιωσαν  την  ανάγκη  να  ζητήσουν  το  βαθύτερο  νόημά  της.

Κάποτε  λοιπόν, κατά  την  μυθολογία  όταν  οι  Θεοί  ζούσαν   στον  Όλυμπο  και  όριζαν  τις  τύχες  των  ανθρώπων  ζούσε  μια  όμορφη  νέα  η  Αλκυόνη  κόρη  του Αιόλου θεού των  ανέμων     και  της  Αιγιάλης  θεάς  της  ακτής. Αυτή  αγάπησε  παράφορα  και  παντρεύτηκε  το  βασιλιά  της  Τραχινίας  Κήυκο  που  ήταν  και  θαρραλέος  βουτηχτής. Μεθυσμένοι  και  οι  δύο  από  τον  τρελό  έρωτα  τους  ξεπέρασαν  τα φυσικά   όρια  της  αγάπης  και δε  σεβάστηκαν  τους  θεούς  κι  αμάρτησαν  βαριά  ενώπιον  τους.

Για  τους  Θεούς  του  Ολύμπου  ήταν  αμαρτία  να  αγαπάς  πέρα  από  την  λογική.  Την  υπερβολική  αγάπη  την  θεωρούσαν  αφύσικη,  ανίερη  και  την  τιμωρούσαν. Ο  Δίας  που  ήταν  και  ο φύλακας  της  ηθικής  τάξης  μεταξύ  θεών  και  ανθρώπων  θύμωσε. Ζήλεψε  λοιπόν  ο  θεός  του  Κρόνου  την  ευτυχία  τους  και  τιμώρησε  τα  βασιλόπουλα. Μεταμόρφωσε  την  Αλκυόνη  σε  θαλασσοπούλι  την  Αλκυόνα  και  το  ταίρι  της  σ? ένα  άλλο  πουλί  το  Γλάρο. Η  Αλκυόνα  ζει  πάντα  κοντά  στη  θάλασσα  και  έχει  τη   φωλιά  της  στις  σχισμές  των   βράχων. Εκεί  γεννάει  τα  αυγά της  το  χειμώνα,  τιμωρία  βέβαια  κι  αυτή  του  θεού  αφού  όλα  τα  πουλιά  γεννούν  τα  αυγά  τους  την  άνοιξη. Αλλά  το  χειμώνα  έχει  πολλές  κακοκαιρίες  και  θαλασσοταραχές. Τα  άγρια  κύματα  έφταναν  μέχρι  τους  βράχους  και  παρέσυραν  τα  αυγά  της  και  την  άφηναν  χωρίς  οικογένεια αυτή  που  τόσο  αγαπούσε  το  ταίρι  της.

Η  Αλκυόνη  άρχισε  τότε    το  θρήνο. Έκλαιγε  τόσο  θρηνητικά ,τόσο  παρακλητικά   που  ο  Δίας  τη  λυπήθηκε. Στα  μάτια  του  θεού  ταπεινώθηκε, εξιλεώθηκε. Κι  επειδή  δεν  ήταν  φρόνιμο  ένας  θεός  να  συγχωρεί  τόσο  εύκολα,  πήρε  μια  άλλη  απόφαση. Όρισε  μέσα  στην  καρδιά  του  χειμώνα  να  γίνονται  λίγες  μέρες  γλυκές ,  ηλιόλουστες  χωρίς  θαλασσοταραχές, ίσα- ίσα  η  Αλκυόνα  να  γεννάει  και  να  κλωσάει  τα  αυγά  της.

Έδωσε  έτσι  τη  μεγαλύτερη  ευτυχία  στην  Αλκυόνα  ν? αποκτήσει  οικογένεια   και  να  κάνει  ευτυχισμένο  και  το  σύντροφό  της  το  γλάρο για  τον  οποίο  όπως  λένε  οι  παραδόσεις  τρέφει  ξεχωριστή  αγάπη  και  δεν   τον  αποχωρίζεται  μέχρι  τον  θάνατό  του  ή  το  θάνατό  της.

Έτσι  λοιπόν  κατά  τον  μύθο  δημιουργήθηκαν   οι  Αλκυονίδες  μέρες.  Μόνο  που  ο μύθος  αυτός  έχει  βαθύτερες  προεκτάσεις  αποκαλύπτει  τη  ζωή  και  τον  άνθρωπο. Οι  ελληνικοί   μύθοι  μαγεύουν  με  τη  σοφία  τους.  Μέσα  στην  πολυκύμαντη  ,   πολυτάραχη  και  γεμάτη  λύπες   ζωή  μας  υπάρχουν  μέρες  ζεστές ,  γλυκές  φωτεινές  που  φωτίζουν  τη  συννεφιασμένη  μας  ζωή.  Μα  είναι  τόσο  λίγες. Κάθε  Γενάρη  λοιπόν   όταν  έχουμε  μέρες  ηλιόλουστες  ο  νους  μας  πηγαίνει  στην  Αλκυόνα  και  τον  όμορφο  μύθο  της  ,στην  απαισιοδοξία  και  την  ελπίδα  πως  κάποτε  έρχονται  καλύτερες   μέρες    οι  « Αλκυονίδες  μέρες »  του  Δροσίνη.