ΘΕΜΑ 4ης ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

H ίδρυση του Οθώνειου Πανεπιστημίου (αργότερα γνωστού ως Πανεπιστήμιο Αθηνών) και του Εθνικού Αστεροσκοπείου, δύο καινοτόμων θεσμών, σηματοδοτεί την προσπάθεια του νεαρού ανεξάρτητου κράτους, να συμβαδίσει με την προηγμένη Ευρώπη στη γενικότερη απόπειρα εκσυγχρονισμού που χαρακτηρίζει τον δυτικό κόσμο κατά τη διάρκεια του 19^ου αιώνα.

Αφού περιγράψετε τα γενικά χαρακτηριστικά των δύο αυτών θεσμών απαντήστε στα εξής ερωτήματα:

α) Διατηρούνται τα στοιχεία του Διαφωτισμού στο πλαίσιο του Πανεπιστημίου σε σχέση με όσα γνωρίζετε για την αμέσως προηγούμενη περίοδο στον ελληνόφωνο χώρο (1750-1821), γνωστή και ως Νεοελληνικό Διαφωτισμό;

β) Ποια είναι η συμβολή του γερμανικού στοιχείου στη στελέχωση των δύο αυτών θεσμών;

 Ακαδημαϊκό Έτος: 2019 / 2020

Φοιτήτρια: Μαριάννα Θ. Αποστόλου

Πίνακας περιεχομένων

Εισαγωγή 

 Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο 

 Το Οθώνειο Πανεπιστήμιο 

 Το Αστεροσκοπείο Αθηνών 6

Στοιχεία  Διαφωτισμού των δύο καινοτόμων θεσμών 8

Η Συμβολή του Γερμανικού Στοιχείου στη στελέχωση των δύο θεσμών 

 Συμπεράσματα 

 Βιβλιογραφικές αναφορές 

ΣΧΟΛΗ AΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ /  ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ EΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Θεματική  Ενότητα: ΕΛΠ22

Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη. Από την αρχαιότητα ως τον 20ο αιώνα

ΘΕΜΑ 3^ης    ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Ο βυζαντινός φιλόσοφος και λόγιος Θεόδωρος Μετοχίτης (1270-1332), σε κεφάλαιο του βιβλίου του Ηθικός ή Περί παιδείας (20), φιλοτεχνεί ένα πορτραίτο της βυζαντινής φιλοσοφικής λογιότητας η οποία απέχει από την αρχαιοελληνική εικόνα περί φιλοσοφίας ως ζωντανού διαλόγου. Η φιλοσοφική δραστηριότητα, εδώ, βρίσκεται εγγύτερα προς εκείνη μιας εγκυκλοπαιδικής γνώσης, βιβλιοφιλίας και αρχαιογνωσίας. Έτσι, η φιλοσοφική επικοινωνία ως ζωντανή ανταλλαγή ιδεών και διάλογος περί της ουσίας αντικαθίσταται από έναν λόγιο φορμαλισμό και ρητορικότητα. Ο Β. Ν. Τατάκης, ο πρώτος σύγχρονος ιστορικός της Βυζαντινής φιλοσοφίας, προσπάθησε να καταδείξει τους λόγους του φορμαλισμού και της ρητορικότητας τους οποίους και εντοπίζει στη συνάντηση του Χριστιανισμού με τον Ελληνισμό. Παρά την επισήμανση των αρνητικών πλευρών της βυζαντινής λογιότητας, στις θέσεις του Μετοχίτη υπάρχουν και θετικές πλευρές, όπως η αντίληψη του ρόλου της προόδου στην παιδεία.

Με βάση τα ανωτέρω, να απαντήσετε στα ακόλουθα δυο ερωτήματα:

(α) Η ανάγνωση του αποσπάσματος του Θεόδωρου Μετοχίτη σε ποια συμπεράσματα

μπορεί να μας οδηγήσει ως προς την έννοια της φιλοσοφίας στο Βυζάντιο, ιδίως σε σχέση με τη θεωρητική και πρακτική αυτονομία της φιλοσοφίας;

(β) Το απόσπασμα του Θεόδωρου Μετοχίτη μας δίνει μια ιδέα για τα χαρακτηριστικά και τη δραστηριότητα του Βυζαντινού λόγιου ως φιλόσοφου και επιστήμονα. Να περιγράψετε τα χαρακτηριστικά αυτά με αναφορά στο κείμενο και τη βιβλιογραφία.

Ακαδημαϊκό Έτος: 2019 / 2020

Φοιτήτρια: Μαριάννα Θ. Αποστόλου

Πίνακας περιεχομένων

Εισαγωγή 3

Α. Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο 3

Β. Συμπεράσματα για την φιλοσοφία στο Βυζάντιο που απορρέουν από το απόσπασμα του Θεόδωρου Μετοχίτη 4

Γ. Τα χαρακτηριστικά από τη δραστηριότητα του Βυζαντινού λογίου ως φιλοσόφου και επιστήμονα 6

Επίλογος 8

Βιβλιογραφικές αναφορές 8

Εισαγωγή

Το Βυζάντιο πάντα σχετίζονταν με την αρχαιότητα, ακόμα και όταν περιήλθε σε λατινική κατοχή δεν διέκοψε αυτή τη σχέση[1]. Η προσφορά του Βυζαντίου συνίσταται α) στη διαφύλαξη και παράδοση επιτευγμάτων, β) την εξέλιξη των επιστημών, την καταγραφή και διάσωση των κειμένων, γ) την ανθολόγηση, την ερμηνεία και τον σχολιασμό τους. Ο φιλόσοφος Θεόδωρος Μετοχίτης σχετικά με τη βυζαντινή φιλοσοφία απομακρύνεται από τον διάλογο των αρχαίων φιλοσόφων και τοποθετείται πολύ κοντά στην εγκυκλοπαιδική γνώση, τη βιβλιοφιλία και την αρχαιογνωσία. Στις φιλοσοφικές του αναζητήσεις κάθε φιλοσοφική επικοινωνία είτε ανταλλαγή ιδεών, είτε διάλογος περί της ουσίας γίνεται λόγιος φορμαλισμός και ρητορικότητα. Στην πραγματεία του ο «Ηθικός ή Περί Παιδείας» εξαίρει τη σημασία και τα αγαθά της Παιδείας και προτρέπει στην ενασχόληση όχι με τα εφήμερα αγαθά, αλλά με τα αγαθά του πνεύματος, τα οποία δεν φθείρονται, αλλά ενδυναμώνουν τον άνθρωπο με εσωτερική ηρεμία για να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες και τις φουρτούνες της ζωής και η ενασχόληση αυτή  με τα αγαθά του πνεύματος τον οδηγεί κοντά στο Θεό.

Α. Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο

Ο Θεόδωρος Μετοχίτης έζησε κατά το δεύτερο ήμισυ του 13^ου αρχές 14^ου αιώνα. Είναι η Παλαιολόγεια περίοδος κατά την οποία εμφανίζονται λόγιοι με ιδιαίτερες κλίσεις προς τη φιλοσοφία και την επιστήμη (αστρονομία). Παρατηρείται κατά την περίοδο αυτή μια κριτική διάθεση για τις φιλοσοφικές θεωρίες (αριστοτελική φυσική και μεταφυσική, νεοπλατωνική ψυχολογία), αλλά και διαμάχες ανάμεσα σε σύγχρονους φιλοσόφους όπως η διαμάχη ανάμεσα στον Θεόδωρο Μετοχίτη και τον Νικηφόρο Χούμνου[2]. Ο Θεόδωρος Μετοχίτης ήταν ένας από τους σπουδαιότερους συγγραφείς του Βυζαντίου[3] και από τα γραφόμενά του απορρέουν συμπεράσματα για τη βυζαντινή φιλοσοφία. Αναφέρεται συχνά σε φιλοσόφους (Πλάτωνα, Αριστοτέλη, Στωικούς, Νεοπλατωνικούς, Σωκράτη, Επίκουρο[4], Πυθαγόρα) αλλά και σε εκπροσώπους της χριστιανικής σκέψης (Μέγα Βασίλειο, Μάξιμο Ομολογητή, Μιχαήλ Ψελλό και Ιωσήφ Φιλόσοφο)[5].

Β. Συμπεράσματα για την φιλοσοφία στο Βυζάντιο που απορρέουν από το απόσπασμα του Θεόδωρου Μετοχίτη

Ο Μετοχίτης κινείται με εκλεκτισμό ανάμεσα στη χριστιανική σκέψη και στην ελληνική φιλοσοφία. Ήταν πολυμαθής, είχε πολλές γνώσεις και έδινε με ευκολία απαντήσεις σε ερωτήματα είτε για την αρχαιότητα, είτε για την σύγχρονη εποχή του σαν να ήταν ανοιχτό βιβλίο[6]. Οι πολλές υποχρεώσεις δεν τον εμπόδιζαν από το διάβασμα και το γράψιμο παρόλο που συχνά τον αποσπούσαν από αυτό. Μπορούσε να δουλεύει από το πρωί μέχρι το βράδυ στο παλάτι σε θέματα δημόσιας διοίκησης και όταν έφευγε αργά από τη δουλειά του διάβαζε και έγραφε σαν να ήταν ένας λόγιος αποσπασμένος εντελώς από τη δημόσια ζωή[7].

Από τον Ηθικό ή Περί Παιδείας απορρέει ότι ο Μετοχίτης προσεγγίζει με ιδιαίτερη ματιά το «θείο», πιστεύει δε πως η μελέτη της φύσης και του σύμπαντος μας βοηθά να αναζητήσουμε το νόημα της ύπαρξης της κτίσης. Για τον Μετοχίτη κάθε ζωντανός οργανισμός είναι αξιοθαύμαστος, διότι εκεί φαίνεται το μεγαλείο του Δημιουργού – Θεού, τον οποίο αποκαλεί «εὑρετὴν καὶ τεχνίτην». Η εμβάθυνση στο θαύμα της φύσης, αποτελεί σύμφωνα με τον Μετοχίτη ταυτόχρονα θρησκευτική εμπειρία και πνευματική αναζήτηση^[8]. Η θεωρία των όντων είναι αυτοσκοπός για το τελευταίο στάδιο της πνευματικής πορείας του ανθρώπου. Σύμφωνα με τον Μετοχίτη ο λόγος και η αρετή έχουν κοινά σημεία. Επιδιώκουν την έρευνα και τη γνώση όχι μόνον των όντων[9], αλλά και του ανθρώπινου βίου και στοχεύουν στην αναζήτηση του αγαθού μέχρι να φτάσουν στη θεωρία του αγαθού.

Επιπροσθέτως ο Θεόδωρος Μετοχίτης προτρέπει κάθε νέο να ασχοληθεί με τα αρχαία συγγράμματα, διότι με τη βοήθειά τους είναι δυνατόν να  οδηγηθεί ο άνθρωπος σε ψυχική ισορροπία και ηρεμία, καθώς τα βιβλία αποτελούν απόσταγμα σοφίας, την οποία απέκτησαν οι φιλόσοφοι από τις γνώσεις και την πείρα της ζωής. Η ενασχόληση κάθε ανθρώπου με τα βιβλία μπορεί να τον βοηθήσει να αποκτήσει γνώσεις και σοφία γιατί κάνει συντροφιά με τους φιλοσόφους[10]. Όπως αναφέρει στο έργο του Περί Παιδείας ή Ηθικός τα βιβλία στα χρόνια του Σωκράτη περιείχαν αρκετούς θησαυρούς που μας κληροδότησαν οι αρχαίοι σοφοί και ο καθένας μπορούσε να αντλήσει υλικό για να σκεφτεί σωστά και να μπορέσει να εξασφαλίσει ένα βίο ενάρετο[11]. Ο ίδιος ο Σωκράτης, αναφέρει ο Μετοχίτης, επεδίωκε να συναναστρέφεται με εκείνους τους ανθρώπους που θα τον βοηθούσαν να γίνει καλύτερος και σοφότερος, όταν όμως διαπίστωνε ότι κάποιοι από τους φίλους του είχαν αδυναμίες και ελαττώματα τους απομάκρυνε από κοντά του[12].

Από τον Σωκράτη μέχρι τα χρόνια του Μετοχίτη δημιουργήθηκαν πολλοί θησαυροί και συσσωρεύτηκαν πολλές γνώσεις. Σαν να ξεχύθηκε η φιλοσοφία «να ποτίσει το λιβάδι της γνώσης», ενώ πριν μέχρι τα χρόνια του Σωκράτη ούτε οι ρητορικοί λόγοι είχαν την ίδια αρμονία και το ρυθμό, που να μοιάζει με ένα «ωραίο καλοπλεγμένο φόρεμα» ^[13],  για να ντύσει κάποιος τη σκέψη του. Ο χριστιανισμός πάντοτε στήριζε και ενδιαφερόταν για τις επιστήμες. Σε αυτό βοήθησαν η ελληνική γλώσσα, που ήταν η  γλώσσα των φιλοσόφων και η θεσμική συνέχεια. Όταν κάποιες σχολές έκλεισαν η κοσμική εξουσία διατήρησε ένα σύστημα εκπαίδευσης που συμπεριλάμβανε τις επιστήμες τις οποίες συχνά η Εκκλησία υποστήριζε.

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η ελληνική Παιδεία και η ανατροφή των Βυζαντινών με τα κλασσικά γράμματα τους ώθησε να υιοθετήσουν μαζί με τον τίτλο Ρωμιοί και τον τίτλο Έλληνες τόσο με την πολιτισμική και εθνική του σημασία όσο και με τη θρησκευτική^[14]. Κύριο μέλημα των πιστών ήταν όχι μόνον ο εξαγνισμός της ψυχής, για να μπορέσουν να δοξάσουν τον Δημιουργό των όντων, αυτών που περιγράφουν οι φιλόσοφοι, αλλά και η ενασχόλησή τους με τις επιστήμες. Ο Μετοχίτης και αρκετοί επιστήμονες καυχιόταν για την καταγωγή τους και θεωρούσαν ότι ήσαν Έλληνες και πνευματικοί κληρονόμοι των αρχαίων ελληνικών επιστημών^[15].

Γ. Τα χαρακτηριστικά από τη δραστηριότητα του Βυζαντινού λογίου ως φιλοσόφου και επιστήμονα

Ο Θεόδωρος Μετοχίτης λόγω των οικογενειακών και πολιτικών καθηκόντων αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τις σπουδές του και έτσι το ταξίδι της γνώσης του να μην ολοκληρωθεί. Από τη βιβλιογραφία απορρέει ότι ο Μετοχίτης ήταν περισσότερο πρακτικός. Τούτο καταμαρτυρείται από το γεγονός ότι δημιούργησε οικογένεια, ασχολήθηκε με την πολιτική και όλες αυτές οι πρακτικές ασχολίες τον εμπόδισαν να αφιερωθεί απερίσπαστα  στη μελέτη, στις σπουδές και στον θεωρητικό βίο. Οι υπεύθυνες θέσεις στην αυτοκρατορία και η δημιουργία οικογένειας τον οδήγησαν σε παραμέληση των πνευματικών του δραστηριοτήτων και εμπόδιζαν την προσήλωσή του στις σπουδές χωρίς εμποδίσουν το διάβασμα και τη συγγραφή βιβλίων. Συμπεραίνουμε ότι είναι αρκετά δύσκολο κάποιος να ασχολείται με την πολιτική, να μεγαλώνει παιδιά και να μένει απερίσπαστος και προσηλωμένος στη γνώση, διότι η επιστήμη απαιτεί απόλυτη συγκέντρωση και προσήλωση.

Ο μαθητής του Νικηφόρος Γρηγοράς [16] αναφέρει ότι ο Βυζαντινός λόγιος ως φιλόσοφος και επιστήμων γοήτευε τους ακροατές του «…με το μέγεθος…την αρμονία των μελών του…τραβούσε επάνω τα μάτια όλων…» επίσης αναφερόμενος στις ικανότητες του Μετοχίτη γράφει ότι είχε «…φυσική ικανότητα ως ομιλητής, πνευματική ικανότητα για εργασία, δύναμη μνήμης και καθαρή αντίληψη… εύγλωττος …δεν είχε ανάγκη βιβλίων … ήταν μια ζωντανή βιβλιοθήκη, αποθήκη πληροφοριών…» ήταν επιδέξιος και στις επαγγελματικές του υποχρεώσεις «…στη δημόσια διοίκηση…με μεγάλο ενθουσιασμό …αργά αφιερώνονταν στο διάβασμα…».

Στον Ηθικό ή Περί Παιδείας συμβουλεύει τον νέο να προσέχει και να βρίσκεται σε συνεχή επαγρύπνηση. Επιπροσθέτως τον παρακινεί να ασχοληθεί με τον πρακτικό βίο, αφού πρώτα εφοδιαστεί με τη σοφία που παρέχουν τα βιβλία των αρχαίων φιλοσόφων. Η σοφία είναι εκείνη που θα τον βοηθήσει να βρει τον δρόμο της αρετής, η οποία έχει μεγαλύτερη αξία από φτηνές αξίες όπως ο πλούτος, η δόξα και η ηδονή. Παρόμοιες αξίες προκαλούν φθόνο και ζήλεια, ενώ η αρετή θα τον συντροφεύει μέχρι το τέλος της ζωής του ακόμα και μετά τον θάνατο. Αυτή η συντροφικότητα είναι απολαυστική γαληνεύει τον άνθρωπο, καλλιεργεί την αρετή και θα στρέψει τη σκέψη του προς τη θεωρία των όντων.  Μέσα από τα βιβλία ο άνθρωπος μπορεί να αναζητήσει την αλήθεια, να στρέψει πρώτα το βλέμμα μέσα του και μετά να κοιτάξει προς τον κόσμο και τον ουρανό.

Στο 20^ο κεφάλαιο  ο φιλόσοφος Μετοχίτης αναφερόμενος στην παιδεία εστιάζει κυρίως στα πλεονεκτήματα που μας παρέχει η παιδεία. Επεσήμανε τόσο τις αρνητικές πλευρές της βυζαντινής λογιότητας, όσο τις θετικές πλευρές για το ρόλο της  παιδείας. Στην προσπάθειά του να συνδυάσει τις χριστιανικές αντιλήψεις με εκείνες των Ελλήνων φιλοσόφων οδηγήθηκε στη σύνδεση της αρετής με την παιδεία. Υποστήριζε πως η αρετή προϋποθέτει  την παιδεία, διότι οδηγεί τον άνθρωπο στα αγαθά της ζωής.  Όποιος είχε παιδεία υποστήριζε ο φιλόσοφος είχε το πλεονέκτημα να μην υποκύπτει στα δυσάρεστα συναισθήματα που θα του τύχουν, διότι η παιδεία αποτελεί καταφύγιο στα βάσανα της ζωής, προσφέρει γαλήνη και καταλαγιάζει την ψυχή. Ο Θεόδωρος Μετοχίτης θεωρούσε πως η σοφία είναι ένας συνδυασμός αρετής και παιδείας παράλληλα με κάθε εγκατάλειψη των εφήμερων αγαθών.

Η απόκτηση της παιδείας σύμφωνα με τον Μετοχίτη δεν αποσκοπεί στην τυπική εκπαίδευση των νέων, αλλά στη συγκέντρωση στον εαυτόν τους ο καθένας[17]«ὅταν τις ἐαυτοῦ γενόμενος ὅλος» με τελικό σκοπό την προσέγγιση του Θεού^[18], να μπορέσει να ατενίσει το Δημιουργό μέσω της θεωρίας των όντων, μέσα από την ομορφιά και την αρμονία τους. Τα βιβλία που έγραψαν οι αρχαίοι φιλόσοφοι μπορούν να προσφέρουν γνώσεις, χωρίς κόπο, μέσα στην άνεση του σπιτιού, να ταξιδέψουν τον καθένα σε μέρη μακρινά και να τον βοηθήσουν να ξεπεράσει μικρά ή μεγάλα προβλήματα και να τον κάνουν καλύτερο καθώς διαβάζοντας τα βιβλία θα γνωρίσει σπουδαία γεγονότα της ιστορίας παλιά, αλλά και πρόσφατα, να δει τη ζωή διαφόρων ανθρώπων από άλλα μέρη και να μάθει για διάφορα πολιτεύματα τόσο εύκολα σαν να πρόκειται αγοράσει κάτι από μια εμποροπανήγυρη[19].

Σχετικά με την Ορθόδοξη πίστη ο Μετοχίτης ασπάζεται ότι η βάση όλων των αγαθών είναι η πίστη στην Αγία Τριάδα και η ενσάρκωση του Χριστού σε άνθρωπο. Με την πίστη αυτή μπορούμε να προσεγγίσουμε τον Θεό και να νοιώσουμε ασφάλεια και γαλήνη. Κατά τον 14^ο αιώνα οι Ησυχαστές απαξίωσαν την κοσμική μάθηση και την θεώρησαν εφήμερη και άχρηστη για την κατανόηση της Δημιουργίας. Παρά τις Ησυχαστικές έριδες κατά την Παλαιολόγεια περίοδο οι επιστήμες επιβίωσαν  και άνθησαν.  Ο Hunger[20] αναφέρει πως αρκετοί για την αναζήτηση της αρετής και την προσέγγιση του Θεού επιλέγουν την μοναστική και ασκητική ζωή. Είναι μια δύσκολη επιλογή, αλλά δεν είναι η μοναδική καθώς κάποιος μπορεί να αναζητήσει την αρετή και μέσα στην κοινωνική ζωή. Χωρίς την ευσέβεια τίποτα δεν έχει αξία.  Η ευσέβεια και η παιδεία μπορούν να βοηθήσουν κάθε νέο να ανταπεξέλθει στα προβλήματα της ζωής και να χαλιναγωγήσει κάθε επιθυμία του, ώστε να μπορέσει να φέρει εις πέρας ακόμα και έργα  που απαιτούν αρκετή προσπάθεια και μεγάλη αφοσίωση[21].

Συμπεραίνουμε ότι τα βιβλία προσφέρουν πλούτο γνώσεων, αλλά υπάρχουν άνθρωποι που προτιμούν την αμάθεια, την ανοησία και την στιγμιαία απόλαυση, την ηδονή. Ο Μετοχίτης αναφέρει στον Ηθικό ή Περί Παιδείας, πως είναι αδύνατο να είμαστε ευτυχισμένοι, εάν είμαστε αδαείς ή τρελοί. Πρέπει να γνωρίζουμε και να προνοούμε για να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τις δύσκολες καταστάσεις. Ο λόγος – η λογική είναι που κάνει τον άνθρωπο να διαφέρει από τα ζώα και πρέπει να τον εκμεταλλεύεται. Ο Μετοχίτης έχει σαν πρότυπο τον αρχαίο φιλόσοφο και συμπληρώνει τις φιλοσοφικές του απόψεις με τις χριστιανικές δογματικές αντιλήψεις (πίστη στη μεταθανάτια ζωή).

Επίλογος

Συνοψίζοντας ο Θεόδωρος Μετοχίτης παραμένει επίκαιρος και στις μέρες μας με τις πολύτιμες συμβουλές προς τους νέους οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν  σε μια ποιοτικότερη ζωή. Ο Ηθικός ή Περί Παιδείας μπορεί να θεωρηθεί ως μια εξομολόγηση ενός καλλιεργημένου ανθρώπου του 14^ου αιώνα. Ο Βυζαντινός Λόγιος παροτρύνει τον νέο να ασχοληθεί με τον Λόγο, να αποκτήσει Παιδεία  ακολουθώντας την μόρφωση αρχαιοελληνικής Παιδείας που αποτελεί βαθύτερη πνευματική μόρφωση  ώστε να  αποτελέσει οδηγό προς τον θεωρητικό βίο που είναι η ανώτερη μορφή ζωής[22].

Βιβλιογραφικές αναφορές

Αραμπατζής, Γ.,  (2017), Θεόδωρος Μετοχίτης, Σκεπτικισμός και Παιδεία», διά-ΛΟΓΟΣ, τεύχος 7, εκδ. Περιοδικά, Αθήνα: 2017.

Βασιλικοπούλου, Α. – Ιωαννίδου, (1972),  Αναγέννηση των Γραμμάτων κατά τον 12ο αι. και ο Όμηρος, Βιβλιοθήκη της Σοφίας Σαριπόλου, Αθήνα.

Γλύκατζη – Αρβελέρ, Ε.  (2009), Γιατί το Βυζάντιο,  σ. 191, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα , Αθήνα:  2009

Hunger, H. (1991), Βυζαντινή λογοτεχνία. Η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, μτφ. Λ.Γ. Μπενάκη, Ι.Β. Αναστασίου& Γ.Χ. Μακρή, Αθήνα: Μ.Ι.Ε.Τ.

Ζωγραφίδης, Γ., (2000), Η Βυζαντινή Φιλοσοφία, κεφ. 7.2 στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄, Ε.Α.Π., Πάτρα: 2000.

Μετοχίτης, Θεόδωρος, (2002),  Ηθικός ή περί Παιδείας, μτφρ. Ι. Δ. Πολέμης,  εκδ. Κανάκης , Αθήνα: 2002.

Μουσαφείρης, Αθ., (2017), Η παιδεία και οι επιστήμες στην προοπτική της αναζήτησης της αλήθειας στον Ηθικό ή περί παιδείας του Θεόδωρου Μετοχίτη, Thesis, ΕΚΠΑ, Αθήνα: 2017.

Νικολαΐδης, Ε., (2017), Επιστήμες και Ορθοδοξία -Από τους Έλληνες πατέρες στην εποχή της παγκοσμιοποίησης. Αθήνα: Προπομπός, 2017.

Περάκης Εμ., (2018), Θεόδωρος Μετοχίτης περί παιδείας,  I.S.B.N.: 978 – 618 – 82301 – 4 – 9 “Τα πρακτικά του 5ου Συνεδρίου: ΝΕΟΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ” , σσ. 1368 – 1373, Αθήνα, 28 & 29 Απριλίου 2018.

Τατάκης, Β., Ν., (1977), Η Βυζαντινή Φιλοσοφία, μτφ. Ε.Κ. Καλπουρτζή, επιμ. Λ. Μπενάκη, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού Αθήνα: 1997.

Wilson, Nigel, G., (1991), Οι Λόγιοι στο Βυζάντιο, μτφ. Ν. Κονομής, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα: 1991.

https://el.wikipedia.org/wiki/ Θεόδωρος_Μετοχίτης

[1]Βασιλικοπούλου, Α. – Ιωαννίδου.

[2]Ζωγραφίδης, Γ., σ. 358.

[3]https://el.wikipedia.org/wiki/ Θεόδωρος_Μετοχίτης

[4]Μετοχίτη, 2002, σσ. 17-41

[5] Μουσαφείρης, Αθ., (2017).

[6] Τατάκης, Β., Ν., (1977).

[7]Wilson, N., G., (1991).

[8] Μετοχίτης, Θ. , Εισαγωγή, σσ. 48-51.

^[9] Το ίδιο, ό. π. , κεφ. 15, σσ. 1-5.

[10] Το ίδιο, ό.π., σ. 91.

[11] Το ίδιο, ό.π.,, σ. 93.

[12] Το ίδιο, ό.π., σ. 93.

[13] Το ίδιο, ό.π., σ. 97.

[14] Γλύκατζη – Αρβελέρ, Ε. (2009), 191 .

[15] Νικολαΐδης, σ 181.

[16]Wilson, Nigel, G., 1991, σσ. 325-326.

[17] Το ίδιο, σ. 89.

[18] Το ίδιο , κεφ. 32, σσ. 24-25.

[19] Το ίδιο σ. 103.

[20]Hunger, 49, 105-106, 261-262.

[21] Μετοχίτης, Θ., κεφ. 48, 22-24.

[22] Περάκης, Εμ., (2018), σ. 1373.

ΣΧΟΛΗ AΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ / ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ EΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Θεματική Ενότητα: ΕΛΠ22

Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη. Από την αρχαιότητα ως τον 20ο αιώνα

ΘΕΜΑ 2^ης ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Η έννοια της φιλίας στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία σημαίνει την αμοιβαία σύνδεση μεταξύ δύο ή περισσότερων υποκειμένων με μια δέσμη θετικών στάσεων (αγάπης, στοργής, επιθυμίας, εκτίμησης) και περιλαμβάνει εντός της μια έκταση πολύ διαφορετικών σχέσεων: (α) τη σχέση μεταξύ φίλων ή συντρόφων, (β) τη σχέση μεταξύ ερωτικών συντρόφων, (γ) τη σχέση μεταξύ των μελών μιας οικογένειας, γενιάς ή φυλής, (δ) τη σχέση μεταξύ των μελών μιας κοινότητας (πολιτικής, πολιτιστικής ή εμπορικής). Έτσι η φιλία γίνεται η γενική κατηγορία συναισθημάτων εγγύτητας τα οποία εγγυώνται την κοινωνική και προσωπική μας σύνδεση με τους συνανθρώπους μας. Ιδιαίτερα στη φιλοσοφία του Αριστοτέλη και του Επίκουρου η φιλική σχέση, στην τελειότερη μορφή της, φαίνεται να είναι προϋπόθεση για την ίδια την ευδαιμονία.

Αφού μελετήσετε τις πηγές, τα κείμενα του Αριστοτέλη και του Επίκουρου, να απαντήσετε τα ακόλουθα ερωτήματα με αναφορά στις πηγές:

α. Ποια είδη φιλίας διαχωρίζει ο Αριστοτέλης και ποια χαρακτηριστικά διακρίνουν την τέλεια μορφή φιλίας από τις υπόλοιπες; Με ποιο είδος αριστοτελικής φιλίας συμπίπτει η φιλία όπως ορίζεται από τον Επίκουρο και για ποιο λόγο (με βάση ποια χαρακτηριστικά της);

β. Με ποιον τρόπο συνδυάζει ο Αριστοτέλης, από τη μία πλευρά, και ο Επίκουρος, από την άλλη, το ενδιαφέρον μας για την προσωπική μας ευδαιμονία και ταυτόχρονα την αλτρουιστική αγάπη για τον άλλον η οποία συνεπάγεται ότι η μέριμνα για τον φίλο έχει προτεραιότητα έναντι της δικής μου ευτυχίας. Σχολιάστε τις διαφορές μεταξύ των δύο φιλοσόφων σε αυτό το σημείο.

Ακαδημαϊκό Έτος: 2019 / 2020

Φοιτήτρια: Μαριάννα Θ. Αποστόλου

Πίνακας περιεχομένων

Περί φιλίας 3

Εισαγωγή 3

Α. Τα είδη φιλίας σύμφωνα με τον Αριστοτέλη 3

1.Η φιλία «κατά συμβεβηκός ή αναλογίαν» 4

2. Η «περί των ομοίων φιλία» 5
3. Χαρακτηριστικά της τέλειας φιλίας 5
4. Αριστοτελική φιλία και επικούρεια φιλία 6

Β. Ευδαιμονία: Διαφορές Αριστοτέλη – Επίκουρου 7

Σχολιασμός 9

Επίλογος 10

Βιβλιογραφικές αναφορές 10

Περί φιλίας

Εισαγωγή

Στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, φιλία σημαίνει αμοιβαία σύνδεση και επικοινωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων με συναισθήματα αγάπης, στοργής, εκτίμησης και επιθυμίας. Η φιλία περιλαμβάνει σχέσεις: μεταξύ φίλων ή συντρόφων, μεταξύ ερωτικών συντρόφων, μεταξύ μελών οικογένειας, γενιάς ή φυλής και μεταξύ μελών μιας κοινότητας. Η φιλία στην τελειότερη μορφή της προϋποθέτει την ευδαιμονία σύμφωνα με την αριστοτελική, αλλά και την επικούρεια φιλοσοφία. Στην παρούσα εργασία θα απαντήσουμε στα παρακάτω ερωτήματα με βάση τα κείμενα του Αριστοτέλη και του Επίκουρου:

α. Ποια είναι τα είδη φιλίας σύμφωνα με τον Αριστοτέλη και ποια τα χαρακτηριστικά εκείνα που αφορούν στην τέλεια μορφή φιλίας. Στη συνέχεια θα αναζητήσουμε το είδος αριστοτελικής φιλίας που συμπίπτει με την επικούρεια φιλία και θα παρουσιάσουμε τα χαρακτηριστικά της.

β. Ποιες είναι οι διαφορές μεταξύ των δύο φιλοσόφων Αριστοτέλη και Επίκουρου σχετικά με την προσωπική ευδαιμονία και την αλτρουιστική αγάπη για τον άλλον με προτεραιότητα στη μέριμνα για τον φίλο έναντι στην προσωπική μας ευτυχία και θα γίνει σχολιασμός αυτών των διαφορών.

Α. Τα είδη φιλίας σύμφωνα με τον Αριστοτέλη

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η φιλία είναι αρετή, προϋποθέτει την αρετή και θεωρείται απαραίτητη για τη ζωή, διότι ακόμα και εάν κάποιος είχε όλα τα αγαθά δεν θα ήθελε να ζήσει μόνος του χωρίς φίλους. Η φιλία βοηθά τους νέους να αποφεύγουν τα λάθη, ωθεί τους ώριμους σε πράξεις καλές και ωραίες και αποτελεί για τους μεγαλύτερους συμπλήρωμα για τις μειωμένες δραστηριότητες λόγω της φυσικής τους αδυναμίας[1]. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η φιλία γεννιέται από αυτό που είναι άξιο να αγαπηθεί δηλαδή το αγαθό, το ευχάριστο και το χρήσιμο[2]. Άραγε υπάρχει αμοιβαία αγάπη σε όλα τα είδη της φιλίας; και ποια είναι αυτά τα είδη;

1. Η φιλία «κατά συμβεβηκός ή αναλογίαν[3]»
2. i) Yπάρχουν εκείνοι που βλέπουν τον φίλον όχι ως πρόσωπον, αλλά ως αυτοσκοπό, όταν ο ένας θέλει το καλό του άλλου, όπως για παράδειγμα ο ένας αγαπάει τον άλλο, γίνονται φίλοι για τη χρησιμότητα και αγαπούν τον άλλον για το αγαθό που θα πάρουν από αυτόν, οι σχέσεις αυτές διαλύονται αυτόματα μόλις παύει να ισχύει ο λόγος σύναψης τοιαύτης φιλίας, μόλις παύει να ισχύει το χρήσιμο. Είναι οι φιλίες που δημιουργούνται μεταξύ συναδέλφων στο χώρο εργασίας και όταν σταματάει να έχει ο ένας όφελος από τον άλλον σταματάει και η φιλία.
3. ii) Yπάρχουν εκείνοι που κάνουν κάποιον φίλο από ευχαρίστηση, δηλαδή δεν κάνουν κάποιον φίλο για τον χαρακτήρα του, αλλά γιατί είναι ευχάριστος. Η φιλία αυτή με ένα άτομο χρήσιμο και ευχάριστο είναι φιλία για ένα λόγο συμπτωματικό, γιατί το πρόσωπο που αγαπιέται παρέχει σε όποιον το αγαπάει κάποια ευχαρίστηση κι όταν κάποιος παύει να παρέχει ευχαρίστηση, δηλαδή δεν είναι πια ευχάριστος παύει να είναι φίλος[4]. Αυτή η φιλία δημιουργείται ανάμεσα σε νέους ανθρώπους που έχουν στόχο την ευχαρίστηση. Οι νέοι επιδιώκουν κάτω από την επήρεια του πάθους την ευχαρίστηση στο σήμερα, στο παρόν. Τούτη αλλάζει συνεχώς και όσο προχωρά η ηλικία αλλάζουν οι προτιμήσεις των νέων για την ευχαρίστηση[5]. Όπως για παράδειγμα συμβαίνει ο έρωτας τις περισσότερες φορές περνάει γρήγορα έτσι συμβαίνει και με τα αισθήματα των νέων αλλάζουν πολλές φορές την ίδια μέρα.

iii) Τέλος υπάρχει η φιλία των ηλικιωμένων, αλλά καθώς οι ηλικιωμένοι είναι στριφνοί και δύστροποι έτσι δεν μπορούν να χαρούν με τη συντροφιά των φίλων τους. Οι άνθρωποι αυτοί ενώ θέλουν οι μεν το καλό των δε και οι δε το καλό των μεν εντούτοις δεν απολαμβάνουν ευχαρίστηση με τη συντροφιά τους διότι η ηλικία τους καθιστά στριφνούς και δύστροπους.

2. Η «περί των ομοίων φιλία»^[6]

Η φιλία των αγαθών και ενάρετων ανθρώπων, η «περί των ομοίων φιλία», κατά τον Αριστοτέλη, είναι ουσιαστική και όχι «κατά συμβεβηκός» είναι μόνιμη και διαρκής όπως η αρετή. Αυτή η φιλία είναι τέλεια, διότι έχει τις ιδιότητες των νόθων μορφών φιλίας, είναι δηλαδή ευχάριστη και χρήσιμη, αλλά είναι ωφέλιμη και χρήσιμη με την καθαρά έννοια. Η φιλία αυτή είναι τέλεια διότι οι άνθρωποι που γίνονται φίλοι είναι αγαθοί και όμοιοι στην αρετή. Αυτοί θέλουν το καλό αμφότεροι, ο ένας του άλλου για το λόγο ότι είναι άνθρωποι αγαθοί καθεαυτούς και η αρετή είναι μόνιμος. Παρατηρείται ότι οι άνθρωποι που θέλουν το καλό των φίλων τους είναι γνησιότεροι φίλοι και το κάνουν όχι συμπτωματικά, αλλά γιατί η φύση τους είναι καλή και αγαθή.

Οι άνθρωποι που είναι αγαθοί με τον εαυτό τους είναι καλοί και αγαθοί και με τους φίλους τους. Υπάρχει πλήθος δεσμών τέλειας φιλίας[7], μεταξύ διακεκριμένων προσώπων εις την αρχαία εποχή λόγω συναναστροφής στην αγορά, τα γυμναστήρια και την παλαίστρα. Αναφέρονται μεταξύ των ανδρών οι φιλίες αυτές ως πράξεις ηρωισμού και αυτοθυσίας και γίνονται εις βάρος της οικογενειακής θαλπωρής και της στοργής προς τη σύζυγο. Αργότερα αυτή τη στοργή και την αγάπη θα διδάξει ο Χριστιανισμός κηρύσσοντας την ισότητα και τον σεβασμό προς τη γυναίκα.

3. Χαρακτηριστικά της τέλειας φιλίας

Η αρετή είναι χαρακτηριστικό μόνιμο του χαρακτήρα των αγαθών ανθρώπων έτσι και η φιλία αυτών των ανθρώπων διαρκεί και είναι μόνιμη. Εκτός από καλοί οι αγαθοί άνθρωποι είναι ευχάριστοι στον εαυτό τους, αλλά είναι ευχάριστοι και στους άλλους, διότι εάν οι πράξεις των αγαθών ανθρώπων αποτελούν για τους ίδιους πηγή ευχαρίστησης τότε και οι πράξεις άλλων ανθρώπων που μοιάζουν με τις δικές τους αποτελούν πηγή ευχαρίστησης διότι είναι παρόμοιες[8]. Συμπερασματικά σε αυτού του είδους τη φιλία που αποβλέπει σε κάτι καλό και κάτι ευχάριστο και βασίζεται στην ομοιότητα των αγαθών ανθρώπων, λόγω της όμοιας φύσης των φίλων και λόγω της ύπαρξης των ιδιοτήτων – αγαθό, ευχάριστο, ωφέλιμο – οι φίλοι αυτοί είναι άξιοι να αγαπηθούν. Είναι η καλύτερη, η τέλεια μορφή φιλίας και αγάπης μεταξύ αυτών των όμοιων και αγαθών ανθρώπων.

Η τέλεια μορφή φιλίας είναι σπάνια, χρειάζεται χρόνο και οικειότητα ώστε να γνωρίσουν οι φίλοι ο ένας καλά τον άλλο, να φάνε «ψωμί κι αλάτι», να κερδίσει ο ένας την εμπιστοσύνη του άλλου και αφού ο ένας αποδεχτεί τον άλλο και θεωρηθεί ο ένας από τον άλλον άξιος για την αγάπη του και την εμπιστοσύνη του θα γίνουν φίλοι και άξιοι να αγαπηθούν σιγά – σιγά και με την πάροδο του χρόνου. Η φιλία αυτή είναι τέλεια, έχει διάρκεια και όλα γίνονται αμοιβαία (αγάπη, εμπιστοσύνη, γενναιοδωρία, μεγαλοψυχία). Οι ιδιότητες αυτές χαρακτηρίζουν τον ελεύθερο άνθρωπο ενώ η φιλία που βασίζεται στο όφελος χαρακτηρίζει ανελεύθερους ανθρώπους. Η τέλεια φιλία υπερνικάει τις διαβολές και δεν αφήνει κάποιον να κακολογήσει τον φίλο που έχει δοκιμάσει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Τούτο συμβαίνει διότι υπάρχει εμπιστοσύνη και βεβαιότητα ότι ο ένας δεν θα αδικήσει τον άλλο, ενώ αδικίες και κακολογίες μπορεί να συμβούν στα άλλα είδη φιλίας.

4. Αριστοτελική φιλία και επικούρεια φιλία

Ο Αριστοτέλης ανέπτυξε τη θεωρία του για τη φιλία και τάσσεται με επιχειρήματα υπέρ της καλλιέργειας ενάρετων σχέσεων που οικοδομούνται σε αμοιβαία εκτίμηση, σε καλοσύνη, γενναιοδωρία και εμπιστοσύνη κι από τις δυο πλευρές. Ο χρόνος δεν μπορεί να φθείρει τέτοιες φιλίες και η αξία μιας τέτοιας φιλίας είναι ανεκτίμητη. Οι δεσμοί τέτοιας φιλίας καθορίζουν και την ποιότητα της ζωής μας, την κατάκτηση της ευδαιμονίας.

Ο Επίκουρος θεωρεί τη φιλία αθάνατο αγαθό[9], είναι το πιο σημαντικό που μας προσφέρει η σοφία[10] και μπορεί να μας οδηγήσει στην ευτυχία[11]. Η φιλία είναι αρετή και στηρίζεται στην ανάγκη για βοήθεια[12], διότι οι ανάγκες της ζωής γεννούν τη φιλία[13]. Η φιλία συντηρείται από τη συντροφικότητα και την απόλαυση των ηδονών της ζωής. Όπως το κακό ή οι συμφορές δεν κρατάνε για πάντα έτσι και φιλίες δεν είναι ακλόνητες[14]. Ο σοφός άνθρωπος υποφέρει με τη δυστυχία του φίλου του και συμπάσχει όχι με θρήνους, αλλά προσφέροντας βοήθεια[15].

Η διαφορά ανάμεσα στους δυο φιλοσόφους είναι ότι ο Αριστοτέλης τάσσεται υπέρ της «περί των ομοίων φιλίας» ενώ ο Επίκουρος υπέρ της φιλίας που ομοιάζει με τη φιλία «κατά συμβεβηκός ή αναλογίαν» του Αριστοτέλη. Ο Επίκουρος υποστηρίζει πως η ανάγκη για βοήθεια γεννάει τη φιλία που συντηρείται από την ευχαρίστηση, ενώ ο Αριστοτέλης πιστεύει πως οι τέλειες φιλίες οικοδομούνται με αμοιβαία εκτίμηση, καλοσύνη, γενναιοδωρία και εμπιστοσύνη κι από τις δυο πλευρές. Ο Αριστοτέλης μιλάει για την τέλεια φιλία που δεν φθείρεται ενώ ο Επίκουρος πρεσβεύει ότι και οι φιλίες όπως και οι συμφορές δεν κρατάνε για πάντα. Για τον Αριστοτέλη η μέριμνα για τον φίλο έχει προτεραιότητα έναντι της δικής μας ευτυχίας, ενώ για τον Επίκουρο προέχει η δική μας ηδονή, η δική μας ευχαρίστηση και ευδαιμονία.

Β. Ευδαιμονία: Διαφορές Αριστοτέλη – Επίκουρου

Η έννοια της «Ευδαιμονίας» σύμφωνα με τον Αριστοτέλη είναι η επίτευξη του τέλους, του σκοπού. Αυτό μπορεί να γίνει με το σύνολο των πράξεων που έχουν στόχο το τέλος, «το αγαθόν» που επιλέγει ο καθένας μας[16]. Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι τελειότερο τέλος – «αγαθόν» αποτελεί εκείνο που επιδιώκει ο καθένας μας το «καθ’ αυτό διωκτόν», κάτι που είναι αυτάρκες και όχι το μέσον που απαιτεί την επίτευξη κάποιου συναφούς σκοπού. Αυτό είναι η ευδαιμονία, στην οποία εκτός από την αυτάρκεια υπάρχει διαχρονικότητα και αφορά το σύνολο του ανθρώπινου βίου και όχι μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής. Η ευδαιμονία δεν μπορεί να έρχεται και να χάνεται, αλλά ταυτίζεται με την ολότητα του βίου, με την ηθική ποιότητα που έχει διάρκεια και συνέχεια. Για τον Αριστοτέλη η ευδαιμονία αποτελεί μια δραστηριότητα τέτοια που χειραγωγείται από το ανώτερο μέρος της ανθρώπινης ψυχής , τον λόγο^[17].

Η έννοια της ευδαιμονίας για τον Επίκουρο σχετίζεται με το πώς μπορούν οι άνθρωποι να ζουν ευτυχισμένοι, η ηθική του θέτει ως υπέρτατο αγαθό την «ευδαιμονία», που σημαίνει να επιτύχουν μια κατάσταση αδιατάραχης γαλήνης, δηλαδή την αταραξία. Ο Επίκουρος ταυτίζει την ευδαιμονία με την ηδονή. Η ηδονή είναι η αρχή και ο σκοπός, είναι ένα έμφυτο αγαθό που μπορούμε να αποφύγουμε ή να το επιλέξουμε και να καταλήξουμε στην ευδαιμονία χρησιμοποιώντας τα συναισθήματά μας ως κριτήριο για κάθε αγαθό[18]. Για να δείξει ότι η ηδονή αποτελεί το σημαντικότερο αγαθό χρησιμοποιεί ως παράδειγμα τα ζώα, τα οποία από τη γέννησή τους και καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους επιζητούν την ηδονή.

Για να μην υπάρχει παρανόηση, σύμφωνα με τον Επίκουρο η ηδονή είναι η αποφυγή και απαλλαγή από κάθε σωματικό πόνο και από κάθε ταραχή του νου. Επιπροσθέτως ο Επίκουρος τονίζει πως η ευχαρίστηση δεν επιτυγχάνεται με το πιοτό, τα ξεφαντώματα, τις σεξουαλικές ηδονές, τα πλούσια τραπέζια, αλλά εξασφαλίζεται με τον νηφάλιο στοχασμό, που αναζητά τις αιτίες για κάθε επιλογή ή μη και απομακρύνεται από εκείνες τις επιλογές που προκαλούν τη σύγχυση στην ψυχή[19]. Η εξάλειψη κάθε σωματικού πόνου ή ψυχικής ταραχής αποτελεί ηδονή για τον Επίκουρο και πολλές φορές κάποιος δεν επιζητεί εντονότερες ηδονές που θα έχουν ως επακόλουθο εντονότερους πόνους, αλλά υπάρχουν φορές για παράδειγμα όταν εκτιμά ότι κάποιος μεγαλύτερος πόνος θα επιφέρει εντονότερη ηδονή τον επιλέγει και κάνει υπομονή. Έτσι λοιπόν εκτιμώντας τι συμφέρει και τι όχι μεταχειρίζεται, κάποιες φορές, το καλό σαν κακό και το κακό σαν καλό[20].

Ο Επίκουρος θεωρεί ότι κάποιες ανάγκες είναι βασικές κάποιες άλλες δεν είναι και τέλος άλλες είναι μάταιες. Η επιθυμία για τροφή θεωρείται βασική ανάγκη, τα ακριβά ρούχα δεν είναι βασική ανάγκη και η απόκτηση δόξας είναι ανάγκη μάταια. Έτσι ο Επίκουρος προτείνει μια απλή ζωή για την απόκτηση της ευδαιμονίας. Τόνιζε ότι από τη φύση του ο άνθρωπος ζητά το ευχάριστο όχι σε πολυτέλειες, αλλά σε ότι προσφέρει η φύση ανέξοδα, για παράδειγμα όταν δυο άνθρωποι είναι ξαπλωμένοι στο γρασίδι, δίπλα σε ένα ρυάκι, κάτω από τα κλαδιά ενός δένδρου, όταν ο καιρός χαμογελά και η φύση χαρίζει απλόχερα λουλούδια, αυτό είναι η ευδαιμονία[21]. Το σύνθημά του «βιώσας» δεν ήταν επαναστατική καταγγελία της σύγχρονης κοινωνίας, αλλά συνταγή για την κατάκτηση της ευτυχίας, της ευδαιμονίας[22].

Σχολιασμός

Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι για τον Αριστοτέλη η ευδαιμονία είναι ένα αγαθό διαχρονικό, χειραγωγείται από το ανώτερο μέρος της ψυχής, τον λόγο. Το περιεχόμενο της ευδαιμονίας το καθορίζει ο κάθε άνθρωπος με ελεύθερη συνείδηση και φρόνηση και είναι ανάλογη με τις αρετές του. Η φρόνηση αποτελεί βασική αρχή της αριστοτελικής θεωρίας για την ανθρώπινη ευδαιμονία. Αντιθέτως για τον Επίκουρο η ευδαιμονία είναι η αποφυγή κάθε πόνου και κάθε ταραχής του νου. Είναι η «αταραξία», μια κατάσταση αδιατάραχης γαλήνης. Έτσι για να μπορούν οι άνθρωποι να ζουν ευτυχισμένοι προτείνει μια απλή ζωή. Ο Επίκουρος πολέμησε την αντίληψη ότι οι Θεοί προσφέρουν την ευδαιμονία ή κακοδαιμονία στον άνθρωπο και ότι ο ευτυχής /ευδαίμων άνθρωπος έχει την εύνοια κάποιου Θεού.

Αυτή η αρνητική στάση του Επίκουρου ενάντια στη θεϊκή διακυβέρνηση αποτελούσε την αντίθεσή του προς την Αριστοτελική φιλοσοφία[23]. Θεωρούσε την αυτάρκεια το μεγαλύτερο αγαθό και πηγή ευδαιμονίας. Αφετηρία για την ηδονή θεωρούσε τη φρόνηση και δεν απέκλειε τις ηθικές αρχές δικαιοσύνη, εγκράτεια και θάρρος για την επίτευξη της ηδονής καθώς οι αρετές αυτές επιφέρουν γαλήνη[24]. Ο Επίκουρος ισχυριζόταν ότι βρίσκει την μεγαλύτερη ηδονή σε μια απλή δίαιτα, όπου το τυρί αποτελούσε τη μεγαλύτερη ευωχία.

Επίλογος

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι η φιλία είναι είδος αρετής και αρκετά αναγκαία στη ζωή του ανθρώπου, διότι ουδείς θα ήθελε να ζει χωρίς φίλους ακόμα κι αν κατείχε όλα τα αγαθά. Οι φίλοι σε όλες τις ηλικίες συνδράμουν, ώστε η ζωή των ανθρώπων να είναι ποιοτικότερη. Στους νέους αποτελούν στήριγμα για να αποφεύγουν τα λάθη τους, στις μεγαλύτερες ηλικίες οι φίλοι αποτελούν το καλύτερο καταφύγιο στις δυστυχίες και τις κακουχίες. Τέλος στην τρίτη ηλικία οι φίλοι μπορούν να παρέχουν με τη συντροφιά τους στήριγμα και να αλληλοβοηθιούνται ανήμποροι πια καθώς είναι λόγω της ηλικίας τους. Ο Επίκουρος συμφωνεί με τον Αριστοτέλη για την αμοιβαία εξάρτηση σώματος και ψυχής[25]. Διαφωνεί όμως ότι υπάρχουν ηδονές καλές και κακές όπως πιστεύει ο Αριστοτέλης, θεωρεί ότι η ηδονή είναι μόνο αγαθό και όλες οι ηδονές είναι καλές[26]. Εκτός από τη φιλία ο Επίκουρος προτείνει σε όλες τις ηλικίες να ασχοληθούν με τη φιλοσοφία για να κατακτήσουν την ευδαιμονία, το υπέρτατο αγαθό για να έχουν σωματική και ψυχική υγεία.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Αριστοτέλης, (2006). Hθικά Νικομάχεια, 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαια 1-5, 9o βιβλίο (βιβλίο Ι) κεφ. 4, 8-9. Μτφρ. Δ. Λυπουρλής. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος, 2006: © 2012 Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας,

Eπίκουρος: Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων

Eπικούρου Προσφώνησις 23, 52, 56-66, 78.

Ιεροδιακόνου Κ.,(2000).  «[Επίκουρος:] Η αναζήτηση της εὐδαιμονίας», στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Η Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄, Κεφ. 5, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα: 2000.

Κόντος Π., (2000). [Αριστοτέλης:] Ηθική και πολιτική φιλοσοφία», στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Κεφ. 4, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα: 2000.

Κόντος Π., (2018). Τα δύο ευ της ευτυχίας: Εισαγωγή στα ‘Ηθικά Νικομάχεια’ του Αριστοτέλη. Hράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2018.

Kύριαι Δόξαι 27, 28.

Long A. A., (2003). Η Ελληνιστική Φιλοσοφία, μτφρ. Σ. Δημόπουλος, Μ. Δραγώνα-Μονάχου. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2003.

Πλάτωνος , Φαίδρα 234 e 2

[1]Αριστοτέλης, Hθικά Νικομάχεια, 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155a) http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=78&page=88.

[2]Αριστοτέλης, Hθικά Νικομάχεια, 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155a) http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=78&page=88.

[3]Το ίδιο , ό.π.., 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 3 (1156a)

[4]Το ίδιο , ό.π., 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155a)

[5]Το ίδιο , ό.π.., 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155b)

[6]Αριστοτέλης, Hθικά Νικομάχεια, 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155b)

[7] Ο Φίλιος Ζεύς ελατρεύετο στην αρχαία Ελλάδα και υπήρχε ναός στη Μεγαλούπολη ( Πλάτωνος , Φαίδρα 234 e 2)

[8]Αριστοτέλης, Hθικά Νικομάχεια, 8ο βιβλίο (βιβλίο Θ) κεφάλαιο 1 (1155b)

[9]Επίκουρος, Προσφώνησις 78.

[10] Κύρια Δόξα 27

[11] Επίκουρος, Προσφώνησις 52.

[12] Επίκουρος, Προσφώνησις 23.

[13] Διογένης, Λαέρτιος I 20

[14] Κύρια Δόξα 28.

[15] Επίκουρος, Προσφώνησις 56-66.

[16] Κόντος Π., «[Αριστοτέλης:] Ηθική και πολιτική φιλοσοφία», στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Κεφ. 4.3.2,  σ. 206, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα: 2000.

[17]Κόντος Π., «[Αριστοτέλης:] Ηθική και πολιτική φιλοσοφία», στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Κεφ. 4.3.2,  σ. 207, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα: 2000.

[18]Διογένης Λαέρτιος, Βίοι 10.128-129.

[19]Το ίδιο, ό.π. Βίοι 10.131-132

[20]Το ίδιο, ό.π. Βίοι 10.129-130

[21] Long A. A., Η Ελληνιστική Φιλοσοφία, μτφρ. Σ. Δημόπουλος, Μ. Δραγώνα-Μονάχου, σσ. 127-128. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2003.

[22]Το ίδιο ό.π., σσ. 40-41.

[23]Το ίδιο, ό.π. σσ. 80-81.

[24]Το ίδιο ό.π., σ. 118-119.

[25] Long A. A., Η Ελληνιστική Φιλοσοφία, μτφρ. Σ. Δημόπουλος, Μ. Δραγώνα-Μονάχου, σ. 92. Αθήνα:

Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2003.

[26] Το ίδιο ό.π., σ. 109.

ΣΧΟΛΗ AΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ /  ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ EΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Θεματική Ενότητα: ΕΛΠ22

Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη. Από την αρχαιότητα ως τον 20ο αιώνα

 ΘΕΜΑ 1^ης   ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Στο Ελένης Εγκώμιον ο Γοργίας υποστηρίζει ότι η Ωραία Ελένη, που παραδοσιακά είχε θεωρηθεί ως αιτία του Τρωικού Πολέμου, δεν ήταν υπεύθυνη για τις πράξεις της. Στο πλαίσιο αυτής της υπεράσπισης, ο Γοργίας επικαλείται την ικανότητα που έχει ο λόγος να εξαπατά, καθιστώντας έτσι τον αποδέκτη του, που εξαπατάται, αθώο. Το χαρακτηριστικό του λόγου που προβάλλει ο Γοργίας δεν είναι ότι μπορεί να περιγράψει την αλήθεια αλλά το ότι μπορεί να πείσει το ακροατήριο για ότι θέλει, είτε αυτό είναι αληθές είτε όχι. Ο λόγος χειραγωγεί την ψυχή, που εμφανίζεται έτσι παθητική και ευάλωτη. Εκπροσωπώντας μια πολύ διαφορετική αντίληψη, κατά την οποία ο λόγος είναι το εργαλείο που επιτρέπει στην ψυχή να προσανατολίζεται στην αλήθεια, ο Πλάτων θα αντιδιαστείλει στη ρητορική εκπαίδευση που προτείνει ο Γοργίας τη φιλοσοφική, και, στην πολύ γνωστή αλληγορία του Σπηλαίου, θα διακρίνει τον φιλόσοφο από τον κοινό άνθρωπο, που αδυνατεί να αντιληφθεί τη διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια και τις ‘διαμεσολαβημένες αναπαραστάσεις’ της. Αυτή η αντιπαράθεση Γοργία και Πλάτωνα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο πλαίσιο του σύγχρονου προβληματισμού γύρω από τις χαλκευμένες ειδήσεις (τα ‘fake news’). Με βάση τα κείμενα που προτείνονται [Ελένης Εγκώμιον/ Αλληγορία του Σπηλαίου] να συντάξετε ένα κείμενο στο οποίο:

α. Να εξηγείτε τις διαφορετικές αντιλήψεις για τον λόγο που εκπροσωπούν ο Γοργίας και ο Πλάτων αντιστοίχως.

β. Να συνδέετε τη σχετική διαμάχη με τη σημερινή συζήτηση γύρω από τον ρόλο των ‘μέσων’ στην παραγωγή και διάδοση των χαλκευμένων ειδήσεων (fake news).

γ. Να εξετάζετε την παρουσίαση του Σωκράτη από τον Αριστοφάνη στις Νεφέλες ως μια πρώιμη περίπτωση χαλκευμένων ειδήσεων (fake news), που πιθανώς είχε αντίκτυπο στους κατηγόρους, τους δικαστές καθώς και στην έκβαση της δίκης του Σωκράτη.

 Ακαδημαϊκό Έτος: 2019 / 2020

Φοιτήτρια: Μαριάννα Θ. Αποστόλου

Η δύναμη του ρητορικού,  του φιλοσοφικού λόγου και των fakenews…………………………………..3

Εισαγωγή 

Α. Η δύναμη του λόγου

1. Οι αντιλήψεις του Γοργία για τον λόγο
2. Οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για τον λόγο

Β. O ρόλος των «μέσων» στην παραγωγή και διάδοση των fakenews

1. C. Πως ο Αριστοφάνης επηρέασε τους δικαστές στη δίκη του Σωκράτη

Βιβλιογραφικές αναφορές

Η δύναμη του ρητορικού,  του φιλοσοφικού λόγου και των fakenews

Εισαγωγή

             «Κάθε κείμενο, λογοτεχνικό, μη λογοτεχνικό, πληροφοριακό, επιστημονικό, δεν είναι μόνο μια γλωσσική μορφή, αλλά είναι μορφή ζωής, τρόπος ύπαρξης, πλαίσιο για κοινωνική δράση, περιβάλλον για μάθηση, χώρος εντός του οποίου παράγεται νόημα. Τα κειμενικά είδη διαμορφώνουν τις σκέψεις μας και τις επικοινωνιακές μας διαδράσεις.» (Bazerman, 1997[1]). 

Στην παρούσα εργασία γίνεται προσπάθεια α) να καταγραφούν οι διαφορετικές αντιλήψεις του Γοργία και του Πλάτωνα που σχετίζονται με τον λόγο, β) να γίνει σύνδεση με τον ρόλο που παίζουν τα «μέσα» στην παραγωγή και διάδοση των ψεύτικων ειδήσεων (fakenews) και γ) να δειχθεί πως ο Αριστοφάνης παρουσιάζει τον Σωκράτη στις Νεφέλες, ως περίπτωση χαλκευμένων ειδήσεων και ποιος ο αντίκτυπος στους κατηγόρους, στους δικαστές και στην έκβαση της δίκης του Σωκράτη.

Α. Η δύναμη του λόγου

1. Οι αντιλήψεις του Γοργία για το λόγο

Οι ρητορικές ικανότητες των Σοφιστών, που γνώρισαν τη ρητορική τέχνη και την επικοινωνία τους παρείχαν τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν αποτελεσματικά το λόγο. Οι σοφιστές, όπως ο Γοργίας, ασκούνταν να χρησιμοποιούν τις απλές λέξεις που ήταν διαδεδομένες και με βάση αυτές τις λέξεις μπορούσαν να συγκροτήσουν πειστικά επιχειρήματα[2]. Ο ίδιος ο Γοργίας υποστηρίζει πως οι επιστήμονες και οι πολιτικοί για να επιτύχουν να επιβάλλουν τις θέσεις τους χρησιμοποιούν το λόγο της πειθούς, δηλαδή τη ρητορική τέχνη[3]. Η γλώσσα λοιπόν,  η ρητορική πλευρά της για τον Γοργία αποτελεί ουσιώδες όργανο της πολιτικής επικοινωνίας, της πειθούς. Η γλώσσα μπορεί να είναι ουδέτερη, ως προς τους σκοπούς και τις αξίες, απαλλαγμένη από κάθε  αλήθεια και γνώση[4]. Ο Γοργίας αναφέρει ότι οι λέξεις είναι το μέσο που αναφερόμαστε όταν επικοινωνούμε, δεν συμπίπτουν με τα πράγματα που πραγματικά υπάρχουν, αλλά οι λέξεις προσλαμβάνουν το μήνυμα που ο συνομιλητής μας αντιλαμβάνεται πραγματικά, το οποίο είναι υποκειμενικό και όχι το πραγματικό. Λόγοι οι οποίοι αναφέρονται στην αποκάλυψη της αλήθειας είναι ρητορικές προτάσεις, οι οποίες καθίστανται ισχυρές ή μη ανάλογα με την ικανότητα του ρήτορα.

Στο Ελένης Εγκώμιον, ο Γοργίας με τη χρήση του ρητορικού λόγου – της πειθούς δεν θα αμφισβητήσει την αλήθεια, όπως ισχυρίζεται, για να μπορέσει να σταματήσει την αμάθεια. Αναφέρει λοιπόν, ότι η θεϊκή καταγωγή της ωραίας Ελένης ευθύνεται για την ομορφιά της, άρα δεν φταίει η Ελένη που προκάλεσε τον έρωτα σε πολλούς άνδρες, σοφούς, δυνατούς, φιλόδοξους, ωραίους, αλλά η ομορφιά της[5]. Ο Γοργίας θα δείξει  με τη ρητορική του τέχνη γιατί δεν φταίει η ωραία Ελένη. Αναλύει πως ότι συνέβη μπορεί α) να ήταν θέλημα της θεάς Τύχης,  β) να αρπάχτηκε με τη βία, γ) να  πείστηκε στα λόγια και τέλος δ) να ερωτεύτηκε από τη θωριά[6].

Ας τα αναλύσουμε ένα προς ένα: α) αν ήταν θέλημα της Θεάς Τύχης από τη φύση του ο άνθρωπος  δεν μπορεί να αλλάξει κάτι που αποφασίζει ο ανώτερος, όπως είναι η Θεά Τύχη «θεοῦ γὰρ προθυμίαν ἀνθρωπίνῃ προμηθίᾳ ἀδύνατον κωλύειν» καθώς το ανώτερο καθοδηγεί το κατώτερο. Έτσι η Ελένη καθοδηγούμενη από τη Θεά έπραξε ότι έπραξε, β) εάν με τη βία αρπάχτηκε «βίᾳ ἡρπάσθη καὶ ἀνόμως ἐβιάσθη καὶ ἀδίκως ὑβρίσθη» τότε εκείνη δεν φταίει γιατί κακοποιήθηκε και θα έπρεπε να τη συμπονούμε και να κακολογούμε όποιον άσκησε βία πάνω της γ) εάν πείστηκε στα λόγια κάποιου συνέβη τούτο γιατί όπως ισχυρίζεται ο Γοργίας ο λόγος είναι μεγάλος δυνάστης «λόγος δυνάστης μέγας ἐστίν, ὃς σμικροτάτῳ σώματι καὶ ἀφανεστάτῳ θειότατα ἔργα ἀποτελεῖ· δύναται γὰρ καὶ φόβον παῦσαι καὶ λύπην ἀφελεῖν καὶ χαρὰν ἐνεργάσασθαι καὶ ἔλεον ἐπαυξῆσαι». Άλλωστε η φιλοσοφία όλη του Γοργία έγκειται στη δύναμη που έχει ο λόγος, «τὸν αὐτὸν δὲ λόγον ἔχει ἥ τε τοῦ λόγου δύναμις πρὸς τὴν τῆς ψυχῆς τάξιν ἥ τε τῶν φαρμάκων τάξις πρὸς τὴν τῶν σωμάτων φύσιν» καθώς ο λόγος είναι για την ψυχή όπως τα φάρμακα για το σώμα, τέλος δ) εάν ερωτεύτηκε  τότε η ψυχή της πιάστηκε στα δίχτυα του Έρωτα και δεν φταίει η ίδια παρά φταίει ο ίδιος ο Έρωτας ο οποίος είναι Θεός, άρα δεν θα μπορούσε η Ελένη ως θνητή, κατώτερη του Θεού να τον αποφύγει. Με όλα αυτά τα επιχειρήματα ο Γοργίας  πλέκει το εγκώμιο της Ελένης με τη ρητορική του δεινότητα και τη σωστή χρήση του λόγου θα δείξει ότι η κατηγορία κατά της Ελένης είναι άδικη, έτσι απαλλάσσεται, είτε γιατί ήταν θεϊκή βούληση, είτε η αρπαγή έγινε με τη βία, είτε πείστηκε με το λόγο, είτε ερωτεύτηκε[7].

Σύμφωνα με τον Γοργία ο σημαίνων λόγος δεν ανταποκρίνεται στο σημαινόμενο πράγμα, έτσι η αλήθεια καθορίζεται από τον τρόπο που κάποιος κατανοεί και αντιλαμβάνεται[8] και με τη ρητορική χρήση του λόγου ακόμα και η αληθοφάνεια μοιάζει αλήθεια. Παρατηρείται λοιπόν ότι ο Γοργίας  χρησιμοποιεί πεζό λόγο που εμπεριέχει ποιητικά στοιχεία και με τη δεξιοτεχνία της πειθούς, μπορεί να μετατρέψει την αληθοφάνεια σε αλήθεια. Ο Γοργίας για να απαλλάξει την Ελένη από τις κατηγορίες επιχειρηματολογεί και με τη λογική τεχνική επιχειρημάτων σαγηνεύει τον ακροατή και τον παρασύρει από την αληθοφάνεια στην αλήθεια.

2. Οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για το λόγο

Ο Πλάτωνας έχει εντελώς διαφορετική αντίληψη από εκείνη του Γοργία. Για τον ίδιο «ο λόγος» είναι το εργαλείο εκείνο που βοηθά την ψυχή να αναζητά την αλήθεια. Έτσι στην ρητορική εκπαίδευση του Γοργία, ο Πλάτωνας αναπτύσσει και προτείνει τη φιλοσοφική παιδεία. Τούτο φαίνεται στην αλληγορία του Σπηλαίου[9], που διακρίνει τον φιλόσοφο από τον κοινό άνθρωπο. Η αλληγορία του Σπηλαίου λειτουργεί ως παρομοίωση και ως μεταφορά. Ο Σωκράτης καλεί τον Γλαύκωνα να φανταστεί (ἀπείκασον, ὄρα) σαν σπηλιά τον αισθητό κόσμο και σαν δεσμώτες τους ανθρώπους. Έτσι ο Πλάτωνας με παραστατικό τρόπο προσπαθεί να κάνει κατανοητές τις ιδέες του.  Για τον Πλάτωνα η παραβολή / ο μύθος / η αλληγορία είναι πιο αποτελεσματικός τρόπος για την κατανόηση των ιδεών από τη διαλεκτική μέθοδο του Σωκράτη[10]. Είναι ένας αναλογικός συλλογισμός για να μπορέσει ο φιλόσοφος να δείξει πως βλέπει τον κόσμο και όχι να αιτιολογήσει τον κόσμο. Με την αλληγορία ο Πλάτωνας κάνει πιο κατανοητές τις ιδέες του και μπορεί να κερδίσει την προσοχή και το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Ο κοινός άνθρωπος, αυτός που ζει στο σκοτάδι της αμάθειας αδυνατεί να κατανοήσει την αλήθεια και αντιλαμβάνεται ως πραγματικότητα μόνο τις σκιές που περνούν πίσω από την πλάτη του. Εάν όμως με τη βοήθεια των μαθηματικών επιστημών ελευθερωθεί και συνηθίσει στην παρατήρηση των αντικειμένων και των χρωμάτων της φύσης, τότε θα απελευθερωθεί και θα οδηγηθεί στη λύτρωση. Εν συνεχεία ο άνθρωπος θα κατευθυνθεί προς τον ήλιο του οποίου η θέαση είναι όπως η θέαση του αγαθού. Ο άνθρωπος που θα ελευθερωθεί θα γίνει φιλόσοφος. Τούτη είναι μια από τις πιο σημαντικές θεωρητικές αναλύσεις του. Καθήκον πια «του φιλοσόφου»  αποτελεί η επιστροφή του στο σπήλαιο με σκοπό να απελευθερώσει και τους άλλους δέσμιους του σκότους[11].

Σύμφωνα με τον Πλάτωνα ο επιστημονικός λόγος είναι δυνατός όχι μόνο όταν υπάρχει επικοινωνία μεταξύ μερικών ιδεών, αλλά ακόμα κι αν μεταξύ κάποιων άλλων δεν υπάρχει [12]. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στους σοφιστές και τους φιλοσόφους για τη δύναμη του λόγου, για παράδειγμα ο Γοργίας για να μπορέσει να παρουσιάσει την αληθοφάνεια για αλήθεια κολακεύει, καλοπιάνει το ακροατήριο, χρησιμοποιεί λέξεις και ρητορικές προτάσεις ισχυρές αδιαφορώντας για την αλήθεια αντίθετα οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για τη δύναμη που έχει ο λόγος βασίζονται στη σωστή χρήση του λόγου, όπως κάνουν και οι άλλοι φιλόσοφοι, πρέπει να αναζητείται η αλήθεια και όχι η αληθοφάνεια. Η άσκηση της ρητορικής μπορεί να έχει ολέθριες συνέπειες καθώς δεν ενδιαφέρεται για την αλήθεια, αλλά ενδιαφέρεται μόνο να πείσει το ακροατήριο και να το παρασύρει στο αποτέλεσμα που επιθυμεί[13].

Για να δείξει τη διαφορά αυτή ο Πλάτωνας το επιτυγχάνει με την αλληγορία του Σπηλαίου όπου αναφέρεται στην επίδραση που ασκεί η παιδεία στην ανθρώπινη φύση, την δυσκολία να συλλαμβάνουμε με τις αισθήσεις μας τον κόσμο των ιδεών, τη στροφή προς τη θέαση του αγαθού και την υποχρέωση που έχει ο φιλόσοφος να διαφωτίσει τους άλλους με την παιδεία[14]. Κατά βάθος η αλληγορία του Σπηλαίου αποτελεί μια κραυγή αγωνίας για τη διοίκηση της πολιτείας την οποίαν πρέπει να αναλάβουν οι φιλόσοφοι, οι οποίοι θα καταφέρουν αφού πρώτα κατακτήσουν την παιδεία, την αληθινή γνώση, να φτάσουν το «Αγαθόν». Μόνο γνωρίζοντας  το «Αγαθόν» θα διοικήσουν την Πολιτεία με δικαιοσύνη. Οι αντιλήψεις του Πλάτωνα για τη δύναμη του λόγου αποτελούν συνάμα αντίδραση προς τους σοφιστές, οι οποίοι με την άσκηση της ρητορικής τέχνης δεν ενδιαφέρονται για την αλήθεια, αλλά μόνο για το αποτέλεσμα που επιθυμούν, έτσι οδηγούν το δικαστήριο σε λάθος αποφάσεις, καταλύουν το θεσμό της δημοκρατίας,  ο οποίος έχει σαν βάση τη διαβούλευση και την κρίση κάθε πολίτη.

Β. O ρόλος των μέσων στην παραγωγή και διάδοση των fakenews

Ο Πλάτωνας από τον 4^ο αιώνα  έλεγε πως είναι δύσκολο να διακρίνουμε τις αλήθειες στον κόσμο των ιδεών και με παραστατικό τρόπο παρουσίασε αυτή τη δυσκολία κατανόησης στην αλληγορία του Σπηλαίου. Η δυσκολία κατανόησης άγνωστων εννοιών και η αμάθεια μεγαλοποιεί το άγνωστο, όπως συμβαίνει στο σπήλαιο με τις σκιές. Οι αλήθειες είναι κατανοητές μόνο από τους φιλοσόφους, όπως είπε ο Ουμπέρτο Έκο ο ανόητος του καφενείου συμβιβαζόταν με τις κυρίαρχες αλήθειες που διατύπωνε η επιστήμη, η θρησκεία, η πολιτική, ο πολιτισμός, ο τύπος χωρίς να ερευνά. Οι ψευδείς ειδήσεις μπορούν να γίνουν πιστευτές από απαίδευτους πολίτες, οι οποίοι χωρίς κρίση  παρασύρονται από δημαγωγούς, λαϊκιστές και πολιτικούς, οι οποίοι έχουν σκοπό να εξυπηρετήσουν τα δικά τους συμφέροντα και μόνο.

Το διαδίκτυο παίζει σημαντικό ρόλο για τη διάδοση ειδήσεων. Αρκετές φορές ψευδείς ειδήσεις διακινούνται μέσω του Διαδικτύου και μάλιστα με μεγάλη ταχύτητα.  Παρατηρείται λοιπόν σε ελάχιστο χρόνο να διακινούνται και να αναπαράγονται ψευδείς ειδήσεις, οι οποίες φτάνουν ταχύτατα σε εκατομμύρια ανθρώπους. Έτσι λοιπόν ακόμα και να γίνει διάψευση αυτών χρειάζεται μεγαλύτερο χρόνο μέχρι να επιστρέψει η ορθή πληροφορία. Ήδη οι παραλήπτες έγιναν κοινωνοί της ψεύτικης είδησης. Για να προστατευτούμε από τα fakenews πρέπει να αναπτύξουμε κριτική ικανότητα και να εκπαιδεύσουμε  τους μαθητές και τις μαθήτριες να μπορούν να διακρίνουν τις ψευδείς ειδήσεις. Αυτός είναι και ο στόχος  των Προαιρετικών Καινοτόμων Προγραμμάτων όπως είναι η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση να βοηθήσουμε τα παιδιά να αναπτύξουν δεξιότητες όπως: κριτική σκέψη, υπευθυνότητα, συνεργασία κ.ά.[15]. Μέσω της αναζήτησης η ψυχή ευαισθητοποιείται και εισέρχεται σε γνωσιολογική ετοιμότητα,  αυτή την ευαισθητοποίηση επιτύγχανε ο Σωκράτης μέσω της φιλοσοφικής πράξης[16].

1. C. Πως ο Αριστοφάνης επηρέασε τους δικαστές στη δίκη του Σωκράτη

Ο Αριστοφάνης κακολογούσε πάρα πολύ τον Σωκράτη. Η δίκη του Σωκράτη στηρίχτηκε σε δύο κατηγορίες: «ἀδικεῖ Σωκράτης, οὓς μὲν ἡ πόλις νομίζει θεοὺς οὐ νομίζων, ἕτερα δὲ δαιμόνια καινά εἰσηγούμενος· ἀδικεῖ δὲ καὶ τοὺς νέους διαφθείρων». Στην κωμωδία Νεφέλες ο Αριστοφάνης κατηγορεί τον Σωκράτη πως συγκεντρώνει σε ένα σκοτεινό μέρος μαθητές αμόρφωτους «ἀμαθής γενὴ Δί᾽ ὅστις οὑτωσὶ σφόδρα ἀπεριμερίμνως τὴν θύραν λελάκτικας καὶ φροντίδ᾽ ἐξήμβλωκας ἐξηυρημένην», και προσπαθεί να μελετήσει μαζί τους τα πιο παράλογα προβλήματα της φιλοσοφίας[17]. Ο Αριστοφάνης χαρακτηρίζει τον Σωκράτη θρασύ, διαφωτιστή, που υπονομεύει κάθε αυθεντία και ξεσηκώνει τους νέους να περιφρονούν τους πατεράδες. Όλες αυτές οι κατηγορίες είναι fakenews, λασπολογίες οι οποίες επηρέασαν αρκετούς από τους δικαστές, αλλά εκείνοι οι οποίοι είχαν κριτική ικανότητα και γνώριζαν τον Σωκράτη και τον χαρακτήρα του δεν επηρεάστηκαν.

Ο Σωκράτης εκμαίευε τη γνώση και δεν έπαιρνε χρήματα από τους μαθητές του. Αυτό δημιουργούσε μια εχθρότητα στους Σοφιστές εναντίον του Σωκράτη. Οι Σοφιστές εκπαίδευαν τους μαθητές τους επί πληρωμή. Σχετικά με τις διαπροσωπικές του σχέσεις υπήρχε το δαιμόνιο μέσα του και τούτο καθόριζε  τις σχέσεις του ώστε να είναι άλλοτε εχθρικός και άλλοτε φιλικός. Σχετικά με τη διδασκαλία του Σωκράτη και την ασέβεια του προς τα θεία συχνά αναφέρει ότι δεν κυβερνάται η πλάση από τον Δία, αλλά από τον Ρούφουλα – έτσι εισάγει καινά δαιμόνια. Επίσης η κατηγορία του συνδέεται με την ασέβεια του Φειδιππίδη (προς τον Δία πατρώον) όταν  τον καλεί ο Στρεψιάδης (1472-1474) «Αχ ο δόλιος κι εσένα, τον πηλόν (ρουφογυάλι-Δίνος), για θεό σε πήρα»[18].  Ο Σωκράτης μπορούσε στο δικαστήριο να πείσει τους δικαστές για την αθώωσή του, όμως ουδόλως τον ενδιαφέρει το ζῆν το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι το εὖ ζῆν, ἀλλ’, ὦ θαυμάσιε, οὗτός τε ὁ λόγος ὃν διεληλύθαμεν ἔμοι γε δοκεῖ ἔτι ὅμοιος εἶναι καὶ πρότερον: καὶ τονδε δὲ αὖ σκόπειεἰ ἔτι μένει ἡμῖν ἢ οὔ, ὅτι οὐτὸ ζῆνπερὶ πλείστου ποιητέον ἀλλὰ τὸ εὖζῆν[19].

Συμπερασματικά ο Σωκράτης θα συνεχίσει να μένει πιστός στις αξίες που πρέσβευε.  Δεν δέχθηκε ούτε την εξορία, ούτε την πληρωμή για να έχει ήσυχη τη συνείδησή του. Εάν επέλεγε να πάει εξορία ή να πληρώσει και να φύγει εξηγεί ότι αυτό θα τον έκανε ανάξιο πολίτη, απέναντι στους θεούς, τους νόμους, την πολιτεία, τους φίλους, την οικογένεια, αλλά και απέναντι στον εαυτό του και τις αξίες που πρέσβευε και δίδασκε σε όλη του τη ζωή[20]. Ήρεμα ήπιε το κώνειο , συζητώντας για την αθανασία της ψυχής έσβησε στο κελί του[21].

Βιβλιογραφικές αναφορές

Αναστασιάδη, Β., (1985). Τα αίτια της καταδίκης του Σωκράτη, 2, Ελληνική Φιλοσοφική Επιθεώρηση, σσ., 308-314, ανακτήθηκε στις 14-Νοέμβρη 2019 από :

https://resmicte.library.upatras.gr › ephe › article › download.

Αποστόλου, Μ. &Τάσιου, Α. (2017). Αξιολόγηση καινοτόμων προγραμμάτων και η σχέση τους με τη συμπεριληπτική και τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, Πρακτικά 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή για την Προώθηση της Εκπαιδευτικής Καινοτομίας, Λάρισα 21-23 Οκτωβρίου 2016, ανακτήθηκε στις 15 Νοεμβρίου 2019 από:https://drive.google.com/drive/folders/0B4G1roJgkqZ0WmRoSktUbDk4c2c

Γοργίας, (1981). Ελένης Εγκώμιον, Η Αρχαία Σοφιστική, Ν. Μ. Σκουτερόπουλος,  Επιμέλεια- Μετάφραση: Π. Καλλιγάς, Σχόλια: Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, ΓΝΩΣΗ, 1991, ανακτήθηκε στις 08-11-2019 από https://www.mikrosapoplous.gr/elenhs_egwmion.html .

Δήμας, Π.,  (2000). Ενότητα 3.2 Γνωσιολογία, Οντολογία και Πολιτική (στον Πλάτωνα) στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Η ελληνική φιλοσοφία από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2000, σσ. 137-157.

Δίκτυο Κειμένων, (2019). Φάκελος υλικού Νεοελληνική Γλώσσα, ανακτήθηκε στις 20-11-2019 από:  https://filologika.gr/wp-content/uploads/2019/06/Neoelliniki-Glossa_G-Lykeiou_Fakelos-Ylikou_Diktya-Keimenon.pdf .

Ζιγκόν, Ο., (1995), Σωκράτης. Η εικόνα του στην ποίηση και την ιστορία. Μτφ. Α. Γεωργίου,  Αθήνα:  Γνώση, 1995.

1981. J. Dover, (1981). Η κωμωδία του Αριστοφάνη, μτφρ Φάνης Ι. Κακριδής, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1981.

Μ. Vegetti,  (2000). Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας κεφ. 6 & 7, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

Μπάλλα, Χλ., (2000). Ενότητα 2.1. Οι Σοφιστές στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Η ελληνική φιλοσοφία από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2000, σσ. 82-97.

Μπάλλα, Χλ., (2018- 2019). Η μετα – αλήθεια πριν την αλήθεια: Πως ξεκίνησε η αρχαία φιλοσοφία,  αδημοσίευτο κείμενο ομιλίας σε κύκλο διαλέξεων με γενικό τίτλο «Μετα-αλήθεια», του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης: ανακτήθηκε στις 14 -11-2019 από: http://www.phs.uoa.gr/drasthriothtes/etisies-diale3eis-tmimatos/2018-2019-metaali8eia.html

Αρχαία Ελληνική και Γραμματεία,(2012).  Οι Νεφέλες του Αριστοφάνη, σε μετάφραση Θ. Σταύρου, στίχοι 135-137, ανακτήθηκε στις 14 -11-2019 από: http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=143&page=4

[1] Δίκτυο Κειμένων, Φάκελος υλικού Νεοελληνική Γλώσσα, 2019, σ. 3., ανακτήθηκε στις 20-11-2019 από:  https://filologika.gr/wp-content/uploads/2019/06/Neoelliniki-Glossa_G-Lykeiou_Fakelos-Ylikou_Diktya-Keimenon.pdf .

[2]Το ίδιο, ό.π., κεφ. 6., σ. 129.

[3]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφάλαια 6 , σ.124, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

[4]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 6 , σ.129, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

[5]Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, Η Αρχαία Σοφιστική, Ν.Μ. Σκουτερόπουλος,  Επιμέλεια- Μετάφραση: Π. Καλλιγάς, Σχόλια: Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, ΓΝΩΣΗ, 1991, ανακτήθηκε στις 08-11-2019 από https://www.mikrosapoplous.gr/elenhs_egwmion.html .

[6]Το ίδιο, ό.π..

[7]Γοργίας, Ελένης Εγκώμιον, Η Αρχαία Σοφιστική, Ν.Μ. Σκουτερόπουλος,  Επιμέλεια- Μετάφραση: Π. Καλλιγάς, Σχόλια: Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, ΓΝΩΣΗ, 1991, ανακτήθηκε στις 08-11-2019 από https://www.mikrosapoplous.gr/elenhs_egwmion.html.

[8]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 6 , σ.131, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

[9]Το ίδιο, ό.π. σ. 178.

[10]Το ίδιο, ό.π. σ. 178.

[11]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 7 , σ.178, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

[12]Το ίδιο, ό. π., κεφ. 7 , σ.181.

[13]Χλ. Μπάλλα, «H μετα-αλήθεια πριν την αλήθεια: Πώς ξεκίνησε η αρχαία φιλοσοφία»

[14]Μ. Vegetti, Ιστορία της Αρχαίας φιλοσοφίας, κεφ. 7 , σ.178, μτφρ. Γ. Α. Δημητρακόπουλος, Αθήνα, Τραυλός, 2000.

^[15]Αποστόλου, Μ. & Τάσιου, Α. (2017). Αξιολόγηση καινοτόμων προγραμμάτων και η σχέση τους με τη συμπεριληπτική και τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, Πρακτικά 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου με Διεθνή Συμμετοχή για την Προώθηση της Εκπαιδευτικής Καινοτομίας, Λάρισα 21-23 Οκτωβρίου 2016, ανακτήθηκε στις 15 Νοεμβρίου 2019 από :

https://drive.google.com/drive/folders/0B4G1roJgkqZ0WmRoSktUbDk4c2c .

^[16]Δήμας, Π.,  Ενότητα 3.2 Γνωσιολογία, Οντολογία και Πολιτική (στον Πλάτωνα) στο: Βιρβιδάκης, Σ. & Ιεροδιακόνου, Κ. (επιμ.), Ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη: από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α΄: Η ελληνική φιλοσοφία από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα. Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2000, σσ. 137-157.

[17]K. J. Dover, Μτφρ Φάνης Ι. Κακριδής, Η κωμωδία του Αριστοφάνη,  Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1981.

[18]Το ίδιο, ό.π..

[19]Παυλίδης, Α., (2019) , Η δίκη του Σωκράτη, Νομική Εφημερίδα, ανακτήθηκε στις 15 Νοέμβρη 2019 από: https://curia.gr/i-diki-tou-sokrati/ .

[20]Παυλίδης, Α., (2019) , Η δίκη του Σωκράτη, Νομική Εφημερίδα, ανακτήθηκε στις 15 Νοέμβρη 2019 από: https://curia.gr/i-diki-tou-sokrati/ .

[21]Αναστασιάδη, Β., (1985), Τα αίτια της καταδίκης του Σωκράτη, 2, Ελληνική Φιλοσοφική Επιθεώρηση, σσ., 308-314.

«Και  στης  ζωής τους  πιο  βαρείς  χειμώνες

αλκυονίδες  μέρες  καρτερούν». 

Αυτό  το ωραίο  δίστιχο  του  Δροσίνη,  μας  μεταφέρει  στην  αρχαία  μυθολογία στο « Μύθο  της  Αλκυόνας». Οι  Ελληνικοί  μύθοι  γοητεύουν. Οι  αρχαίοι   Έλληνες    για  το  καθετί  που  συνέβαινε  στη  ζωή  κάτι  είχαν  να  πουν. Δεν  υπάρχει  ανθρώπινη   στιγμή  που  δεν  την  έχουν  καταγράψει. Μέσα  από  τους  μύθους  φιλοσοφούσαν  κι  έδιναν  την  πραγματική  έννοια  στα  γεγονότα  της  ζωής. Ένιωσαν  την  ανάγκη  να  ζητήσουν  το  βαθύτερο  νόημά  της.

Κάποτε  λοιπόν, κατά  την  μυθολογία  όταν  οι  Θεοί  ζούσαν   στον  Όλυμπο  και  όριζαν  τις  τύχες  των  ανθρώπων  ζούσε  μια  όμορφη  νέα  η  Αλκυόνη  κόρη  του Αιόλου θεού των  ανέμων     και  της  Αιγιάλης  θεάς  της  ακτής. Αυτή  αγάπησε  παράφορα  και  παντρεύτηκε  το  βασιλιά  της  Τραχινίας  Κήυκο  που  ήταν  και  θαρραλέος  βουτηχτής. Μεθυσμένοι  και  οι  δύο  από  τον  τρελό  έρωτα  τους  ξεπέρασαν  τα φυσικά   όρια  της  αγάπης  και δε  σεβάστηκαν  τους  θεούς  κι  αμάρτησαν  βαριά  ενώπιον  τους.

Για  τους  Θεούς  του  Ολύμπου  ήταν  αμαρτία  να  αγαπάς  πέρα  από  την  λογική.  Την  υπερβολική  αγάπη  την  θεωρούσαν  αφύσικη,  ανίερη  και  την  τιμωρούσαν. Ο  Δίας  που  ήταν  και  ο φύλακας  της  ηθικής  τάξης  μεταξύ  θεών  και  ανθρώπων  θύμωσε. Ζήλεψε  λοιπόν  ο  θεός  του  Κρόνου  την  ευτυχία  τους  και  τιμώρησε  τα  βασιλόπουλα. Μεταμόρφωσε  την  Αλκυόνη  σε  θαλασσοπούλι  την  Αλκυόνα  και  το  ταίρι  της  σ? ένα  άλλο  πουλί  το  Γλάρο. Η  Αλκυόνα  ζει  πάντα  κοντά  στη  θάλασσα  και  έχει  τη   φωλιά  της  στις  σχισμές  των   βράχων. Εκεί  γεννάει  τα  αυγά της  το  χειμώνα,  τιμωρία  βέβαια  κι  αυτή  του  θεού  αφού  όλα  τα  πουλιά  γεννούν  τα  αυγά  τους  την  άνοιξη. Αλλά  το  χειμώνα  έχει  πολλές  κακοκαιρίες  και  θαλασσοταραχές. Τα  άγρια  κύματα  έφταναν  μέχρι  τους  βράχους  και  παρέσυραν  τα  αυγά  της  και  την  άφηναν  χωρίς  οικογένεια αυτή  που  τόσο  αγαπούσε  το  ταίρι  της.

Η  Αλκυόνη  άρχισε  τότε    το  θρήνο. Έκλαιγε  τόσο  θρηνητικά ,τόσο  παρακλητικά   που  ο  Δίας  τη  λυπήθηκε. Στα  μάτια  του  θεού  ταπεινώθηκε, εξιλεώθηκε. Κι  επειδή  δεν  ήταν  φρόνιμο  ένας  θεός  να  συγχωρεί  τόσο  εύκολα,  πήρε  μια  άλλη  απόφαση. Όρισε  μέσα  στην  καρδιά  του  χειμώνα  να  γίνονται  λίγες  μέρες  γλυκές ,  ηλιόλουστες  χωρίς  θαλασσοταραχές, ίσα- ίσα  η  Αλκυόνα  να  γεννάει  και  να  κλωσάει  τα  αυγά  της.

Έδωσε  έτσι  τη  μεγαλύτερη  ευτυχία  στην  Αλκυόνα  ν? αποκτήσει  οικογένεια   και  να  κάνει  ευτυχισμένο  και  το  σύντροφό  της  το  γλάρο για  τον  οποίο  όπως  λένε  οι  παραδόσεις  τρέφει  ξεχωριστή  αγάπη  και  δεν   τον  αποχωρίζεται  μέχρι  τον  θάνατό  του  ή  το  θάνατό  της.

Έτσι  λοιπόν  κατά  τον  μύθο  δημιουργήθηκαν   οι  Αλκυονίδες  μέρες.  Μόνο  που  ο μύθος  αυτός  έχει  βαθύτερες  προεκτάσεις  αποκαλύπτει  τη  ζωή  και  τον  άνθρωπο. Οι  ελληνικοί   μύθοι  μαγεύουν  με  τη  σοφία  τους.  Μέσα  στην  πολυκύμαντη  ,   πολυτάραχη  και  γεμάτη  λύπες   ζωή  μας  υπάρχουν  μέρες  ζεστές ,  γλυκές  φωτεινές  που  φωτίζουν  τη  συννεφιασμένη  μας  ζωή.  Μα  είναι  τόσο  λίγες. Κάθε  Γενάρη  λοιπόν   όταν  έχουμε  μέρες  ηλιόλουστες  ο  νους  μας  πηγαίνει  στην  Αλκυόνα  και  τον  όμορφο  μύθο  της  ,στην  απαισιοδοξία  και  την  ελπίδα  πως  κάποτε  έρχονται  καλύτερες   μέρες    οι  « Αλκυονίδες  μέρες »  του  Δροσίνη.

Προγράμματα συνεκπαίδευσης στην Ευρώπη

Η συνεκπαίδευση – inclusion έχει γίνει τελευταία ένα από τα πιο βασικά θέματα στον εκπαιδευτικό προγραμματισμό των περισσοτέρων ευρωπαϊκών χωρών. Ιδιαίτερα  στην Γερμανία έχει αναπτυχθεί ένα ευρύ σύστημα Ειδικής Αγωγής για όλα τα παιδιά με ειδικές ανάγκες, έτσι καταβάλλονται έντονες προσπάθειες για την υλοποίηση της  συνεκπαίδευσης. Παλιότερα στα σχολεία δεν δέχονταν παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, όπως οι βρεφονηπιακοί σταθμοί και τα νηπιαγωγεία, σήμερα ανοίγουν τις πόρτες τους, βάζουν τέλος στον αποκλεισμό και την απομόνωση αυτών των παιδιών και των  οικογενειών τους. Σύμφωνα με τη σύμβαση του ΟΗΕ για τους μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες προτείνεται το σχολείο προτεραιοτήτων. Ένα σχολείο με κοινωνικό λειτουργό, επαρκή εξοπλισμό και εξειδικευμένο προσωπικό και με δυνατότητες επιμόρφωσης .

Στις περισσότερες χώρες σήμερα γίνονται πειραματικές προσπάθειες και εφαρμόζονται πιλοτικά προγράμματα συνεκπαίδευσης. Στο Βερολίνο για την ενσωμάτωση απαιτούνται ορισμένες προϋποθέσεις, τόσο σε επίπεδο ευαισθητοποίησης των παιδαγωγών και της κοινής γνώμης, όσο και σε επίπεδο παιδαγωγικής διδακτικής και υλικοτεχνικής υποδομής  που να ανταποκρίνεται στις συγκεκριμένες ανάγκες των μαθητών.

Στη Γερμανία έχει αναγνωριστεί η ανάγκη των παιδιών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες να εκπαιδεύονται στο σχολείο της γειτονιάς. Κατά την εφαρμογή των προγραμμάτων συνεκπαίδευσης παρουσιάστηκαν προβλήματα όπως οι στάσεις της κοινωνίας  απέναντι σε ορισμένες κατηγορίες ατόμων με ειδικές ανάγκες και η έλλειψη οικονομικών πόρων για την παροχή των απαραίτητων υπηρεσιών. «Η άποψη και η ανάλογη στάση της κοινωνίας σύμφωνα με την οποία σε μια δημοκρατική χώρα επιβάλλεται να συμμετέχουν ισότιμα τα άτομα με ειδικές ανάγκες σ’ όλα τα επίπεδα της κοινωνικής ζωής, οδήγησε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης να αποδεχτούν αξιωματικά την ισοτιμία αυτή και να προτείνουν νέους ρόλους και στόχους για το σχολείο.

Σε όλες επομένως τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης προτείνονται, όχι απαραίτητα με παιδαγωγικά κριτήρια, νέες κατευθύνσεις εκπαιδευτικής πολιτικής, με στόχο την κοινή αγωγή όλων των μαθητών». Στην ευρωπαϊκή εκπαίδευση για τους μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες γίνονται συνεχώς νομοθετικές ρυθμίσεις ύστερα από πιέσεις από τους συλλόγους γονέων.

Στη Γερμανία υπάρχει σύστημα υποστήριξης μετά το σχολείο, είναι οι ειδικές σχολές επαγγελματικής όπου μπορούν μαθητές με προβλήματα όρασης και ακοής να αποκτούν ειδίκευση. Στο Βερολίνο υπάρχουν 50 επαγγελματικά σχολεία. Μαθητές με προβλήματα ακοής μπορούν να γίνουν ξυλουργοί ή μαραγκοί. Μαθητές ενήλικες με νοητικές δυσκολίες μπορούν καθοδηγούμενοι να εκπαιδευτούν στο πλύσιμο πιάτων, σερβίρισμα φαγητού κ.ά. Περίπου το 2% του ποσοστού των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στις Ευρωπαϊκές χώρες εκπαιδεύεται σε ξεχωριστό περιβάλλον. Σε κάθε περίπτωση η διαδικασία της ένταξης /ενσωμάτωσης παιδιών με ιδιαιτερότητες έχει ένα δυναμικό και διαχρονικό χαρακτήρα, αφορά όλα τα επίπεδα και τομείς της ζωής του παιδιού (επαγγελματικό, ακαδημαϊκό, κοινωνικό, διαπροσωπικό, κλπ.), καθώς και διαφορετικές εξελικτικές φάσεις (παιδική ηλικία, εφηβεία, ενήλικη ζωή κ.ά.).

Η ενσωμάτωση αποτελεί συνιστώσα παραμέτρων, της νομοθεσίας, εκπαιδευτικής πολιτικής, κοινωνικής ανεκτικότητας, προκαταλήψεων, υποδομών, προσβασιμότητας σε εξειδικευμένες υπηρεσίες, σχολικής μονάδας, φιλοσοφίας σχολείου, διεύθυνσης, εκπαιδευτικών, γονέων άλλων παιδιών, που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Η συνεκπαίδευση αποτελεί  σημαντική παράμετρο μίας επιτυχημένης κοινωνικοποίησης για τα περισσότερα παιδιά με ιδιαιτερότητες, παρά τις δυσκολίες και αντιφάσεις που προκύπτουν. Όταν η ένταξη ξεκινά από παρά πολύ νωρίς και τα παιδιά με ιδιαιτερότητες μέσα από τη διαδικασία της συνεκπαίδευσης αποτελούν μέρος της σχολικής κοινότητας από την αρχή της κοινωνικής και ακαδημαϊκής τους ζωής, φαίνεται να συμβάλλει τουλάχιστον στην κοινωνική αποδοχή αυτών των διαφορετικών παιδιών.

Η παρακολούθηση στο σχολείο του Βερολίνου, που χαρακτηρίζεται από μεικτούς πληθυσμούς Γερμανών και μειονοτικών καθώς και παιδιών με ανεπάρκειες μικρή εικόνα μου έδωσε για τα ενταξιακά τους προγράμματα. Διαφοροποίηση υπάρχει σχετικά με τα εργαστήρια (ζαχαροπλαστικής, πλεξίματος) τα οποία στο εκπαιδευτικό σύστημα για το Γυμνάσιο  δεν συμπεριλαμβάνονται. Το εργαστήριο τεχνολογίας υπάρχει σε ελληνικά σχολεία.

Από τη συνολική εμπειρία μου θα πρότεινα στην Ελλάδα με βάση τη γερμανική εμπειρία να υπάρχουν εργαστήρια στο Γυμνάσιο, όχι μόνο για μαθητές με νοητικές δυσκολίες, αλλά και για μαθητές που δυσκολεύονται στις επιδόσεις και έχουν άλλες ικανότητες και δεξιότητες (στην τέχνη). Θα μπορούσαν έτσι να αγαπήσουν κάποια τέχνη από μικρότερη ηλικία αντί να περιμένουν σε ηλικία 15 χρονών να φοιτήσουν στα επαγγελματικά λύκεια. Για την επιτυχία των Γυμνασίων με εργαστήρια απαιτείται στελέχωση από ειδικούς ώστε οι μαθητές που θα τα παρακολουθήσουν να αγαπήσουν την τέχνη και τις τεχνικές που θα διδαχθούν.

Η Διευθύντρια

Aποστόλου Μαριάννα, MSc. Kαθηγήτρια Γαλλικής Φιλολογίας